بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ (باب دوم درباره «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» است.) در این رساله کوچک که باب دوم خوانده میشود، فقط نُه نقطه از فواید و انوار بینهایت ایمان که موجب گفتن «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» توسط انسانها میشود بیان خواهد شد. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Şualar
Second Chapter of the Twenty-Ninth Gleam
ابتدا دو مورد زیر تذکر داده میشود: 1. فلسفه، عینکی است سیاه که همه چیز را پست و وحشتناک نشان داده، اما ایمان عینکیست شفاف و براق و نورانی که هر چیز را زیبا و مأنوس نشان میدهد. انسان که با همه مخلوقات ارتباط دارد و با هر چیزی به نوعی داد و ستد میکند و با همهی چیزهایی که او را احاطه کرده به لحاظ لفظ و معنا و از نظر خلقت مجبور به دیدار و سخن گفتن و همنشینیست، دارای شش جهت راست، چپ، جلو، عقب، زیر و بالا میباشد. انسان با نهادن دو عینک یادشده بر چشمان خود، مخلوقات و احوالی را که در جهات مذکور موجود است میتواند ببیند، بدین ترتیب: جهت راست: منظور از این جهت، زمان گذشته است، لذا اگر با عینک فلسفه به سمت راست نگاه کنید قلمرو گذشته را چون قبرستان بزرگی خواهید دید که قیامتاش برپا شده، زیر و رو شده و تاریک و وحشتناک است. شکی نیست که انسان با دیدن چنین منظرهیی گرفتار دهشت و وحشت و ناامیدی عظیمی خواهد شد. اما در صورتی که با عینک ایمان به آن جهت نگاه کنید اگر دیار مذکور واقعاً زیر و رو شده هم دیده شود تلفات جانی نخواهد داشت. بیننده پی میبرد که ساکنان و خدمه آنجا به جهانی زیبا و نورانی انتقال یافته؛ و گورها و چالهها را تونلهایی زیرزمینی خواهد دید که برای عبور به یک جهان نورانی حفر شدهاند. معلوم میشود سرور و شادی و اطمینان و گشادگیای که ایمان نصیب انسان میکند، نعمتیست که او را به گفتن هزاران الحمدلله وا میدارد. جهت چپ: یعنی زمان آینده؛ که هر گاه با عینک فلسفه به آن نگاه کنید آن را گور بزرگ و تاریک و وحشتناکی میبینید که ما را میپوساند، خوراک مار و عقرب کرده و از بین میبرد. اما اگر با عینک ایمان نگاه کنید آینده را مائده و سفرهیی رحمانی میبینید که ظرفیست برای انواع و اقسام خوردنیها و نوشیدنیهای خوش طعم و لذیذ که حضرت حق و خالقِ رحمانِ رحیم در اختیار انسانها قرار میدهد و موجب میشود هزاران بار «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» بگویند و تکرار کنند. جهت بالا: فردی که با فلسفه به سمت سماوات نگاه میکند، میلیاردها ستاره و کره را در فضای بیانتها میبیند که چهار نعل پیش میروند یا حرکتی چون سربازان در یک رزمایش نظامی دارند. لذا بر اثر مشاهده حرکات سریع و مختلفِ آنها دچار وحشت و ترس و واهمهیی بزرگ میشود. اما اگر فرد مؤمنی همین منظره را ببیند احساس میکند رزمایش عجیب و غریبی که گفتیم، تحت امر و نظارت یک فرمانده در حال انجام است؛ ستارگانی را که زینت عالم سماواتاند میبیند که برای ما نیز چون قندیلهایی نورانیاند؛ لذا در آن چهار نعل رفتنها به جای ترس و وحشت، انسیت و محبت را احساس خواهد کرد، پس به سبب نعمت ایمان که عالم سماوات را چنین تصویر میکند، بیان هزاران بارهی «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» هم کم است. جهت پایین: فردی که با عینک فلسفه به عالم زمین مینگرد آن را مانند حیوانی بلاتکلیف که دور خورشید بیهدف و افسار گسیخته، در حال گردش است یا به صورت قایقی در هم شکسته و بیصاحب خواهد دید؛ لذا دچار وحشت و اضطراب میشود. اما اگر با ایمان نگاه کند خواهد دید که زمین چون سفینهیی رحمانیست و تحت فرمان خداوند همراه با انواع خوردنیها و نوشیدنیها و پوشیدنیها برای گشت و گذار نوع بشر، به دور خورشید در حال چرخش است. آنگاه در برابر این نعمت بزرگ که از ایمان سرچشمه میگیرد شروع به گفتن الحمدللههای عظیمی میکند. جهت جلو: فردی که اهل فلسفه است اگر به جهت جلو نگاه کند همه مخلوقات زنده اعم از انسان و حیوان را خواهد دید که قافله قافله با سرعت زیادی به سوی آن پیش میروند و ناپدید میشوند، یعنی به سوی عدم رفته و نیست میشوند. او چون میداند خود نیز مسافر همین راه است بر اثر تأثر و تأسف به مرز دیوانگی میرسد. اما مؤمنی که با چشم ایمان مینگرد، میبیند که رفتن و عبور کردن انسانها بدان سو، به سمت عالم عدم نیست بلکه مانند کوچ نشینان از ییلاقی به ییلاق دیگر منتقل میشوند. از منزلی فانی به سمت قرارگاهی باقی میروند؛ از مزرعهیی که در آن کار میکردند به سوی مکانی میروند که دستمزدها پرداخت میشود، از دیار زحمت و مشقت به قلمرو رحمت کوچ میکنند. لذا مؤمن میداند که جهت حرکت، بهسوی جهان عدم نیست پس با این جهت با رضایت روبهرو میشود. مشقتهایی چون مرگ یا قبر که در راه دیده میشوند به اعتبار نتیجه، سعادتاند نه مشقت و سختی، زیرا راهی که به عوالم نورانی منتهی میشود از قبر میگذرد و بزرگترین سعادتها نتیجه فلاکتهای بزرگ و تلخ است. به طور مثال، حضرت یوسف تنها در نتیجهی به چاه افتادن از سوی برادراناش و زندانی شدن به دلیل دروغ و تهمت زلیخا بود که سعادت عزیز مصر بودن را بهدست آورد. همچنین فرزندی که از رحم مادر به دنیا میآید نیز بر اثر فشار و مشقت فراوانی که در مسیر به دنیا آمدن تحمل میکند به سعادت دنیا نائل میشود. جهت پشت: فرد اگر به آنچه از پشت سر میآید با چشم فلسفی نگاه کند خواهد گفت: «شگفتا!، اینها از کجا به کجا میروند و چرا به عالم دنیا آمدهاند؟» و چون پاسخی نمییابد به طور طبیعی در عذاب حاصل از حیرت و تردید باقی میماند. اما اگر با عینک ایمان نگاه کند انسانها را خواهد دید که از سوی سلطان ازل به نمایشگاه کائنات فرستاده شدهاند تا معجزههای عجیب و غریبِ نمایش داده شدهی قدرت را ببینند و مطالعه کنند؛ پس درخواهد یافت که انسان موجودی مطالعهگر است؛ و خواهد فهمید که آنها نسبت به کسب آگاهی از مرتبه ارزش و عظمت هر معجزهیی و آگاهی از درجه دلالتشان بر عظمت سلطان ازل امتیاز بهدست میآورند و پس از آن دوباره رو به سوی دیار سلطان ازل خواهند گذاشت و به آنجا خواهند رفت؛ پس برای نعمت ایمان که نعمت درک و دریافت مذکور را در اختیارشان نهاده « اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» خواهد گفت. «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» یعنی شکری که برای نعمت ایمانِ زایلکننده ظلمتهای مذکور انجام میگیرد، خود نعمت است، لذا برای آن هم باید شکر گفت. برای شکر دوم، شکر سومی لازم است و برای سوم نیز شکر چهارمی، «وَهَلُمَّ جَرًّا»؛ بنابراین سلسله حمدیهیی نامتناهی از حمدی واحد حاصل میشود و حمدهای بیشماری را در بر میگیرد.
