Şualar

The Fifteenth Ray

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

دو مقام است (این درس در ظاهر کوتاه اما در حقیقت رساله‌یی بسیار مفصل، محکم و گسترده است. میوه‌یی ایمانی و ثمره‌یی قرآنی و بهشتی‌ست که از ترکیب «علم الیقین و عین الیقین» حیات فکری من و حیات معنویِ تحقیقی رساله نور حاصل شده است.) سعید نورسی

§2

سه بخش است

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ به دلیل یازده ماه انفرادی مطلق که در زندان آفیون بودم تقاضایی به دادگاه تجدید‌نظر نوشتم؛ به همین بهانه بیچاره‌یی چون مرا به زور به بند پنجم منتقل کردند و اجازه ندادند برادران‌ام نزد من آیند. منی که سی و پنج سال در انزوای کامل بودم و به ویژه شب‌ها همه مسائل دنیا را به فراموشی می‌سپردم و به واسطه آزارهایی که در مدت بیست و سه سال به‌واسطه زیر نظر بودن‌های مغرضانه تحمل کرده بودم، از مردم گریزان بودم؛ تنها می‌ماندم و جز خدمتکارم و فردی که مشتاقانه دوست داشت دروس رساله نور را تعلیم ببیند کس دیگری را حتی برای یک ساعت نمی‌توانستم تحمل کنم. به این فکر می‌کردم که در آن ازدحام نمی‌توانم به زندگی ادامه دهم و مدام در تقلا بودم، که ناگهان سرما به علامت خشم و غضب چنان شدت گرفت که دانستم اگر در جای سابق می‌ماندم به هیچ وجه نمی‌توانستم طاقت بیاورم. زحمت و دشواری برایم تبدیل به رحمت شد. هنگام تسبیحات بر قلب‌ام خطور کرد: «اگر چه شاگردان رساله نور در هر بندی که هستند هم به حساب خودشان و هم به حساب تو به طور کامل پیرامون دروس رساله نور تلاش و فعالیت می‌کنند، اما این بند پنجم، چون نوعی انفرادی محسوب می‌شود و مدام نو شده و تغییر می‌کند، به درس‌های رساله نور بیش‌تر نیازمند است؛ نیز جوانان و سالمندانی که مطالب روزنامه‌ها را که منتشر کننده هجوم دهشتناک مبتنی بر انکار و خدانشناسی روس هست مطالعه می‌کنند، به درس‌های محکم و به غایت یقینی در خصوص وحدانیت و موجودیت الهی که در ایمان بالله هست بیش‌تر محتاج‌اند». من نیز عبارت قدسی زیر، این تهلیل و توحید عظیم را که از گذشته تاکنون بعد از نماز صبح همیشه ده مرتبه می‌خوانده‌ام، عبارتی را که رساله‌ی بزرگ مکتوب بیستم در یازده کلمه‌ی آن، هم یازده برهانِ مربوط به وجوب وجود و وحدت ربانی، و هم یازده بشارتِ به غایت درخشان را آشکارا و به تفصیل، چون خورشید نمایان می‌سازد، متفکرانه تکرار کرده و در عین حال به خلاصةُ الخلاصه‌یی از مکتوب بیستم نیز می‌اندیشیدم؛ این عبارت طبق روایتی شامل اسم اعظم نیز می‌گردد: «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ لَهُ ال۟مُل۟كُ وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ يُح۟يٖى وَ يُمٖيتُ وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ» در همین حال ناگهان بر قلب‌ام خطور کرد: «همین خلاصه مجمل را برای ملّا نادر و جوانان حاضر در بند تدریس کن». من هم بسم الله گفتم و شروع کردم، گفتم: در این کلام توحید، یازده بشارت و یازده حجت ایمانی وجود دارد. اینک فقط به حجت‌ها اشاره بسیار کوتاهی کرده، توضیح مطلب و بیان بشارت‌ها را به مکتوب بیستم و کتاب‌های رساله نور ارجاع می‌دهم. لیکن نوشتن برخی کلمات و نکات را که هنگام نگارش درس مذکور به آن‌ها نگفته بودم در این‌جا مناسب دیدم. این هم یازده کلمه از کلام توحید یاد شده: کلمه نخست، «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» : حجت موجود در این کلمه همان رساله چاپ شده آیت الکبری است. به دلیل عالی بودن آن حجت بی‌نظیر است که امام علی (رض)وقتی از اجزای رساله نور خبر می‌دهد می‌گوید: «وَ بِاْلآيَةِ الْكُبْرَى اَمِنِّى مِنَ الْفَجَتْ»؛ و آیت الکبرای مذکور را شفیع قرار می‌دهد. لذا موجب شد شاگردان رساله نور در زندان دنیزلی و دادگاه‌های آن شهر و آنکارا پیروز شوند، و انتشار مؤثر و مخفی آن باعث برائت طلبه‌های نور شد؛ به همین ترتیب انتشار مخفیانه آن نیز با این‌که موجب توقیف نُه ماهه شاگردان رساله نور گردید اما به شکل روشنی کرامت غیبی امام علی (رض) و دعایش را ‌که بدل از شاگردان رساله نور بود بسیار واضح تأیید و تصدیق کرد. آری، شعاع آیت الکبری، سی و سه اجماع عظیم و حجت‌های کلی موجود در هیأت مجموعه موجودات را نشان داده و در هر حجت کلی به براهین بی‌شمار اشاره کرده و پیش از هر چیز با کلمه‌های آسمان‌ها و ستارگان، کلام و جمله‌های زمین، حیوانات و نباتات، تا کلمه‌های حقیقت مجموع کائنات، مشتملات، موجودات، حدوث و امکان و تغییر، موجودیت و وحدانیتِ واجب الوجود را چون درخشندگی خورشید و قطعیت روز اثبات می‌کند. کسانی که خواهان ایمانی محکم هستند و در پی شمشیری بُرّان برای مقابله با آنارشیسم الحادی می‌باشند به آیت الکبری مراجعه کنند. کلمه دوم، «وَح۟دَهُ»: اشاره‌یی بسیار کوتاه به حجت موجود در این کلمه: در کائنات از هر نظر که بنگریم یکتایی و وحدت مشاهده می‌شود. برای مثال کائنات چون شهر منتظمی‌ست، یا کاخی باشکوه، یا کتابی با معنا و مجسم، یا قرآنی جسمانی که هر آیه و حتی هر حرف و نقطه‌اش حامل اعجاز می‌باشد، لذا بر یگانگی و وحدت دلالت می‌کند. نورافکن این کاخ، واحد؛ قندیل‌اش که کار تقویم را می‌کند، واحد؛ طباخ آتشین‌اش واحد، ابر سقا و آب‌رسانش، واحد؛ واحد، واحد، واحد؛ واحدهایی که نشان از هزاران وحدت و همبستگی دارند، و به قطع و یقین اثبات می‌کنند که این کاخ، این شهر، این کتاب، این قرآن کبیر جسمانی، صاحب و حکیم و کاتب و مُصنفی دارد که بالبداهه موجود و واحد و یکتاست. کلمه سوم، «لَا شَرٖيكَ لَهُ»: اشاره‌یی بسیار مختصر به حجت موجود در این کلمه: معدن، استاد و اساس شعاع آیت الکبری، آیه‌ی کبیر زیر است که «آیت الکبری» نامیده می‌شود: قُل۟ لَو۟ كَانَ مَعَهُٓ اٰلِهَةٌ كَمَا يَقُولُونَ اِذًا لَاب۟تَغَو۟ا اِلٰى ذِى ال۟عَر۟شِ سَبٖيلًا... اِلٰى اٰخِرِ (اسراء: ٤٢) یعنی اگر (خداوند) شریکی داشت و دستان دیگری در ربوبیت و ایجاد (عالم) دخالت می‌کردند، نظم کائنات به هم می‌ریخت . . . حال آن‌که از بال مگسی کوچک و سلول مردمک چشم‌اش تا پرندگان بی‌شماری که در آسمان‌ پرواز می‌کنند، تا منظومه شمسی، هر چیزی، جزئی یا کلی، کوچک یا بزرگ دارای بالاترین نظم و ترتیب می‌باشد، و این موضوع بی‌تردید و به صورت قطعی حکایت از آن دارد که شریکان، محال و معدوم‌اند؛ و بالبداهه بر موجودیت و وحدانیت واجب الوجود دلالت می‌کند. کلمه چهارم، «لَهُ ال۟مُل۟كُ»: اشاره‌یی بسیار مختصر به حجت طولانی موجود در این کلمه: آری، با چشم خود می‌بینیم که در پس پرده متصرفی هست که دارای قدرت و علم بی انتهایی‌ست و پهنه زمین را مزرعه‌یی قرار داده و در هر بهار صد هزار نوع بذر نبات را با هم و در هم آمیخته، در این مزرعه‌ی وسیع می‌کارد و محصولات آن را جداگانه، بدون این‌که در هم آمیزند، یا خطایی صورت پذیرد، در کمال نظم و ترتیب برداشت می‌کند و با دست رحمت و حکمت خود به عنوان رزق و روزی، بین دویست هزار نوع حیوان، بسته به نیاز آن‌ها توزیع می‌کند. او در ملک غنی و گسترده خود، به ویژه در مزرعه‌ی زمین تصرف می‌کند. کسی که موفق به شناخت این متصرف حکیم و مالک رحیم نشود مانند سوفسطائیان احمق مجبور به انکار این زمین و محصولات‌اش خواهد شد. کلمه پنجم، «وَ لَهُ ال۟حَم۟دُ»: اشاره‌یی بسیار مختصر به حجت فراگیر موجود در این کلمه: آری، با چشم خویش می‌بینیم و با عقل و خرد خود به طور بدیهی در می‌یابیم که در شهر کائنات و محله زمین و اردوگاه انسان و حیوان، چنان رزاق رحیم و محسن کریمی تصرف و نظارت و تربیت می‌کند که برای وا داشتن دیگران به حمد و شکر در برابر نعمت‌هایش، زمین را چون کشتی تجاری یا قطاری قرار داد که روزی مردم را می‌آورد؛ فصل بهار را در پهنه زمین چون واگنی قرار داد که حامل صد هزار نوع طعام است، و با پر کردن پاکت‌های کنسروی که سینه مادران نامیده می‌شوند، این ارزاق را در اختیار ذی‌حیاتانی قرار می‌دهد که در پایان زمستان نیازمند غذایند. کسی که اندک عقلی داشته باشد اذعان می‌کند که این‌ها کار رزاقی رحیم است. آن کسی که این حقیقت را تأیید و تصدیق نمی‌کند و با انکار منحرف می‌شود مجبور است همه نعمت‌های مرتب روی زمین را که موجب حمد و سپاس است و همه ارزاق معین را انکار کند؛ که در آن صورت احمق و نادان مُضری خواهد بود. کلمه ششم، «يُح۟يٖى»: اشاره‌یی به غایت مختصر به حجت این کلمه: آری، در گفتار دهم و در رساله‌های دیگر نور با براهینی اثبات شده است: لشکری سبحانی که متشکل از سیصد هزار نوع ذی‌حیات می‌باشد، در هر بهار به شیوه‌های گوناگون با افراد بی‌شمارش بر روی زمین احیا شده، و حیات و لوازم آن در کمال نظم و ترتیب به آن‌ها داده می‌شود. ذات حی قیوم و خلاق علیمی که محیی‌ست با به نمایش گذاشتن صدها هزار علامت و نمونه از حشر اعظم، آفریدگان بی‌شمار را متمایز از هم، با هم، در درون هم، بدون خطا و اشتباه، بی‌هیچ عیب و نقص، بدون تحیر و تعجب، و درحال در هم آمیختگی بدون آن‌که اصلاً ترکیب کند یا فراموش نماید، در کمال نظم و تعادل زنده می‌کند و بدان‌ها حیات می‌بخشد؛ اوست که از قطرات آب شبیه به همی که نطفه خوانده می‌شود و از دانه‌های متشابه خاک، و حبّه‌های کوچک‌اش که با هم اندک تفاوتی دارند، و از تخم‌های شبیه به هم مگس‌ها و هوای مشترک پرندگان و نطفه‌های شبیه به یک‌دیگرشان، و تخم‌های مشابه یا اندک متفاوت‌شان، صدها هزار ذی‌حیات را که دارای افراد بی‌شماری‌اند و از هم‌دیگر به لحاظ صورت و صنعت و معیشت جدا و متفاوتند زنده می‌کند و در صفحه زمین و بهار، صدها هزار کتاب جداگانه اما با هم را در درون هم، بی‌خطا و به غایت کامل می‌نگارد، و با دقتی بی‌منتها و حکمتی بی‌پایان در آن‌ها تدبیر و تصرف می‌کند، او همان ذات حی قیوم و خلاق علیمی‌ست که محیی‌ست و اگر کسی او را قبول نداشته باشد، بی‌شک مجبور است هم خود را انکار کند و هم تمام ذی‌حیاتانی را که در پهنه زمین و زمان در همه بهارهای گذشته و در عرصه زمین و فضای دارای حیات وجود داشته‌اند؛ او بی‌شک احمق‌ترین و بدبخت‌ترین ذی‌حیات خواهد بود. کلمه هفتم، «وَ يُمٖيتُ»: اشاره‌یی به غایت مختصر به حجت این کلمه: آری، مشاهده می‌شود که در موسم خزان سیصد هزار نوع ذی‌حیات به نام وفات، ترخیص می‌یابند، و بسته‌های کوچک صفحه اعمال هر نوع و فردی به همراه لیست عملکردشان، و فهرست کارهایی که در بهار آتی باید انجام دهند، و دانه‌هایشان که از جهتی روح آن‌ها محسوب می‌شود به جای آن‌ها به دست حکمت حفیظ ذوالجلال به امانت سپرده می‌شود؛ دانه‌های بسیار ریزی مانند بذر و دانه انجیر را می‌بینیم که هرکدام چون روحی باقی و جاویدان حامل همه قوانین حیاتی درخت مذکورند و تاریخچه حیات درخت مانند یک کتاب نوشته شده در قوه حافظه، با قلم تقدیر در بذرهای مذکور نوشته می‌شود و حکم کتاب بزرگی را می‌یابد. همه این‌ها توسط خلاقی حکیم و حی لایموت انجام می‌شود و کسی که او را نشناسد نه فقط انسانی احمق و حیوانی دیوانه است که بدبخت تر از شیطان زبون شده، هم‌زننده آتش جهنم است و محکوم به مرگ ابدی می‌باشد. آری، افعال حکیمانه مذکور که شامل خوارق و معجزات بی‌شمار کلی و محیط و عجیب می‌باشد؛ محال و غیر ممکن است که فاقد فاعل باشند؛ هزاران بار ممتنع و بی‌اساس است که این امور به اسبابی نسبت داده شوند که کور و عاجز و بی‌ادراک و ناشنوا و جامد و در هم ریخته و بی‌نظم و ترتیب و استیلاجو می‌باشند؛ در غیر این صورت باید در هر ذرّه از خاک استعداد و قابلیتی یافت که وجود حکمت و قدرتی بی‌پایان را نتیجه دهد؛ تا افعال پر از صنعت کلی و خارق‌العاده در ساختار همه علف‌ها و گل‌ها کار او باشد و در هر ذره‌یی از هوا هم‌چنان که در راهنمای جوانان پیرامون نکته «ﭤ» گفته شد چنان قابلیتی یافت که همه سخنان، همه کلمات تلفن و رادیو را بداند و به ذرات دیگر تعلیم دهد. این اندیشه عجیب را هیچ شیطانی قادر نیست به کسی بقبولاند. جزای کفر و انکاری که تا این حد از عقل و حقیقت دور است و به مثابه تجاوز به حقوق همه موجودات و تحقیر آن‌ها می باشد، فقط می‌تواند جهنم سوزان و وحشتناک باشد که عین عدالت است. البته برای چنین منکرانی لازم است «زنده باد جهنم» بگوییم. کلمه هشتم، «وَ هُوَ حَىٌّ لَا يَمُوتُ»: اشاره‌یی به غایت مختصر به حجت این کلمه: در پهنه دریایی که هنگام روز مواج است یا در نهری جاری، حباب‌هایی دیده می‌شود که خورشیدهای کوچکی را در خود دارند. با از بین رفتن این حباب‌ها، حباب‌های دیگری ایجاد شده و مانند قبل خورشیدهای کوچکی را در خود نشان می‌دهند و در واقع به خورشیدی که در آسمان است اشاره کرده و گواهی می‌دهند، و با زوال و از بین رفتن‌شان به موجودیت و بقای دائمی خورشید اشاره می‌کنند؛ به همین ترتیب در پهنه همواره متغیر دریای کائنات، و در فضای لایتناهی‌اش که هر لحظه نو می‌شود، و در مزرعه گسترده ذرات‌اش، و در رودخانه زمان که همه وقایع و همه موجودات فانی را در آغوش می‌گیرد و با هم متلاطم می‌شوند، مخلوقات مدام به سرعت جاری شده و می‌روند و همراه با اسباب ظاهری خود وفات می‌یابند. هر سال و هر روز کائناتی می‌میرد و عالم دیگری به جای آن می‌آید؛ و چون در مزرعه ذرات، محصولات دنیاهای دائماً سیار و عالم‌های همواره سیال اخذ می‌گردد پس همان‌گونه که حباب‌ها و خورشیدهای منعکس شده با زوال خود بر وجود خورشید دائمی اشاره می‌کنند، از بین رفتن مخلوقات و محصولات مذکور، و ترخیص بسیار دقیق و منظم‌شان که همراه با اسباب ظاهری آن‌ها صورت می‌گیرد، نیز چون روز که تردیدی در آن نیست و چون خورشید که ظهورش قطعی‌ست بر وجوب وجود و وحدت و موجودیت یک حی لایموت، شمس سرمدی، خلاق باقی و فرماندهی اقدس دلالت می‌کند که از موجودیت کائنات هزار بار ظاهرتر و قطعی‌تر است. همه موجودات تک تک و با هم بر این مطلب گواهی می‌دهند. حتماً پی برده‌اید کسی که این صداهای بلند و شهادت‌های محکم که عالم از آن‌ها پر است را نشنود تا چه حد کر و احمق و جانی‌ست. کلمه نهم، «بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ»: اشاره‌یی به غایت مختصر به حجت این کلمه: می‌بینیم در این کائنات برای رزق هر دایره، هر نوع، هر طبقه، حتی هر فرد، هر عضو، حتی هر یک از سلول‌های بدن، انبار و مخزنی وجود دارد که روزیِ احتیاط‌شان را در خود جای می‌دهد، مزرعه و گنجینه‌یی هست که لوازم مورد نیاز برای رزق را تأمین و محافظت می‌کند؛ و با نظم و ترتیبی کامل و با حکمت و عنایتی بی‌پایان در مواقع لزوم خارج از قدرت و اختیار فرد نیازمند، روزی، توسط دستی غیبی به او داده می‌شود. برای مثال؛ کوه‌ها حامل مواد معدنی، چیزهای لازم برای زندگی و انواع داروهای مورد نیاز انسان و موجودات دیگرند؛ و با فرمان و تدبیر کسی، نقش انبار و گنجینه‌یی کامل را بر عهده دارند ... به همین صورت زمین نیز چون مزرعه، خرمن یا مطبخی در کمال نظم و تعادل است که ارزاق مورد نیاز ذی‌حیات را به‌واسطه قدرت رزاقی حکیم تأمین می‌کند. هر عضو پیکر انسان دارای انبار و مخزنی‌ست، حتی هر سلول، مخزن کوچکی برای احتیاط دارد ... رفته رفته تا به آخرت می‌رسد که دنیا مخزن آن است؛ هم‌چنین انبار و مزرعه بهشت، اسلام و انسانیت دارای حقیقت است که اعمال نیک و حسنات و انوار این عالم محصول آن می‌باشد؛ مخزن جهنم نیز مواد چرکین و طوایفی هستند که شرها و بدی‌ها و کفرها را نتیجه می‌دهند، و از عدم که شر است می‌آیند و عوالم وجود را که خیرند ملوث می‌کنند؛ هم‌چنین مخزن حرارت ستارگان، جهنم؛ و مخزن انوار، بهشت است. کلمه «بِيَدِهِ ال۟خَي۟رُ» با اشاره به همه مخازن بی‌شمارِ یاد شده، حجتی بسیار درخشان را نشان می‌دهد. آری، با این کلمه و با عبارت «بِيَدِهٖ مَقَالٖيدُ كُلِّ شَى۟ءٍ» (کلید هر چیز در دست اوست) یکی از حجت‌های خارق العاده و بی‌نهایت فراخ ربوبیت و وحدت به کسانی که نابینا نیستند نشان داده می‌شود. مثلاً در انبارها و خزائنی که گفتیم صرفاً به این یکی توجه کن: دانه‌ها و تخم‌ها را ببین که هر یک مخزن کوچکی هستند و برنامه مقدرات و جهازات گلی زیبا و درخشان یا درخت بزرگی را حمل می‌کنند؛ کلید این مخازن در دست متصرف حکیمی‌ست که دانه را با امر «برخیز، بیدار شو!» و با کلید اراده و میزان نظامی کامل می‌گشاید؛ و به همان ترتیب گنجینه زمین را نیز با کلید باران می‌گشاید، و به مخزن‌های کوچک، و تمام دانه‌های خردی که نطفه نباتات‌اند، و مخزن کوچک قطره‌هایی که منشأ حیوانات و نطفه‌های متشکل از آب و هوای پرندگان و مگس‌هایند فرمان گشایش می‌دهد؛ آن‌گاه مخزن‌های کوچک قطرات را با هم و بدون هیچ خطایی می‌گشاید و تمام انبارها و گنجینه‌های کائنات اعم از کلی و جزئی، و مادی و معنوی را با دست حکمت و اراده و رحمت و مشیّت و با کلید مخصوص هر یک باز می‌کند؛ اگر علاقمند به دانستن و دیدن این حقیقت هستی به قلب‌ات و مغزت و کالبدت و معده‌ات و باغچه‌ات و بهار که گل روی زمین است و به گل‌ها و میوه‌های آن نگاه کن که برای تو نوعی مخزن‌های کوچک به‌شمار می‌روند، بنگر و ببین که در کمال نظم و میزان و رحمت و حکمت با کلیدهای جداگانه‌یی که ریشه در دستگاه كُنْ فَيَكُونُ دارند با دستی غیبی گشوده می‌شوند. دستی غیبی که از بسته‌یی کوچک به قدر یک درهم، یک من و گاه صد من طعام را در کمال نظم و ترتیب بیرون می‌آورد و به ذی‌حیات، ضیافت می‌دهد. آیا دخالت قدرت کور، طبیعت کر، تصادف سرسری، و اسباب جامد و جاهل و عاجز در فعلی چنین بی‌پایان، منظم، عالمانه و مبتنی بر بصیرت، صنعتی کاملاً حکیمانه که تصادف بودنش ممکن نیست، تصرفی کاملاً منظم و به دور از خطا، ربوبیتی کاملاً عادلانه و به ‌دور از ستم، ممکن است؟ آیا موجودی که قادر نیست همه‌ی اشیا را به یک‌باره ببیند و همه آن‌ها را توأم و هم‌زمان اداره کند، موجودی که همه چیز، از ذرات تا ستارگان تحت امر او نیستند، می‌تواند در این تصرف و اداره کردن که از هر نظر اعجاز‌آمیز و حکیمانه و با نظم و ترتیب است دخالتی داشته باشد؟ کسی که چنین متصرف رحیم و رب حکیمی را که هر خیر در دست او و کلید هر چیز نزد اوست نشناسد و با انکارش به انحراف رود بی‌تردید جهنم طبق فرمایش آیه‌ی تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (ملك: ٨) بر او خشم می‌گیرد، به غلیان می‌آید و با لسان حال می‌گوید مستحق عذاب بی‌پایان من است و شایسته رحمت نیست. کلمه دهم، «وَ هُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ»: اشاره‌یی به غایت مختصر به حجت این کلمه: هر ذی‌شعوری که پا در مهمان‌خانه دنیا می‌گذارد، چشم که می‌گشاید می‌بیند: قدرتی واحد تمام عالم را در قبضه خود دارد و علمی لایتناهی، محیط، ازلی و بری از خطا، حکمت و عنایتی سرمدی و به غایت دقیق که هیچ‌گاه کار نامتعادل و بی‌فایده نمی‌کند در متن قدرت مذکور موجود است و هم‌چنان که ذره‌ی واحدی را در میان لشکر ذرات مانند درویشِ مجذوب مولوی می‌چرخاند و می‌گرداند و به کارهای گوناگون می‌گمارد، کره زمین را نیز در همان آن و با همان قانون، سالانه در دایره‌یی بیست و چهار هزار ساله هم‌چون همان درویش مولوی می‌چرخاند؛ هم‌چنان که با همان قانون محصولات فصول را نصیب انسان‌ها و حیوان‌ها می‌کند، خورشید را چون ماکو و قرقره‌یی گردنده، فریبا و جذاب، حول محورش می‌چرخاند و ستارگان سیاری را که لشکر منظومه شمسی به‌شمار می‌روند در کمال نظم و ترتیب به انجام کار و مسئولیت می‌گمارد. همان قدرت، در همان حال و با همان قانون حکیمانه بر پهنه زمین صدها هزار نوع را که در حکم صدها هزار کتاب‌اند، با هم و تو در تو، بدون خطا و اشتباه می‌نگارد و به عنوان هزاران نمونه از حشر اعظم نمایان می‌کند. باز همان قدرت در همان زمان صحیفه‌ی هوا را تبدیل به تخته سیاهی می‌کند که رویش مطالبی می‌نویسند و پاک می‌کنند و همه ذرات‌اش را چون نوک قلم و مانند نقطه‌های کتاب مذکور در وظایفی به کار می‌گیرد که فرمان و اراده‌ی الهی برایشان تعیین کرده است؛ این قدرت چنان قابلیتی به ذرات یاد شده داده است که گویا همه حرف‌ها و صحبت‌ها را می‌دانند، کلام را اخذ کرده و نشر می‌دهند، و خطا نمی‌کنند، و هر کدام چون گوش کوچکی و زبانی ظریف بر کاری گمارده می‌شوند و اثبات می‌کنند که عنصر هوا عرشی از عرش‌های امر و اراده الهی‌ست. در مقایسه با این اشاره کوتاه، به رحمان رحیمی فکر کنید که کائنات را چون شهری منظم، آپارتمان و مهمان‌خانه‌یی کامل، کتابی دارای معجزه و قرآن قرار داد و از هیأت مجموعه‌ی آن تا کوچک‌ترین ذرّه‌ی طبقات و دوایر و طوایف مخلوقات را با میزان علم و نظام حکمت در قبضه خود گرفت و در آن‌ها تصرف کرد؛ و حکمت و رحمت‌اش را در قدرت خود نشان داد و موجودیت و وحدانیت‌اش را در ربوبیت مطلق خویش به نمایش گذاشت و خود را به روشنی روز و درخشندگی خورشید شناساند؛ حال به شیاطینی فکر کنید که به صورت انسان‌اند و به جای آن‌که او را با چنین تعریفی، مؤمنانه بشناسند و طبق خواسته‌اش برای دوست داشتن، با عبودیت دوست‌اش بدارند؛ و به جای آن‌که طبق خواسته او در برابر احسان‌هایش شکر و ستایش کنند؛ او را نشناسند و با عبودیت او را دوست نداشته باشند، حتی درصدد انکار او برآیند و به عداوت بپردازند، هر کدام از این قبیل افراد، نمرود و فرعون کوچکی هستند و مستحق عذابی بی‌انتها می‌باشند. کلمه یازدهم، «وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ»: یعنی «هم‌چنان که قرار است روانه دایره حضور، کائنات بقا، آخرت و دار السعادت سرمدی‌اش شویم، محل رجوع موجودات تمام عالم هم اوست. همه سلسله اسباب متکی به اویند؛ به قدرت او استناد می‌کنند و هریک در برابر تصرفات آن قدرت پرده و حجاب محسوب می‌شوند؛ همه اسباب ظاهری برای حفاظت از عزت و شکوه آن قدرت قدسی‌اش صرفاً حجابی هستند و در ایجاد نیز فاقد تأثیرند؛ اگر امر و اراده‌اش نباشد هیچ چیز حتی هیچ ذره‌یی نمی‌تواند حرکت کند». به حجت موجود در این کلمه اشاره بسیار مختصری می‌کنیم: اولاً: تحقق حقیقت حشر و آخرت و حیات باقی که در این کلمه قدسی مطرح می‌شود مانند آمدن بهارِ پیش رو قطعی و یقینی‌ست و بحث ایمان داشتن به آن و اثبات کردن‌اش را به گفتار دهم و پیوست‌هایش، گفتار بیست و نهم، مسأله هفتم در رساله ثمره، شعاع مناجات و رساله‌های ایمانی نور ارجاع می‌دهیم، که واقعاً مطالب مذکور، این رکن ایمانی را به چنان طرزی با حجت‌های بی‌شمار ثابت کرده‌اند که لجبازترین منکران نیز مجبور به تصدیق شده‌اند که آخرت نیز همانند موجودیت دنیا تحقق خواهد یافت. ثانیاً: یک سوم مطالب قرآن معجز البیان ناظر بر مطالب حشر و آخرت است و تمام ادعاهایش را بر آن بنا می‌کند. پس همه معجزه‌ها و حجت‌های اثبات کننده حقانیت قرآن بر وجود آخرت نیز دلالت دارند، لذا همه معجزات و دلایل نبوت و براهین مربوط به صدق نبی که بر نبوت پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شهادت می‌دهند تأیید کننده حشر و آخرت هم می‌باشند، زیرا ادعای مهم و دائمی در سراسر زندگانی آن حضرت، وجود آخرت بود؛ به همین ترتیب تمام صد و بیست و چهار هزار پیامبر‌(ع) نیز مدعی وجود زندگانی جاوید و سعادت ابدی بودند، بشارت‌اش را به بشر داده و با معجزات بی‌شمار و دلایل قطعی آن را به اثبات می‌رساندند؛ بنابراین هم‌چنان که همه حجت‌ها و معجزات دلالت کننده بر نبوت و صدق آن‌ها بر بزرگ‌ترین و دائمی‌ترین ادعایشان یعنی وجود آخرت و حیات جاوید گواهی می‌دهند؛ کلیه دلایل اثبات کننده سایر ارکان ایمانی نیز بر وقوع حشر و گشوده شدن دار السعادت گواهی می‌دهند. ثالثاًً: صانع ذوالجلال، خالق ذوالجمال، و الله ذوالکمال برای اظهار کمالات و قدرت و ربوبیت خود این عالم را با تمام ذرات و سیارات و اجزا و طبقات آن آفرید و در کمال حکمت به هر یک وظیفه یا وظایفی داد و آن‌ها را به فعالیت مستمر وا داشت، و برای اظهار جلوه‌های سرمدی و بی‌انتهای اسمای خویش گروه‌هایی از مخلوقات را قافله قافله، و حتی عوالم متجدد و سیّار را پی در پی، به میدان امتحان مهمان‌خانه عالم و عرصه حیات دنیوی روانه کرد و به‌واسطه سینماهای اخروی و عکس‌های برزخیِ عالم مثال، صورت‌ها و اعمال و اوضاع‌شان را اخذ نمود و پس از ترخیص و فراغت‌شان، طائفه‌ها و قافله‌ها و دنیاهای سیال و سیار دیگری را به همان میدان فرستاد تا وظایف‌شان را بجا آورده و آیینه‌هایی باشند برای جلوه اسمای او. حال می‌پرسیم آیا امکان دارد چنین پروردگاری برای نوع بشر دار مکافات و مجازاتی فراهم نکند و حشر و نشری در کار نباشد؟ بشری که در این دنیای فانی برمبنای عقل و ادراک با همه مقاصد آفریدگار مقابله کرده و با تمام استعدادش او را دوست می‌دارد و کاری می‌کند دیگران نیز او را دوست بدارند، او را می‌شناسد و می‌شناساند، با دعاهای بی‌شمار سعادت بقای آخرت را از او مسألت می‌کند، به سبب برخورداری از عقل با آلام بی‌شمار مواجه می‌شود، و با تمام فطرت و روح و استعداد خویش خواهان حیات باقی‌ست که عین لذت می‌باشد، حاشا! صدهزار بار حاشا و کلا . . .! توضیح و تفصیل و حجت‌های این اشاره کوتاه به صورتی درخشان و محکم در رساله نور موجود است، لذا خواننده محترم را بدان‌جا ارجاع داده، این قصه مفصل را در این‌جا به پایان می بریم. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§4

(بخش دومِ تنها درسی که در سومین مدرسه یوسفیه در مدتی کوتاه و گذرا بعد از انتقال‌ام از انفرادی به عمومی داده شده است.) نمونه‌ی درسی‌ست مختصر که در زندان به شاگردان رساله نور داده شده است. فاتحه‌ی قرائت شده در نماز بر قلب‌ام فرمان داد قطره‌یی از دریای فاتحه شریفه و لمعه‌یی از الوان سبعه خورشید آن یعنی پرتوی از رنگ‌های هفت‌گانه نور آن را بیان کنم؛ اگر چه در بخشی از مکتوب بیست و نهم، مخصوصاً در سیاحت خیالی در نون «نَع۟بُدُ» و در «رموز ثمانیه» و تفسیر «اشارات الاعجاز» و سایر اجزای رساله نور نکته‌های زیبا و بسیار دلنشین این گنجینه قدسی را نوشته‌ایم. لیکن به نوعی مجبور به نوشتن خلاصه‌ی به غایت مختصری از این چکیده شیرین قرآن، درباره اشارات مربوط به ارکان و حجت‌های ایمان، آن هم مانند «طرز بیان» در بخش نخست شدم و این در واقع نحوه تفکر و اندیشه خودم در نماز است. مطالب مربوط به بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ را به دو سه رساله از مجموعه نور ارجاع داده از الحمدلله آغاز می‌کنم. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ ... الخ کلمه نخست، «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ»: اشارتی به غایت کوتاه به حجت ایمانیه موجود در این کلمه: آری، اِنعام و نعمت‌های تعمدی در این کائنات که موجب حمد و شکر می‌باشند، احسان‌ها و هدایای اختیاری و اکرام‌ها و ضیافت‌های پر از رحمت، مخصوصاً ارسال شیر زلال و پاکیزه و مغذی برای نوزادان ناتوان از میان خون و قاذورات، سراسر کائنات را در برگرفته است. بهای همه این ها نیز «بِسْمِ اللّٰهِ‌» گفتن در آغاز، «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» گفتن در انتها، درک انعام نعمت در میانه و شناختن پروردگار از این طریق است. تو به نفس‌ات، معده‌ات و حواست نگاه کن! و ببین به چه چیزها و نعمت‌هایی نیازمندند؛ و ببین چه مقدار با بهای حمد و شکر خواهان رزق‌ها و لذت‌هایند؛ آن موجود‌ات دیگر را با خود مقایسه کن؛ و ببین در برابر این نعمت‌های عام تا چه حد با لسان حال و قال سپاس بیکران به جا می‌آورند؛ این‌ها کاملاً قطعی و به روشنی خورشید بر موجودیت و ربوبیت فراگیر معبودی محمود و مُنعمی رحیم گواهی می‌دهند. کلمه دوم، «رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ»: اشارتی به غایت کوتاه به حجت موجود در این کلمه: آری، ما با چشم خویش می‌بینیم: کائنات از هزاران و بلکه از میلیون‌ها عالم یا کائنات‌های کوچک تشکیل شده است که غالباً درون هم‌اند و با این‌که شرایط اداره و تدبیر امور هر کدام جداگانه است چنان کامل اداره و تدبیر و تربیت می‌شوند که در می‌یابیم سراسر کائنات چون صفحه‌یی هر لحظه در نظر رب العالمین است و کلیه عوالم، هر یک، چون سطری با قلم قدرت و تقدیر او نگاشته و نو شده و تحول می‌یابند؛ لذا بر وجوب وجود و بر وحدت رب العالمینی گواهی کلی و جزئی می‌دهند که با علم و حکمتی لایتناهی و رحمت و توجهی بیکران و محیط، در متن ربوبیتی بی‌انتها، عوالم میلیونی و کائنات‌های سیال را اداره می‌کند؛ و این‌گونه شهادت‌های بی‌حد و حصر و بی‌انتها هر لحظه و هر زمان به عدد ذرات و موجودات مرکب از ذرات، خود را نشان می‌دهند. ربوبیتی هست که مزرعه ذرات تا منظومه شمسی، تا دایره کهکشانی که راه شیری خوانده می‌شود، و از یک سلول بدن تا مخزن زمین، و تا هیأت مجموعه کائنات، همه را با هم با قانون و ربوبیت و حکمت واحد اداره و تربیت می‌کند؛ کسی که این ربوبیت را نبیند و نداند و درک و احساس نکند و نپذیرد، تردیدی نیست که خود را مستحق عذابی بی‌حد و حصر کرده و شایستگی خویش را از رحمت سلب می‌کند. سومین کلمه، «اَلرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ»: اشارتی به غایت کوتاه به حجت موجود در این کلمه: آری، موجودیت و حقیقتِ رحمت بی‌پایان در کائنات مانند روشنی خورشید نمایان است؛ هم‌چنان که نور بر وجود خورشید گواهی قطعی می‌دهد این رحمت بی‌انتها نیز بر وجود رحمان رحیمی در پس پرده گواهی می‌دهد. آری، بخش مهمی از رحمت، رزق است که به رحمان معنای رزاق می‌دهد. رزق چنان ظاهر و آشکار بر وجود رزاق رحیم دلالت دارد که با اندکی ادراک نیز قابل تصدیق است. برای نمونه: روزیِ همه ذی‌حیاتان به‌ویژه ناتوانان و مخصوصاً نوزادان را در همه جای زمین و هوا صرف نظر از اختیار و اقتدارشان به طرزی بسیار خارق العاده از هیچ، از هسته‌های شبیه به هم، قطره‌های آب و ذرات خاک به عمل آورد. رحمانِ رحیم حتی مادران پرنده‌های بی‌بال کوچک و ناتوانی را که در لانه‌هایی بر فراز درختان هستند چون سربازان گماشته به جستجو وا می‌دارد تا رزق آن‌ها را بیاورند. یا شیر گرسنه را مسخر فرزندانش می‌کند، و او نیز شکار‌ش را به جای آن که خود بخورد به آن‌ها می‌خوراند. در سایر حیوانات و در انسان نیز شیر سپید و خالص و زلال و گوارا و مغذی را از میان خون سرخ و قاذورات ناپاک بدون آن‌که در هم آمیزند و آلوده شوند بیرون می‌آورد و برای یاری نوزادان، چون آب کوثر از سینه‌ها جاری کرده و مهربانی مادران را یاور آن‌ها می‌کند. برای درختان که به نوعی خواهان رزق‌اند به طرزی واقعاً خارق العاده روزی مناسب می‌رساند؛ برای حواس انسان هم که در پی نوعی رزق مادی و معنوی‌ست، یعنی برای عقل و قلب و روح او نیز سفره‌ی روزی گسترده‌یی احسان می‌کند. تو گویی کائنات سفره‌هایی‌ست چون گلبرگ‌های گل‌ها و پوشش دانه‌های ذرت، تو در تو و پیچیده در هم، در عین حال جداگانه و صدها هزار نوع؛ و به تعداد این سفره‌ها و به مقدار طعام و نعمت‌های موجود در آن‌ها با زبان‌های مختلف و به لسان‌های کلی و جزئی به هر فرد بینایی گوشزد می‌کنند که رحمان رزاق و رحیم کریمی وجود دارد. اگر گفته شود: «مصایب، زشتی‌ها و شرهای این جهان، با رحمت فراگیر مذکور منافات دارد و آن را می‌آلاید» در پاسخ می‌گوییم: در رساله‌هایی مانند «رساله قدر» از مجموعه رسایل نور به این سؤال دهشتناک پاسخ کامل داده‌ایم، مطلب