درباره معراج نبوی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است هشدار: مسأله معراج نتیجهییست مترتب بر اصول ارکان ایمان که بعد از فهم و یقین از اصول ارکان ایمان حاصل میگردد؛ نوریست که از انوار ارکان ایمان مدد میگیرد. البته این حقیقت را نمیتوان برای ملحدان بیدینی که ارکان ایمان را قبول ندارند اثبات کرد زیرا با کسانی که خدا را نمیشناسند، پیامبر را قبول ندارند، به وجود ملائکه ایمان ندارند، و وجود آسمانها را انکار میکنند نمیتوان از معراج صحبت کرد. ابتدا باید رکنهای مذکور را برایشان ثابت نمود؛ بنابراین ما مؤمنی را خطاب قرار میدهیم و مسایلمان را با کسی مطرح میکنیم که در موضوع معراج با استبعاد دچار وسوسه شده است. ولی گهگاهی ملحدی را در نظر میگیریم که در مقام استماع است و مطالبمان را بیان میکنیم. (پیش از این) در برخی گفتارها لمعاتی از حقیقت معراج ذکر شده بود. به اصرار برادرانام، از خداوند خواستم عنایتی کند تا بتوانم لمعات جداگانه مذکور را با اصل حقیقت گرد آورده، و در برابر جمال کمالات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام آینهای تمام نما قرار دهم. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ سُب۟حَانَ الَّذٖٓى اَس۟رٰى بِعَب۟دِهٖ لَي۟لًا مِنَ ال۟مَس۟جِدِ ال۟حَرَامِ اِلَى ال۟مَس۟جِدِ ال۟اَق۟صَى الَّذٖى بَارَك۟نَا حَو۟لَهُ لِنُرِيَهُ مِن۟ اٰيَاتِنَا اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ (اسراء: ١) اِن۟ هُوَ اِلَّا وَح۟ىٌ يُوحٰى عَلَّمَهُ شَدٖيدُ ال۟قُوٰى ذُو مِرَّةٍ فَاس۟تَوٰى وَ هُوَ بِال۟اُفُقِ ال۟اَع۟لٰى ثُمَّ دَنَا فَتَدَلّٰى فَكَانَ قَابَ قَو۟سَي۟نِ اَو۟ اَد۟نٰى فَاَو۟حٰٓى اِلٰى عَب۟دِهٖ مَٓا اَو۟حٰى مَا كَذَبَ ال۟فُؤَادُ مَا رَاٰى اَفَتُمَارُونَهُ عَلٰى مَا يَرٰى وَلَقَد۟ رَاٰهُ نَز۟لَةً اُخ۟رٰى عِن۟دَ سِد۟رَةِ ال۟مُن۟تَهٰى عِن۟دَهَا جَنَّةُ ال۟مَا۟وٰى اِذ۟ يَغ۟شَى السِّد۟رَةَ مَا يَغ۟شٰى مَا زَاغَ ال۟بَصَرُ وَمَا طَغٰى لَقَد۟ رَاٰى مِن۟ اٰيَاتِ رَبِّهِ ال۟كُب۟رٰى (نجم: 18 4) از گنجینه عظیم آیه نخست، دو رمز مستند به بلاغت موجود فقط در ضمیر «اِنَّهُ» با بحث ما مناسبت دارد، لذا همچنان که در موضوع اعجاز مطرح شد آن را در اینجا میآوریم. قرآن حکیم بعد از بیان سیر حبیب اکرم عَلیه اَفضَلُ الصَّلاةُ و اَکملُ السَّلام از مسجد الحرام تا مسجد الاقصی به عنوان مبدأ معراج ایشان میفرماید: اِنَّهُ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟بَصٖيرُ. با این بیان، در سوره وَ النَّج۟مِ اِذَا هَوٰى به مقصد و انتهای معراج اشاره میشود و رمزش ضمیر موجود در «اِنَّهُ» است؛ ضمیر مذکور یا به حضرت حق برمیگردد یا به پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام. اگر اشاره به پیامبر داشته باشد براساس قواعد بلاغت و مناسبت سیاق کلام، معنا چنین میشود: در این سیاحت جزیی، سیری عمومی و عروجی کلی هست که پیامبر تا سدرة المنتهی و تا قاب قوسین، در مراتب کلیه اسمائیه، آیات ربانی و عجایب صنعت الهی را که به گوش و چشماش برخورد کرده شنیده و دیده است. پس، آن سیاحت کوچک و جزیی را به منزله کلید سیاحتی کلی و محشر عجایب نشان میدهد. اگر ضمیر به حضرت حق بازگردد، معنا چنین میشود: یکی از بندگاناش را در سیاحتی به حضور خود دعوت کرده و برای آنکه مسئولیتی بر عهدهاش بگذارد او را از مسجد الحرام به مسجد الاقصی که محل تجمع پیامبران است میفرستد تا با پیامبران دیگر دیدار کند. بعد از آنکه نشان داد وارث مطلق اصول دین تمام پیامبران است، او را تا سدرة المنتهی و قاب قوسین در عوالم مُلک و ملکوت سیر داد؛ اگرچه او یک بنده، و آن سیاحت نیز معراجی جزییست اما این بنده امانتی در اختیار دارد که متعلق به تمام کائنات است. نیز نوری نزد او هست که رنگ این عالم را تغییر خواهد داد؛ همین طور کلیدی دارد که میتواند با آن درِ سعادت ابدی را بگشاید؛ لذا حضرت حق، خود را به این صفت که «همه چیز را میشنود و میبیند» توصیف میکند؛ تا به این وسیله حکمتهای امانت، نور و کلید مذکور را نشان دهد که جهان شمول و محیط و شامل تمام کائناتاند و همه مخلوقات را در برمیگیرند. این سرّ عظیم «چهار اساس» به شرح زیر دارد: اساس نخست: سرّ لزوم معراج چیست؟ اساس دوم: حقیقت معراج چیست؟ اساس سوم: حکمت معراج چیست؟ اساس چهارم: ثمرات و فایده معراج چیست؟
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Sözler
The Thirty-First Word
سرّ لزوم معراج برای مثال گفته میشود که حضرت حق اَق۟رَبُ اِلَي۟هِ مِن۟ حَب۟لِ ال۟وَرٖيدِ (ق: ١٦) است. از هر چیز به هر چیز نزدیکتر است. از جسم و مکان منزه است؛ و هر ولی، در قلب خود میتواند با او دیدار کند. (حال میپرسیم) ولایت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام چرا بعد از نتیجه سیاحتی طولانی مانند معراج، موفق به مناجاتی میشود که هر ولی در قلب خود موفق به آن بوده است؟ پاسخ: با «دو تمثیل» این سرّ غامض را برای ذهن روشن میکنیم. به این دو تمثیل که در گفتار «دوازدهم» پیرامون سرّ اعجاز قرآن و سرّ معراج آمده توجه کن: تمثیل نخست: سلطان، دو نوع گفتگو، صحبت و دیدار دارد. دیگران را به دو شیوه مورد خطاب و التفات قرار می دهد. نوع اول صحبتیست که با تلفنی خاص با یک رعیت عامی و برای انجام یک کار جزیی و نیازی خصوصی صورت میگیرد. نوع دیگر صحبت و تکلمیست که با عنوان عظمای سلطنت و خلافت کبری، و به اعتبار حاکمیت فراگیر، و برای اعلام و نشر فرامیناش به اطراف و اکناف، با فرستادهاش که مرتبط با آن کارها میباشد، یا با یکی از کارگزاران عالی منصباش که با آن اوامر ارتباط دارد صورت میگیرد؛ و گفتگویی که حاوی فرمانی عظیم است و شکوه او را نمایان میسازد. وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى؛ مانند تمثیل بیان شده، خالق این عالم، و مالک الملک و الملکوت، و حاکم ازل و ابد نیز دو نوع گفتگو و صحبت و التفات دارد. جزیی و خاص؛ و کلی و عام ... معراج، ظهور کلیت و برتری ولایت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بر همه ولایتهای دیگر است؛ که با اسم ربّ همه کائنات و با عنوان خالق تمام موجودات، مُشرّف به مصاحبت و مناجات حضرت حق میشود. تمثیل دوم: فردی را تصور کنید که آینهیی در دست دارد و آن را مقابل خورشید میگیرد. آینه به مقدار ظرفیتی که دارد ضیایی حاوی هفت رنگ و تصویری را از خورشید اخذ میکند؛ و به همین نسبت با خورشید مناسبت مییابد و مصاحبت میکند. اگر فرد مذکور آینه را طوری بگیرد که انعکاس نور خورشید وارد خانه تاریک، یا باغ کوچک و خصوصی مسقفاش گردد، طبیعیست که نه به میزان ارزش خورشید که به مقدار قابلیت آینه بهره خواهد برد. اما فرد دیگری آینه را رها میکند و مستقیماً روبهروی خورشید میایستد، شکوهاش را میبیند و عظمتاش را درمییابد. بعد، بالای کوه بسیار بلندی میرود و شعشعهی بسیار گسترده سلطنت خورشید را میبیند و شخصاً بدون پرده با آن مصاحبت میکند، آن گاه باز میگردد و در خانه یا سقف باغاش پنجرههایی میسازد، و راههایی به سوی خورشیدی که در آسمان است باز کرده و با نور همیشگی خورشید حقیقی مصاحبت و گفتگو میکند؛ به این ترتیب او میتواند صحبتی منتدارانه داشته و بگوید: «ای زیبای جهان، ای دردانه آسمان، و ای خورشید نازنین که سطح زمین را با نورانیتات تزیین کردی؛ و چهره زمین و همه گلها را خندان نمودی! خانه کوچک من، و باغ محقر من را نیز مانند آنها گرم و روشن کردی؛ همانطور که سراسر جهان را منور نموده و روی زمین را گرما بخشیدی.» اما فرد اولی که صاحب آینه بود نمیتواند چنین بگوید. تصویر و انعکاس و آثار خورشیدِ تحت قید آن آینه، محدود و متناسب با محدودیت آینه است. بنابراین تجلی ذات احد و صمد که سلطان شمس ازل و ابد است بر ماهیت انسان به دو صورت زیر که متضمن مراتب بیشماری میباشد ظهور مییابد: صورت نخست: ظهوریست با یک نسبت ربانی که به سمت آینه دل امتداد مییابد؛ هر کس در این مورد نسبت به استعداد، سیر و سلوک در طی مراتب، و تجلیات اسما و صفات به صورت جزیی و کلی از نور و مصاحبت و مناجات آن شمس ازلی بهرهمند میشود. درجه ولایتهایی که در سایه غالب اسما و صفات پیش میروند ریشه در این قسم دارند. صورت دوم: حضرت حق به دلیل جامعیت انسان و اینکه او نورانیترین ثمره شجره کائنات است، و برای آنکه اسماء الحسنایش را که جلوههایش در سراسر عالم ظهور مییابد به یکباره در آینه روح انسان بروز دهد؛ با تجلی ذاتی و بالاترین مرتبه اسمای حسنای خود، بر عظیمترین فرد انسان از نظر معنا، تجلی اعظم ظاهر میکند؛ این ظهور و تجلی، سرّ معراج احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است، لذا ولایت او مبدأ رسالتاش میشود. ولایت که از ظل عبور میکند به فرد اول تمثیل دوم شباهت دارد. در رسالت، ظل نیست؛ مستقیماً ناظر است بر احدیت ذات ذوالجلال؛ شبیه فرد دوم تمثیل دوم است. معراج نیز از آنجا که کرامت کبری و مرتبه علیای ولایت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است به مرتبه رسالت تبدیل میشود. باطن معراج، ولایت است؛ یعنی (پیامبر) از خلق به سوی حق رفته است. ظاهر معراج، رسالت است؛ یعنی (پیامبر) از حق به سوی خلق میآید. ولایت در مراتب قربیت، سلوک است؛ و محتاج طی مراتب بسیار، و پارهیی از زمان میباشد. رسالت نیز که نور اعظم میباشد ناظر است بر سرّ ظهور اقربیت الهی؛ و یک لحظهی سیال برای این منظور کافیست؛ به همین سبب در حدیث گفته شده «در لحظهیی بازگشت و آمد.» اینک به ملحدی که در مقام استماع است میگوییم: مادام که این عالم در حکم کشوری بسیار منظم و مرتب، یا چون شهری به غایت باشکوه، یا مانند کاخی کاملاً آراسته است، بیتردید حاکم، مالک و معماری دارد؛ مادام که چنین مالک ذوالجلال، حاکم ذوالکمال و صانع ذوالجمال باحشمتی هست؛ و مادام که انسانی هست مرتبط با سراسر عالم، و کشور و شهر و کاخ مذکور، انسانی که با حواس خویش و احساساتاش با همه آنها مناسبت دارد و دارای نظری کلیست؛ شکی نیست که آن صانع باشکوه با انسانی که دارای نظر کلی و ادراک عام میباشد بالاترین و برترین مناسبت را خواهد داشت و خطابی قدسی و توجهی عالی به او خواهد کرد. از زمان حضرت آدم (ع) تا به امروز در میان کسانی که از این مناسبت بهرهمند بودهاند محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مناسبت مذکور را در بالاترین مرتبه نشان داده است، این امر به گواهی آثار موجود یعنی اینکه نیمی از جمعیت کره زمین و یک پنجم نوع بشر را وارد دایره تصرف خود کرده و شکل معنوی کائنات را تغییر داده، نورانی نموده است، اثبات میشود؛ پس معراج که مرتبه اعظم مناسبت مذکور است شایسته و برازنده او میباشد.