فرد برای نعمت ایمان که روشن کننده جهات سته است نیز باید «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» بگوید، زیرا ایمان با از بین بردن ظلمات جهات سته، نعمت بزرگی از قبیل دفع بلا محسوب میشود؛ علاوه بر آن چون جهات سته را روشن میکند نعمت دومی از نوع «جلب المنافع» بهشمار میرود؛ بنابراین از آنجا که انسان به طور فطری دارای مدنیت است با مخلوقاتی که در جهات سته زیست میکنند مرتبط میشود و امکان آن را مییابد که بهواسطه نعمت ایمان از جهات سته استفاده کند. بنابراین و براساس سرّ آیه کریمه اَي۟نَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَج۟هُ اللّٰهِ (بقره: ١١٥) انسان در هر کدام از جهات سته که باشد تنوّر مییابد. حتی انسان مؤمن عمری معنوی دارد که از برپایی دنیا تا انتهای آن امتداد مییابد. این عمر معنویِ انسان از نور حیاتی که از ازل تا به ابد کشیده میشود مدد و یاری میگیرد. همچنین زمان و مکان محدود انسان، در سایه ایمان که جهات سته را روشن و نورانی میکند، مبدل به عالمی گسترده و راحت میشود. این عالم پهناور مانند خانه یک انسان میشود و زمانهای گذشته و آینده، برای روح و قلب انسان حکم زمان حال را مییابد، یعنی دوری و فراقشان از میان میرود.
از آنجا که ایمان در برگیرنده نقاط استناد و استمداد است فرد باید «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» بگوید. نوع بشر به دلیل ناتوانی خود و کثرت دشمنانش نیازمند نقطه اتکاییست تا با تکیه بر آن بتواند دشمنان را دفع کند. نیز به دلیل کثرت حاجات و شدت فقر و ناتوانی هم به نقطه استمدادی محتاج است تا یاریاش کرده و بهواسطه این یاری نیازهایش را برطرف نماید. ای انسان! نقطه اتکای تو فقط و فقط ایمان به الله است. نقطه استمداد برای روح و وجدانات نیز فقط ایمان به آخرت است. پس قلب و روح انسان بیخبر از این دو، در وحشت بهسر میبرد و وجداناش همواره در عذاب خواهد بود. لیکن قلب و روح کسی که به نقطه اول اتکا کند و از نقطه دوم استمداد بطلبد اذواق و لذایذ و انسیتهای بیشماری را احساس خواهد کرد، لذا هم آرامش خاطر مییابد و هم وجداناش مطمئن میشود.
با آغاز زوال لذتهای مشروع، آلامی نمایان میشوند، اما نور ایمان با نشان دادن ورود و آمدن امثال آن لذتها، آن آلام را ازاله میکند. نیز با نشان دادن سرچشمه نعمتها، تداوم و عدم کمبودشان را تأمین میکند. همچنین با نشان دادن لذت تجدد امثال، درد فراقها و جداییها را از بین میبرد، یعنی بهواسطه اندیشه زوال، لذت در درون خود، دردهای فراوان خواهد داشت؛ ایمان، با تجدد امثال دردهای مذکور را هشدار داده و از بین میبرد. در واقع در تجدد لذات نیز لذتهای دیگری هست. آری، اگر میوهیی درختی نداشته باشد، لذتِ منحصر در آن میوه، با خورده شدن از بین میرود؛ و این زوال نیز موجب تأثر میشود. لیکن درخت آن میوه اگر شناخته شود، با زوال میوه، درد و المی حاصل نمیشود؛ چرا که جایگزین دارد. در عین حال، تجدد در ذات خویش لذت است. آنچه بیش از هر چیز دیگری موجب رنجش خاطر روح بشر میشود آلام حاصل از جداییهاست. نور ایمان با امیدِ تجدد امثال و تحدّث وصال، دردهای مذکور را از میان میبرد.