را بدان‌جا ارجاع می‌دهیم و فقط اشاره کوتاهی به موضوع می‌کنیم: هر عنصر، هر نوع، و هر موجودی وظایف متعددی اعم از کلی و جزئی دارد؛ و هر وظیفه نیز نتایج و ثمرات فراوانی در بردارد. اکثریت مطلق این نتایج مطابق مصلحت، نیکی، خیر و رحمت است. بخش ناچیزی از آن‌ها هم نصیب بی‌کفایت‌ها می‌شود، یا آنان که مباشرت‌های خطا دارند، یا کسانی که مستحق تربیت و مجازات‌اند، و یا آنان‌که وسیله شکفتن خیرهای فراوان‌اند. یک شرّ ظاهری و جزئی، زشتی شده و به صورت فقدان مهربانی دیده می‌شود. اگر برای عدم وقوع این شرّ جزئی، آن عنصر و موجود کلی، از سوی رحمت از وظیفه‌اش منع شود، همه نتایج مطابق خیر و نیکی‌اش وجود نخواهد یافت. عدمِ یک خیر، شر است و از بین رفتن یک زیبایی، زشتی‌ست؛ لذا بدین اعتبار به عدد نتیجه مذکور، شرّ و زشتی و نامهربانی حاصل خواهد شد. پس معلوم می‌شود برای عدمِ فقط یک شرّ، صدها شرّ و نامهربانی واقع می‌گردد، و این با حکمت و مصلحت و رحمت موجود در ربوبیت کاملاً مخالف است. مثلاً مواردی مانند برف، سرما، آتش و باران دارای صدها حکمت و مصلحت‌اند، اما اگر افراد بی‌دقت و بی‌احتیاط با عملکرد غلط خویش آن‌ها را برای خود تبدیل به شرّ کنند، مثلاً دست‌شان را در آتش نهند، و آن‌گاه بگویند آفرینش آتش از رحمت تهی‌ست، طبیعی‌ست که فواید بی‌حد و حصر آتش که مطابق خیر و مصلحت و رحمت می‌باشد آنان را تکذیب کرده بر دهان‌شان خواهد کوبید. هم‌چنین هوس‌های خودخواهانه انسان و احساسات پست و عدم عاقبت‌نگری را نمی‌توان معیار و محک و میزان قوانین رحمانیت و حاکمیت و ربوبیت قرار داد که در عالم جاری‌اند. انسان همه چیز را به رنگ آیینه خویش می‌بیند. قلبی کدر و نامهربان کائنات را گریان و زشت، و به صورت ظلم و ظلمت می‌بیند. اما اگر با چشم ایمان بنگرد حوری بهشتی‌ای را می‌بیند که هفتاد حله زیبا بر تن دارد؛ کائنات را انسان اکبری خواهد دید که هفتاد هزار جامه زیبا از جنس رحمت‌ها و خیرها و حکمت‌ها در بر کرده، و همواره متبسم است و مهربانانه لبخند بر لب دارد؛ نوع انسان موجود در آن را نیز، کائنات صغرا، و هر فرد انسانی را عالم اصغر خواهد دید، در آن صورت با تمام روح و جان خود خواهد گفت: اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ ۝ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ ۝ مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ کلمه چهارم، «مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ»: اشاره بسیار کوتاهی به حجت این کلمه: اولاً: همه دلیل‌هایی که بر حجت «وَ اِلَي۟هِ ال۟مَصٖيرُ‌» و حشر و آخرت شهادت می‌دهند و ما در پایان بخش نخستِ این درس آن را بیان کردیم، دقیقاً بر حقیقت گسترده و ایمانی مورد اشاره‌ی «مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ» نیز گواهی می‌دهند. ثانیاً: هم‌چنان که در بخش آخر گفتار دهم بیان گردید رحمت، حکمت، جمال ازلی و ابدی، جلال، کمال، صفات بی‌انتها، نام‌های صدگانه و ربوبیت سرمدی صانع این کائنات به یقین خواهان آخرت‌اند؛ به همین ترتیب قرآن با هزاران آیه و برهان، و محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با صدها معجزه و حجت، تمام انبیا (ع) و کتب و صحف آسمانی با دلایل بی‌شمار گواهی داده‌اند که منکر حیات باقی در دارالآخرت، در دنیا نیز خود را وارد جهنمی معنوی می‌کند که از کفر سرچشمه می‌گیرد، و همواره عذاب می‌بیند؛ هم‌چنان که در رساله راهنمای جوانان توضیح داده شده است همه زمان‌های گذشته و آینده، مخلوقات و عوالم گوناگون با زوال و فراق‌هایشان مرتب قلب و روح او را دچار آلام بی‌شماری می‌نمایند، به عبارت دیگر کاری می‌کنند که او پیش از رفتن به جهنم متحمل عذاب جهنم گردد. ثالثاً: خداوند با رمز « ﭟ‌ ﭠ » به حجتی بزرگ و محکم درباره حشر اشاره می‌کند. اما در این مقام، ناگهان دگرگونی حال‌ام موجب تأخیر بیان حجت مذکور تا زمان دیگری شد؛ شاید هم به ذکر آن نیازی نمانده باشد، زیرا رساله‌های نور به قطعیت آمدن روز پس از شب، و بهار پس از زمستان، با صدها حجت یقینی بامداد حشر و بهار نشر را اثبات نموده‌اند. کلمه پنجم، اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ: بر قلب‌ام خطور کرد که پیش از اشاره به حجت موجود در کلمه پنجم، یک سیاحت خیالی حقیقی را بنا بر توضیحی که در «مکتوب بیست و نهم» آمده به اختصار بیان کنم: زمانی که در جستجوی معجزه‌های قرآن بودم، همان‌گونه که در رساله نور به‌ویژه در تفسیر نوریه‌ی «اشارات الاعجاز» و «رموز ثمانیه» بیان شده، چهار پنج معجزه و خبر غیبی را در آیه پایانی سوره «فتح» یافتم، حتی متوجه معجزه‌یی تاریخی در عبارت اَل۟يَو۟مَ نُنَجّٖيكَ بِبَدَنِكَ (يونس: ٩٢) شدم، هم‌چنین در بیش‌تر کلمات‌اش لمعات متعدد اعجاز را مشاهده کردم و در برخی حروف آن نیز متوجه نکاتی شدم که معجزه است؛ در همان دوره هنگام قرائت فاتحه در نماز، برای آگاهی از معجزه «ن» در نَع۟بُدُ ... نَس۟تَعٖينُ سؤالی بر قلب‌ام خطور کرد: چرا در این‌جا «اَعْبُدُ ...اَسْتَعِينُ» یعنی «من عبادت می‌کنم و من استعانت می‌جویم» گفته نشد؟ چرا با نون متکلم مع الغیر آمده است، یعنی می‌گوید: «ما تو را عبادت می‌کنیم و از تو استعانت می‌جوییم». ناگهان با دروازه‌ی همین «ن» عرصه سیاحتی خیالی در برابرم گشوده شد. در مرتبه‌ی شهود سرّ عظیم جماعت در نماز، و منفعت فراوان‌اش و این‌که همین یک حرف «ن» خود معجزه‌یی‌ست را دانستم و دیدم. من در آن زمان در مسجد بایزید استانبول نماز می‌خواندم؛ گفتم: اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ. دیدم جماعت حاضر در مسجد نیز همگی مانند من گفته و در ادعا و دعایی که در بیان «اِه۟دِنَا» داشتم مشارکت کامل دارند و آن را تأیید می‌کنند؛ لذا پرده دیگری در مقابل‌ام گشوده شد. دیدم تمام مساجد استانبول حکم مسجد بایزید بزرگی را یافتند. درست مانند من اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ می‌گویند و دعاوی و دعاهایم را تأیید کرده و آمین می‌گویند. وقتی دیدم برای من صورتی چون شفیع یافته‌اند، پرده‌ی دیگری برابر خیال‌ام گشوده شد. دیدم عالم اسلام، صورت مسجد بزرگی را یافت. مکه و کعبه تبدیل به محراب شدند. صف تمام مسلمانانی که نماز می‌خواندند به صورت دایره‌وار متوجه آن محراب مقدس بود؛ آن‌ها همه، مانند من اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ ۝ اِه۟دِنَا می‌گفتند و هر کدام از آن‌ها به نام عموم، هم دعا می‌کردند، هم چُنان ادعایی را به زبان آورده و تأیید کرده و دیگران را شفیع خود می‌کردند. در این فکر بودم که «مسیر و دعوی چنین جماعت عظیمی نمی‌تواند غلط باشد و دعا و درخواست‌اش نیز رد نخواهد شد؛ این جماعت وسوسه‌های شیطانی را طرد خواهد کرد»؛ و هنگام نماز منافع بزرگ جماعت را بالمشاهده تصدیق می‌کردم که پرده دیگری گشوده شد. دیدم کائنات، مسجد جامعی شده و همه طوایف مخلوقات در یک صلات کبری همراه جماعت، هر یک گویی مشغول عبادت خاص خود است و با زبان حال نوعی نماز می‌خوانند و برای عبودیتی بسیار گسترده در برابر ربوبیت فراگیر معبود ذوالجلال، هر یک، شهادت و توحید عموم را تصدیق کرده و به نظر می‌رسید نتیجه واحدی را اثبات می‌کنند؛ در حین چنین مشاهداتی بودم که در یک لحظه پرده دیگری گشوده شد. دیدم کائنات که انسان اکبر است با لسان حال و با زبان اعضای متعدد، استعداد و نیاز فطری خود، هم‌چنین موجودات ذی‌شعور با لسان قال اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ می‌گویند و در برابر ربوبیت رحیمانه آفریدگارشان بندگی خود را به نمایش می‌گذارند؛ به همین ترتیب در میان دوستان‌ام در آن جماعت عظما که هر یک در حکم کائنات کوچکی بودند ذرات و قوه‌ها و حواس کالبدم را دیدم که مانند پیکر هر یک از دوستان‌ام، با لسان حالِ نیازها و اطاعت‌هایشان در برابر ربوبیت آفریدگار اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ می‌گفتند و طبق فرمان و اراده الهی حرکت کرده و نشان می‌دادند که در هر لحظه محتاج عنایت و رحمت و یاری خالق‌شان می‌باشند. هم‌چنین در نماز سرّ قدسی جماعت و معجزه زیبای «ن» را با حیرت مشاهده کردم و هم‌چنان که از دروازه «ن» وارد شده بودم بیرون آمدم و اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ گفتم. حالا دیگر به گفتن عبارت اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ به حساب آن سه جماعت و دوستان بزرگ و کوچک‌ام خو کرده بودم. مقدمه به انتها رسید اینک به موضوع باز می‌گردیم. اشاره‌یی بسیار مختصر به حجت‌ موجود در اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ: اولاً: ما با چشم خویش می‌بینیم که در کائنات، مخصوصاً در سطح زمین فعالیت و خلاقیتی منظم، و دائمی و حیرت‌انگیز جریان دارد و در متن آن، ربوبیتی مطلق، مدبرانه و مبتنی بر رحمت، در کمال حکمت و عنایت، به استعانت‌ها و دعاها و استمدادهای بالفعل و بالحال و بالقال موجوداتِ بی‌شمار مدد رسانده و به هر یک بالفعل جواب می‌دهد؛ در متن تظاهر این جواب بالفعل و در برابر عبادت‌های گوناگون فطری و اختیاریِ عموم مخلوقات به‌ویژه ذی‌حیات و به خصوص گروه‌های انسانی، الوهیتی مطلق و تجلیات معبودیتی عام مقابله می‌کند؛ همه فرامین آسمانی و پیامبران هم‌چنان که دیده‌ی عقل سلیم و ایمان در می‌یابد، از این حقیقت خبر می‌دهند. ثانیاً: این‌که هر یک از سه جماعت مذکورِ در مقدمه و عموم‌شان براساس «ن» «نَع۟بُدُ» به صورت جمعی و به طرز گوناگون به عبادات فطری و اختیاری می‌پردازند، بی‌تردید و بالبداهه، پاسخی سپاسگزارانه است به یک معبودیت، و شهادتی‌ست بی‌حد و حصر و یقینی به موجودیت معبودی مقدس. براساس رمز «ن» «نَس۟تَعٖينُ» سه جماعت مذکور یعنی از مجموع کائنات تا هر گروه و فردی از جماعت ذراتِ یک پیکر را که در نظر بگیریم دارای دعاها و استعانت‌های حالی و فعلی‌ست؛ که بدون هیچ تردیدی گواهی‌ست بر مدبری مهربان که به یاری آن‌ها می‌شتابد، و با قبول دعاهای‌شان به آن‌ها پاسخ می‌دهد. مثلاً همان‌طور که در «گفتار بیست و سوم» گفته می‌شود سه نوع دعای عموم مخلوقات روی زمین که به صورت خارق العاده و بیرون از هرگونه امیدی مقبول می‌افتد بر وجود رب رحیم و مجیب به قطع گواهی می‌دهند. آری، هر یک از دانه‌ها و هسته‌ها به لسان استعداد، از خالق‌شان می‌خواهند درختی و سنبله‌یی شوند؛ و ما در مقابل چشم خود اجابت دعای آن‌ها را می‌بینیم؛ به همین ترتیب تمام حیوانات به لسان نیاز فطری، رزق و روزی خود را از جایی که دور از دسترس آن‌هاست می‌خواهند، و از شخصی خواهان مطلوبی هستند که برای حیات‌شان لازم است، اما بیرون از دایره اقتدار آن‌ها قرار دارد. این‌ها به روشنی بر خالق کریمی شهادت می‌دهند که دعاهای آن‌ها را که با زبان نیاز فطری مطرح می‌کنند در برابر چشم ما اجابت کرده و مخلوقات عجیب و فاقد شعوری را گاه و بی‌گاه براساس حکمت سوی آن‌ها گسیل می‌دارد. در قیاس با این دو قسم، همه انواع دعاهایی که به لسان قال مطرح می‌شوند، و مخصوصاً مقبولیت خارق العاده انبیا (ع) و خواص، بر حجت وحدانیتی که در اِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ هست گواهی می‌دهند. کلمه ششم، اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ: اشاره بسیار کوتاهی به حجت این کلمه: کوتاه‌ترین راه در میان راه‌هایی که از جایی به جایی منتهی می‌گردند، و کوتاه‌ترین خط در بین خط‌هایی که از نقطه‌یی به نقطه‌یی دور وصل می‌شوند، راست‌ترین و مستقیم‌ آن‌هاست؛ به همین ترتیب در معنویات و راه‌های معنوی و مشرب‌های قلبی هم، درست‌ترین و مستقیم‌ترین مسیر، کوتاه‌ترین و سهل‌ترین آن‌هاست. برای مثال همه موازنه‌ها و مقایسه همه راه‌های کفر و ایمان در رساله نور به یقین نشان می‌دهد که طریق ایمان و توحید به غایت کوتاه و درست و مستقیم و آسان است و راه‌های کفر و انکار دور و دراز و پرمشقت و خطرناک می‌باشد. معلوم می‌شود در این کائنات که در مسیر مستقیم و حکیمانه و کوتاه و سهل پیش برده می‌شود شرک و کفر نمی‌تواند حقیقت داشته باشد و وجود حقایق توحید و ایمان برای این کائنات چون خورشید لازم و واجب است. در اخلاق انسانی نیز راحت‌ترین، مفیدترین، کوتاه‌ترین و سالم‌ترین راه، در صراط مستقیم و راه راست است. مثلاً قوه عقلیه اگر حکمت را که حد وسط است و راه استقامت را که آسان و مفید است گم کند، با افراط یا تفریط دچار فریب‌کاری‌ای مُضر و بلاهتی پر از بلا می‌شود و در راهی طولانی متحمل خطرات خواهد شد. قوه غضبیه نیز اگر در پی شجاعت که مسیر راست است نباشد با افراط، دچار تهور و گردن‌کشی می‌شود که بسیار مضر و ظلمانی‌ست؛ نیز تفریط هم باعث جبن و ترس می‌شود که ذلت آور و دردناک می‌باشد. گم کردن راه راست موجب می‌شود فرد به سبب خطایش همواره متحمل عذاب وجدان گردد. قوه شهویه نیز اگر انسان عفت و راه مستقیم سالم را ضایع کند به‌واسطه افراط دچار فسق و فجور می‌شود که توأم با رذالت و مصیبت است و با تفریط نیز گرفتار خمود خواهد شد، یعنی از لذت و ذوقی که در نعمت‌ها هست محروم شده دچار عذاب آن بیماری معنوی خواهد شد. در مقایسه با مطالب مذکور، در همه مسیر‌های زندگی شخصی و اجتماعی، راه راست مفیدترین و راحت‌ترین و کوتاه‌ترین راه است و اگر کسی صراط مستقیم را گم کند راه‌های دیگر خطرناک و طولانی و زیان‌بار خواهند بود. هم‌چنان که اِه۟دِنَا الصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ عبودیت و دعایی جامع و گسترده می‌باشد، اشاره‌یی‌ست به حجت توحید، درس حکمت و تعلیم اخلاق. کلمه هفتم، صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟: اشاره‌یی بسیار کوتاه به حجت موجود در این کلمه: اولاً: عَلَي۟هِم۟ چه کسانی‌اند؟ آیه مِنَ النَّبِيّٖنَ وَالصِّدّٖيقٖينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖينَ (نسا: ٦٩) مشخص می‌کند که منظور از عَلَي۟هِم۟ چه کسانی‌اند. این آیه چهار گروه را معرفی می‌کند که در میان انسان‌ها از نعمت راه راست برخوردار می‌باشند. آیه با کلمه اَلنَّبِيّٖنَ به رییس گروه‌های مذکور یعنی محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ، با وَالصِّدّٖيقٖينَ به ابوبکر صدیق (رض) و با وَالشُّهَدَٓاءِ به عمر، عثمان و علی (رض) اشاره می‌کند، آن‌گاه با یک خبر غیبی اطلاع می‌دهد که بعد از پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ، صدیق (رض) خلیفه می‌شود سپس عمر، عثمان و علی (رض) هر سه هم خلیفه و هم شهید خواهند شد؛ و به این ترتیب لمعه‌یی از اعجاز را نشان می‌دهد. ثانیاً: این چهار گروه که صادق‌ترین و مستقیم‌ترین و عالی‌ترین افراد نوع بشرند از زمان آدم (ع) تاکنون با حجت‌ها و معجزه‌ها و کرامات و دلایل و کشف‌های بی‌شمار و با تمام توان دعوی حقیقت توحید را داشته‌اند، توحیدی که بیش‌تر نوع بشر آن را تصدیق نموده و وجودش چون خورشید، قطعی‌ست. این مشاهیر انسانی بی‌شمار با صدها هزار معجزه و حجت‌های بی‌حد و حصر، درستی و حقانیت خود را نشان می‌دهند؛ و اجماع و اتفاق‌شان در مسائل مثبت مانند توحید و وجوبِ وجود و وحدت خالق، چنان حجتی‌ست که به دور از شبهه و تردید می‌باشد. نوع بشر نتیجه‌ی مهم خلقت کائنات و خلیفه خداوند بر روی زمین، و دارای جامع‌ترین و والاترین استعدادهای موجود در ذی‌حیاتان می‌باشد، چهار گروه مذکور که در میان نوع بشر مستقیم‌ترین راه را می‌روند و صادق‌ترین و مصدق‌ترین مرشدان بوده و در کمالات رهبر آن‌هایند با اجماع و اتفاق به حقیقت مذکور ایمان آورده خبرش را به گوش مردم رسانده‌اند و کائنات را با تمام موجودات‌اش دلیل نشان داده با حق الیقین و عین الیقین و علم الیقین به آن معتقد گشته و از اندیشه‌یی محکم برخوردار گشته‌اند. حال می‌پرسیم کسی که حقیقت مورد نظر اینان را انکار کند آیا مرتکب جنایتی بزرگ نشده و مستحق عذاب همیشگی نمی‌باشد؟ کلمه هشتم، غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ: اشاره‌یی بسیار کوتاه به حجت موجود در این کلمه: تاریخ بشر و کتاب‌های مقدس با استناد به تواترها و رویدادهای کلی و قطعی و معلومات و مشاهدات بشری، صریح و بالاتفاق و قطعی خبر می‌دهند که پیامبران‌(ع) که اهل صراط مستقیم بوده‌اند در هزاران حادثه هنگام درخواست کمک، به صورت خارق العاده‌یی با امدادهای غیبی مواجه شده‌اند. آن‌چه را درخواست می‌کردند به آن‌ها داده می‌شد؛ و در صدها رویداد، منکران انبیا که دشمن آن‌ها بوده‌اند در همان موقع با غضب الهی مواجه شده و مصایب آسمانی بر سرشان فرو آمده است؛ این حقیقت به یقین و با قطعیت نشان می‌دهد که کائنات و نوع بشر ساکن در آن دارای متصرف و پروردگاری حکیم، عادل، محسن، کریم، عزیز و قهار می‌باشند. به بسیاری از پیامبران (ع) مانند نوح و ابراهیم، موسی و هود و صالح با حوادث عظیم تاریخی به صورت خارق العاده‌یی پیروزی و نجات اعطا شده و بسیاری از ستمگران و منکران مانند قوم‌های ثمود و عاد و فرعون نیز به عوض عصیانی که در برابر پیامبران می‌کردند به عنوان مجازاتی، در این دنیا نیز با مصایب دهشتناک آسمانی مواجه شده‌اند. آری، از زمان آدم (ع) تاکنون در میان بشر دو جریان عظیم با هم مبارزه کرده‌اند جریان نخست، اهل نبوت و صلاح و ایمان هستند که رهروان آن راه راست را در پیش گرفته و از نعمت و سعادت هر دو جهان برخوردار بوده‌اند؛ آن‌ها مطابق حُسن حقیقی و نظم و کمال کائنات در مسیر استقامت پیش رفته، لذا مظهر الطاف صاحب کائنات بوده و سعادت هر دو جهان را به‌دست آورده‌اند. نیز وسیله‌یی بوده‌اند تا بشر به مرتبه فرشتگان ترقی کند و حتی از آن هم بالاتر رود. آن‌ها با رعایت حقایق ایمان در همین دنیا بهشتی معنوی و در آخرت سعادت را به‌دست آورده و موجب شده‌اند دیگران نیز به‌دست آورند. جریان دوم کسانی هستند که راه استقامت را رها کرده، عقل را به واسطه افراط و تفریط تبدیل به وسیله‌یی عذاب‌آور و عامل درد و رنج نموده‌اند. لذا انسانیت را از بدبخت‌ترین حیوانیت هم بیش‌تر سقوط داده و در عوضِ ظلم و ستم‌هایشان، در دنیا متحمل غضب الهی شده و سیلی مصیبت خورده‌اند؛ علاوه بر این آن‌ها به سبب ضلالت و گمراهی و با روابط عقلی، کائنات را یک ماتم‌خانه‌ی عمومی و حزن‌گاه، و برای ذی‌حیاتانی که در زوال دست و پا می‌زنند، مذبح و سلاخ خانه و جایی زشت و بی‌نظم می‌بینند. روح و وجدان اینان در دنیا و جهنم معنو‌ی‌ست و خود را شایسته عذابی دائمی در آخرت می‌کنند. آیه‌ی اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ در پایان فاتحه شریف، این دو جریان عظیم را می‌آموزد. منبع و اساس و استاد همه موازنه‌ها در رساله نور همین آیه است. اجزای مختلف رساله نور با صدها موازنه این آیه را تفسیر کرده‌اند؛ لذا شرح موضوع را بدان‌جا ارجاع می‌دهیم و به همین اشاره کوتاه اکتفا می‌کنیم. کلمه نهم، «اٰمينَ»: اشاره کوتاهی به این کلمه می‌کنیم. مادام که «ن» «نَع۟بُدُ، نَس۟تَعٖينُ» سه جماعت بزرگ، مخصوصاً جماعت موحدین در مسجد اسلام و به‌ویژه میلیون‌ها نفر را که در آن لحظه به نماز ایستاده‌اند به ما معرفی می‌کند و ما را نیز از آن‌ها می‌داند و راه را می‌گشاید تا در دعاها و و به نوعی در شفاعت‌هایشان سهمی داشته باشیم و آن‌چه را که ما می‌گوییم با بیان آنان تأیید می‌کند، ما نیز با گفتن «اٰمينَ» به نیایش جماعت نمازگزار و موحد کمک کرده و ادعای آن‌ها را تأیید می‌کنیم؛ هم‌چنین برای اجابت شفاعت و طلب یاری‌شان با گفتن «اٰمينَ» به درگاه خداوند خواهش می‌کنیم. «آمین» عبودیت و دعا و دعوی جزئی ما را تبدیل به عبودیتی کلی و گسترده می‌کند و پاسخی‌ست به ربوبیت کلی و عام. پس «اٰمينَ» موجود در فاتحه، براساس سرّ وحدت اسلامی و اخوت ایمانی، در هر یک از اوقات نماز، در مسجد گسترده عالم اسلام، به‌واسطه جماعتی که متشکل از میلیون‌ها نفر است، و به اعتبار پیوند وحدت و فرستنده‌های معنوی، کسب کلیت کرده و حکم میلیون‌ها «اٰمينَ» را می‌یابد. افراد نسبت به درجات و مراتب‌شان از این حقیقت قدسی سهم می‌برند؛ هم‌چنان که یک عامی به قدر دانه‌یی از این حقیقت بهره می‌گیرد، انسان کاملی که روح خویش را رشد داده است نیز به قدر درخت خرمایی بهره‌مند می‌شود. لیکن فردی که هنوز پیشرفت روحی نکرده است نباید به صورت قصدی* به این معانی بیندیشد، زیرا ممکن است به حضور قلب او در نماز ضرری برساند. البته اگر تا مقام مورد نظر پیشرفت کرده باشد معانی خودشان را نشان خواهند داد. توضیح کلمه «قصدی» را در این حاشیه از استادمان سؤال کردیم. پاسخ ایشان را عیناً می‌نویسیم: از طرف طلبه های نور در مدرسه سوم یوسفیه: جیلان معانی عالی و گسترده کلمات تشهد و فاتحه نه به صورت قصدی، بلکه به صورت غیر مستقیم؛ و نه تفصیلاتی که موجب نوعی غفلت در زمان حضور قلب است بلکه معانی کوتاه و مجمل آن، غفلت را از بین برده و موجب درخشندگی عبودیت و مناجات می‌شود، هم‌چنین ارزش بسیار والای نماز و فاتحه و تشهد را به طور کامل نشان می‌دهد. منظور از «مشغول نشدن قصدی» در پایان بخش دوم این است: مستقیماً مشغول شدن به تفصیل معانی مذکور گاه موجب فراموش شدن نماز می‌شود و احتمالاً به حضور قلب ضرر می‌رساند. و الّا احساس می‌کنم اگر غیر مستقیم و مختصر باشد فواید بزرگی خواهد داشت. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ (بخش سومِ تنها درس مدرسه سوم یوسفیه) مقدمه به امر معنویِ فاتحه نماز، هم‌چنان که بخش دوم در سایه فیض «اَشْهَدُ اَنْ لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ» نوشته شد، به زبان و اخطار معنویِ «وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّهِ» در تشهد نماز، و با نور آیه بزرگ انتهایی سوره فتح که پنج معجزه غیبی را نشان می‌دهد: هُوَ الَّذٖٓى اَر۟سَلَ رَسُولَهُ بِال۟هُدٰى وَدٖينِ ال۟حَقِّ لِيُظ۟هِرَهُ عَلَى الدّٖينِ كُلِّهٖ وَ كَفٰى بِاللّٰهِ شَهٖيدًا ۝ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ وَالَّذٖينَ مَعَهُٓ اَشِدَّٓاءُ عَلَى ال۟كُفَّارِ رُحَمَٓاءُ بَي۟نَهُم۟ ... الخ (فتح: ٢٨ ٢٩) به سه دلیل که اینک اجازه بیانش را ندارم مجبور به نوشتن بخش سوم شدم. توضیح و تفصیل و بیان حجت‌های مستند مطلب را به کتاب‌های مربوط به رسالت محمدی یعنی «معجزات احمدیه‌ی ذوالفقار، و حزب نوریه عربی» ارجاع می‌دهم و در این‌جا با سه اشاره کوتاه، خلاصة الخلاصه حزب نوریه عربی، و به نوعی ترجمه‌ی به غایت مختصر قسمت مربوط به شهادت « مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّهِ» که در این رساله خواهد آمد و به همراه کلمه توحید که در تسبیحات تکرار می‌کنم ورد همیشگی و تفکر عربی‌ام بوده در اشارات دوم و سوم نوشته خواهد شد. اشارت نخست: واکنش محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در برابر تظاهر ربوبیت، الوهیت سرمدی و احسان‌های بی‌پایان صاحب این کائنات، عبودیتی کلی و تعریف و شناساندن اوست. همان قدر که وجود خورشید برای این کائنات ضروری‌ست، لازم است او پیامبر بزرگ نوع بشر که مظهر خطاب «لَوْلاَكَ لَوْلاَكَ لَمَا خَلَقْتُ اْلاَفْلاَكَ» است و فخر عالم و استاد اکبر باشد، و حقیقت محمدیه‌اش، هم‌چنان که سبب خلقت عالم و نتیجه و کامل‌ترین ثمره‌اش است؛ کمالات حقیقی کائنات و حقایقی چون موارد زیر با حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و رسالت احمدیه‌اش تحقق یابند: این‌که کائنات آیینه باقی و جلوه صفات سرمدی جمیل ذوالجلال و آثار وظیفه‌مند افعال حکیمانه‌اش و مکتوبات پر معنای او می‌باشد، و حامل عالم باقی‌ست، و آخرت و دار السعادتی را نتیجه می‌دهد که همه ذی‌شعوران مشتاق آن‌اند؛ این کائنات به قطع و یقین بر رسالت چنین پیامبری گواهی می‌دهد؛ به همین ترتیب همه انسان‌ها و ذی‌شعوران مخصوصاً مسلمانان برای رهایی از عدم و نیستی و نابودی همیشگی و فنای مطلق که از جهنم نیز دردناک‌تر و ترسناک‌تر است، همواره زندگانی جاوید را با شوق و عشق دائمی، و تمام توانِ ماهیت جامع خویش و با زبان همه استعدادها و با لسان همه ادعیه و عبادات و تمناهایشان درخواست می‌کنند، لذا بر رسالت احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که با قدرت و قطعیت آن را بشارت می‌دهد گواهی داده و تأیید و تصدیق می‌کنند که او مدار افتخار نوع بشر و اشرف مخلوقات می‌باشد. نمونه‌یی از همه حسنات و کارهای خیری که سیصد و پنجاه میلیون نفر اهل ایمان روزانه در هر عصری انجام می‌دهند بر اساس سرّ «اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ» در دفتر حسنات پیامبر ثبت می‌گردد، و به این ترتیب شخصیت واحد محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مقامی کسب می‌کند که مظهر عبودیت و فیض‌های کلی صدها میلیون و شاید میلیاردها نفر عابد نیکوکار است. همین امر رسالت ذات پیامبر را بسیار محکم تأیید و تصدیق می‌کند. اشارت دوم: ترجمه و معنای مختصر عبارت زیر است که من در ذکرهایم با تفکر به آن می‌پردازم و بر بیش از بیست شهادت و گواهی به شرح زیر اشاره دارد: «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّهِ صَادِقُ الْوَعْدِ اْلاَمِينِ بِشَهَادَةِ ظُهُورِهِ دَفْعَةً مَعَ اُمِّيَّتِهِ بِاَكْمَلِ دِينٍ وَ اِسْلاَمِيَّةٍ وَ شَرِيعَةٍ وَ بِاَقْوى اِيمَانٍ وَ اِعْتِقَادٍ وَ عِبَادَةٍ وَ بِاَعْلى دَعْوَةٍ وَ مُنَاجَاةٍ وَ دَعَوَاتٍ وَ بِاَعَمِّ تَبْلِيغٍ وَ اَتَمِّ مَتَانَةٍ خَارِقَاتٍ مُثْمِرَاتٍ لاَ مِثْلَ لَهَا‌» گواهی اول: یکی از حجت‌های رسالت است که از یازده حالت پیامبر حاصل می‌شود. او با این که خواندن و نوشتن نیاموخت و اُمّی بود، به یک‌باره و بدون ‌تجربه و ناگهانی با دینی ظهور کرد که اندیشمندان و فیلسوفان را طی چهارده قرن متحیر نموده و در میان ادیان آسمانی رتبه نخست را کسب کرده است؛ و این حالتِ کاملاً بی‌نظیری‌ست؛ نیز اسلام برآمده از سخنان و افعال و حالات او، در هر زمان روح و جان و خرد سیصد میلیون نفر را چون تربیت کننده‌یی تحت تعلیم قرار داده و آن‌ها را به پیشرفت در امور معنوی تشویق کرده است، این حالتِ بی‌نظیری‌ست. او با چنان شریعتی به میدان آمده است که با احکام عادلانه‌اش یک پنجم نوع بشر را در طول چهارده قرن به همراه پیشرفت‌های مادی و معنوی مدیریت کرده و این حالت بی‌نظیری‌ست؛ به همین ترتیب او عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با چنان ایمان و اعتقادی به میدان آمد که اهل حقیقت همیشه و همواره از مرتبه ایمان او فیض برده و نیز همگی اتفاق نظر داشته‌اند که درجه و مرتبه او عالی‌ترین و محکم‌ترین است، و مخالفت بی‌حد و حصر معارضان‌اش در آن زمان، کم‌ترین شبهه و تردید و تقلایی در او ایجاد ننمود؛ این نشان می‌دهد که او در قدرت ایمانی هم نظیر ندارد و ایمان والا و کلی او بی‌مثل و مانند است. هم‌چنین چنان عبودیت و پرستشی بروز داد که ابتدا و انتها را ترکیب کرده و بی‌آن‌که از کسی تقلید کند، ظریف‌ترین اسرار عبادت را مشاهده کرده، مراعات نموده و در پر دغدغه‌ترین اوقات نیز عبادت‌اش را کامل انجام می‌داد، و این حالت بی‌نظیری‌ست؛ او به درگاه خالق خویش چنان دعاها و مناجات و تمناهایی عرضه داشته که به رغم انباشت اندیشه‌ها تا این‌زمان، هیچ کس به آن مرتبه دست نیافته است. برای نمونه در مناجات «جوشن کبیر» هزار و یک نام از نام‌های خداوند را شفیع قرار داده و آفریننده‌اش را چنان توصیف و تعریف می‌کند که مثل و مانندی ندارد. هیچ کس در معرفت الله به او نمی‌رسد و این حالت بی‌نظیری‌ست. او انسان‌ها را با چنان متانتی به دین دعوت می‌کرد، و رسالت خویش را با چنان شجاعتی تبلیغ می‌نمود که خویشاوندان و عمویش، و دولت‌های بزرگ جهان و پیروان ادیان سابق، با این‌که دشمن و معارض‌اش بودند، از آن‌ها ذره‌یی واهمه نکرد، کنار نکشید و همه آن‌ها را به مبارزه طلبید و پیروز شد؛ این نیز حالت بی‌نظیری‌ست. مجموع این هشت حالت بی‌نظیر و خارق العاده بر نبوت و صدق او گواهی قطعی می‌دهند. این حالات نشان می‌دهند که او عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به جدیت و اطمینان و کمال صدق و حقانیت خویش بی‌نهایت مطمئن بوده است. عالم اسلام روزانه در هر تشهد نماز با میلیون‌ها زبان می‌گوید: «‌اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ وَ رَحْمَةُ اللّهِ وَ بَرَكَاتُهُ‌» و تصدیق می‌کند که در برابر رسالت او تسلیم است و سعادت ابدی‌ای که او بشارت‌اش را داد قبول دارد. او به سوی حیات باقی که بشریت با عشقی عمیق و با اشتیاقی فطری و پر از استعدادی بسیار قوی در جستجویش است، راهی محکم و مطمئن گشوده است؛ لذا عالم اسلام خود را مدیون او می‌داند و سپاسگزارانه «‌اَلسَّلاَمُ عَلَيْكَ اَيُّهَا النَّبِىُّ» می‌گوید و به این وسیله با او دیدار می‌کند و به زیارت معنوی‌اش نایل می‌گردد؛ و هر مسلمان به نام سیصد میلیون و شاید میلیارد نفر به او تبریک می‌گوید. گواهی دوم: از بیست گواهی کلی که شامل گواهی‌های بسیاری می‌شود: «‌وَ بِشَهَادَةِ جَمِيعِ حَقَائِقِ اْلاِيمَانِ عَلى تَصْدِيقِهِ‌»؛ یعنی حقایق و تحقق‌ها و حقانیت‌های ارکان ششگانه ایمان، بر رسالت و حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گواهی قطعی می‌دهند، زیرا شخصیت معنوی حیات رسالت او، اساس همه دعوی‌هایش و ماهیت نبوت‌اش همان شش رکن است. پس، کلیه دلایلی که بر تحقق رکن‌های مذکور دلالت می‌کنند بر حق بودن رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و صداقت وی نیز دلالت دارند. رساله ثمره و پیوست‌های گفتار دهم بیان می‌دارند که سایر ارکان بر تحقق آخرت دلالت می‌کنند؛ به همین ترتیب هر رکن توأم با حجت‌هایش، حجتی‌ست بر رسالت او. سومین گواهی کلی، که شامل هزاران گواهی‌ست: «‌وَ بِشَهَادَةِ ذَاتِهِ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ بِالاَفِ مُعْجِزَاتِهِ وَ كَمَالاَتِهِ وَ عُلُوِّ اَخْلاَقِهِ‌»؛ یعنی ذات او عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام چون خورشید، دلیل خود است. او با هزاران معجزه و کمالات، و با اخلاق والا و نیکو بر رسالت و صداقت خویش گواهی محکم می‌دهد. رساله عالی «معجزات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام » بیش از سیصد معجزه او را با نقل صحیح اثبات کرده است. او براساس اشاره‌ی صریح آیات وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ (قمر: ١ ) وَمَا رَمَي۟تَ اِذ۟ رَمَي۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى (انفال: ١٧) با اشاره یک انگشت ماه را دو نیم کرد و به نقل صحیح و با تواتر از پنج انگشت دست او پنج چشمه آب جاری شد و لشکریان تشنه‌اش از آن آب نوشیدند و شاهد موضوع بودند. این رویداد عجیب دو بار در جاهای مختلف اتفاق افتاده است. او با همان دست مشتی خاک را به‌سوی لشکر مهاجم دشمن پرتاب کرد و مشتی خاک به چشم هر یک از لشکریان پاشیده شد؛ در نتیجه مجبور به فرار شدند؛ در همان دست بود که سنگریزه‌ها مانند انسان تسبیح سبحان الله گفتند؛ نیز به نقل صحیح و بنابر برخی روایت‌های متواتر صدها معجزه که نزد اهل تحقیق شمار آن‌ها به هزار می‌رسد به دست او در زمان‌های مختلف به طور قطع و