حقیقت معراج چیست؟ پاسخ: عبارت است از سیر و سلوک ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در مراتب کمالات. یعنی حضرت حق با اسمها و عناوین جداگانهی تجلی یافتهاش در مراتب مخلوقات، و در دوایر تدبیر و ایجادی که در سلطنت ربوبی خود شکل داده است، آثار ربوبیتی را که در یک طبقه از آسمان، طبقهیی که واسطهی یک عرش ربوبیت و مرکز تصرف در دوایر مذکور میباشد، به نمایش گذاشته تک تک به آن بنده خاص نشان داد؛ و به این ترتیب عبد مذکور را جامع تمام کمالات انسانی، مظهر همه تجلیات الهی، و ناظر کلیه طبقات کائنات کرد؛ و مُبلغ سلطنت ربوبی و مرضیات الهی، و کشاف طلسم کائنات قرار داد، برای این منظور او را سوار بر بُراق به سرعت برق در آسمانها گرداند، طوری که قطع مراتب نمود، و چون قمر، از منزلی به منزلی و از دایرهیی به دایرهیی ربوبیت الهی را به تماشا نشست؛ نیز برادراناش انبیا را که در سماوات آن دوایر دارای مقامات اند تک تک به او نشان داد، تا او را به مقام قاب قوسین برکشید، و با احدیت، مظهر کلام و رؤیت خود نمود. این حقیقت متعالی را با دوربین دو تمثیل زیر میتوان دید: تمثیل نخست: همچنان که در گفتار «بیست و چهارم» توضیح داده شد پادشاه در دوایر حکومتی خود عناوین متعدد، نزد طبقات مختلف رعیت، اسم و اوصاف مختلف، و در مراتب سلطنت، نام و علایم گوناگونی دارد. برای مثال در اداره دادگستری او را داور عادل میخوانند؛ در اداره مُلکیه، سلطان؛ در ارتش، فرمانده کل، و در مراکز علمی، خلیفه؛ و هکذا ... نامها و عنوانهای دیگری دارد. او در هر دایره جایگاه و کرسیای دارد که در حکم تخت معنوی او میباشد. این پادشاه یگانه میتواند در دوایر سلطنت، و طبقات حکومت هزار اسم و عنوان و هزار تخت سلطنتی تو در تو داشته باشد. حاکم مذکور گویا در هر دایرهیی به اعتبار شخصیت معنوی خود و تلفناش حضور دارد، حی و حاضر است و میداند؛ نیز در هر طبقهیی با قانون و نظام و نمایندهاش دیده میشود و میبیند. در هر مرتبه نیز از پشت پرده، با حکم و علم و قدرت خود اداره و نظاره میکند. هر دایره دارای مرکز و منزل دیگریست. احکامشان جدا از هم است. طبقاتشان هم متفاوتاند. اینک چنین سلطانی هر کس را که بخواهد در آن دوایر گردانده و سلطنت شاهانه و اوامر حاکمانهی مخصوص به هر دایره را نشان او خواهد داد؛ او را از دایرهیی به دایرهی دیگر و از طبقهیی به طبقه دیگر میبرد تا به حضور خود درآورد. سپس برخی از اوامر عمومی و کلی مربوط به دوایر مذکور را به او سپرده و بر میگرداند. همانند این مثال برای ربُّ العالمین که سلطان ازل و ابد است نیز در مراتب ربوبیتاش شئون و نام هاییست جداگانه اما ناظر بر هم. در دوایر الوهیت او هم اسمها و علامتهای جداگانه که در درون هم دیده میشوند وجود دارد. در اجراییات باشکوه او نیز تجلیات و جلوههای جداگانه اما نظیر هم وجود دارد. در تصرفات قدرت هم، عنوانهایی جداگانه هست که یکدیگر را بروز میدهند. در تجلیات صفات هم ظهورات مقدس جداگانه اما نشان دهندهی یکدیگر وجود دارد. در جلوههای افعالاش نیز تصرفاتی متنوع اما مکمل یکدیگر هست. در صنعت و مصنوعات رنگارنگ اش نیز ربوبیت باشکوه و مختلفی دارد که هر یک تماشاگر دیگریست. بنا بر این سرّ عظیم، کائنات را با ترتیب عجیب و حیرتانگیزی تنظیم نموده است. از ذرات که کوچکترین طبقه مخلوقات را تشکیل میدهند تا آسمانها و از طبقه نخست آسمانها تا عرش اعظم، تشکیلاتی فوق یکدیگر وجود دارد. هر آسمانی سقف عالمی دیگر و عرشی برای ربوبیت است و در حکم مرکزی برای تصرفات الهی میباشد؛ اگرچه در دوایر و طبقات فوق به اعتبار احدیت، همه اسما میتوانند وجود داشته باشند و با همه عنوانها تجلی یابند اما همچنان که در عدلیه عنوان داور عادل، اصل و حاکم است، و عنوانهای دیگر در آنجا مطیع و ناظر بر امر اویند؛ در هر یک از طبقات مخلوقات و در هر آسمان، اسم و عنوانی الهی حاکم است و سایر عناوین نیز در ضمن آن هستند. مثلاً حضرت عیسی (ع) که مظهر اسم قدیر است در هر آسمانی که با پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام دیدار نمود حضرت حق بالذات با عنوان قدیر در آنجا متجلی بود. مثلاً در دایرهیی از آسمان که مقام حضرت موسی (ع) است آنچه بیشتر حکمفرماست عنوان متکلم میباشد که حضرت موسی (ع) مظهر آن بود و هکذا ... لذا از آنجا که ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مظهر اسم اعظم است و نبوت اش عمومیست و از همه اسما برخوردار میباشد؛ البته با تمام دوایر ربوبیت مرتبط است. پس، بیتردید دیدار با پیامبرانی که در دوایر مذکور صاحب مقاماند و گذر از تمام طبقات، اقتضای حقیقت معراج است. تمثیل دوم: عنوان «فرمانده کل قوا» از عناوین سلطان، در همه دوایر مراکز نظامی، از اداره کلی و گسترده فرماندهی ارتش گرفته تا اداره کوچک و خاص یک جوخه، ظهور و جلوهیی دارد. مثلاً یک سرباز، نمونه عنوان فرمانده کل قوا را در شخص سرجوخه میبیند و تحت امر اوست. همان سرباز وقتی سرجوخه شود فرماندهی موجود در دایره گروهبانی برایش جلب توجه مینماید، لذا مخاطب آن میشود. بعد اگر گروهبان شود نمونه و جلوه فرماندهی را در دایره ستوانی خواهد دید و در آن مقام، کرسی ویژهیی برایش وجود خواهد داشت؛ و هکذا ... در هر یک از دوایر سروانی و سرگردی و سرهنگی و سرتیپی به نسبت کوچکی یا بزرگی ادارات، عنوان آن فرماندهی را خواهد دید. اینک اگر فرمانده کل قوا بخواهد سربازی را عهده دار وظیفهیی کند که به همه دوایر نظام مربوط میشود و اگر بخواهد به او مقامی مانند بازرسی بدهد تا همه دوایر را ببیند و خود نیز دیده شود طبیعیست که باید او را در مراکز مختلف ارتش از سرجوخگی گرفته تا بالاترین ادرات بگرداند تا همه ادارات را ببیند و همه نیز او را ببینند. آنگاه او را به حضور پذیرفته و افتخار هم صحبتیاش را به او میدهد؛ سپس نشان و فرمان به او عطا نموده، مورد لطف و محبت قرار داده و دوباره در یک آن به همان جایی بر میگرداند که از آنجا آمده بود. در این تمثیل باید مطلبی را در نظر داشت؛ پادشاه اگر ناتوان نباشد، و همچون ظاهر، از نظر معنوی نیز فرد قدرتمندی باشد، به کسانی چون سرگرد و سرتیپ و سرلشکر نمایندگی نمیدهد. خودش شخصاً در همه جا حضور مییابد. در پس برخی پردهها و در پشت برخی افراد دارای مقام، خود مستقیماً دستور میدهد. گفتهاند بعضی از پادشاهان که ولی کاملی بودهاند در دوایر مختلف در هیبت برخی افراد، خود اقدام میکردهاند. حقیقتی که از منظر تمثیل بالا مشاهده میکنیم این است که او چون فاقد عجز است پس دستور و فرمان در هر دایره مستقیماً از فرمانده کل قوا میرسد، یعنی با فرمان و اراده و قدرت او صادر میشود. حاکم زمین و آسمانها مانند آنچه در تمثیل فوق گفته شد، سلطان ازلی و ابدیست که آمر مطلق و مالک امر كُنْ فَيَكُونُ میباشد؛ اوامر و شئونات فرماندهیاش در طبقات مخلوقات جاریست و همه در کمال اطاعت و انتظام از او پیروی میکنند. طبقات مخلوقات و طوایف موجودات از ذرات تا سیارات و از مگس تا آسمانها، کوچک و بزرگ، و جزیی و کلی همه جداگانه اما ناظر بر هم، و هر یک در دایره ربوبیتی و در طبقه حاکمیتی دیده میشوند. اینک برای درک همه مقاصد عالی کائنات و نتایج عظمای آن، و مشاهده وظایف بندگی همه طبقات به طور جداگانه، و دیدن ربوبیت سلطنت ذات کبریایی و شکوه حاکمیتاش و دانستن عوامل خشنودی آن ذات (اقدس) و برای مُبلغ سلطنت او شدن به هر حال باید سیر و سلوکی در آن طبقات و دوایر در کار باشد تا وارد عرش اعظماش شود که عنوان دایره اعظم اوست و در مقامی که در میانهی امکان و وجوب است و «قاب قوسین» نامیده میشود داخل گردد و با ذات جلیل ذوالجمال دیدار کند. سیر و سلوک مذکور حقیقت معراج است. مانند سیران عقلی هر انسان با سرعت خیال، جولان قلبی هر ولی با سرعت برق، و دَوَران هر فرشته که جسمی نورانیست از عرش به فرش و از فرش به عرش با سرعت روح، و همچون انسانهایی که اهل بهشتاند و با سرعت بُراق از حشر فاصله بیش از پانصد سال را طی میکنند و به بهشت صعود میکنند، جسم محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که نور است و قابلیت نور را دارد، لطیفتر از قلب اولیاست، سبکبالتر از روح اموات و جسم ملائکه است، ظریفتر از جسد نجمی و بدن مثالیست و مدار وظایف بیشمار روح محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و گنجینه جهازاتاش میباشد تردیدی نیست که همراه روح عالی او تا عرش خواهد رفت. اینک به ملحدی توجه میکنیم که در مقام استماع است. به نظر میرسد این ملحد در دل میگوید: «من خدا و پیامبر را نمیشناسم حال چگونه معراج را قبول داشته باشم؟» ما هم میگوییم: مادام که این کائنات و این موجودات وجود دارند و در عالم، افعال و ایجادی مشاهده میشود؛ نیز مادام که هیچ فعل منظمی نمیتواند بدون فاعل و کتابی با معنا نمیتواند بدون نویسنده و نقشی هنرمندانه نمیتواند بدون نقاش باشد، بیتردید افعال حکیمانهیی که کائنات را در برگرفته حتماً فاعلی دارند؛ همچنین نقشهای حیرتانگیز و مکتوبات معناداری که روی زمین فصل به فصل نو میشوند، کاتب و نقاشی دارند. مادام که وجود دو حاکم در کاری، نظم آن کار را از بین میبرد؛ و مادام که از بال مگس تا فانوس آسمان همه جا نظمی عالی وجود دارد؛ بیتردید حاکم مذکور، یکتا و واحد است، زیرا اگر یکتا نباشد، صنعت و حکمت در هر چیز آن قدر عجیب است که صانع آن شی، باید تا حدی که بر انجام هر کاری توانا باشد و همه چیز را بداند، قدیر مطلق باشد. پس اگر واحد و یکتا نباشد باید به عدد موجودات، خدا وجود داشته باشد. وانگهی خدایان مذکور باید هم ضد و هم مثل یکدیگر باشند و درچنین وضعی، از بین نرفتن نظم عجیب موجود، صد هزار بار محال است. مادام که با چشم خود میبینیم طبقات این موجودات، با فرمانی هزار برابر منظمتر از آنچه در یک ارتش هست به حرکت در