همه آنچه را که انسان در بین موجودات، اجنبی و دشمن خود میپندارد یا چون مردگان و بیپناهان، بیجان و پریشان حال توهم میکند؛ نور ایمان، به صورت زنده و تسبیح خوان و چون خویشان و برادران نشان میدهد. منظور این است کسی که با غفلت به پدیدهها نگاه میکند موجودات جهان را چون دشمن، مُضر تلقی کرده و از آنها میهراسد. او همه چیز را مانند بیگانگان غریبه میبیند، زیرا از نظر ضلالت، بین اشیایی که در زمانهای گذشته و آینده هستند، پیوند و رابطه اخوت و برادری وجود ندارد؛ فقط در زمان حال بین اشیا ارتباطی اندک و جزئی وجود دارد؛ بنابراین اخوت اهل ضلالت با یکدیگر در زمانی به طول هزاران سال، فقط یک دقیقه است. همچنین نظر ایمان همه اجرام را زنده و مأنوس با یکدیگر میبیند، و نشان میدهد که هر جرم با لسان حال، در حال تسبیح آفرییندهاش میباشد. بدین اعتبار کلیه اجرام، نوعی روح و حیات خاص خود را دارا هستند؛ بنابراین طبق دیدگاه ایمان، در اجرام نه تنها ترس و وحشتی نیست بلکه دارای انسیت و محبت نیز میباشند. دیدگاه ضلالت انسانها را که از تحصیل مطلوبهای خود عاجزند بیصاحب و بدون پشتیبان میبیند؛ آنان را یتیمانی میداند که به دلیل حزن و اندوه و ناتوانی میگریند. اما دیدگاه ایمان مخلوقات جاندار را بندگانی تسبیحگوی، ذاکر، مسئول، موظف و مکلف میبیند نه یتیمان در حال گریستن.
نور ایمان، عوالم دنیا و آخرت را مانند دو سفره تصویر میکند که دارای انواع و اقسام نعمتهایند. فرد مؤمن با دست ایمان و حواس ظاهری و باطنی و لطایف معنوی و روحی از سفرههای مذکور بهره میبرد. اما در نظر ضلالت، دایره بهرهمندی زندگان، کوچک میشود؛ و منحصر به لذات مادیست. اما از دیدگاه ایمان گستردگی آن به اندازهی دایرهیی که آسمانها و زمین را احاطه دارد وسعت مییابد. آری، فرد مؤمن میتواند خورشید را مانند لوستری که بر فراز بام خانهاش آویخته شده و ماه را نیز چراغ خواب ببیند. بدین اعتبار، خورشید و ماه برای او نعمت محسوب میشوند. لذا دایره بهرهبرداری فرد مؤمن گستردهتر از آسمانها خواهد بود. قرآن معجز البیان با بلاغت آیات وَ سَخَّرَ لَكُمُ الشَّم۟سَ وَ ال۟قَمَرَ (ابراهيم: ٣٣) ؛ «وَ سَخَّرَ لَكُم۟ مَا فِى ال۟بَرِّ وَال۟بَح۟رِ» به همین اِنعام و احسانهای خارق العاده که از ایمان نشأت میگیرند اشاره دارد.
با نور ایمان دانسته میشود که وجود الله فراتر از همه نعمتهاست؛ چنان نعمت بزرگی که منبع و سرچشمه انواع نعمتهای بیانتهاست، و انواع احسانهای بینهایت و طبقات عطایای بیشمار را در بر میگیرد. لذا به جا آوردن حمد و ثنا برای نعمت ایمان به عدد ذرات عالم دِیْنی بر گردن ما میباشد. به بعضی از اینها در اجزای رساله نور اشارههایی شده است. در واقع اجزای رساله نور که درباره ایمان به خدا بحث میکنند پرده را از روی این نعمت کنار میکشند و آن را به خواننده نشان میدهند. نعمت رحمانیت هم یکی از نعمتهاییست که حمد کردنش با تمام حمدها لازم است و چنان که «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» با «ل» استغراق اشاره بر آن حمدها دارد. آری، رحمانیت به تعداد ذیحیاتانی که برخوردار از رحمتاند، متضمن نعمت است؛ زیرا مخصوصاً انسان با هر نوع ذیحیاتی مرتبط است. انسان بدین اعتبار از سعادت هر ذیحیاتی مسعود میشود و بهواسطه دردهایش متأثر میگردد. پس هر نعمتی که در فردی وجود داشته باشد برای دوستان