یقین وقوع یافته است. دوست و دشمن اتفاق نظر دارند که خصایل نیکو و اخلاق حسنه او در بالاترین مرتبه بوده است. همه اهل تحقیقی که در تبعیت از او به سلوک پرداخته و کسب کمالات کرده و به صورت عین الیقین به حقیقت دست یافته‌اند همگی به حق الیقین گواهی داده‌اند که کمالات محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در بالاترین درجه بوده است؛ و فیوضات عالم اسلام که ریشه در دین او دارد، و حقایق اسلام بزرگ، بر کمالات والای او دلالت می‌کند، البته این‌ها همه بدان معنی‌ست که ذات او عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شخصاً، کاملاً درخشان و کلی و گسترده بر رسالت‌اش گواهی می‌دهد. گواهی چهارم که گواهی‌های محکم فراوانی را شامل می‌شود: «‌وَ بِشَهَادَةِ الْقُرْانِ بِمَا لاَ يُحَدُّ مِنْ حَقَائِقِهِ وَ بَرَاهِينِهِ‌»؛ یعنی قرآن معجز البیان با حقایق و حجت‌های بی‌شمار خویش بر رسالت و صداقت‌اش گواهی می‌دهد. آری، معجزه بودن قرآن به چهل وجه در مجموعه ذوالفقار اثبات شده است . . . قرآنی که چهارده قرن را روشنایی بخشیده . . . و با قوانین لایتغیرش یک پنجم نوع بشر را مدیریت نموده . . . و از آن زمان تاکنون معارضین را به مبارزه طلبیده است . . . و هیچ کس حتی جرأت نکرده است نظیر یک سوره‌اش را بیاورد . . . هم‌چنان که در آیت الکبری اثبات شده است شش جهت‌اش نورانی‌ست و عاری از هر شبهه‌یی، و شش مقام کبری بر حقانیت قرآن گواهی می‌دهند؛ و قرآن بر شش حقیقت محکم استوار است . . . قرآن کتابی‌ست که در هر زمان انسان‌ها با صدها میلیون زبان و با شوق و احترام آن را مطالعه می‌کنند، کتابی که در هر دقیقه با قدسیت بر قلب میلیون‌ها حافظ نگاشته می‌شود . . . کتابی که تمام شهادت‌ها و باورها در عالم اسلام از گواهی آن سرچشمه می‌گیرد . . . و تمام علوم ایمانی و اسلامی از منبع او جاری می‌شود و او هم‌چنان که کتاب‌های آسمانی پیشین را تصدیق نمود مظهر تصدیق معنوی تمام کتاب‌ها و صحف آسمانی دیگر نیز قرار گرفته است، آری، قرآن عظیم الشأن با تمام حقایق و تمام حجت‌هایی که حقانیت‌اش را اثبات می‌کنند بر صدق و رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گواهی می‌دهد. گواهی‌های کلی پنجم، ششم، هفتم، و هشتم: «‌وَ بِشَهَادَةِ الْجَوْشَنِ بِقُدْسِيَّةِ اِشَارَاتِهِ وَ رَسَائِلِ النُّورِ بِقُوَّةِ دَلاَئِلِهِ وَ الْمَاضِى بِتَوَاتُرِ اِرْهَاصَاتِهِ وَ اْلاِسْتِقْبَالِ بِتَصْدِيقِ الاَفِ حَادِثَاتِهِ‌» یعنی مناجات جوشن کبیر که صریح یا با اشاره ناظر است بر هزار و یک اسم از اسمای الهی؛ مناجاتی‌ست عالی که از جهتی از قرآن سرچشمه گرفته است؛ جبرئیل در یکی از غزوات، وحی آورد که زره از تن برگشا و این جوشن را بخوان، این مناجات فوق ادعیه‌ی تمام عارفانِ نایل شده به معرفت الله است؛ همه حقایق این مناجات و تمام توصیفاتی که در‌باره پروردگار در آن موجود است بر رسالت محمد‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و حقانیت او گواهی می‌دهند. رسالة النُوریه نیز که از قرآن سرچشمه می‌گیرد و از جهتی از جوشن کبیر مستفیض شده و تولد می‌یابد با صد و سی رساله‌اش به عنوان تنها حجت رسالت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام کلیه حقایق رسالت‌اش را براساس عقل و منطق اثبات نموده، و حتی مسائلی را که از نظر فلسفه دور از عقل دانسته می‌شود گویی مقابل دیده آدمیان، بسیار ساده و معقول تعلیم می‌دهد؛ در نتیجه این امر بر صدق و رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به صورت کلی گواهی می‌دهد. زمان گذشته نیز بر رسالت او شاهدی کلی‌ست. خوارقی که ارهاصات نامیده می‌شوند و پیش از نبوت ظهور می‌یابند، معجزات پیامبری به‌شمار می‌روند که در آینده خواهد آمد؛ در کتاب‌های تاریخ و سیره، وقایع متعددی از آن‌ها به تواتر قطعی نقل شده‌اند که به صورت کاملاً محکم و قطعی بر رسالت او گواهی می‌دهند و دارای انواع مختلفی نیز می‌باشند. قسمی از آن‌ها نیز در گواهی‌های بعدی بیان می‌شود. قسم دیگری از آن‌ها در ذوالفقار و کتاب‌های تاریخ به صورت صحیح نقل شده‌اند. برای نمونه زمانی نزدیک به تولد پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بر سر لشکریان ابرهه که برای تخریب کعبه آمده بودند توسط پرندگانی به نام ابابیل سنگ‌هایی باریدن گرفت و در شب میلاد بت‌های موجود در کعبه واژگون شدند؛ هم‌چنین کاخ کسرای فارس فرو ریخت و آتش مجوسیان آتش‌پرست که هزار سال روشن بود در آن شب خاموش شد؛ نیز براساس خبر قطعی بحیرای راهب و حلیمه سعدیه ابرها بر سر پیامبر سایه می‌کرده‌اند؛ وقایع فراوانی مانند این‌ها، پیش از نبوت از پیامبری او خبر داده‌اند. زمان آینده؛ یعنی وقایعی که بعد از وفات پیامبر وقوع یافته و ایشان قبلاً از آن‌ها خبر داده‌اند، بسیار فراوان است و انواع مختلفی دارد. یکی از آن‌ها خبرهای غیبی او درباره اهل بیت و اصحاب‌اش و فتوحات اسلامی‌ست. هشتاد واقعه از این موارد در بخش معجزات احمدیه در ذوالفقار به نقل صحیح بیان شده است؛ وقایعی که عین خبر پیامبر واقع شده‌اند، برای مثال به شهادت رسیدن حضرت عثمان (رض) هنگام خواندن مُصحف، و شهید شدن حضرت حسین (رض) در طَفّ یعنی کربلا، فتح شام و ایران و استانبول، ظهور دولت عباسی، و شکست این دولت از چنگیز و هلاکو و نابودی آن؛ هشتاد خبر غیبی که معجزه‌اند و سایر انواع خبرهای غیبی و بسیاری از وقایع آتی که بر حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گواهی می‌دهند، به نقل صحیح و با استناد به کتاب‌های تاریخ و سیره به تفصیل نوشته شده‌اند. لذا زمان آینده نیز به صورت کلی و کاملاً یقینی بر رسالت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و صداقت‌اش گواهی می‌دهد. عبارت زیر بر گواهی‌های نهم، دهم، یازدهم و دوازدهم اشاره دارد: «‌وَ بِشَهَادَةِ اْلالِ بِقُوَّةِ يَقِينِيَّاتِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ حَقِّ الْيَقِينِ وَ اْلاَصْحَابِ بِكَمَالِ اِيمَانِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ عَيْنِ الْيَقِينِ وَ اْلاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ تَحْقِيقَاتِهِمْ فِى تَصْدِيقِهِ بِدَرَجَةِ عِلْمِ الْيَقِينِ وَ اْلاَقْطَابِ بِتَطَابُقِهِمْ عَلى رِسَالَتِهِ بِالْكَشْفِ وَ الْمُشَاهَدَاتِ بِالْيَقِينِ‌» نهمین گواهی از گواهی‌های کلی بر صداقت و حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام: گواهی‌ نهم: آل محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که مظهر سرّ «‌عُلَمَاءُ اُمَّتِى كَاَنْبِيَاءِ بَنِى اِسْرَائِيلَ‌» اند و در صلوات‌ها معادل آل ابراهیم (ع) می‌باشند، شامل اولیای بزرگ، امامان و اقطابی چون علی (رض)، حسن (رض)، حسین(رض) و دوازده امام اهل بیت، غوث اعظم و احمد رفاعی ‌(ع)، احمد بدوی، ابراهیم دسوقی، ابوالحسن شاذلی می‌شود که بالاتفاق و با اعتقادی مبتنی بر حق الیقین، و با کشف و مشاهده، و ارشادات و کرامات خارق ‌العاده‌یی که به امت نشان داده‌اند، با ایمان و شهادت‌هایشان بر رسالت و حقانیت و صداقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گواهی می‌دهند. گواهی دهم: محترم‌ترین و والامقام‌ترین گروه بعد از انبیا، صحابه هستند که به رغم اُمی و بدوی بودن‌شان، در زمانی اندک به‌واسطه نور محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام از شرق تا غرب به حکومت عادلانه پرداختند و با شکست دولت‌های بزرگ جهانی، استاد و معلم و سیاستمدار و حاکم دادگر ملت‌های مترقی و صنعتی و متمدن و سیاسی شدند و عصر و زمانه مذکور را به عصر سعادتی تبدیل نمودند. اینان پس از دقت و توجه در همه افعال محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با قوت معجزات بسیاری که به چشم خود دیده بودند، دشمنی‌های سابق و راه و روش نیاکان، و بسیاری مانند خالد بن ولید و عکرمه بن ابوجهل جانبداری پدران‌شان و قوم و قبیله خود را کاملاً رها کرده با تمام روح و جان خویش به غایت فداکارانه اسلام آوردند و در مرتبه عین الیقین به صداقت و رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ایمان آوردند و این گواهی کلی و محکمی‌ست. گواهی یازدهم: مجتهدان و امامان و علامه‌هایی که اصفیا و صدیقین نامیده می‌شوند، و هزاران نفر از اهل تحقیق و فیلسوفان نابغه‌یی چون ابن سینا و ابن رشد، به طرز عقلی و منطقی و با مشرب‌های گوناگون و با استناد به هزاران حجت و براهین قطعی در مرتبه علم الیقین به رسالت و حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام چنان مؤمن‌اند که این ایمان، گواهی و شهادتی کلی محسوب می‌شود؛ کسی که به اندازه عموم آن‌ها واجد نبوغ نباشد نمی‌تواند با آن‌ها مقابله کند. هم‌چنین در زمانه کنونی یکی از شاهدان و گواهان بی‌شمار مذکور، رساله نور است که منکران در برابر آن هیچ چاره‌یی نیافته‌اند، لذا نیروی انتظامی و دادگستری را فریب داده تلاش می‌کنند از طریق دادگاه مجبور به سکوت‌اش کنند. گواهی دوازدهم: زبده‌ترین کسانی که اهل تحقیق و حقیقت‌اند و اقطاب نامیده می‌شوند و هر یک در عالم اسلام بخش مهمی از امت را تحت تعلیم‌های خود گرفته و با ارشادها و کرامات خارق العاده خویش موجب پیشرفت‌های معنوی آنان گردیده‌اند. آن‌ها به جای حجت‌ها و برهان‌ها از مشاهدات و کشفیات بهره می‌برند. اقطاب در پیشرفت‌های روحانی خود رسالت و صداقت و مرتبه والای حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را با کشف و شهود دیده و بالاتفاق و مطابق بر هم به آن شهادت داده‌اند؛ شهادت و گواهی آن‌ها در این مورد چنان است که اگر کسی به مرتبه عالی کمالات همه آنان نرسد قادر به رد گواهی آن‌ها نخواهد بود. گواهی سیزدهم: عبارت است از چهار حجت کلی، بسیار گسترده و قطعی: «‌وَ بِشَهَادَةِ اْلاَزْمِنَةِ الْمَاضِيَّةِ بِتَوَاتُرِ بَشَارَاتِ الْكَوَاهِنِ وَ الْهَوَاتِفِ وَ الْعُرَفَاءِ فِى اْلاَدْوَارِ السَّالِفِينَ وَ بِمُشَاهَدَةِ بَشَارَاتِ الرُّسُلِ وَ اْلاَنْبِيَاءِ وَ بِشَهَادَتِهِمْ وَ بَشَارَتِهِمْ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ بِرِسَالَةِ مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلاَةُ وَ السَّلاَمُ فِى الْكُتُبِ الْمُقَدَّسَةِ‌» خلاصه کوتاهی از معنای عبارت فوق بیان می‌شود؛ شرح و توضیح مستند آن در پایان بخش معجزات احمدیه در ذوالفقار به صورت کامل آمده است. یعنی انبیا و عارفان و کاهنان و هاتفان که از مشاهیر و نامداران نوع بشر در زمان‌های گذشته بوده‌اند متفق القول رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و آمدن او را کاملاً صریح و مکرر از نوع ارهاصات خبر داده‌اند؛ کتاب‌های تاریخ و سیره و حدیث این موضوع را به نقل صحیح و بعضاً با تواتر ثبت و ضبط کرده و پذیرفته‌اند. محکم‌ترین و قطعی‌ترین بخش از هزاران خبر مذکور در رساله «معجزات احمدیه» به تفصیل بیان شده است لذا بدان‌جا ارجاع داده، با اشارتی به غایت مختصر می‌گوییم: بیست آیه از صدها آیه تورات و انجیل و زبور درباره نبوت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که نسبتاً صریح‌اند و انبیا در کتاب‌های مقدس و آسمانی آن‌ها را ذکر کرده‌اند در مکتوب نوزدهم نوشته شده است. با آن‌که کتاب‌های مذبور از طرف مسیحیان و یهودیان دست‌خوش تحریف‌های گوناگون بوده است اما «حسین جسری» صد آیه از کتاب‌های مزبور را که خبر از نبوت احمدیه می‌دهند در کتاب خود نوشته است. کاهنان نیز که در رأس‌شان «شق» و «سَطیح» قرار دارند به ‌واسطه‌ی جن و موجود روحانی و براساس آن‌چه امروز مدیوم نامیده می‌شود از غیب خبر داده با نقل صحیح متواتری مکرر و صریح و به طرز غیر قابل تردیدی خبر داده‌اند که پیامبری در حجاز ظهور کرده، حکومت فارس را از بین خواهد برد. «کعب ابن لوی» از اجداد پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز که از عارفان بالله بوده است، هم‌چنین عارفان زیادی چون «تُبّع» و«سیف بن ذی یزن» از پادشاهان یمن و حبشه و اولیای آن روزگار، کاملاً صریح از رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام خبر داده و با سروده‌هایی از آن یاد کرده‌اند. در مکتوب نوزدهم بخش قطعی و بااهمیت این مطلب نگاشته شده است. یکی از پادشاهان مذکور حتی گفته است: «من به جای این سلطنت ترجیح می‌دهم خدمتکار محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام باشم». یکی دیگر هم گفته است: «آه که اگر به او دست می‌یافتم عمو زاده‌اش می‌شدم». یعنی مانند حضرت علی خادمی فدایی و وزیرش می‌شدم. به هر حال براساس این اخبار که کتاب‌های تاریخ و سیره آن‌ها را کامل منتشر کرده‌اند، عرفای یاد شده با شهادت کلی و یقینی خود در‌باره رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بر صداقت و راستگویی او مُهر تأیید زده‌اند. روحانی‌هایی که هاتف نامیده می‌شدند، یعنی کسانی که سخن و صدایشان شنیده می‌شد اما دیده نمی‌شدند، مانند همین عارفان و کاهنان درباره رسالت محمدیه خبر غیبی داده؛ و از نبوت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به صراحت سخن گفته‌اند؛ به همین ترتیب بسیاری از مخبران، حتی قربانی‌هایی که برای اصنام ذبح می‌شدند، بت‌ها و سنگ قبرها از نبوت او خبر داده و رسالت و حقانیت‌اش را گواهی کرده و به زبان تاریخ شهادت داده‌اند. گواهی چهاردهم: عبارت عربی زیر است که بر گواهی محکم کائنات اشاره دارد: «وَ بِشَهَادَةِ الْكَائِنَاتِ بِغَايَاتِهَا وَ بِالْمَقَاصِدِ اْلاِلهِيَّةِ فِيهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ الْجَامِعَةِ بِسَبَبِ تَوَقُّفِ حُصُولِ غَايَاتِ الْكَائِنَاتِ وَ الْمَقَاصِدِ اْلاِلهِيَّةِ مِنْهَا وَ تَقَرُّرِ قِيْمَتِهَا وَ وَظَائِفِهَا وَ تَبَارُزِ حُسْنِهَا وَ كَمَالِهَا وَ تَحَقُّقِ حِكَمِ حَقَائِقِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ اْلاِنْسَانِيَّةِ لاَسِيَّمَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ اِذْ هِىَ الْمُظْهِرَةُ وَ الْمَدَارُ اْلاَتَمُّ لَهَا وَ لَوْلاَهَا لَصَارَتْ هذِهِ الْكَائِنَاتُ الْمُكَمَّلَةُ وَ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ ذُو الْمَعَانِى السَّرْمَدِيَّةِ هَبَاءً مَنْثُورًا مُتَطَايِرَةَ الْمَعَانِى مُتَسَاقِطَةَ الْكَمَالاَتِ وَ هُوَ مُحَالٌ مِنْ وُجُوهٍ وَجِهَاتٍ» آیت الکبری در معنای این عبارت عربی گفته است: این کائنات هم‌چنان که بر صانع و کاتب و نقاش‌اش دلالت دارد که ایجاد و اداره‌اش نموده و امورش را نظم و ترتیب می‌دهد و با تصویر و تقدیر و تدبیر مانند یک قصر، یک کتاب و یک نمایشگاه و سیرانگاه در آن تصرف می‌کند؛ خواهان جارچی‌ای والامقام، کشافی صدیق، استادی محقق و معلمی راستگو هم هست که مقاصد الهی از خلقت کائنات را بداند و به دیگران نیز بیاموزد؛ حکمت‌های ربانی در تحولات کائنات را به مردم تعلیم داده و نتایج حرکت‌های وظیفه‌مند کائنات را درس بدهد و ارزش و بهای ماهیت کائنات و کمال موجودات آن را اعلام کند و به این پرسش‌های دهشتناک پاسخ دهد که «از کجا می‌آیند»، «قرار است به کجا بروند»، «چرا به این‌جا آمده‌اند»، و «چرا پس از مدتی گذرا، می‌روند»، و معانی آن کتاب کبیر و آیات تکوینی‌اش را تفسیر کند. آری، کائنات، اقتضای چنین کسی را دارد و بر وجودش دلالت می‌کند لذا بر حقانیت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که وظایف مذکور را بیش از هر کس دیگر انجام می‌دهد، و بر