میآیند؛ از حرکات منظم ستارگان و ماه و خورشید گرفته تا شکوفههای بادام، هر طائفهیی نشانها و صورتها و البسه زیبا و حرکات تعیین شدهیی را که قدیر ازلی به صورت بینقصی به آنها اعطا کرده، هزار مرتبه مرتبتر و منظمتر و کاملتر از آنچه در ارتش هست اظهار میدارند. پس موجودات این عالم حاکم مطلقی دارند در پس پرده غیب، که نظر بر فرمان او دارند و تابعاش هستند. نیز مادام که آن حاکم به گواهی همه کارهای حکیمانهیی که انجام میدهد و آثار حشمت و شکوهی که ابراز میدارد سلطان ذوالجلالیست؛ و با احسانهایی که نشان میدهد پروردگاری به غایت رحیم است؛ و با صنعتهای زیبایی که اظهار میدارد صانعیست صنعت دوست که صنعت خویش را بسیار دوست میدارد؛ و با تزیینات و صنعتهای جلب کننده نظر و دقتی که از خود بروز میدهد خالق حکیمیست که میخواهد تحسین ذیشعوران را به آثار خود جلب کند؛ دانسته میشود که تزیینات محیرالعقولاش در عالم آفرینش چه معنایی دارند و میخواهد با حکمت ربوبیتاش به ذیشعوران بفهماند که مخلوقات از کجا آمدهاند و به کجا میروند. لذا آشکار است که این حاکم حکیم و صانع علیم خواهان بروز ربوبیت خویش میباشد. همچنین مادام که با این همه آثار لطف و رحمت و غرائب آفرینش که آشکار میکند میخواهد خود را به صاحبان ادراک بشناساند و دوستاش داشته باشند، شکی نیست که مرضیات و خواستههایش از ذیشعوران را باید به واسطه مبلغی اعلام دارد. پس، میبایست کسی را از میان ذیشعوران تعیین، و ربوبیت خود را توسط او اعلام کند؛ همین طور برای به نمایش گذاشتن صنعتهای مورد علاقه خود، باید مُبلغی را مُشرّف به حضور قرباش نموده و واسطه این کار نماید. نیز برای اینکه مقاصد متعالیاش را به اطلاع ذیشعوران برساند تا بدین وسیله کمالات خود را اظهار دارد، باید کسی را به عنوان معلم تعیین کند. در ضمن برای بیمعنا نماندن طلسمی که در عالم درج نموده و معمای ربوبیتی که در موجودات نهان داشته، بیشک باید راهنمایی تعیین کند؛ همین طور برای عبث و بیفایده نماندن زیباییهای صنعتی که به نمایش گذاشته و در معرض تماشای همه قرار داده میبایست رهبری برگزیند تا مقاصد موجود در آنها را به دیگران تعلیم دهد. نیز برای تبلیغ مرضیاتاش به ذیشعوران، باید کسی را به مقامی فوق همه ذیشعوران برساند و آنچه را موجب خوشنودیاش میشود به او بیاموزد و آنگاه او را (به سوی آنان) گسیل دارد. مادام که حقیقت و حکمت چنین اقتضا میکند و شایستهترین فرد برای انجام این مسئولیتها، حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است؛ چرا که وظایف مذکور را به کاملترین صورت و بالفعل انجام داده است؛ عالم اسلامِ تشکیل شده توسط او و نور اسلامیتی که بروز داد شاهد عادل و صادقیست؛ پس ذات حضرتاش باید به طور مستقیم بر فراز کائنات قرار میگرفت، از همه موجودات میگذشت، و وارد مقامی میشد که بتواند با آفریننده تمام مخلوقات، مصاحبتی عام، متعالی، و کلی داشته باشد. معراج بیانگر همین حقیقت است. خلاصه: مادام که (حضرت حق) این عالم بزرگ را برای غایات بسیار بزرگ و مقاصدی عظیم همچون مقاصد مذکور شکل داد، مرتب نمود و آراست؛ و مادام که در میان موجودات، نوع انسان وجود دارد تا ربوبیت عام و گسترده حق را با تمام دقایقاش، و سلطنت عظیم الوهیت او را با تمام حقایقاش مشاهده کند؛ شکی نیست که آن حاکم مطلق با انسان صحبت خواهد کرد و مقاصدش را به او تفهیم خواهد نمود. مادام که هر انسانی قادر نیست از جزیی بودن و سفلی بودن مجرد شده و به بالاترین مقام کلی ارتقا یابد؛ و شخصاً مورد خطاب آن حاکم کلی قرار گیرد؛ بیتردید برخی افراد خاص در میان انسانها موظف به انجام وظیفه مذکور میشوند تا از دو جنبه مناسبت یابند، آنها هم باید انسان باشند تا بتوانند معلم آنها شوند؛ و هم از نظر روحی باید در سطح بسیار بالایی باشند تا بتوانند مستقیماً مورد خطاب (الهی) قرار گیرند. اینک با توجه به آنکه محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در میان انسانها کسیست که مقاصد صانع کائنات را به کاملترین صورت بیان میکند، طلسم کائنات را کشف کرده، معمای خلقت را میگشاید و به بهترین و کاملترین صورت محاسن سلطنت ربوبی را تبلیغ میکند؛ شکی نیست که در میان افراد انسانی، میبایست از چنان سیر و سلوکی معنوی برخوردار باشد تا در عالم جسمانی از معراجی به صورت سیر و سیاحت برخوردار گردد. او باید تا آن سوی برزخ اسما، تجلی صفات و افعال، و طبقات موجودات که از آنها به «هفتاد هزار حجاب» تعبیر میشود طیّ مراتب کند، این معراج است. ای شنونده! به نظر میرسد در دل میگویی «چگونه باور کنم، مفهوم این بیان چیست که (پیامبر) فاصلهیی هزاران ساله را با پروردگاری که از هر چیزی به ما نزدیکتر است طی میکند و با عبور از هفتاد هزار حجاب، با او دیدار میکند؟» ما میگوییم: حضرت حق به هر چیز، از هر چیز دیگری نزدیکتر است، اما هر چیز بینهایت از او دور است؛ همچنان که اگر خورشید دارای ادراک بود و میتوانست سخن بگوید با آینهیی که در دست داری با تو سخن میگفت و هر طور که میخواست در تو تصرف میکرد. با اینکه خورشید از مردمک آینه مثال تو به تو نزدیکتر است، تو به قدر چهار هزار سال از آن دور هستی و به هیچ وجه نمیتوانی نزدیکاش شوی. اگر ترقی و پیشرفت کنی و به مقام قمر برسی و در نقطهیی بایستی که مستقیماً در برابر آن باشی، فقط خواهی توانست به نوعی آینهداری خورشید را بکنی. به همین ترتیب شمس ازل و ابد یعنی ذات ذوالجلال با آنکه به هر چیز از هر چیز دیگری نزدیکتر است، هر چیزی از او بینهایت دور است. لیکن اگر کسی از تمام موجودات دیگر گذر کرده از جزیی بودن به درآمده و در مراتب کلی رفته رفته هزاران حجاب را کنار بگذارد، به اسمی از اسماء الله که محیط بر همه موجودات است نزدیک شده و در فاصلههایی جلوتر از آن، مراتب متعددی را طی کند، او در این حال مُشرّف به نوعی قربیت خواهد شد. برای مثال سربازی را تصور کنید که با شخص معنوی فرمانده کل قوا فاصله زیادی دارد. سرباز وقتی فرمانده خود را در هیبت سرجوخه میبیند در واقع از فاصلهیی بسیار دور و از پس حجابهای معنوی فراوان با نمونه کوچکی از فرمانده کل بر او نظر دارد. قربیت به شخص معنوی و واقعی فرمانده کل، طی مراتب متعددی چون ستوانی و سروانی و سرتیپی را لازم میدارد. این در حالیست که فرمانده کل با فرمان و قانون و نظر و حکم و علم خود البته اگر علاوه بر ظاهر، فرمانده معنوی هم باشد ذاتاً نزد آن سرباز خواهد بود و او را خواهد دید. این حقیقت در گفتار «شانزدهم» به صورت قطعی اثبات شده است لذا به همین مقداراکتفا نموده سخن را به پایان میبریم. باز هم به نظر میرسد در قلبات میگویی: «من منکر وجود آسمانها هستم و فرشتگان را باور ندارم. حال چگونه میتوانم سیر و سیاحت کسی را در آسمانها و دیدارش با فرشتگان را قبول کنم؟» آری، فهماندن مطلب و نشان دادن چیزی به کسانی چون تو که عقلشان در چشمشان است و در برابر چشمشان هم پردهیی کشیده شده، کار دشواریست، اما حق آن قدر درخشان است که نابینایان هم میتوانند آن را ببینند لذا ما میگوییم: بر همگان معلوم است که فضای عُلوی، مملو از «اثیر» است. سایر سیالات لطیفه مانند نور، برق، و حرارت بر وجود مادهیی که آن فضا را پر کرده است دلالت دارد؛ همچنان که میوهها درختانشان، گلها چمنزارهایشان، سنبلهها مزارعشان، و ماهیها دریایشان را به طور بدیهی نشان میدهند، ستارگان نیز بالضروره منشأ و مزرعه و دریا و چمنزارهایشان را به چشم عقل نشان میدهند. مادام که تشکلهای مختلفی در عالم علوی وجود دارد و در وضعیتهای مختلف، احکام متفاوتی مشاهده میشود؛ پس آسمانها نیز به عنوان منشأ احکام مذکور، مختلف خواهند بود؛ همچنان که وجود انسان علاوه بر جسم شامل وجودهای معنوی مانند عقل و قلب و روح و خیال و حافظه است، بیشک در عالم، که انسان اکبر است و در کائنات، که شجرهی میوهی انسان است عوالمی به جز عالم جسمانی وجود دارد. نیز از عالم ارض تا عالم جنت، هر عالم، آسمانی دارد. همچنین درباره فرشتگان میگوییم: کره زمین در میان سیارات، سیاره متوسطیست و در مقایسه با ستارگان، کوچک و کثیف به شمار میرود، اما حیات و ادراک که در میان موجودات، ارزشمندترین و نورانیترین موجود محسوب میشوند، در آن به فور یافت میشوند. البته ستارگان که نسبت به زمین این خانهی تاریک قصرهای تزیین شده و کاخهای باشکوه به شمار میروند، و آسمانها که دریای ستارگاناند، مسکن فرشتگان و موجودات روحانیاند که ذیشعور و ذیحیاتاند و انواعشان بسیار زیاد و مختلف است. در تفسیری که به نام «اشارات الاعجاز» دارم طی شرح و توضیح آیه ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ (بقره: ٢٩ )، وجود آسمانها و تعددشان به صورت قطعی اثبات شده است؛ همچنین در گفتار «بیست و نهم» وجود فرشتگان با قطعیتی چون حاصل ضرب دو در دو که میشود چهار به اثبات رسیده است لذا به همان مطالب اکتفا نموده بحث را در اینجا پایان میدهیم. خلاصه: آسمانهای هفتگانه از اثیر خلق شده، و مدار سیالات لطیفی چون برق، نور، گرما و جاذبه بوده و همانگونه که حدیث «اَلسَّمَاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ» اشاره نموده، مناسب حرکات سیارات و ستارگان شدهاند، و از «مَجَرَّةُ السَّمَاء» که کهکشان راه شیری نامیده میشود تا نزدیکترین سیاره، در اشکال و وضعیتهای مختلف، هفت طبقه را شامل میشوند؛ هر طبقه، از عالم ارض تا عالم برزخ و مثال، و تا عالم آخرت، در حکم سقفی برای هر یک از عوالم است، و وجود چنین آسمانهایی از مقتضیات حکمت و عقل میباشد. همچنین به نظر میرسد که ای ملحد! میگویی: «در حالی که با هواپیما آن هم با مشکلات عدیده فقط میتوان یکی دو کیلومتر در هوا بالا رفت، چگونه ممکن است یک انسان با جسم مادیِ خود مسافتی چند هزار ساله را ظرف چند دقیقه طی کند، برود و بازگردد؟» ما هم میگوییم: جسم سنگینی چون زمین طبق علوم و فنون شما، با حرکت سالانهاش در یک دقیقه مسافتی تقریباً صد و هشتاد و هشت ساعته را طی میکند؛ پس، مسافتی تقریباً بیست و پنج هزار ساله را در یک سال طی خواهد کرد. آیا قدیر ذوالجلالی که باعث میشود زمین چنین حرکات منظمی داشته باشد و مانند سنگ قلاب به دَوَران افتد، قادر نیست انسانی را به عرش ببرد؟ حکمتی که با قانونی ربانی به نام جاذبه خورشید، جسم بسیار سنگین زمین را چون (درویش) مولوی پیرامون خود میگرداند آیا نمیتواند با جاذبه رحمت رحمان، و انجذاب محبت شمس ازل، یک جسم انسانی را چون برق به عرش رحمان ببرد؟ همچنین به نظر میرسد میگویی: «بسیار خب، (به معراج) رفته است اما به چه دلیل رفته؟ این کار چه لزومی داشته است؟ اگر مانند اولیاء (الله) با روح و دلاش میرفت کفایت نمیکرد؟» ما هم میگوییم: مادام که صانع ذوالجلال اراده کرده است آیات شگفتانگیزش را در مُلک و ملکوت نشان دهد، دیگران را به تماشای منابع و دستگاه این عالم بنشاند، و نتایج اخروی اعمال بشری را ارائه کند؛ بیتردید چشم او (پیامبر) را که در حکم کلید عالم مبصرات است، و گوشاش را که آیات حق در عالم مسموعات را تماشا میکند، میبایست تا عرش با او همراه میکرد؛ و کاری میکرد تا جسم مبارکاش که حکم دستگاهی برای اعضا و جوارحاش در طریق انجام وظایف بیشمار روحیاش را داشت تا عرش همراه اش باشد؛ و این مقتضای عقل و حکمت است؛ همچنان که حکمت الهی در بهشت جسم را رفیق روح میکند، زیرا این پیکر آدمیست که مدار بسیاری از وظایف عبودی و لذایذ و آلام بیشمار بوده است. پس تردیدی نیست که پیکر مبارک (پیامبر) باید رفیق روحاش باشد. مادام جسم همراه با روح به بهشت میرود؛ شکی نیست به همراه ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که به سدرة المنتهی که جنت المأوی بدنه آن است عروج کرد پیکر مبارکاش نیز خواهد بود؛ این عین حکمت است. همچنین به نظر میرسد که میگویی: «طی مسافتی چند هزار ساله در چند دقیقه، بر خلاف عقل است.» ما هم میگوییم: حرکتها در صنعت صانع ذوالجلال بینهایت مختلف است. مثلاً آشکار است که سرعت صوت با سرعت نور و برق و روح و خیال تا چه حد متفاوت است. حرکت سیارات نیز به لحاظ علمی آن چنان مختلف است که عقل در حیرت میماند. جسم لطیف ایشان که در معراج تابع روح سریع علویاش بود سرعت روح را داشت؛ آیا این امر خلاف عقل است؟ گاهی در ده دقیقه خواب حالات یک سالهیی بر تو عارض میشود. حتی به خوابی فکر کن که انسان در یک دقیقه در عالم رؤیا میبیند. اگر او سخنانی را که در خواب شنیده یا کلماتی را که بیان داشته جمع کند در عالم بیداری برای آنها یک روز و شاید بیش از آن زمان لازم داشته باشد. پس میتوان گفت زمان واحد نسبت به دو شخص، ممکن است دو مقدار مختلف داشته باشد، یعنی مثلاً برای یکی از آنها یک روز و برای دیگری مانند یک سال بگذرد. با تمثیلی به این مطلب توجه کن: برای سرعت حرکاتی ناشی از حرکت انسان یا حرکت گلوله یا صوت، نور، برق، روح یا خیال، ساعتی را فرض کن که به عنوان مقیاس در نظر گرفتهایم. این ساعت ده عقربه دارد. عقربهیی ساعات را نشان میدهد، عقربه دیگر در دایرهیی شصت بار بزرگتر از آن دقیقهها را محاسبه مینماید؛ همین طور عقربه دیگر در دایرهیی شصت مرتبه وسیعتر، ثانیهها را شمارش میکند، و عقربههای دیگر، باز هم در دایرهیی به غایت منظم و شصت بار بزرگتر، ثالثهها و رابعهها و خامسهها و سادسهها و سابعهها و ثامنهها و تاسعهها و عاشرهها را شمارش میکنند. مثلاً دایره عقربهی ساعت شمار، اگر به اندازه ساعت کوچک ما باشد، دایره عقربهیی که عاشرهها را شمارش میکند باید به اندازه مدار سنوی (سالانه) زمین و شاید بزرگتر از آن باشد. اینک دو نفر را در نظر میگیریم؛ یکی از آنها گویی بر عقربه ساعت شمار نشسته و متناسب با حرکت آن، وقایع را تماشا میکند؛ دیگری بر عقربه عاشره شمار نشسته است. چیزهایی که این دو نفر در زمان واحد میبینند، مانند نسبت ساعت ما با مدار سالانه زمین، به لحاظ مشهودات تفاوتهای بسیار زیادی دارند. زمان از آن نظر که حکم رنگ و لون و نواری برای حرکات به شمار میرود میتوان گفت حکم جاری در حرکت، در زمان نیز جاریست. اینک مشهودات ما در یک ساعت به میزان مشهودات همان فرد ذیشعوریست که بر عقربهی ساعتشمار نشسته است، همچنین حقیقت عمرش نیز همانگونه است. اما رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مانند کسی که بر عقربه عاشره شمار ساعت نشسته در همان مدت زمان بر براق توفیق الهی سوار شده، چون برق تمام دوایر امکان را گشته عجایب مُلک و ملکوت را میبیند، به نقطه دایره وجوب رسیده، مُشرّف به مصاحبت (الهی) میگردد، از رؤیت جمال الهی برخوردار شده، فرمان (خداوند) را دریافت میکند و به خدمت و وظیفه خویش باز میگردد؛ و باز گشته است و این حق است. همچنین به نظر میرسد که میگویی: «بله، امر ممکنیست، اما هر ممکنی که واقع نمیشود. آیا این امر نمونههایی دارد تا بپذیریم. چیزی را که نمونه ندارد چگونه میتوان به صرف امکان، بر وقوعاش حکم کرد؟» ما هم میگوییم: نمونههایش آن قدر زیاد است که به شمارش نمیآید. مثلاً چشم هر صاحب نظری، در یک ثانیه از زمین تا سیاره نپتون را طی میکند. یا با عقل و خرد هر دانشمندی با تسلط بر قوانین کیهان شناسی میتوان در دقیقهیی تا پشت ستارهها رفت. هر مؤمنی افکار خود را سوار بر افعال و ارکان نماز کرده با نوعی معراج، عالم را پشت سر گذاشته تا مقام حضور پیش رود. هر فرد صاحب دل و ولی کاملی با سیر و سلوک میتواند طی چهل روز از عرش و دایره اسما و صفات عبور کند. حتی براساس خبرهای صادق ذواتی چون «شیخ گیلانی و امام ربانی»، برخی در دقیقهیی تا عرش، عروج روحانی میکنند؛ همچنین رفت و آمد فرشتگان، این اجسام نورانی، از عرش تا فرش در مدتی اندک مطرح است. بهشتیان نیز در اندک مدتی از محشر تا باغهای بهشت را طی میکنند. بیشک این نمونهها نشان میدهند که «ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که سلطان همه اولیا، امام همه مؤمنان، رهبر تمام بهشتیان، و مقبول همه فرشتگان است، باید معراجی داشته باشد که مدار سیر و سلوکاش گردد، معراجی که صورت متناسبی با مقام او داشته باشد؛ و این عین حکمت است، امر بسیار معقولیست و بیهیچ تردیدی واقع شده است.»
حکمت معراج چیست؟ پاسخ این است: حکمت معراج چنان عالیست که اندیشه بشر به آن راه ندارد. چنان ژرف است که راهی به عمق آن نیست. آن قدر لطیف و ظریف است که عقل به تنهایی قادر به درکاش نمیباشد. البته با برخی اشارات، اگر حقایقاش هم دانسته نشود میتوان به وجودش پی برد. آفریننده این عالم، برای نشان دادن نور وحدت و تجلی احدیتاش در طبقات کثرت، به واسطه معراج که خط اتصالی بین انتهای طبقات کثرت و مبدأ وحدت است فرد ممتازی را به نمایندگی از سوی تمام مخلوقات، مخاطب خویش قرار میدهد، و به نام تمام ذیشعوران، مقاصد الهی خود را به او میآموزد و تعلیم میدهد تا با نظر او جمال صنعت و کمال ربوبیت خویش را در آینهی مخلوقات مشاهده کند و ترتیبی دهد تا دیگران هم آن را ببینند. همچنین صانع عالم، به گواهی آثار، دارای بینهایت جمال و کمال است. هم جمال، هم کمال، هر دو محبوب بالذاتاند، یعنی ذاتاً دوست داشته میشوند. پس، صاحب آن جمال و کمال، نسبت به جمال و کمال خود بینهایت محبت دارد و این محبت بینهایت را به شیوههای متعدد در مصنوعات خود ظاهر میسازد. آفریدگانِ خود را دوست میدارد، زیرا جمال و کمال خود را در آنها می بیند. عالیترین و محبوبترین آفریده در میان مصنوعات او، ذیحیات است. در میان ذیحیاتان، عالیترین و محبوبترین، ذیشعور است. در میان ذیشعوران نیز به اعتبار جامعیت، عزیزترین موجود، در میان انسانهاست. در بین انسانها محبوبترین فرد کسیست که استعدادهایش به طور کامل بروز کرده باشد و نمونه کمالات متجلی و منتشر در تمام مصنوعات را به نمایش بگذارد. حال صانع موجودات برای دیدن همه انواع محبت تجلی یافته در کلیه موجودات، در یک نقطه و در یک آینه، و نشان دادن همه انواع جمال خویش با سرّ احدیت، ذاتی را که ثمره منور شجره خلقت است و قلباش حکم دانهیی را دارد که حقایق اساسی آن شجره را در بر میگیرد، برگزید، و برای اینکه به واسطه معراج که خط اتصالیست بین دانه که مبدأ اول است تا میوه و ثمرهیی که منتها میباشد محبوبیت آن فرد را به نام کائنات نشان دهد، و او را به حضور خود درآورد، و به رؤیت جمالاش مُشرف کند، و حالت قدسی او را به دیگران سرایت دهد با کلام خویش او را تلطیف نموده و با فرماناش موظف میکند. اینک برای مشاهده این حکمت عالی، با دوربین دو تمثیل زیر به تماشا میپردازیم: تمثیل نخست: همچنان که در حکایت تمثیلی گفتار «یازدهم» به تفصیل بیان شد اگر سلطان ذیشأنی گنجینههای زیادی داشته باشد و در آنها انواع جواهرات یافت شود؛ همچنین در صنایع عجیب و نادر بسیار ماهر بوده و در معرفت به فنون بیشمارِ شگفتانگیز، تسلط داشته و از بینهایت دانش بدیع مطلع و آگاه باشد، مطابق این سرّ که هر صاحب جمال و کمالی دوست دارد جمال و کمالاش را ببیند و به دیگران نشان دهد، آن سلطان ذیفنون نیز درصدد بر میآید نمایشگاهی باز کند تا حشمت و شکوه سلطنتاش را در انظار مردم قرار داده، شعشعه ثروت، جنبههای خارق العاده صنعت، و غرایب معرفت خویش را اظهار داشته به نمایش بگذارد و جمال و کمال معنویاش را به دو وجه مشاهده کند. یک وجهاش این است که خود با نظر دقایق آشنای خود ببیند؛ و وجه دوم آن است که با نگاه غیر ببیند. بنا بر این حکمت، او بیتردید شروع به ساختن کاخی بزرگ، باشکوه و عظیم میکند. به صورت شاهانهیی دوایر و منازلی میسازد. آنها را با انواع و اقسام جواهرات خزانهاش تزیین نموده و با لطیفترین و زیباترین صنعت خود زینت میدهد. همین طور امور آن کاخ را با ظریفترین فنون و حکمتهایش تنظیم کرده، با آثار اعجازآمیز علوم خود تجهیز کرده و تکمیل میکند. سپس با انواع نعمتهایش، و لذیذترین غذاهایش، سفرههایی را شایسته هر طائفه میگستراند. برای عموم ضیافتی ترتیب داده آن گاه برای نشان دادن کمالات خود به رعیت، آنها را به تماشا و مهمانی دعوت میکند. بعد، یکی از آنها را یاور اکرم خود قرار داده و او را از منازل و طبقات پایین به بالا میخواند و از دایرهیی به دایره دیگر در طبقات مختلف روی هم سیر میدهد. دستگاهها و وسایل آن صنعت شگفتآور و مخزن محصولاتی را که از پایین میآیند، پشت سرهم به او نشان میدهد، و سرانجام او را به دایره خاص خود میبرد. ذات مبارک خود را که معدن همه آن کمالات است به او نشان داده و با حضور خویش مفتخرش میکند. او را از حقایق کاخ و کمالات خویش آگاه نموده، راهنمای تماشاگران قرار داده، و به سویشان گسیل میدارد؛ تا سازنده آن کاخ را همراه با محتویات و نقوش و شگفتیهای کاخ برای تماشاگران تعریف کند؛ رازهای موجود در نقشهای کاخ را برایشان بگوید و اشارات صنعتهای مندرج در آن را به آنها تعلیم داده و بگوید که مرصّعات منظوم درون کاخ و نقوش موزوناش چه هستند و چگونه کمالات و هنرهای صاحب کاخ را نشان میدهند؟ اینها را برای وارد شوندگان به کاخ تعریف کند، آداب ورود و نحوه تماشا را بگوید و مراسم تشریفات را در دایره مرضیّات و خواستههای آن سلطان ذیفنون و ذیشأن نادیدنی بیان نماید. دقیقاً به همین ترتیب، وَ لِلّٰهِ ال۟مَثَلُ ال۟اَع۟لٰى ؛ صانع ذوالجلال که سلطان ازل و ابد است خواسته است کمالات بیپایان و جمال بینهایت خود را ببیند و نشان دهد؛ لذا کاخ این عالم را به نحوی بنا نموده است که هر موجودی با انواع زبانها، کمالات او را بیان داشته و با اشارات فراوان جمال او را نشان میدهد. به همه موجودات این کائنات نشان میدهد که در هر یک از اسمهای اسماء الحسنی او چه گنجهای معنوی پنهان، و در هر یک از عناوین مقدساش چه لطایف نهانی وجود دارد. طوری نشان میدهد که همه فنون با تمام قواعدشان، کتاب عالم را از زمان آدم تاکنون مطالعه میکنند؛ در حالی که نتوانستهاند حتی یک صدم آیات و معانی مربوط به اسما و کمالات الهی را که کتاب مذکور نشان داده و بیان کرده بخوانند جلیل ذوالجمال، جمیل ذوالجلال و صانع ذوالکمال که سرای عالم را این چنین محل نمایش قرار داد تا کمالات و جمال معنوی خود را ببیند و به دیگران نشان دهد حکمتاش اقتضا میکند که برای بیهوده نبودن معنای آیات این کاخ در نظر ذیشعوران عالم زمین، آنها را به کسی بیاموزد؛ فردی را در عوالم علوی که منبع عجایب و مخزن نتایج این کاخ است سبب دهد، فوق همه آنها قرار دهد و مُشرّف به قرب حضورش کند؛ همچنین در عوالم آخرت سیر دهد و او را با مسئولیتهای فراوانی موظف کند؛ از قبیل اینکه معلم همه بندگاناش شود، تبلیغ سلطنت ربوبیاش را بر عهده بگیرد، مُبلغ مرضیّات الهی شود و آیات تکوینیاش را در سرای عالم تفسیر کند. باید با نشانهای معجزات، برتری او را آشکار کند، و با فرمانی چون قرآن اعلام کند که او ترجمان خاص و صادق ذات ذوالجلال است. با دوربین این تمثیل یکی دو نمونه از حکمتهای بسیار زیاد معراج را بیان کردیم. سایر موارد را بر همین منوال قیاس کن. تمثیل دوم: اگر ذاتی صاحب فنون گوناگون، کتاب اعجازانگیزی تألیف کند و بنویسد ... کتابی که هر صفحهاش به اندازه صد کتاب حاوی حقایق باشد، و هر سطر آن به قدر صد صفحه دارای معانی لطیف بوده، و هر کلمهاش شامل صد سطر حقیقت باشد، هر حرفاش به اندازه صد کلمه دارای معنی بوده، و تمام معانی و حقایق آن کتاب ناظر بر کمالات معنوی نویسنده اعجازانگیزش باشد، و بر آن اشاره کند، بیتردید ذات دانای کلی که گفتیم چنان خزانه بیپایانی را ناخوانده و عبث رها نخواهد کرد. بیشک کتاب مذکور را به برخی تعلیم میدهد تا کتاب ارزشمند یاد شده بیمعنا و بیهوده باقی نماند، و کمالات پنهان آن ظاهر گشته، به کمال برسد و جمال معنویاش مشاهده گردد، مؤلف خوشحال شود و دیگران را به دوست داشتن آن جمال و کمال وا دارد. نیز به کسی که قرار است همه معانی و حقایق آن کتاب عجیب را به دیگران درس دهد، از صفحه نخست تا آخر مرحله به مرحله تعلیم داده، عبورش میدهد. به همین ترتیب، نقاش ازل هم کائنات را برای نشان دادن کمال و جمال و حقایق اسمایش به نحوی کتابت کرده است که تمام موجودات با جهات بینهایت، کمالات بیپایان و اسما و صفات او را اعلام نموده و بیان میکنند. شکی نیست اگر معنای کتابی دانسته نشود به مرتبهی هیچ سقوط خواهد کرد. مخصوصاً کتابی که هر حرف آن متضمن هزاران معنا باشد مطمئناً سقوط نمیکند و کسی هم نمیتواند آن را سقوط دهد؛ بنابراین نویسنده کتاب مذکور بیتردید آن را اعلام کرده، طبق استعداد هر گروه و جماعتی بخشی از آن را تعلیم خواهد داد. همچنین کل کتاب را به فردی درس خواهد داد که فراگیرترین نظر را دارد، دارای کلیترین ادراک و از ممتازترین استعداد بهرهمند میباشد. برای تعلیم کل چنین کتابی و تمام حقایق آن، براساس حکمت، سیر و سلوکی عالی لازم است. به سخن دیگر از صفحه نخست آن، یعنی نهاییترین طبقات کثرت گرفته تا آخرین صفحهاش که دایره احدیت است باید سیر و سلوک کرد. با این تمثیل میتوانی تا حدودی به حکمتهای عالی معراج توجه نمایی. اینک به ملحدی توجه میکنیم که در مقام استماع است، ندای دلاش را میشنویم و خواهیم دید که چه حال و روزی دارد، به نظر میرسد که قلباش میگوید: «من دارم باور میکنم، اما به خوبی متوجه مطلب نمیشوم. سه مشکل مهم دیگر دارم.» مشکل نخست: چرا این معراج عظیم منحصر به محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میباشد؟ مشکل دوم: آن ذات چگونه هسته کاینات محسوب میشود؟ میگویید: کاینات از نور او خلق گردیده و هم او آخرین و نورانیترین میوه کاینات است. این به چه معناست؟ مشکل سوم: در بیانات سابقتان گفتهاید: بر عالم علوی بر آمده و برای دیدن دستگاهها و ماشینها و مخازن نتایج آثار موجود در این عالم زمین به عروج پرداخته است. این به چه معناست؟ پاسخ: این مشکل نخست شما در سی و سه گفتار (در مجموعه گفتارها) به تفصیل حل شده است. در اینجا درباره کمالات و دلایل نبوت ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و اینکه او برای این معراج اعظم شایستهترین بوده است فقط فهرست مختصری از نوع اشارات اجمالی را به شرح زیر بیان میکنیم: اول: در کتابهای مقدسی مانند تورات، انجیل و زبور تحریفهای زیادی صورت گرفته است با این حال در زمانه فعلی محققی چون حسین الجسر صد و چهارده بشارت اشاری را از کتابهای فوق در خصوص نبوت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام استخراج کرده و در کتاب «رساله حمیدیه» برای خوانندگان نگاشته است. دوم: از نظر تاریخ مطلب اثبات شدهییست که کاهنانی چون «شق» و «سطیح» کمی پیش از نبوت احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بشارتهای فراوانی از قبیل سخنانی در مورد نبوت حضرت رسول و اینکه پیامبر آخر الزمان خواهد بود بیان داشتهاند و این به صورت صحیح در تاریخ نقل شده است. سوم: صدها امر خارق العاده که در شب ولادت احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام رخ داد و «ارهاصات» نامیده میشود از نظر تاریخی مشهور میباشد؛ مواردی مانند سقوط بتها در کعبه و تَرَک برداشتن کاخ مشهور کسرای فارس که به ایوان مدائن شهرت دارد. چهارم: کتابهای تاریخ و سیره نشان میدهند که پیامبر بنا به تحقیق محققان با قریب هزار معجزه خود سرفراز است؛ مواردی چون سیراب کردن یک لشکر با آبی که از انگشتاش میجوشید و ستون خشکیدهیی در مسجد که به دلیل انتقال منبر، از مفارقت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مانند شتر در حضور جماعتی کثیر مینالید و گریه میکرد؛ نیز شق القمر که به موجب نص آیهی وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ وقوع یافته است. پنجم: دوست و دشمن اتفاق نظر دارند که اخلاق نیکوی او در بالاترین درجه بود، و به گواهی همه رفتارهایش، سجایای عالی او در انجام وظیفه و امر تبلیغ در بالاترین مرتبه قرار داشت، و به گواهی محاسن اخلاق در دین اسلام، شریعت او از کاملترین درجهی عالیترین خصلتها برخوردار میباشد. اهل انصاف و دقت در این مورد هیچ تردیدی ندارند. ششم: همچنان که در اشارت دوم از گفتار دهم اشاره شده است الوهیت به مقتضای حکمت، خواهان ظهور است، لذا ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با عبودیت اعظمیِ دیانت خویش در بالاترین درجه به درخشانترین وجه مقابله کرده است. نیز خالق عالم به مقتضای حکمت میخواهد جمال خویش را که در نهایت کمال است با واسطهیی بروز دهد، لذا آنکه میتواند به بهترین صورت جمال الهی را نشان دهد و تعریف کند بالبداهه آن ذات است. همچنین کمال صنعت صانع عالم که در نهایت جمال است میخواهد نظرها را به خود جلب کند و آن را به نمایش بگذارد، کسی که در این زمینه با رساترین صدا ندا در میدهد باز هم بالمشاهده آن ذات است. نیز پروردگار جهانیان خواهان اعلام وحدانیتاش در طبقات کثرت است، کسی که همه مراتب توحید را در بالاترین درجه اعلام میکند باز هم بالضروره آن ذات است. صاحب عالم به اشارت جمال بینهایت موجود در آثارش و به اقتضای حقیقت و حکمت میخواهد حُسن بیپایان ذات و محاسن جمال و لطایف حُسن خود را در آیینههایی ببیند و نشان دهد؛ کسی که میتواند به باشکوهترین صورت آیینهداری کند، و حُسن او را نشان دهد، دوست داشته باشد و کاری کند دیگران هم آن را دوست داشته باشند، باز هم بالبداهه آن ذات است. همچنین صانع سرای عالم میخواهد خزاین غیبیه خود را که مملو از معجزات خارق العاده و گوهرهای بسیار ارزشمند است بروز دهد و به نمایش بگذارد و به این ترتیب کمالاتش را بشناساند و معرفی کند؛ باز هم کسی که میتواند «خزاین الهی را» به بهترین شکل نمایش دهد، توصیف کند و بشناساند، بالبداهه آن ذات است. نیز صانع این عالم، جهان هستی را با انواع عجایب و زینتها تزیین نموده و برای سیر و تنزه و عبرت و تفکر، مخلوقات ذیشعور را وارد آن کرده و به مقتضای حکمت میخواهد معنا و ارزش آثار و آفریدههای خود را به اهل مشاهده و تفکر بیاموزد؛ لذا باز هم بالبداهه دانسته میشود کسی که میتواند به واسطه قرآن حکیم راهنمایی جن و انس و حتی ارواح و فرشتگان را بر عهده گیرد باز هم آن ذات است. حاکم حکیم این عالم میخواهد طلسم پیچیدهی شامل مقصد و غایت تحولات کائنات و معمای سه سؤال مشکل موجودات یعنی: از کجا آمدهام، به کجا میروم؟ چیستم؟ را توسط فرستادهیی برای همهی ذیشعوران توضیح دهد؛ لذا باز هم میبینیم کسی که قادر است به واسطه حقایق قرآن طلسم مذکور را به واضحترین صورت گشوده و آن معما را به بهترین شکل حل کند آن ذات است. صانع ذوالجلالِ این جهان میخواهد خود را با تمام مخلوقات زیبایش به ذیشعوران بشناساند و به واسطه نعمتهای ارزشمندش کاری کند که او را دوست داشته باشند و در مقابل و بالضروره مرضیات و خواستههای الهی را توسط فرستادهیی به آنها معرفی کند؛ لذا میبینیم کسی که میتواند خواستههای مزبور را به واسطه قرآن به عالیترین و کاملترین صورت بیان کرده و ارائه نماید، باز بالبداهه همان ذات است. همچنین رب العالمین استعداد گستردهیی به انسان که میوه هستیست عطا کرده، استعدادی که همه هستی را در بر میگیرد؛ نیز او را برای عبودیتی کلی مهیا نموده است؛ در عین حال انسان به واسطه احساسات خویش به کثرت و دنیا مبتلاست، خداوند میخواهد توسط یک راهنما کاری کند که انسانها از کثرت به سوی وحدت روی برگردانند و از امور فانی به باقی توجه کنند؛ لذا بالبداهه دانسته میشود کسی که میتواند به بهترین وجه و بلیغترین صورت به واسطه قرآن به زیباترین شیوه مردم را راهنمایی کند و مسئولیت رسالت خویش را به کاملترین شکل ایفا نماید، همان ذات است. ذی حیات اشرف مخلوقات است و در میان ذیحیاتان، ذی شعور شریفترین است و در بین ذی شعوران نیز انسانِ حقیقی اشرف است؛ کسی که میتواند در میان انسانهای حقیقی وظایف ذکر شده را به عالیترین و کاملترین صورت ایفا کند ذاتیست که البته با معراجی اعظم به قاب قوسین صعود کرده، سعادت ابدی را دق الباب میکند، خزانه رحمت را گشوده و حقایق غیبی ایمان را میبیند. هفتم: مشاهده میشود که آفریدههای خداوند از تحسینات [زیبا سازی] بسیار زیبا و تزیینات بینهایت چشمگیری برخوردارند. این تحسینات و تزیینات بالبداهه نشان میدهند که در صانع آنها اراده و قصدی به غایت شدید در تحسین و تزیین وجود دارد. اراده تحسین و تزیین نیز نشان میدهد که در صانع نسبت به صنعتاش بالضروره رغبتی قوی و محبتی قدسی وجود دارد. در میان آفریدگان نیز جامعترین فرد که لطایف صنعت را یکجا در خود بروز میدهد، میداند و به دیگران میآموزد و کاری میکند او را دوست داشته باشند و با دیدن زیباییهای موجود در مخلوقات دیگر «ما شاء الله» گفته و آنها را تحسین میکند؛ همان ذات است، لذا محبوبترین فرد بالبداهه در نظر صانع و خالقی که صنعتهای خود را دوست دارد اوست. کسی که در برابر مزایا و محاسن زینت بخش مخلوقات و لطایف و کمالاتی که موجودات را نورانی میکنند با گفتن « ﭭ ﭮ ،ما ﭟﭠ،ﮩ ﮊ» آسمانها را به طنین در میآورد و با نغمههای قرآنی، در کائنات شوری ایجاد میکند، و با استحسان و تقدیر، تفکر و تشهیر، و ذکر و توحید برّ و بحر را به جذبه میآورد، باز هم بالمشاهده همان ذات است. چنین ذاتی که براساس سرّ «اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ» نمونهیی از حسنات همه امتاش در کفه ترازوی او قرار دارد و صلوات همه امتش یاریرسان کمالات معنوی وی است، ذاتی که توأم با نتایج و دسترنج معنوی انجام وظایف رسالتاش، مظهر فیض بیپایان رحمت و محبت الهیست؛ عین حق، نفس حقیقت و حکمت محض است که با نردبان معراج تا بهشت، سدرة المنتهی، عرش و قاب قوسین بالا برود. مشکل دوم: ای انسانی که در مقام استماع هستی! حقیقت دومی که در آن اشکال داری آن قدر عمیق و متعالیست که عقل نه میتواند به آن دست یابد نه میتواند به آن نزدیک شود ... فقط با نور ایمان میتوان آن را دید. البته با برخی تمثیلها میتوان وجود آن حقیقت را به ذهن نزدیک کرد. پس تا حدودی سعی خواهیم کرد موضوع را به فهم نزدیک کنیم. وقتی با نظر حکمت به این عالم نگاه میشود در معنای درختی عظیم دیده میشود؛ همچنان که درخت شاخهها و برگها وگلها و میوههایی دارد؛ عالم سفلی نیز که قسمتی از این شجره خلقت است عناصری دارد که به منزله شاخههایش است، نباتات و اشجار، برگهای آناند، حیوانات، گلهای آن، و انسان نیز در حکم میوه آن میباشد. صانع ذوالجلال، قانونی را که در حق درختان جاریست در این شجره عظیمه نیز جاری کرده، و این مقتضای اسم حکیم است. پس براساس مقتضای حکمت، شجره خلقت هم باید از دانهیی ایجاد شده باشد. چنان دانهیی که علاوه بر عالم جسمانیت، جامع نمونه و مبانی عوالم دیگر هم باشد، زیرا منشأ و هسته اصلی کائنات که متضمن هزاران عالم مختلف است نمیتواند فقط مادهیی خشک باشد. مادام که پیش از شجره کائنات، از این نوع شجرهی دیگری وجود نداشته است؛ پس معنا و نور که در حکم منشأ و هسته آن میباشند بیشک در شجره کائنات لباس میوهیی بر تن می کنند و این باز هم مقتضای اسم حکیم می باشد، زیرا دانه یا هسته نمی تواند همواره عریان باشد. مادام که این هسته در آغاز خلقت، لباس میوه بر تن نکرده است، شکی نیست که در نهایت آن را خواهد پوشید. مادام که آن میوه، انسان است؛ و مادام که در میان انسانها همچنان که پیشتر به اثبات رسید مشهورترین میوه و باشکوهترین ثمرهیی که نظر همه را جلب نموده و نیمی از ساکنان زمین و یک پنجم بشر را متوجه خود کرده، و با محاسن عالی خویش باعث شده است عالمیان با نظر محبت یا با حیرت و شگفتی چشم بر او دوزند، ذات محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است؛ شکی نیست که نور به عنوان هسته شکلگیری عالم، در ذات او، لباس جسماش را بر تن نموده و به صورت نهاییترین ثمره دیده میشود. ای شنونده! خلق این کائنات عجیب و عظیم را از ماهیت جزیی یک انسان بعید مدان! قدیر ذوالجلال درخت بزرگ کاج را که شبیه نوعی عالم است از دانهیی به اندازه یک گندم میآفریند؛ چگونه ممکن است کائنات را از نور محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام خلق نکند یا قادر بر آن نباشد؟ تنه و ریشهی شجره کائنات مانند شجره طوبی، بالا، و شاخههایش پایین است لذا از مقام پایین میوه تا مقام اصلی دانه خط نورانی متناسبی وجود دارد. معراج، پوسته و صورت همان خط مناسبت است که ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام طریق آن را گشوده، با ولایت خویش پیموده، با رسالتاش بازگشته و درِ آن را هم باز گذاشته است. اولیای امت پشت سرش با روح و قلب، در سایه سار معراج نبوی، در آن جاده نورانی، به سیر و سلوک پرداخته، متناسب با استعدادهای خود به مقامات عالی ارتقا مییابند. همچنان که قبلاً به اثبات رسید صانع این عالم برای مقاصد بیان شده در پاسخ اشکال نخست، این عالم را به صورت کاخی بنا نمود و آراست. مدار مقاصد مذکور، ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است، لذا باید پیش از هر چیز، مورد نظر و عنایت صانع کائنات باشد و مظهر تجلی نخست او واقع گردد؛ چرا که در همان مرحله نخست به نتیجه و ثمره هر چیز میاندیشند؛ به عبارت دیگر آنچه از نظر وجودی آخر است به لحاظ معنا اولین میباشد. در حالی که ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام کاملترین ثمره، و عامل ارزشمندی همه ثمرات، و مدار ظهور تمام مقاصد است لذا میبایست نور او پیش از هر چیز از تجلی ایجاد بهرهمند باشد. مشکل سوم: آن قدر گسترده است که انسانهایی چون ما با ذهن محدودمان توان احاطه بر آن را نداریم؛ ما فقط میتوانیم از دور نظارهگر موضوع باشیم. آری، دستگاههای معنوی و قوانین کلی عالم سفلی در عالم علویست؛ و نتایج اعمال مخلوقاتِ بیشمارِ کره زمین که محشر مصنوعات است، و ثمرات افعال جن و انس، نیز در عوالم علوی تمثل مییابد. براساس بسیاری از نشانهها و به گواهی روایات گوناگون، و مطابق حکمت کائنات و اقتضای اسم حکیم، نیز براساس اشارات قرآن حکیم، حتی حسنات، صورت میوههای بهشتی میگیرند، و سیئات به شکل زقوم جهنم در میآیند. آری، در روی زمین کثرت چنان انتشار یافته است، و آفرینش آنقدر شعبات مختلف دارد که اصناف مصنوعات و اجناس مخلوقات، بسیار فراتر از مصنوعات منتشر شده در کاینات، روی زمین یافت میشوند، تغییر میکنند و همواره زمین از آنها پر و خالی میشود. منبع و معدن این جزئیات و کثرت، بیشک قوانین کلی و تجلیات کلی اسماییه میباشد. مظاهر آن قانونها و تجلیات کلی، و آن اسمهای محیط نیز آسمانها هستند که تا حدی بسیط و صافیاند و هر کدام از آنها در حکم عرش و سقف یا مرکز تصرف عالمی میباشند. یکی از همین عوالم نیز جنت المأواست که در سدرة المنتهی قرار دارد. براساس حدیث مخبر صادق، امر ثابت شدهییست که تسبیحات و تحمیدات زمین به صورت میوههای آن بهشت تمثل مییابند. این سه نقطه نشان میدهد که مخزن نتایج و ثمرات روی زمین، در آن جاهاست و محصولاتاش به آن سو میرود. مگو بیان کلمه هوایی «الحمدلله» چگونه به میوه مجسم بهشتی تبدیل میشود. زیرا تو در روز و در حال بیداری، سخن نیکویی میگویی، و گاه شب در عالم رؤیا آن را به صورت سیب زیبایی تناول میکنی. سخن زشت تو در روز، شب به صورت چیز تلخی درمیآید و تو آن را میبلعی. اگر غیبتی کنی آن را به صورت گوشت مرداری به تو میخورانند؛ بنابراین سخنان زیبا یا زشتی که در دنیا، این عالم خواب و رؤیا، بیان میکنی به صورت میوههایی در عالم آخرت که عالم بیداریست خواهی خورد؛ این مطلب را نباید بعید بدانی و آن را انکار کنی.