او هم نعمت به حساب میآید؛ به همین ترتیب رحیمیت نیز یکی از صفاتیست که به تعداد کودکانی که از نعمت مهربانی مادرانشان برخوردارند، متضمن نعمت است لذا شایستگی حمدها و ثناها را دارد. آری، فرد با وجدانی که از گریستن کودکی گرسنه و بیمادر متأثر میشود و دلاش به درد میآید، بیتردید از شفقت مادران به فرزندانشان لذت میبرد، خوشحال میشود و حظ میکند. هر کدام از این قبیل لذتها، نعمتاند و مستلزم حمد و ثنا میباشند؛ به همین صورت یکی از مواردی که به عدد تمام انواع و افرادِ حکمتهای مندرج در عالم هستی، حمد و ثنا را لازم میدارد، حکیمیت است، چرا که نفس انسان با جلوههای رحمانیت، و قلب او نیز با تجلیات رحیمیت، از نعمتها بهرهمند میشوند؛ و به همین ترتیب عقل او هم از لطافت حکیمیت لذت میبرد و حظ میکند. بدین اعتبار است که لازم میدارد به نیتِ بیان حمد و ثنا با تمام وجود «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» بگوییم. نیز به عدد تجلیات اسم وارث از اسمای حسنی، و به تعداد فروعاتی که بعد از زوال اصلهایی چون پدر، باقی میمانند، و به عدد موجودات عالم آخرت، و به تعداد اعمال بشر که برای دریافت پاداش اخروی محافظت میشوند، باید با فریادِ «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» چنان عظیمی که کل فضا را پر کند برای نعمت «حفیظیت» شکر گفت، زیرا تداوم نعمت ارزشمندتر از خود نعمت است. بقای لذت، از خود لذت، لذیذتر است. ادامه حیات در بهشت بالاتر از خود بهشت است و هکذا . . . بنابراین، نعمتهایی که حفیظیت حضرت حق متضمن آنهاست بیشتر و بالاتر از تمام نعمتهاییست که در کائنات وجود دارد. لذا خواهان «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» با تمام وجود میباشد. باقی اسمای حسنی را با همین چهار اسم ذکر شده مقایسه کن و ببین که در هر اسم نعمتهای بیپایانی وجود دارد که مستلزم حمدها و شکرهای بیانتهاییست. نیز حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به عنوان وسیلهی نعمت ایمان، چنان نعمتیست که نوع بشر تا ابد باید مدح و ثنایش گوید و این دِیْنی بر گردن آنهاست؛ زیرا این ایمان است که صلاحیت گشودن همه گنجینههای نعمت را داراست. همین طور نعمت اسلام و قرآن هم که منشأ و فهرست انواع نعمتهای مادی و معنوی هستند، شایسته حمدهای لایتناهیاند و همه مکلف به شکرگزاری از این بابت میباشند.
حمد و سپاس خداوندی را که کتاب کبیرِ موسوم به کائنات با توجه به بیان قرآن عظیم الشأن که تفسیر آن است، با تمام بابها و فصولاش و با تمام صفحات و سطورش و تمام کلمات و حروفاش با اظهار صفات جمالیه و کمالیهی آن ذات اقدس سپاسگزار و ثناگویش هست. بدین ترتیب که: هر نقش این کتاب کبیر، اعم از خرد و کلان، حتی به قدر موری هم که باشد اوصاف جلالی نقاش خود را که واحد و صمد است اظهار میدارد و به این طریق حمد و سپاساش میگوید؛ به همین ترتیب هر نوشته کتاب مزبور با اظهار اوصاف جمالی کاتباش که رحمان و رحیم است ثنای او را میگوید. همچنین هر نظم و قصیده این کتاب، ناظماش را که قدیر و علیم است تقدیس و تحمید میکند، و نیز تمام نوشتهها و نقطهها و نقشهای این کتاب، تجلیات و جلوههای اسمای حسنی را بازتاب میدهند و آن ذات اقدس را تقدیس کرده و حمد و شکر و ثنایش میگویند.
اَلْحَمْدُ مِنَ اللّهِ بِاللّهِ عَلَىاللّهِ للّهِ . . . . . سعید نورسی