این‌که او عالی‌ترین و صادق‌ترین مأمور آفریننده کائنات است محکم و استوار و کلی گواهی می‌دهد و «‌اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّٰهِ‌» می‌گوید. آری، ماهیت، ارزش و کمالات کائنات، هم‌چنین وظایف و نتایج و مسئولیت و ارزش موجودات کائنات به‌واسطه نوری که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام آورد دانسته می‌شود و محقق می‌گردد؛ و عالم سرتاسر تبدیل به مکتوبات الهی معنادار، قرآن ربانی مجسم و نمایشگاه باشکوهی از آثار سبحانی می‌شود؛ در غیر این صورت غرق ظلمات عدم و پوچی و زوال و فنا می‌شود و ماهیت ویرانه‌یی وحشتناک و ماتمکده‌یی دهشت انگیز را به خود می‌گیرد؛ بنا‌بر این حقیقت، کمالات، تحولات حکیمانه و معانی سرمدی کائنات به طرز بسیار قدرتمندانه‌یی «‌اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّٰهِ‌» می‌گویند. گواهی پانزدهم: عبارت عربی زیر گواهی‌های مقدس فراوانی را در بر می‌گیرد و در جهت اجراهای ربوبی و افعال رحمانیِ ذات واجب الوجود بر رسالت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و شهادت مقدس‌اش اشاره دارد. ذات واجب الوجودی‌ که تصرفاتی چون تحولات و حرکات و سکنات و حیات و ممات را از ذرات تا سیارات اعمال می‌دارد و همه با فرمان و اراده و قدرت او انجام می‌شود. «‌وَ بِشَهَادَةِ صَاحِبِ الْكَائِنَاتِ وَ خَلاَّقِهَا وَ مُتَصَرِّفِهَا عَلَى الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ بِاَفْعَالِ رَحْمَانِيَّتِهِ وَ بِاِجْرَااتِ رُبُوبِيَّتِهِ كَفِعْلِ الرَّحْمَانِيَّةِ بِاِنْزَالِ الْقُرْانِ الْمُعْجِزِ الْبَيَانِ عَلَيْهِ وَ بِاِظْهَارِ اَنْوَاعِ الْمُعْجِزَاتِ عَلى يَدَيْهِ وَ بِتَوْفِيقِهِ وَ حِمَايَتِهِ فِى كُلِّ حَالاَتِهِ وَ بِاِدَامَةِ دِينِهِ بِكُلِّ حَقَائِقِهِ وَ بِاِعْلاَءِ مَقَامِ حُرْمَتِهِ وَ شَرَفِهِ وَ اِكْرَامِهِ عَلى جَمِيعِ الْمَخْلُوقَاتِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَياَنِ وَ كَفِعْلِ رُبُوبِيَّتِهِ بِجَعْلِ رِسَالَتِهِ شَمْسًا مَعْنَوِيَّةً لِكَائِنَاتِهِ وَ بِجَعْلِ دِينِهِ فِهْرِسْتَةَ كَمَالاَتِ عِبَادِهِ وَ بِجَعْلِ حَقِيقَتِهِ مِرْاةً جَامِعَةً لِتَجَلِّيَاتِ اُلُوهِيَّتِهِ وَ بِتَوْظِيفِهِ بِوَظَائِفَ ضَرُورِيَّةٍ لاَزِمَةٍ لِوُجُودِ الْمَخْلُوقَاتِ فِى هذِهِ الْكَائِنَاتِ كَلُزُومِ الرَّحْمَةِ وَ الْحِكْمَةِ وَ الْعَدَالَةِ وَ كَضَرُورَةِ لُزُومِ الْغِذَاءِ وَ الْمَاءِ وَ الْهَوَاءِ وَ الضِّيَاءِ‌»؛ شرح و توضیح این گواهی مقدس و بسیار گسترده و قطعی را به رساله نور ارجاع داده، در این‌جا طی اشارتی مختصر، نگاهی خواهیم داشت به معنای اجمالی آن: آری، در این کائنات در متن تصرفات منتظم‌اش که در مقابل چشمان ما جریان دارد می‌بینیم که با عدالت و حکمت و رحمت و عنایت و حمایت همواره از نیکان پشتیبانی کرده و دروغگویان و بَدان را مجازات می‌کند و این از سنت‌های ربوبیت‌اش است؛ لذا به اقتضای «افعال رحمانی» اش قرآن معجز البیان را به دست محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام می‌دهد ... و انواع بسیار و قریب به هزار معجزه را به دست او می‌دهد ... و در تمام حالات او و در اوضاع خطرناک‌اش، مهربانانه از او حمایت نموده و حتی با کبوتر و عنکبوت از او محافظت می‌نماید ... در مسئولیت‌های عظیم او را کاملاً موفق می‌کند ... دین‌اش را با تمام حقایق آن تداوم می‌بخشد ... اسلام‌اش را در رأس نوع بشر در روی زمین قرار می‌دهد ... مقام عزت و شرفی برتر از تمام مخلوقات به او داده و رتبه‌یی دائمی در مقبولیت، برتر از همه مشاهیر انسانی عطایش می‌کند، به نحوی که به اعتراف دوست و دشمن، به او شخصیتی داده شده است که حامل خصایل والاست؛ و به این ترتیب یک پنجم جمعیت جهان را امت او می‌کند؛ این‌ها با قطعیت بر صداقت و رسالت او گواهی می‌دهند؛ به همین ترتیب در جهت افعال ربوبی نیز مشاهده می‌کنیم که متصرف و مدبر این عالم، رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را برای کائنات، خورشیدی معنوی قرار داد و هم‌چنان که در رساله‌های نور به اثبات رسیده است، به‌واسطه او همه تاریکی‌ها را از بین برده حقایق نورانی‌اش را ظاهر کرده است؛ به واسطه‌ی او با بشارت حیات جاوید، همه ذی‌شعوران و بلکه سراسر کائنات را خرسند و خوشحال نمود، به همین ترتیب دین‌اش را نیز فهرست کمالات اهل عبادت مقبول، و در حرکات عبودیت برنامه‌یی حساب شده قرار داد؛ و حقیقت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را که شخصیت معنوی اوست بنا بر دلالت قرآن و جوشن کبیر آیینه‌یی جامع برای تجلیات الوهیت‌اش کرد . . . نمونه‌یی از حقایقی که پیش‌تر به آن‌ها اشاره کردیم و نمونه‌یی از تمام حسنات امت در طول چهارده قرن، نصیب او می‌شود، این امر و دلالت آثار او در حیات اجتماعی و معنوی و بشری، نشان می‌دهد که خداوند او را بزرگ‌ترین رهبر و مقتدا و استاد قرار داد؛ و او را با مسئولیت‌هایی عظیم و مقدس به یاری بشر فرستاد و انسان‌ها را چون نیازی که به رحمت و حکمت و عدالت و غذا و هوا و آب و نور دارند نیازمند دین و شریعت و حقیقت‌اش در اسلام نمود. به همین ترتیب با دوازده حجت قطعی و کلی بر رسالت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شهادتی مقدس داد؛ با همه این احوال آیا ممکن است رسالت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام خورشید معنوی کائنات نباشد؟ در حالی که تا این حد مظهر شهادت کلی و گسترده صاحب کائنات قرار گرفته، خدایی که به تنظیم گُلی یا بال مگسی بی‌توجه نیست. هر یک از این پانزده گواهی کلی، خود گواهی‌های فراوانی را شامل می‌شوند؛ حتی «گواهی سوم» به زبان معجزات، حاوی هزار گواهی و شهادت است و با چنان قطعیت و قدرتی دعوی «‌اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّٰهِ‌» را اثبات، و تحقق و ارزش و اهمیت‌اش را اعلام می‌کند که جهان اسلام روزانه پنج نوبت و با صدها میلیون زبان در تشهد (نماز) دعوی مزبور را به کائنات اعلام می‌دارد؛ هم‌چنین حقیقت محمدیه‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که اساس دعوی مذکور می‌باشد هسته اصلی، سبب خلقت و کامل‌ترین میوه کائنات است لذا میلیاردها نفر اهل ایمان بی‌تردید او را تأیید کرده و پذیرفته‌اند. صاحب این کائنات جل جلاله شخصیت معنوی محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را جارچی بزرگی برای سلطنت ربوبی خویش، کشاف واقعی طلسم کائنات و معمای آفرینش، نمونه درخشنده لطف و رحمت خویش، و لسان بلیغ محبت و مهربانی خود و قدرتمندترین بشارت دهنده سعادت ابدی و حیات دائم در عالم باقی و آخرین و بزرگ‌ترین رسول در میان فرستادگان‌اش قرار داد. کسی که حقیقتی با این ماهیت را قبول نکند یا اهمیتی به آن ندهد قیاس کنید که تا چه حد زیان‌بار و خطاکار شده و مرتکب بلاهت و جنایت گردیده است. هم‌چنان که براساس اشاره بخش دوم، فاتحه نماز حجت‌های قطعی را در دعوی حقیقت توحید که در «‌اَشْهَدُ اَنْ لاَ اِلٰهَ اِلاَّ اللّٰهُ‌» تشهد مندرج است، نشان می‌دهد و مکرر و بی‌نهایت تصدیق می‌کند؛ در این بخش سوم نیز در اثبات دعوی حقیقت رسالت در «‌وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّداً رَسُولُ اللّٰهِ‌» تشهد، شاهدان قوی آورده و تأیید و تصدیق‌های بی‌پایانی را اعمال می‌کند. یا ارحم الراحمین، به حرمت رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ما را شامل شفاعت او بگردان و در پیروی از سنت او موفق و در دار سعادت جلیس خاندان و اصحاب‌اش فرما! آمین . . . آمین . . . آمین! «‌اَللّهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلَيْهِ وَ عَلى اٰلِهِ وَ صَحْبِهِ بِعَدَدِ حُرُوفِ الْقُرْاٰنِ الْمَقْرُوئَةِ وَ الْمَكْتُوبَةِ اٰمِينَ‌» سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ حقیقتی از آیه پایانی فاتحه که بر موازنه موجود بین اهل هدایت و راستی و اهل ضلالت و طغیان اشاره دارد و منبع تمام موازنه‌های رساله نور می‌باشد را آیه اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ مَثَلُ نُورِهٖ كَمِش۟كٰوةٍ فٖيهَا مِص۟بَاحٌ اَل۟مِص۟بَاحُ فٖى زُجَاجَةٍ اَلزُّجَاجَةُ كَاَنَّهَا كَو۟كَبٌ دُرِّىٌّ يُوقَدُ مِن۟ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ ... الی آخر آیه از سوره نور، به همراه آیه‌ اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ يَغ۟شٰيهُ مَو۟جٌ مِن۟ فَو۟قِهٖ مَو۟جٌ ... الی آخر آیه که در پی‌اش می‌آید، به طرز عجیب و اعجاز آمیزی بیان می‌دارند. در شعاع اول اثبات شده که نخستین آیه از آیات مذکور یعنی آیه نور به ده وجه ناظر بر رساله نور است و با اعجاز از این تفسیر قرآن، خبر غیبی می‌دهد؛ و چون مهم‌ترین دلیل در دادن نام نور به رساله نور است، در تمثیل سیاحت خیالی که در بخشی از مکتوب بیست و نهم آمده گفته می‌شود که بنا بر بیان معجزه معنوی‌ای که در کلمه نور در آیه‌ی عجیب مذکور هم‌چون معجزه‌ی «ن» «نَعْبُدُ» موجود است، مسافر دنیا در رساله آیت الکبری، در جستجوی آفریننده‌اش و یافتن و شناختن او بر می‌آید و این را از همه کائنات و انواع موجودات‌اش سؤال می‌کند؛ و از سی و سه راه و با براهین قطعی با علم الیقین و عین الیقین خالق خود را می‌شناسد و به همین ترتیب همان مسافر طی اعصار متمادی با عقل و قلب و خیال خود در طبقات زمین و آسمان‌ها گشته و بدون خستگی و سیری ناپذیر همه دنیا را چون شهری می‌بیند و با جستجو در آن، گاه عقل خویش بر حکمت قرآن می‌نهد و گاه بر فلسفه، و با دوربین گسترده‌ی خیال طبقات دور را از نظر می‌گذراند و حقایق را هم‌چنان که در واقعیت هست می‌بیند و نتیجه را تا حدی در آیت الکبری به ما اطلاع می‌دهد. ما در این‌جا به عنوان نمونه‌ی طبقات و عوالم فراوانی که مسافر مذکور در سیاحت خیالی خود بدان‌جا سفر کرده است سیاحتی که تمثیلی اما عین حقیقت است فقط سه طبقه یعنی مثالی از موازنه موجود در آخر فاتحه را از نظر قوه عقل در غایت اختصار بیان می‌کنیم. سایر مشهودات و موازنه‌ها را به موازنه‌های رساله نور ارجاع می‌دهیم. نمونه نخست چنین است: مسافری که فقط برای شناخت و یافتن آفریننده‌اش راهی دنیا شده بود به عقل خویش گفت:«ما از هر چیزی جویای خالق‌مان شدیم و پاسخ‌های نیکو و کاملی گرفتیم. حالا طبق ضرب المثلی که می‌گوید خورشید را باید از خورشید پرسید، ما هم می‌خواهیم برای شناختن و یافتن آفریدگارمان از طریق تجلی اسما، آثار مشهود و تجلیات صفات قدسی او مانند علم و اراده و قدرت، باز سفری را آغاز کنیم». لذا وارد دنیا شد. آن‌گاه مانند اهل ضلالت که دومین جریان‌اند در یک لحظه سوار کشتی کره زمین شد. عینک فلسفه و دانش را که تابع حکمت قرآنی نیست بر چشم نهاد. آن‌گاه طبق برنامه دانش جغرافیا که میانه‌یی با قرآن ندارد نگاه کرد، دید: [کره‌ی زمین] در خلائی بی‌نهایت، در یک سال در دایره‌یی بیست و چهار هزار ساله با سرعتی هفتاد برابر سرعت گلوله توپ می‌گردد. صدها هزار نوع بیچاره، ذی‌حیاتان ناتوان را در درون خود جای داده است. دانست که اگر دقیقه‌یی راه خود را گم کند، یا با ستاره‌یی رها شده برخورد کند متلاشی خواهد شد و با سقوط در فضای لایتناهی، آن ذی‌حیاتان بیچاره را راهی عدم و نیستی خواهد کرد. مصیبت معنوی و دهشتناک جریان غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟ وَلَا الضَّٓالّٖينَ و تاریکی خفه کننده‌ اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ را احساس کرد؛ فریاد برآورد که «ای وای! چه کردیم؛ چرا بر این کشتی دهشت انگیز سوار شدیم؟ چاره‌ی نجات از آن چیست؟» آن‌گاه عینک فلسفه نابینا را در هم شکست و وارد جریان اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ شد. ناگهان حکمت قرآنی به دادش رسید و دوربینی به عقل‌اش داد که می‌توانست حقیقت کامل‌ آن را به او نشان دهد، گفت:«اینک ببین»؛ نگاه کرد؛ دید اسم رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ در برج هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ ال۟اَر۟ضَ ذَلُولًا فَام۟شُوا فٖى مَنَاكِبِهَا وَ كُلُوا مِن۟ رِز۟قِهٖ (ملك: ١٥) مانند خورشیدی طلوع کرد. خداوند زمین را کشتی‌ای به غایت منظم و ایمن که همه ذی‌حیاتان را با روزی‌هایشان در خود جای داده قرار داد و به دلیل حکمت‌ها و منافع فراوان در دریای کائنات سیاحت داده پیرامون خورشید می‌گرداند و محصولات فصول را به نیازمندانِ روزی می‌دهد؛ دو فرشته به نام‌های «ثور» و «حوت» را ناخدایان کشتی قرار داد و آن دو نیز برای آن‌که مسافران و مخلوقات خالق ذوالجلال در مملکتِ به غایت زیبا و باشکوه ربانی لذت ببرند آن‌ها را می‌گردانند. دانست که بدین وسیله حقیقتِ اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را به نمایش گذاشته و آفریدگار را با جلوه این اسم میشناساند. با تمام روح و جان‌اش اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ گفت و وارد طایفه اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ شد. نمونه دومی از آن‌چه مسافر مذکور در سیاحت عالم‌ها دید: مسافر از کشتی کره زمین بیرون آمد و وارد عالم حیوانات و انسان‌ها شد. با عینک حکمت طبیعی که روح و جان از دین نمی‌گیرد، به عالم نگاه کرد. ذی‌حیاتان بی‌شماری را دید با نیازهای بی‌حد و حصر، و دشمنان مُضری که آن‌ها را می‌آزارند و اذیت می‌کنند و تعداد آنان نیز بی‌شمار است، و متوجه وقایع رنج‌آور آن‌ها شد؛ و دید با همه این احوال سرمایه آن‌ها در برابر این نیازها و مسائل شاید یک صد هزارم باشد. قدرت آن‌ها را دید که یک میلیونم چیزهای مُضر است. در این وضعیت دهشتناک و دردآور براساس عقلانیت و نوع دوستی و مهربانی با هم‌جنس، بر حال آنان رحم آورد، محزون و مأیوس شد و دردهایی چون عذاب جهنم را احساس کرد؛ از ورود به آن عالم هزار بار پشیمان بود که به یک‌باره حکمت قرآنی به دادش رسید و دوربین اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ را به‌دست‌اش داد، گفت: «ببین»؛ نگاه کرد و دید از اسما‌ی بسیار خداوند مانند رحمان، رحیم، رزاق، منعم، کریم و حفیظ، هر یک با تجلی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ چون خورشید در برج آیاتی مانند مَا مِن۟ دَٓابَّةٍ اِلَّا هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَتِهَا (هود: ٥٦) وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ (عنكبوت: ٦٠) وَلَقَد۟ كَرَّم۟نَا بَنٖٓى اٰدَمَ (اسراء: ٧٠) اِنَّ ال۟اَب۟رَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ (انفطار: ١٣) طلوع کردند. دید دنیای انسان و حیوان را پر از احسان و تبدیل به نوعی بهشت موقتی کردند. آن‌گاه دانست که مهماندار کریمِ این مهمان‌خانه زیبا و عبرت آموز و درخور توجه را به‌طور کامل معرفی کرده‌اند. هزار بار‌ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ گفت. سومین نمونه از هزاران مشاهده‌یی که در سیر خود داشت: مسافر دنیا که علاقمند بود آفریدگار خود را با تجلیات و جلوه‌های اسما و صفات‌اش بشناسد به عقل و خیال خویش گفت: «حاضر شوید، ما هم مانند ارواح و ملائک کالبد خود را بر زمین گذاشته به آسمان‌ها می‌رویم. می‌خواهیم درباره خالق‌مان از اهل سماوات سؤال کنیم». روح بر خیال، و عقل بر اندیشه نشسته و بر آسمان شدند. دانش نجوم را راهنمای خود قرار دادند. با نظری فلسفی که گوش‌اش به دین بدهکار نبود با جریان‌های «‌مَغْضُوبْ . . . ضَ‍‍آلِّينْ‌» نگاه