ثمرات و فایدهی معراج چیست؟ پاسخ: از بیش از پانصد فایده و ثمرهی معراج این شجره طوبای معنوی فقط پنج نمونه را به شرح زیر بیان میکنیم: ثمره اول: دیدن حقایق ارکان ایمان با چشم، و مشاهده فرشتگان و بهشت و آخرت، و حتی ذات ذوالجلال با چشم؛ چنان نور ازلی و ابدی، و گنجینهیی به عالم و آدم اهدا کرده است که کائنات را از وضعیت موهومِ پریشان و فانی و در هم ریخته بیرون آورده، به واسطهی آن نور و ثمره، حقیقت کائنات را که عبارت است از مکتوبات قدسی صمدانی و آینه زیبای جمال ذات احدیت، به نمایش گذاشته، عالم و تمام ذیشعوران را خوشحال و شادمان کرده است؛ همچنین به واسطه آن نور و ثمره قدسی، انسان را از وضعیت ضلالت آلودِ تشویش و پریشانی، عجز و فقر و فنا و ناپایداری، و نیازهای بیشمار و دشمنان بیحد و حصر نجات داده، در احسن تقویم با صورت حقیقیاش نشان داده است که معجزه قدرت صمدانی و نسخه جامعی از مکتوبات صمدانیست، مخاطب سلطان ازل و ابد، عبد خاص، تحسین کننده کمالات، خلیل و سرگشته جمال او، حبیب او و نامزد جنت باقی، و مسافر عزیزش است، لذا به همه انسانهایی که [در حقیقت] انساناند سروری بیپایان و شوقی بینهایت ارزانی داشته است. ثمره دوم: مرضیات ربانی یعنی اساس اسلام (و در رأس آن نماز) مورد نظر حاکم ازل و ابد، صانع موجودات و صاحب کائنات و رب العالمین را به جن و انس اهدا نموده است. درک مرضیات مذکور آن قدر جالب توجه و سعادت بخش است که به بیان نمیآید، زیرا درک خواستههای یک ولی نعمت بزرگ یا پادشاهی نیکوکار از فاصله زیاد، برای هر کس امر رغبت انگیزیست؛ طوری که اگر آنها را درک کند متشکر خواهد شد. فرد مذکور آرزو دارد «ای کاش وسیلهی مخابرهیی بود تا می توانستم مستقیم با او گفتگو کنم و بدانم که از من چه انتظاری دارد و چه چیز موجب خشنودیاش میشود.» به این ترتیب درمییابی که انسان تا چه حد باید تمنای درک خواستهها و خشنودیهای او را داشته باشد؛ کسی که همه موجودات را در قبضه تصرف خود دارد و تمام جمال و کمالاتی که در موجودات هست در مقایسه با جمال و کمال او سایه ضعیفی به شمار میروند و از جنبههای بیشمار هر لحظه محتاج اویند و هر لحظه نیز از احسانهای او برخوردار میباشند. ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام از پس هفتاد هزار حجاب مستقیماً مرضیّات آن سلطان ازل و ابد را به عنوان ثمره معراج به صورت حق الیقین شنیده و برای بشر به ارمغان آورده است. تصور کنید که بشر برای درک وضعیت ماه چه قدر علاقمند است که کسی به آن جا برود و بازگردد و برایش آنجا را توصیف کند. انسان برای این منظور چه فداکاریها که نکرده است. حالا اگر از وضعیت مذکور مطلع شود چه قدر متحیر و کنجکاو خواهد شد؛ در نظر داشته باشید ماه در مملکت مالک الملکی در گردش است و به مثابه مگسیست که حول کره زمین درحال پرواز است. کره زمین نیز چون پروانه به گرد خورشید میچرخد. خورشید نیز چراغیست در میان هزاران چراغ دیگر؛ که در مسافرخانه آن مالک الملک ذوالجلال چون شمعی در حال نور افشانیست. ذات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شئونات، عجایب صنعت، و در عالم بقا خزاین رحمت چنان ذات ذوالجلالی را دیده و بازگشته، برای بشر بیان کرده است. بشر نیز اگر با کنجکاوی و حیرت و محبت کامل به بیانات ذات احمدی گوش ندهد هر کسی خواهد دانست که تا چه حد خلاف عقل و حکمت عمل نموده است. ثمره سوم: گنجینه سعادت جاودان را دیده، کلیدش را دریافت نموده و برای انس و جن به ارمغان آورده است. پیامبر به واسطه معراج، بهشت را به چشم خود دید و جلوههای باقی رحمت رحمان ذوالجلال را مشاهده کرد و به سعادت ابدی به طور قطعی و به صورت حق الیقین پی برد و بشارت وجود سعادت ابدی را به جن و انس اهدا نمود. در هنگامهیی موهوم و جان خراش که جن و انس بیچاره، و موجودات دنیای ناآرام، در متن زلزله زوال و فراق، با سیل زمان و حرکات ذرات به دریای عدم و فراق ابدی ریخته میشوند، میزان ارزشمندی چنین بشارتی قابل توصیف نیست، نمیتوان بیان کرد که این مژده در گوش جن و انس فانی که خود را محکوم به نابودی همیشگی میپنداشتند تا چه حد سعادت بخش است. کسی را تصور کنید که در لحظه اعدام عفوش کنند و در قرب شاهانه به او کاخی دهند؛ چنین کسی چه قدر خوشحال خواهد شد؟ اینک همه اینگونه شادیها را به عدد تمام جن و انس جمع کن و آنگاه ارزش بشارت مذکور را بدان. ثمره چهارم: میوه رؤیت جمال «الله» را همانگونه که خود دریافت نمود برای جن و انس هدیه آورد و بیان داشت که دریافت آن توسط هر مؤمن دیگری امکانپذیر میباشد؛ اینک تو میتوانی میزان لذت، گوارایی و نیکویی آن میوه را با همین مطلب قیاس کنی، یعنی هر انسان صاحب قلبی، ذات برخوردار از جمال و کمال و احسان را دوست میدارد. این دوست داشتن نیز متناسب با مرتبه جمال و کمال و احسان افزایش مییابد، به مرتبه پرستش میرسد، و چنان محبتی ایجاد میشود که فرد حتی جاناش را فدا میکند. فقط برای یک بار مشاهده به درجهیی میرسد که حاضر است دنیایاش را فدا کند. این در حالیست که جمال و کمال و احسانی که در موجودات هست، نسبت به جمال و کمال و احسان او مانند نسبت چند لمعه کوچک با خورشید هم نیست. پس باید گفت در سعادت ابدی، موفق شدن به رؤیت ذات ذوالجلال و الکمالی که شایسته بینهایت محبت، رؤیتی بیپایان، و اشتیاقی بیانتهاست، تا چه حد سعادت بخش و موجب سرور است و چه میوه و ثمرهی گوارا و زیبایی میباشد، و تو اگر انسان باشی به آن پی خواهی برد. ثمره پنجم: با معراج دانسته شد که انسان میوه ارزشمند کائنات و محبوب نازنین صانع عالم است، پس پیامبر این مطلب را برای جن و انس به ارمغان آورد. انسانی را که آفریدهیی کوچک، حیوانی ضعیف و ذیشعوری ناتوان است با ثمره مذکور به چنان مقام مرتفعی میرساند که مرتبه افتخارآمیزی بالاتر از همه موجودات عالم را کسب میکند. نیز چنان سرور و شادمانی سعادتمندانهیی نصیباش میکند که غیر قابل تصور است. زیرا اگر به یک سرباز معمولی گفته شود «تو ژنرال شدهیی» بسیار مسرور خواهد شد. اینک اگر به انسان بیچارهیی که فانی و حیوان ناطق ناتوانیست، و همیشه سیلی زوال و فراق را متحمل میشود، به یکباره بگویند ابدی هستی، در بهشتی جاودان زندگی خواهی کرد، مشمول رحمت رحمانی خواهی شد که رحیم و کریم است، و موفق به تفرج و سیران و جولان در ملک و ملکوتاش، و در همه آرزوهای قلب، و در جولان عقل، در وسعت روح و با سرعت خیال خواهی بود؛ همچنین موفق به رؤیت جمال آن ذات رحیم در سعادت ابدی میشوی؛ طبیعیست انسانی که انسانیتاش سقوط ننموده تا چه حد شادی و سروری عمیق و واقعی را در درون خود احساس خواهد کرد؛ تو خود میتوانی تخیل کنی. اینک به کسی که در مقام استماع است میگوییم: جامه الحاد را دریده، به کناری پرتاب کن. گوش مؤمن بر خود بنه و با چشم مسلم ببین. با یکی دو تمثیل مختصر مرتبه و ارزش دو ثمره را به تو نشان خواهیم داد: تمثیل نخست: ما همراه با تو در کشوری هستیم. میبینیم همه چیز با ما و خودشان دشمنی میکنند و با ما بیگانهاند ... هر سو مملو از جنازههای ترسناک ... صداهایی که میشنویم صدای یتیمان و آه و ناله ستمدیدگان است. حال در این هنگام که ما گرفتار چنین وضعیتی هستیم اگر کسی برود و مژدهیی از پادشاه آن کشور بیاورد و آنانکه با ما بیگانه بودند به موجب مژده و بشارت پادشاه با ما دوستی و محبت کنند، همه آنها که دشمنی میکردند برادرانه رفتار نمایند، جنازههای ترسناکی که گفته شد صورت عابدانی را بیابند که با خضوع و خشوع مشغول ذکر و تسبیحاند ... ناله یتیمان تبدیل به «زنده باد»های شاکرانه شود، مرگها، راهزنیها و غارتها صورت ترخیص و پایان خدمت بگیرند... و ما در عین شادی و سرور در شادی دیگران هم سهیم شویم، در چنین اوضاعی تردیدی نیست که میزان مسرّتبخش بودن مژده مذکور دانسته میشود. همین طور پیش از نور ایمان که یکی از ثمرات معراج احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است موجودات عالم، با نظر ضلالت، جِرمهایی بزرگ، غریب، مُضر، وحشتناک و دردآور در هیبت جنازههایی ترسناک دیده میشد و اجل را میدیدی که سر هر کس را بریده به چاه عدم آباد پرتاب میکرد. همه صداها فریادهای ناشی از فراق و زوال بودند و در هنگامهیی که ضلالت آن گونه [عالم را] به تصویر میکشید، حقایق ارکان ایمانی به عنوان میوه و ثمره معراج به تو نشان داد که موجودات چگونه برادر و دوست تو هستند، و ذکر و تسبیح صانع ذوالجلال را میگویند؛ و موت و زوال چگونه نوعی رخصت و آزادی از انجام وظایف است و صداها هر یک در حقیقت، تسبیح [صانع] هستند. اگر خواهان درک کامل این حقیقت هستی به گفتارهای «دوم و هشتم» مراجعه کن. تمثیل دوم: من و تو در جایی مانند صحرای بزرگی هستیم. در توفان دریای شن، شب چنان تاریک است که قادر به دیدن دست خود هم نیستیم. در لحظهیی که خود را کاملاً بیکس و بدون حامی، تشنه و گرسنه، مأیوس و ناامید حس میکنیم ناگهان فردی از پس پردهی تاریکی و ظلمات رد شده و میآید، اتومبیلی به ما هدیه میآورد، و سوار بر آن به جایی چون بهشت میبرد؛ ما را در جایی میگذارد که آیندهمان تأمین است، حمایتگری به غایت مهربان داریم؛ و از هر نوع خوردنی و آشامیدنی بهرهمندیم؛ معلوم است که از این وضع تا چه حدی خوشحال خواهیم شد. آن صحرای بزرگ، همین دنیاست. منظور از دریای شن، موجودات و انسان بیچارهییست که در متن حوادث با حرکت ذرات و سیل زمان به لرزه درمیآیند. هر انسانی با قلبی داغدار که حاصل نگرانی از آینده است، آینده را با نظر ضلالت، در ظلمات ترسناکی میبیند. او کسی را نمییابد که فریادش را بشنود، لذا بینهایت تشنه و گرسنه است. همین طور این دنیا با مرضیات الهی که ثمره معراج است مسافرخانهی ذاتی به غایت کریم است؛ انسانها نیز مسافران و مأموران اویند؛ و آینده هم وقتی مانند بهشت، زیبا، همچون رحمت، شیرین؛ و همچون سعادت ابدی، درخشان دیده شود خواهی فهمید که چه میوه شیرین و زیبا و گواراییست. فردی که در مقام استماع است میگوید: «حضرت حق را صدها هزار بار شکر و سپاس که از الحاد نجات یافتم، به جرگه [اهل] توحید در آمدم، کاملاً باور کردم و کمال ایمان را بدست آوردم.» ما هم میگوییم: ای برادر! به تو تبریک میگوییم. حضرت حق ما را در زمرهی شفاعت رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام قرار دهد؛ آمین. اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى مَنِ ان۟شَقَّ بِاِشَارَتِهِ ال۟قَمَرُ وَ نَبَعَ مِن۟ اَصَابِعِهِ ال۟مَاءُ كَال۟كَو۟ثَرِ صَاحِبُ ال۟مِع۟رَاجِ وَ مَا زَاغَ ال۟بَصَرُ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَص۟حَابِهٖ اَج۟مَعٖينَ مِن۟ اَوَّلِ الدُّن۟يَا اِلٰى اٰخِرِ ال۟مَح۟شَرِ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ رَبَّنَا تَقَبَّل۟ مِنَّا اِنَّكَ اَن۟تَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا رَبَّنَا لَا تُزِغ۟ قُلُوبَنَا بَع۟دَ اِذ۟ هَدَي۟تَنَا رَبَّنَٓا اَت۟مِم۟ لَنَا نُورَنَا وَاغ۟فِر۟لَنَا اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ
درباره معجزه شقُّ القمر بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِق۟تَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ (قمر: ١) وَاِن۟ يَرَو۟ا اٰيَةً يُع۟رِضُوا وَ يَقُولُوا سِح۟رٌ مُس۟تَمِرٌّ (قمر: ٢) گروهی از فیلسوفان میخواهند حقیقت شَقُّ القمر (از معجزات چون ماه درخشان احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام) را با اوهام فاسدشان خاموش سازند، این است که خود و مقلدان بیخردشان میگویند:« اگر واقعاً شق القمر واقع شده بود برای تمام دنیا مشهود میشد و همه کتابهای تاریخ بشری خبر آن را مینوشتند.» در پاسخ آنان میگوییم: شقُّ القمر برای اینکه دلیلی برای نبوت (پیامبر) باشد شب هنگام و در هنگام غفلت و به صورت آنی به جماعتی نشان داده شد که ادعای پیامبری را میشنیدند و انکار میکردند و در آنجا حاضر بودند. علاوه بر وجود مواردی مانند اختلاف افقها، مه آلود و ابری بودن هوا که مانع رؤیت در مناطق دیگر میگردید این نکته را نیز باید افزود که چون در آن زمان تمدن فراگیر نشده و شامل مناطق محدودی میشد، رصد آسمان نیز به ندرت انجام میگرفت، این است که بیتردید ضرورتی ندارد که این واقعه در همه جای جهان دیده شده و در همه کتابهای تاریخ ثبت شده باشد. از نقاط فراوانی که ابرهای تیر و تار چنین اوهامی را از واقعیت شق القمر خواهد زدود فعلاً به پنج نقطه به شرح زیر توجه کن: نقطه نخست: با اینکه عناد شدید کفارِ آن روزگار در امر نبوت از نظر تاریخی امر معلوم و مشهوریست و با این که قرآن حکیم با ذکر وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ این خبر را به جهانیان اطلاع داد، هیچ یک از کفار منکر قرآن، لب بر تکذیب این آیه یعنی انکار واقعه مذکور نگشود. این رویداد اگر در آن زمان در نظر کفار رخ نداده بود، و آن را قطعی نمیدانستند همین آیه را بهانه میکردند و با تکذیبی به غایت وحشتناک برای ابطال ادعای پیامبر به او حملهور میشدند؛ در حالی که کتابهای سیره و تاریخ هیچ اقدامی از کفار را مبنی بر عدم وقوع واقعه شقُّ القمر ثبت نکردهاند. لیکن همچنان که آیه وَ يَقُولُوا سِح۟رٌ مُس۟تَمِرٌّ میفرماید آنچه در تاریخ نقل شده این است: کفاری که رخداد مزبور را دیدند گفتند:«سحر است» آنها برای دیگران گفتند:«سحر و جادو به ما نشان داد، اگر کاروانها و قافلههای دیگر در مناطق دیگر آن را دیده باشند معلوم میشود حقیقت است؛ وگرنه ما را سحر کرده است.» بعد هنگام صبح قافلههایی که از سوی یمن و جاهای دیگر میآمدند خبر دادند «ما چنین واقعهیی را دیدیم.» سپس کافران درباره فخر عالم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گفتند حاشا: «سحر یتیم ابوطالب بر آسمان هم تأثیر کرد.» نقطه دوم: بیشتر اعاظم محققین مانند سعد تفتازانی گفتهاند: واقعه شق القمر مانند جوشیدن آب از انگشتان پیامبر و سیراب شدن یک لشکر از آن یا گریستن ستونی خشک در مسجد در مفارقت احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که با تکیه به آن خطبه ایراد میکرد امر متواتریست که عموم جماعت آن را شنیدهاند، یعنی چنان جماعت کثیری گروه گروه این واقعه را نقل کردهاند که اتفاقشان بر کذب محال است. این مطلب مانند ظاهر شدن ستاره دنبالهدار هالی در هزار سال پیش متواتر است. یا مانند وجود داشتن جزیره «سرندیب» که ما آن را ندیدهایم اما وجودش به تواتر قطعیست. شک کردن آن هم از نوع وهمی در این قبیل مسایلِ کاملاً قطعی و شهودی، بیعقلیست. فقط کافیست امر محالی نباشد؛ و شق القمر مانند شکاف برداشتن کوه بر اثر آتشفشان امر امکان پذیریست. نقطه سوم: معجزه برای اجبار نیست بلکه برای اثبات ادعای نبوت و برای اقناع انکار کنندگان میباشد. برای کسانی که ادعای نبوت را میشنوند باید معجزهیی نشان داد تا قانع شوند و قبول کنند. نشان دادن این معجزه به سایرین (درجاهای دیگر) یا اظهار آن در حد بداهتی در درجه اجبار با حکمت حکیم ذوالجلال منافات دارد و با سرّ تکلیف هم ناسازگار است، زیرا سرّ تکلیف اقتضا میکند «دری به روی عقل گشوده شود و اختیار از فرد گرفته نشود.» اگر فاطر حکیم شق القمر را در پاسخ به هوس فیلسوفان یکی دو ساعت به همان صورت ادامه میداد تا در همه کتابهای تاریخ ثبت شود در آن صورت یا مانند همه وقایع آسمانی دیگر دلیلی بر ادعای نبوت نمیشد و مخصوص رسالت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نمیشد یا در مرتبه بداهت معجزهیی میشد که عقل را مجبور به قبول میکرد و اختیار را از انسان میربود و فرد خواه ناخواه میبایست نبوت را قبول مینمود. در آن صورت کسی مانند ابوجهل با روح زغالگونه و ابوبکر صدیق با روح الماسگونه در یک سطح قرار میگرفتند و سرّ تکلیف ضایع میشد. لذا به دلیل همین سرّ است که این واقعه در یک آن، هنگام شب و زمان غفلت مردم وقوع یافت و اختلاف افقها و مه و ابر و سایر موانع هم پرده قرار گرفت تا همه عالم آن را نبینند و در همه کتابهای تاریخ نیز ثبت نشود. نقطه چهارم: این رویداد شب هنگام زمان غفلت در یک لحظه اتفاق افتاد، لذا طبیعیست که در اطراف عالم دیده نشود. اگر برخی افراد هم آن را ببینند، به چشمان خود اعتماد نخواهند کرد. اعتماد هم بکنند چنین واقعه مهمی به واسطه خبر واحد، سرمایه ماندگاری برای تواریخ نخواهد شد. در برخی کتابها آمده است که «ماه بعد از اینکه دو نیم شد روی زمین افتاد.» اما اهل تحقیق این مطلب را رد کرده و گفتهاند:«ممکن است منافقی مطلب مذکور را برای کم ارزش کردن این معجزهی روشن، اضافه کرده باشد.» برای مثال در آن زمان که انگلستان و اسپانیا پوشیده از غبار جهالت بودند تازه غروب میشد، در آمریکا روز بود و در چین و ژاپن بامداد؛ لذا با توجه به موانع دیگر در مناطق دیگر معلوم است که همه مردم جهان نمیتوانستند شاهد این معجزه باشند. حال، این معترض بیخرد را ببین که میگوید:«در تاریخ اقوام و مللی چون انگلستان، چین، ژاپن و آمریکا بحثی از این معجزه نشده است؛ پس وقوع نیافته است.» هزار بار نفرین بر چنین کسانی که کاسه لیس اروپایند!.. نقطه پنجم: شق القمر بنابر دلایلی به خودی خود وقوع نیافته است و حادثهیی تصادفی و طبیعی نیست که بتوان آن را بر قوانین عادی و طبیعی تطبیق داد. خالق حکیمِ شمس و قمر برای تصدیق رسالت فرستادهاش و روشنگری در ادعای او به صورت خارق العادهیی واقعه مزبور را ایجاد میکند. این واقعه به اقتضای سرّ ارشاد، سرّ تکلیف و حکمت رسالت و براساس حکمت ربوبی به عنوان حجت الزامآور به کسانی که خداوند میخواست نشان داده شد. برای نشان ندادن این معجزه به آن دسته از انسانها که سرّ حکمت (الهی) اقتضا نمیکرد و نمیخواست، و در نقاط دیگر زمین زندگی میکردند و ادعای نبوت را نشنیده بودند بنا بر اسباب متعددی مانند مه و ابر و اختلاف افقها، نیز اینکه در برخی ممالک ماه در آن لحظه هنوز طلوع نکرده بود، در برخی ممالک خورشید طلوع میکرد، در مناطقی صبح شده بود و در جاهای دیگر خورشید در حال غروب کردن بود نشان داده نشد. اگر این واقعه به همه مردمان نشان داده میشد در آن صورت یا نتیجه اشارت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام قلمداد میشد و معجزه نبوت؛ که در هر حال موجب میشد رسالت پیامبر به درجه بداهت برسد. در آن صورت همه مجبور به تصدیق میشدند و اختیاری برای عقل نمیماند. این در حالیست که ایمان به واسطه اختیار عقل کسب میشود. در آن صورت سرّ تکلیف ضایع میشد. یا اگر واقعه مذکور صرفاً به عنوان یک رویداد آسمانی نشان داده میشد رابطهاش با رسالت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام قطع شده و دیگر مخصوص آن نمیشد. نتیجه: در امکان وقوع شق القمر شبههیی باقی نماند و به طور قطع و یقین به اثبات رسید. اینک از براهین فراوانی که بر وقوعش دلالت میکند فقط به شش برهان اشاره میکنیم. صحابه که اهل عدالت بودهاند، بر وقوع شق القمر اجماع دارند و عموم مفسرین اهل تحقیق در تفسیر وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ بر وقوع این رویداد اتفاق نظر دارند و همه محدثینی که اهل روایت صادقه هستند براساس سندهای متعدد و به طرق مختلف وقوع آن را نقل کردهاند، همه اولیا و صدیقین نیز که اهل کشف و الهام بودهاند به وقوع آن گواهی دادهاند همین طور علمای متبحر و امامان علم کلام که به لحاظ مشرب گاه از هم بسیار دورند این واقعه را تصدیق میکنند؛ همچنین امت محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که به نص قطعی هیچ گاه بر ضلالت اجماع نمیکنند وقوع این واقعه را قبول دارد؛ لذا همه این موارد وقوع شق القمر را چون خورشید اثبات میکند. نتیجه: تا اینجای مطالب به نام تحقیق و برای مجاب کردن خصم بود. عبارات بعدی به حساب ایمان و به نام حقیقت است. آری، تحقیق آنچنان گفت و حقیقت نیز این چنین میگوید: خاتم دیوان نبوت که قمر منیر آسمان رسالت است همچنان که با معراج به عنوان معجزه کبرا و کرامت عظمای ولایت موجود در عبودیتاش به مرتبه محبوبیت رسید؛ یعنی جسمی زمینی را در آسمانها سیر دادند و برتری و محبوبیتاش را به ساکنان سماوات و اهل عالم بالا نشان دادند و ولایتاش را اثبات کردند. به همان ترتیب نیز ماه را که آویخته از آسمان و مرتبط با زمین میباشد با اشاره کسی که زمینیست دو تکه کردند و به عنوان معجزه و دلیل برای نبوت همان فرد زمینی به ساکنان زمین نشان دادند تا معلوم شود ذات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام همانند دو بال نورانی گشوده شدهی ماه با دو بال نورانی رسالت و ولایت با دو جناح درخشان و نورانی تا اوج کمالات پرواز کرده و به قاب قوسین رسیده و مدار فخر اهل سماوات و اهل زمین شده است. عَلَيْهِ وَعَلٰى آلِهِ الصَّلَاةُ وَالتَّسْلِيمَاتُ مِلْاَ الْاَرْضِ وَالسَّمٰوَاتِ سُبْحَانَكَ لَاعِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَاعَلَّمْتَنَا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَل۪يمُ الْحَك۪يمُ اَللّٰهُمَّ بِحَقِّ مَنِ انْشَقَّ الْقَمَرُ بِاِشَارَتِهِ اجْعَلْ قَلْبِي وَقُلُوبَ طَلَبَةِ رَسَائِلِ النُّورِ الصَّادِقِينَ كَالْقَمَرِ فِي مُقَابَلَةِ شَمْسِ الْقُرْآنِ آمِينَ آمِينَ