کردند. هزاران توده آسمانی و ستارگانی را دیدند که هزار برابر بزرگ‌تر از کره زمین بودند و صد برابر سریع تر از گلوله توپ سرعت داشتند؛ آتش می‌پراکندند و جامد و بی‌ادراک و بی‌هدف در درون هم به‌سرعت می‌چرخیدند؛ طوری بود که اگر بر اثر تصادف یک دقیقه‌یی یکی از آن‌ها راه خود را گم می‌کرد و در آن عالمِ تهی و بی‌حد و مرز و لایتناهی با کره‌یی بی‌ادراک برخورد می‌نمود آشفتگی و هرج و مرجی چون قیامت حاصل می‌شد. مسافر به هر سو نظر کرد جز دهشت و وحشت و حیرت و ترس چیزی ندید و از این‌که به آسمان رفته بود هزار بار پشیمان شد. عقل و خیال کاملاً در هم ریختند، می‌خواستند بگویند: «وظیفه ما دیدن حقایق زیبا و نشان دادن‌شان به دیگران است. ما از مشاهده و دانستن چنین معانی زشت و عذاب‌آوری چون جهنم خود را کنار می‌کشیم و چنین چیزی را نمی‌خواهیم». که ناگهان بر اثر تجلی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ اسم‌های فراوانی چون «خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ»، «مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ‌ القَمَرِ» رَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ هر یک چون خورشیدی در برج‌های آیاتی چون اَفَلَم۟ يَن۟ظُرُٓوا اِلَى السَّمَٓاءِ فَو۟قَهُم۟ كَي۟فَ بَنَي۟نَاهَا وَزَيَّنَّاهَا (ق: ٦)، وَلَقَد۟ زَيَّنَّا السَّمَٓاءَ الدُّن۟يَا بِمَصَابٖيحَ (ملك:‌٥)،‌ ثُمَّ اس۟تَوٰٓى اِلَى السَّمَٓاءِ فَسَوّٰيهُنَّ سَب۟عَ سَمٰوَاتٍ (بقره: ٢٩) طلوع کردند. سراسر آسمان‌ها را با نور و با ملائکه پر نموده و به مسجد و عبادتگاه و اردوگاه بزرگی تبدیل نمودند. مسافر وارد جریان اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ شد و از ضالین و اَو۟ كَظُلُمَاتٍ فٖى بَح۟رٍ لُجِّىٍّ نجات یافت. در یک لحظه دیاری چون بهشت، منظم، زیبا و باشکوه را دید. مشاهده کرد همه در هر سو در کار معرفی خالق ذوالجلال‌اند، پس ارزش عقل و خیال و مسئولیت‌هایشان هزار برابر ترقی کرد. از صدها نمونه‌ی سیر مسافر مذکور در کائنات، در قیاس با سه نمونه مذکور، سایر مشاهدات او و معرفت او به واجب الوجود به‌واسطه‌ی جلوه‌ی اسمای الهی را به رساله نور ارجاع داده، به این اشاره مختصر اکتفا می‌کنیم و این سخن مفصل را در این‌جا خاتمه داده و تلاش می‌کنیم مانند همان مسافر با اشارت‌های به غایت کوتاه، در معرفی خالق کائنات از طریق تجلی و اثر و حجت‌های تحقق سه صفت مهم «علم»، «اراده» و «قدرت» از صفات سبعه و صفت‌های قدسی که معرف خالق‌مان است بپردازیم. تفصیل مطلب را به رساله نور ارجاع می‌دهیم. عبارتی که در زیر می‌آید یکی از ذکرهای دائمی و تفکری‌ام از خلاصةُ الخلاصه حزب نوریه‌ی عربی‌ست و از سی سه مرتبه جمله «اَللّٰهُ أَكْبَر» سه مرتبه آن را بیان می‌کند؛ در متنِ ترجمه این عبارت عربی اشاراتی کوتاه به علم و اراده و قدرت الهی که علمای علم کلام و عقیده را بسیار مشغول داشته وجود دارد؛ این عبارت راه را باز می‌کند تا فرد با نظر بر تجلیات صفات مذکور در کائنات، آن‌ها را با ایمان مبتنی بر عین الیقین تصدیق نموده و بالبداهه موجودیت و وحدانیت واجب‌الوجود را با علم الیقین بپذیرد و بدان ایمان کامل آورد. بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ «‌وَ قُلِ الْحَمْدُ ِللّهِ الَّذِى لَمْ يَتَّخِذْ وَلَدًا وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِى الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِىٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيرًا * اَللّهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْعَلِيمُ بِكُلِّ شَيْءٍ بِعِلْمٍ مُحِيطٍ لاَزِمٍ ذَاتِىٍّ ‌للِذَّاتِ يَلْزُمُ اْلاَشْيَاءَ لاَ يُمْكِنُ اَنْ يَنْفَكَّ عَنْهُ شَيْءٌ بِسِرِّ الْحُضُورِ وَ الشُّهُودِ وَ اْلاِحَاطَةِ النُّورَانِيَّةِ وَ بِسِرِّ اِسْتِلْزَامِ الْوُجُودِ لِلْعُمُومِيَّةِ وَ اِحَاطَةِ نُورِ الْعِلْمِ بِعَالَمِ الْوُجُودِ * نَعَمْ فَاْلاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ وَ اْلاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ وَ الْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ وَ الْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ وَ اْلاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَ اْلاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ وَ اْلاجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَ اْلاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ وَ اْلاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَ اْلاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ وَ غَايَةُ كَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ اْلاِنْسِجَامِ اْلاِتِّسَاقِ اْلاِتِّقَانِ اْلاِتِّزَانِ اْلاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى كَمَالِ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ دَالاَّتٌ عَلى اِحَاطَةِ عِلْمِ عَلاَّمِ الْغُيُوبِ بِكُلِّ شَيْءٍ * اَلاَ يَعْلَمُ مَنْ خَلَقَ وَ هُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ * فَنِسْبَةُ دَلاَلَةِ حُسْنِ صَنْعَةِ اْلاِنْسَانِ عَلى شُعُورِ اْلاِنْسَانِ اِلى نِسْبَةِ دَلاَلَةِ حُسْنِ خِلْقَةِ اْلاِنْسَانِ عَلى عِلْمِ خَالِقِ اْلاِنْسَانِ كَنِسْبَةِ لُمَيْعَةِ زُجَيْجَةِ الذُّبَيْبَةِ فِى اللَّيْلَةِ الدَّهْمَاءِ اِلَى شَعْشَعَةِ الشَّمْسِ فِى رَابِعَةِ النَّهَارِ‌» طی ترجمه‌یی بسیار کوتاه از متن فوق، به علم الهی، این حقیقت ایمانی بسیار بااهمیت اشارت‌های کوتاهی کرده تفصیل مطلب را به رساله نور ارجاع می‌دهیم: آری، هم‌چنان که رحمت با شگفتیِ تأمین رزق موجودات، خود را چون خورشید می‌نمایاند، رحمان رحیمی را نیز در پس پرده غیب با قطعیت اثبات می‌کند؛ «علم» نیز که در صدها آیه قرآن ذکر شده و از جهتی در میان صفات هفت‌گانه خداوند، نخستین است، با حکمت‌ها و ثمره‌های نظام و میزان، چون نور خورشید خود را نشان می‌دهد و به همین ترتیب با قطعیت بر موجودیت علیم کل شی دلالت می‌کند. آری، مقایسه صنعت سنجیده و منظم انسان که بر ادراک و علم او دلالت دارد با حُسن خلقت انسان که بر علم و حکمت آفریننده‌اش دلالت می‌کند مانند تلألوء ناچیزِ روشنایی کرم شب تاب نسبت به نور فراگیر خورشید در روز است. اینک پیش از بیان دلایل علم الهی، به ذات رسول الله عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام اشاره می‌کنیم که در شب معراج محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مظهر حضور و خطاب الهی قرار گرفت، معراجی که بر ظهور کاملاً نمایان ذات اقدس خداوند به‌واسطه تجلیات آن صفت قدسی در انواع کائنات، دلالت و گواهی دارد. او در آن لحظه با گفتن «‌اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوٰاتُ اَلطَّيِّبَاتُ للّٰهِ‌» به عنوان مبعوث و رسولِ انواع مخلوقات و همه ذی‌حیاتان به شیوه‌یی که آن‌ها با جلوه‌های صفت علم، پروردگارشان را می‌شناسند، به جای سلام، بدل از تمام ذی‌شعوران هدایای کلیه ذی‌حیاتان را به آفریدگارش تقدیم می‌کند. به عبارت دیگر با چهار کلمه «‌اَلتَّحِيَّاتُ اَلْمُبَارَكَاتُ اَلصَّلَوٰاتُ اَلطَّيِّبَاتُ‌» تحیّات و تبریکات و عبودیت‌ها و معرفت‌های نیک چهار طائفه عموم ذی‌حیاتان را با جلوه‌های علم ازلی و ابدی نسبت به علّام الغیوب نشان می‌دهد، لذا قرائت این مکالمه مقدس معراجیه با معنای گسترده آن در تشهد برای همه مسلمانان وظیفه‌یی فرض شده است. توضیح این مکالمه قدسی را به رساله نور ارجاع داده، یکی از معانی آن را با چهار اشارت مختصر بیان خواهیم کرد: کلمه قدسی نخست: «‌اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ‌» می‌باشد که معنای آن به اختصار چنین است: هرگاه استادی با دانش عمیق و نبوغ اعجاز آمیز خود دستگاهی خارق العاده بسازد، بینندگان آن دستگاه عجیب، با تقدیر و تمجید به سازنده‌اش یعنی به همان استاد تبریک خواهند گفت و او را تشویق خواهند کرد و با ستایش‌های تحسین آمیز و اظهار لطف‌ها، هدایا و تحیت‌های مادی و معنوی به او خواهند داد. دستگاه یاد شده نیز با نشان دادن دقیقِ خواسته و آرزوی استاد و صنعت ظریف و عالی او و مهارت علمی‌اش، در حقیقت با لسان حال استادش را تشویق کرده و به او تبریک می‌گوید و به او هدایا و تحیت‌های معنوی می‌دهد. به همین صورت، گروه‌های ذی‌حیات در کائنات، و یکایک افرادشان، چون دستگاهی خارق العاده و اعجازآمیزند؛ استاد سازنده، مناسبت هر چیز با چیز دیگر را می‌بیند و تمام مواد لازم برای حیات آن‌ها را مشاهده کرده و در محل خود به آن‌ها می رساند؛ و با تجلیات ظریف و ژرف علم محیط‌اش، خود را می‌شناساند؛ اشیای موجود در جهان هستی با لسان حال حیات خود و ذی‌شعورانی مانند انس و جن و مَلَک با لسان قال، صانع ذوالجلال‌شان را با تحیات، تمجید کرده و با تبریک‌ها، «‌اَلتَّحِيَّاتُ لِلّهِ‌» می‌گویند. اینان بهای حیات خویش را با بندگی تمام به خالق‌شان که مستقیماً از همه احوال آفریدگانش آگاه است تقدیم می‌کنند؛ لذا محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در شب معراج به نام کلیه ذی‌حیاتان در حضور واجب الوجود به جای سلام «‌اَلتَّحِيَّاتُ لِلّٰهِ‌» گفت و تحیت و هدیه و سلام‌های معنوی همه گروه‌های ذی‌حیات را تقدیم نمود. آری، یک دستگاه منظم عادی با ساختار دقیق و مرتب‌اش بدون شک بر وجود استادی ماهر و دقیق دلالت دارد؛ هر یک از دستگاه‌های جاندار بی‌شماری که کائنات را پر کرده‌اند نیز نشان از هزار و یک معجزه علم دارند. جانداران مذکور البته به‌واسطه جلوه‌های علمی که همانند نسبت نور کرم شب تاب به روشنایی خورشید است بر وجوب وجود معمار و صانع سرمدی‌شان و بر معبودیت او به روشنی شهادت می‌دهند. دومین کلمه قدسی معراجیه: «‌اَلْمُبَارَكَاتُ» است. مادام که طبق حدیث، نماز، معراج مؤمن و مظهر جلوه معراج اکبر می‌باشد؛ و مادام که مسافر دنیا در هر عالم به موجب صفت علم، آفریدگار علام الغیوب‌اش را یافته است؛ ما نیز همراه او وارد عالم فراخ «‌اَلْمُبَارَكَاتُ» و همه امور مبارک و عالم کسانی می‌شویم که موجب بارک الله گفتن شاهدان می‌شوند و مانند او تلاش می‌کنیم عالم مبارکات را و در وهله نخست نوزادان مبارک و معصومِ همه ذی‌روحان، و دانه و هسته همه ذی‌حیاتان را که صندوقچه‌ی برنامه‌هایشان است تماشا و مطالعه کنیم؛ و با جلوه‌های ظریف و اعجاز آمیز صفت علمی مقدس، آفریدگارمان را با علم الیقین بشناسیم. آری، با چشم خود می‌بینیم که تمام نوزادان معصوم و مخزن‌ها و صندوق‌های کوچک و مبارک یاد شده، هم از نظر عمومی و هم از نظر فردی با علم علیم حکیمی برای رفتن به سوی غایت آفرینش خود، ناگهان بیدار شده به حرکت در می‌آیند. این امر موجب می‌شود کسانی که با نظر حقیقت می‌نگرند بگویند: «هزار بارک الله! صدهزار ما شاء الله!» مثلاً نطفه‌ها، تخم‌های حیوانات، دانه‌ها، و هسته‌ها را می‌بینیم که هر یک دارای نظام دقیقی هستند و به یک‌باره از علم حاصل شده‌اند، نظام مزبور نیز در متن میزانی‌ست که ریشه در مهارت دارد، این میزان حاصل تنظیمی نو و جدید است، آن نیز دارای معیار و توزینی نو است، آن نیز دارای صفات ممیزه و امکان تربیت و علایم ویژه‌ی بالقصد که از امثالش متفاوت می‌شود، آن هم برخوردار از زینت و تزیین ماهرانه، آن نیز در درون ابزار و صورتی حکیمانه، شایسته و کامل، آن نیز کریمانه، برای خرسند نمودن ذوق آنان که خواهان رزق‌اند؛ گوشت و بخش‌های خوراکی مخلوقات و میوه‌ها مختلف‌اند، این نیز عالمانه و اعجاز آمیز و دارای نقش‌ها و زینت‌هایی جداگانه‌ است، و این نیز در حالی که دارای رایحه‌های جداگانه، دلنشین و خوش و طعم‌های لذیذِ جدا جدا، کاملاً منظم، و متمایز از یک‌دیگر، جداگانه‌ است، اما دارای کثرت و سرعت و وسعت مطلق می‌باشد؛ و با این حال با نمایان شدن صورت همه آن‌ها بدون سهو و خطا و با تداوم آن حالت خارق العاده در هر فصلی، هر یک از آن مبارک‌ها (نطفه‌ها و تخم‌های حیوانات و دانه‌ها و هسته‌ها) جداگانه و با هم، با پانزده زبان بیان شده مهارت خارق العاده معمارشان و علم معجزه آمیز او را به نمایش گذاشته و صانع علام الغیوب و واجب الوجو‌دشان را به آشکاری خورشید معرفی می‌کنند. همین گواهی‌های درخشان و گسترده و تبریک‌هایی که به صانع‌شان می‌گویند باعث شد که ذات محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در شب معراج هنگام سخن از سوی تمام مخلوقات، واژه «‌اَلْمُبَارَكَاتُ» را به جای سلام به‌کار برد. کلمه سوم: «اَلصَّلَوٰاتُ» است؛ این کلمه قدسی را در معراج اکبر محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که عمومی‌ست و در تشهد نماز که معراج هر مؤمن است، صدها میلیون نفر از اهل ایمان هر روز دست کم ده بار به تبعیت از پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام تقدیم درگاه الهی نموده، در کائنات اعلام می‌دارند. گفتار سی و یکم که مربوط به معراج است تمام حقایق معراج را در برابر مخاطبانی چون معاندان، ملحدان، و منکران کاملاً قطعی و محکم اثبات می‌کند؛ لذا تفصیل مطلب و حجت‌هایش را به همان‌جا ارجاع می‌دهیم و در اشاره‌یی به غایت مختصر نگاهی خواهیم داشت به عالم شگفت‌انگیز گروه‌های ذی شعور و ذی‌روح که معنای گسترده کلمه سوم معراجیه را نشان می‌دهند. از این رهگذر سعی خواهیم کرد به‌واسطه جلوه‌های علم ازلی، کمال رحمانیت و رحیمیت و عظمت قدرت و شمول اراده خالق‌مان را در وحدت و موجودیت‌اش دریابیم. آری، در این عالم می‌بینیم ذی‌روحان اگر نه حتی با عقل و شعور، که به‌وسیله حواس، فطرتاً احساس می‌کنند با ناتوانی و ضعف فراوان، آزار دهندگان و دشمنان بی‌شماری دارند و در متن فقر و نیازی بی‌انتها، دارای مطلوب و حاجات بی‌منتهایند. اقتدار و دارایی آن‌ها از هر هزار نیاز، برطرف کننده یک نیاز هم نیست، لذا با تمام توان فریاد می‌کشند و می‌گریند، به لحاظ معنا و فطرتاً التماس می‌کنند؛ با زبان و نوای خاص خود دعا و لابه کرده و با نوعی نماز و صلوات به درگاه علیمی قدیر پناه می‌برند. در همین حین می‌بینیم قدیر حکیمی که علیم مطلق است و همه اعمال فریاد کنندگان را می‌بیند، از نیازهایشان باخبر بوده و از آسیب‌ها و دردهایشان آگاه می‌باشد و دعای فطری و التماس آن‌ها را می‌شنود؛ یاری‌شان کرده و خواسته‌هایشان را اجابت می‌کند. گریه‌هایشان را به خنده و فریادهایشان را به سپاسگزاری تبدیل می‌نماید. این یاری حکیمانه، علیمانه، و رحیمانه به طرز بسیار روشنی، به‌واسطه جلوه‌های علم و رحمت، خبر از اجابت‌کننده‌یی فریادرس و رحیمی کریم می‌دهد و موجب می‌شود تمام صلوات‌ها و بندگی‌های عالم ذی‌روح تقدیم او شود و برای او تخصیص یابد. بدین معنا محمد‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ‌در معراج اکبر، و امت او در نمازها که معراج اصغرند «‌اَلصَّلَوٰاتُ اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ‌» می‌گویند. کلمه قدسی چهارم: «اَلطَّيِّبَاتُ لِلّٰهِ‌» است. براساس این حکمت که بسیاری از حقایق رساله نور در تسبیحات نمار اخطار شده‌اند؛ گویی بی‌اختیار به‌سوی بیان حقیقت کلمات فاتحه و تشهد به صورت اشارت‌هایی کوتاه کشانده شدم. کلمه قدسی «اَلطَّيِّبَاتُ» در معراج محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام براساس سرّ طیبات بی‌انتها بیان شده است؛ به این صورت که انس و جن و ملک و موجودات روحانی که اهل معرفت و ایمان و ادراک کلی هستند آن را در برابر خالق‌شان گفته‌اند؛ موجودات مذکور هستند که با طیبات و حسنات زیبا و با عبودیت خود کائنات را زیبا جلوه می‌دهند، و ناظر بر عالم زیبایان می‌باشند، و از جمال و محاسن بی‌پایان جمیل مطلق سرمدی، و حُسن دائمی نام‌هایش که زینت بخش کائنات است کاملاً آگاه می‌باشند و به‌واسطه شور و شوقی که دارند با عبودیت‌های کلی مقابله می‌کنند و با ایمان درخشان و معرفت گسترده، و رایحه‌های طیّبِ مدح و ثناها و شمیم د‌لنشین‌شان این کلمه را خطاب به پروردگارشان بیان کرده‌اند؛ لذا همه آحاد امت هر روز بی آن‌که خسته شوند در تشهد آن کلمه طیبه قدسی را به دلیل آن‌که در معراج محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گفته شده تکرار می‌کنند. آری، این کائنات، آیینه و جلوه‌ی حُسنی بی‌انتها و جمالی سرمدی‌ست؛ تمام جمال‌ها و کمال‌ها و زیبایی‌های این کائنات از همان حُسن سرمدی سرچشمه می‌گیرند و به سبب نسبت با اوست که زیبا شده و ارج و قرب‌شان فزونی می‌یابد؛ و گرنه غم‌خانه و ویرانه‌یی در هم و بر هم و به هم ریخته‌یی بیش نخواهد بود. آن نسبت هم به‌واسطه‌ی معرفت و تصدیق‌های انسان و فرشته و موجودات روحانی که جارچیان و اعلام کنندگان سلطنت الوهی هستند دانسته می‌شود. حتی در ستایش‌های زیبا و دل‌نشین این جارچیان و حمد و ثناها و مدح‌های معبودشان ذرات عنصر هوا مانند سربازان گوش به فرمان‌اند که کلمات آن‌ها را در هر سو منتشر می‌کنند؛ بر قلب‌ام خطور کرد که به احتمال زیاد وضعیت خارق العاده عجیب مذکور برای سوق دادن حقایق یاد شده به‌سوی عرش اعظم به هوا عطا شده است؛ لذا هم‌چون زبان‌ها و گوش‌های خُرد و ریز، کلمه‌های زیبای مذکور را تقدیم درگاه الهی می‌کنند. پس هم‌چنان که انسان و فرشته با ایمان و عبودیت خویش معبود ذوالجلال را معرفی می‌کنند؛ حکیم ذوالجلال نیز با استعدادهای جامعی که به آن جارچیان داده است، با اعضا و جوارح بسیار خارق العاده و دقایق علمی، هر یک از آن‌ها را کائنات کوچکی مرتبط با کائنات قرار داده و به این ترتیب خود را به طرز بسیار درخشانی می‌شناساند. مثلاً در مغز بسیار کوچک انسان، در جایی به اندازه یک گردو دستگاه‌های شگفت انگیز و متعددی چون قوه حافظه، قوه خیال، و قوه تفکر آفرید و قوه حافظه را به‌مثابه کتابخانه‌یی بزرگ قرار داد و به این نحو با جلوه علم ازلی، خود را به درخشندگی خورشید می‌نمایاند. اینک اشاره‌یی خواهیم داشت به معنا و نوعی ترجمه‌ی همان قطعه عربی که قبلاً بیان کردیم و گفتیم که بر حجت‌های کلی علم محیط اشاره دارد، و به عنوان حجتی گسترده، براهین بی‌شماری را در بر می‌گیرد و با پانزده دلیل به شرح زیر علم محیط را نشان می‌دهد: دلیل نخست از دلایل پانزده گانه: «‌فَاْلاِنْتِظَامَاتُ الْمَوْزُونَةُ‌» است، یعنی نظم سنجیده و انتظام موزونی که در تمام آفریدگان مشاهده می‌شود، بر علمی محیط گواهی می‌دهد. از عالَم که به کاخی منظم و مرتب می‌ماند و منظومه شمسی، و ذراتی که در پهنه هوا حکایت از انتظامی حیرت‌انگیز دارند و کارشان انتشار کلمه‌ها و صداهاست، تا سطح زمین که در هر بهار سیصد هزار نوع مختلف را در نظمی کامل می‌پروراند، و تا تمام اعضا و جوارح و سلول‌ها و ذره‌های موجود در وجود هر یک از جانداران، همه نشان از نظم و انتظامی موزون و کامل دارند که اثر علمی عمیق و فراگیر و بی‌خطاست و این امر کاملاً آشکار و قطعی بر علمی محیط دلالت کرده و گواهی می‌دهد. دلیل دوم: «‌وَاْلاِتِّزَانَاتُ الْمَنْظُومَةُ‌» است، یعنی در همه مصنوعات کائنات اعم از جزئی یا کلی، از سیارات تا گلبول‌های سرخ و سفید در خون، همه دارای معیارها و مقیاس‌های منظم و تعادلی متناسب هستند، و این بالبداهه بر علمی محیط دلالت دارد و به قطع بر آن گواهی می‌دهد. آری، ما می‌بینیم مثلاً اعضا و جوارح مگسی یا انسانی، حتی سلول‌های بدن یا گلبول‌های سرخ و سفید خون، با چنان میزانی حساس و سنجشی ظریف کار گذاشته شده‌اند و چنان با هم نسبت دقیق دارند و در سایر اعضای بدن نیز چنان تناسب‌های دقیقی وجود دارد که به هیچ وجه ممکن نیست کسی که عالم به علم بی‌نهایت نباشد بتواند چنین تناسبی را به آن‌ها بدهد. تعادلی کامل و سنجشی دقیق که عاری از هر خطاست بر تمام جانداران و همه آفریدگان از ذرات تا سیارات منظومه شمسی حکم می‌راند؛ و این بر علمی محیط دلالت قطعی دارد و بر وجودش به روشنی گواهی می‌دهد. پس هر دلیلی که برای علم اقامه می‌شود بر موجودیت ذات علیم نیز دلالت دارد. محال است که صفت بدون موصوف باشد، این ممکن نیست؛ لذا همه حجت‌های علم، برای وجوب وجود علیم ازلی حجت کبرای محکم و کاملاً قطعی به‌شمار می‌روند. دلیل سوم: «‌وَالْحِكَمُ الْقَصْدِيَّةُ الْعَامَّةُ‌» است، یعنی در تمام خلاقیت‌ها و فعالیت‌ها و تبدّل‌ها و احیاها و وظیفه دادن و مرخص شدن‌هایی که در سرتاسر کائنات هست هر یک از مخلوقات و هر گروهی از موجودات دارای حکمت‌ها و فواید و وظایفی هستند که تصادف بودن‌شان غیرممکن است و اهدای آن‌ها دانسته و بالقصد می‌باشد. مشاهده می‌شود کسی که دارای علمی فراگیر نباشد به هیچ وجه نمی‌تواند از نقطه نظر ایجاد سیطره‌یی بر آن‌ها داشته باشد. برای نمونه زبان، تکه گوشتی که فقط عضوی از صدها عضو بدن انسان به عنوان یکی از ذی‌حیاتان بی‌شمار می‌باشد، با دو وظیفه بزرگی که دارد ابزاری می‌شود برای صدها حکمت، نتیجه، ثمره و فایده. وظیفه‌یی که در درک طعم غذاها دارد موجب می‌شود طعم‌ها و مزه‌ها را تک تک بداند و به بدن و به معده خبر دهد و در واقع بازرسی دقیق در مطبخ رحمت الهی باشد؛ در وظیفه مربوط به کلمات نیز ترجمان و مرکزی کامل برای قلب و روح و مغز است و با این احوال، بسیار روشن و قطعی بر علمی محیط دلالت دارد و بر آن گواهی می‌دهد. وقتی فقط زبان با حکمت‌ها و ثمرات‌اش چنین دلالتی دارد، زبان‌های بی‌حد و حصر، ذی‌حیاتان لایتناهی، مصنوعات بی‌شمار به میزان ظاهر بودن خورشید و قطعیت روز بر علمی بیکران و بی انتها دلالت کرده و گواهی می‌دهند و اعلام می‌کنند که بیرون از دایره علم و حکمت و مشیّت علام الغیوب هیچ چیز وجود ندارد. دلیل چهارم: «‌وَالْعِنَايَاتُ الْمَخْصُوصَةُ الشَّامِلَةُ‌» است، یعنی حمایت‌ها و شفقت‌ها و عنایت‌هایی که در عالم همه ذی‌حیاتان و ذی‌شعوران، خاص هر نوع و هر فردی هستند و با آن تناسب دارند، و شامل عموم نیز می‌شوند، در مرتبه بداهت بر علمی محیط دلالت دارند و بر وجوب وجود علیم صاحب عنایتی که مظاهر عنایات مذکور را می‌داند و بر نیازهایشان واقف است کاملاً گواهی می‌دهند. یادآوری: توضیح کلمات عبارت عربی که زبده خلاصة الخلاصه رساله نور است به حقایقی اشاره دارد که از قرآن سرچشمه می‌گیرد و رساله نور آن‌ها را از لمعات آیات قرآنی اخذ کرده است، به‌ویژه اشاره است به حجت‌ها و دلایلی پیرامون «علم»، «اراده» و «قدرت» که دلایل علمی مورد اشاره‌ی این کلمات عربی، با اهمیت تفسیر می‌شوند. در واقع هر یک از آن‌ها اشاره و نکته‌یی درباره بسیاری از آیات می‌باشند؛ وگرنه تفسیر و بیان و ترجمه آن کلمه‌های عربی نیست. به موضوع اصلی باز می‌گردیم. آری، ما با چشم خویش می‌بینیم که علیم رحیمی هست که از ما و همه ذی‌روحان آگاهی دارد و دانسته از ما حمایت مهربانانه می‌کند؛ هم‌چنین او از همه دردها و نیازهای ما آگاه است و آگاهانه با عنایتی که دارد به ما مدد می‌رساند. نمونه‌یی از نمونه‌های بی‌شماری که وجود دارد: عنایات عام و خاصی که در ارتباط با رزق، علاج و معادنی که انسان نیاز دارد عطا می‌گردد و به صورت آشکاری خبر از علمی محیط داده و به عدد همه رزق‌ها و علاج‌ها و معدن‌ها بر رحمانی رحیم گواهی می‌دهد. آری، کارهای حکیمانه‌یی چون تغذیه انسان، مخصوصاً عاجزان و نوزادان؛ به ویژه رساندن رزق مناسب به اعضا و حتی سلول‌های بدن از مطبخ معده، و قرار دادن کوه‌ها همچون داروخانه‌هایی بزرگ و انبارهایی که همه معادن مورد نیاز انسان را در خود دارند، به‌واسطه علمی به غایت محیط شدنی‌ست. تصادف لایعقل، قدرت کور، طبیعت ناشنوا، اسباب جامد و بی‌ادراک، و عناصر بسیط استیلاجو به هیچ وجه نمی‌توانند در این روزی رسانی، اداره، حمایت و تدبیر که علیمانه و بصیرانه و حکیمانه و مهربانانه و عنایت‌کارانه است دخالتی داشته باشند. این قدر هست که اسباب ظاهری مذکور به فرمان و اذن علیم مطلق و در دایره علم و حکمت او به عنوان پرده‌یی از پرده‌های عزت قدرت الهی به خدمت گرفته شده و بهره‌برداری می‌شوند. دلیل پنجم و ششم: «وَ الاَقْضِيَّةُ الْمُنْتَظَمَةُ وَ اْلاَقْدَارُ الْمُثْمِرَةُ‌» است، یعنی شکل و مقدار هر چیز خصوصاً گیاهان و درختان و حیوانات و انسان‌ها براساس قاعده قضا و قدر که دو نوع علمِ ازلی‌ست هنرمندانه بُریده، و متناسب با قامت هر کدام آن‌ها دوخته و به صورت عالی پوشانده شده و در نهایت، شکلی حکیمانه و به غایت منتظم داده شده است. آن‌ها جداگانه و با هم بر وجود علمی لایتناهی دلالت داشته و به صانعی علیم به تعداد خودشان گواهی می‌دهند. مثلاً به عنوان نمونه‌یی از مثال‌های بی‌شمار، فقط به یک درخت و یک انسان نگاه می‌کنیم و می‌بینیم؛ این درخت پرثمر و آن انسانِ دارای اعضا و جوارح متعدد، دارای ظاهر و باطن و بیرون و درونی هستند که هیچ رسّامی قادر به تقلید آن‌ها نبوده و حدودشان با پرگاری غیبی و قلم علمی ظریف رسم شده و با نظم و دقت کامل به هر یک از اعضایشان صورت مناسبی داده شده تا بتوانند به میوه و نتایج و وظایف فطری‌شان برسند. این امر نیز از آن نظر که صرفاً با علمی بی‌نهایت امکان‌پذیر است به تعداد نباتات و حیوانات بر وجوب وجود و علم بیکران علیم مقدّر و صانع مصور گواهی می‌دهد؛ صانعی که نسبت هر چیز را با چیزهای دیگر می‌داند و در نظر می‌گیرد و حکیمانه از تنظیم مقادیر درون و برون و صُوَر نمونه‌ها و انواع مختلف درخت و انسان یاد شده با پرگار و قلم علم قضا و قدر ازلی خویش آگاه است.

§6

«‌وَاْلاجَالُ الْمُعَيَّنَةُ وَاْلاَرْزَاقُ الْمُقَنَّنَةُ‌» است، یعنی رزق‌ها و اجل‌ها که وجودشان بنابر حکمتی بااهمیت در ظاهر مبهم به نظر می‌آیند و انسان‌ها آن‌ها را نامعیّن توهم می‌کنند؛ حقیقت این است که اجل هر موجودی زیر پرده ابهام و در صفحه مقدرات حیاتی دفتر قضا و قدر ازلی، مقدر و معین است و تقدم و تأخری ندارد. دلایل بی‌شماری وجود دارد که رزق هر دارنده‌ی روح تعیین شده، تخصیص یافته و در لوح قضا و قدر نوشته شده است. مثلاً مردن یک درخت بسیار بزرگ، و برجای گذاشتن دانه‌یی که به نوعی روح درخت محسوب می‌شود، برای تداوم وظیفه درخت است؛ و با قانون حکیمانه علیمی حفیظ امکان‌پذیر می‌باشد؛ یا جاری شدن شیر که رزق نوزاد است از سینه‌ی مادر، و تغذیه نوزاد از این رزق پاکیزه و تمیز که از میان خون و قاذورات بدون آلودگی وارد دهان‌اش می‌شود، احتمال تصادفی بودن آن را قطعاً رد کرده و به یقین نشان می‌دهد که این کار به فرمان مهربانانه رزاقی علیم و رحیم صورت می‌گیرد. وضعیت تمام ذی‌حیاتان و ذی‌روحان را می‌توان با همین دو مثال جزئی قیاس کرد. پس معلوم می‌شود در حقیقت هم اجل معین و مقدر است، و هم رزق و روزیِ مناسب هر کس تعیین شده و در دفتر مقدرات قید گردیده است. لیکن به سبب حکمتی به غایت بااهمیت است که اجل و رزق در پس پرده غیب، مبهم، نامعین و در ظاهر گویی بسته به تصادف دیده می‌شوند. اگر اجل مانند زمان غروب خورشید معین می‌بود نیمی از عمر در غفلت مطلق و عدم توجه به آخرت ضایع می‌شد و نیم دیگر آن با این ترس وحشتناک طی می‌شد که فرد گویی هر روز یک گام به‌سوی چوبه دار مرگ نزدیک‌تر می‌شود؛ لذا برای آن‌که مصیبت اجل صد برابر افزایش نیابد مصایبی که بر سر انسان می‌آید و حتی قیامت که اجل دنیاست، براساس رحمت الهی در پس پرده غیب قرار داده شده است. رزق نیز چون بعد از حیات بزرگ‌ترین گنجینه نعمت‌هاست، غنی‌ترین منبع شکر و ستایش، و جامع‌ترین معدن عبودیت و دعا و نیایش می‌باشد، ظاهراً گویی مبهم و تصادفی نشان داده شده است تا درگاه طلب رزق با پناه بردن به رزاق کریم و شفیع قرار دادن نیاز و الحاح و حمد و شکر هیچ‌گاه بسته نشود؛ چون اگر معین می‌بود ماهیت‌اش به کل تغییر می‌کرد؛ و درگاه نیازها و دعاهای شاکرانه و عاجزانه و حتی عبودیت‌های خاشعانه بسته می‌شد. دلیل نهم و دهم: «وَاْلاِتِّقَانَاتُ الْمُفَنَّنَةُ وَاْلاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ‌» است، یعنی در هر مصنوع، مخصوصاً در همه مخلوقات زیبا از جمله گل‌ها، میوه‌ها، پرنده‌های کوچک، مگس‌ها، به‌ویژه در خلقت و صورت و اعضای بدن پرنده‌هایی با پر و بال‌های رنگارنگ، در فصل بهار، در سراسر زمین که جلوه‌های جمال و حُسن سرمدی را به نمایش می‌گذارند، مهارت و دقت اعجازآمیز، صنعت خارق العاده، اتقان، کمال، و هنر اعجاز انگیز صانع‌شان دیده می‌شود؛ این شکل‌های متنوع و جداگانه، و این دستگاه‌های کوچک، بر علمی به غایت محیط (و اگر اشتباه نباشد) ملکه‌یی علمی که به غایت ماهر و آگاه از فنون است دلالت قطعی دارند و گواهی می‌دهند که دخالت تصادف فاقد ادراک و اسباب مشوش و فاقد شعور در امور مذکور غیرممکن است؛ به همین ترتیب طبق بیان «وَاْلاِهْتِمَامَاتُ الْمُزَيَّنَةُ‌» در مصنوعات زیبای مذکور چنان آرایشی دلنشین، و زینت‌هایی شیرین و جمال صنعتی گیرا وجود دارد که مشخص می‌شود امور را با علمی بی‌نهایت پیش می‌برد؛ به نحوی که زیباترین شیوه هر کار و هر چیزی را می‌داند و علاقمند است جمال کمال صنعت‌کاری‌اش و کمال جمال آن را به ذی‌شعوران نشان دهد؛ به همین علت است که جزئی‌ترین گل یا مگسی بسیار کوچک را با اهتمام و مهارت و اهمیت و پر از صنعت تصویر و ایجاد می‌کند؛ و این بدان معناست که تزیین و زیباسازی یادشده‌ی مبتنی بر اهتمام، بالبداهه بر علمی لایتناهی دلالت می‌کند که بر هر چیز احاطه دارد و به تعداد همه زیبایانی که بیان شد بر وجوب وجود صانع علیم ذوالجمال گواهی می‌دهد. دلیل یازدهم که حاوی پنج حجت و دلیل کلی‌ست: «‌وَغَايَةُ كَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ اْلاِتِّزَانِ اْلاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقَاتِ فِى السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ وَخَلْقُ اْلاَشْيَاءِ فِى الْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ اْلاِتِّقَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ اْلاِتِّزَانِ الْمُطْلَقِ وَفِى الْوُسْعَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ كَمَالِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَفِى الْبُعْدَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ اْلاِتِّفَاقِ الْمُطْلَقِ وَ فِى الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ مَعَ اْلاِمْتِيَازِ الْمُطْلَقِ‌» این دلیل صورت دیگر و زیباتر دلیلی‌ست که در پایان عبارت عربی‌ای که قبلاً ذکرش رفت نوشته شده است. به علت بیماری شدید در این‌جا به پنج شش دلیل مفصل، فقط اشارتی بسیار کوتاه به شرح زیر خواهیم داشت. اولاً: در سراسر زمین می‌بینیم دستگاه‌های عجیبی که جاندار هستند با سهولت و آسانی فراوان که ریشه در دانایی و مهارت تام دارد، دفعتاً یا برخی از آن‌ها طی دقیقه‌یی، منتظم و با سنجش، و متفاوت از امثال خود، ایجاد می‌شوند؛ و این بر علمی بی‌پایان دلالت دارد و به میزان همان سهولت و آسانی که از صنعت و مهارت علمی سرچشمه می‌گیرد بر کمال همان علم گواهی می‌دهد. ثانیاً: ایجادهای کامل و به غایت پُر صنعتی که در غایت کثرت و فراوانی، بدون خطا انجام می‌گیرند، بر علمی بی‌حد و حصر در متن قدرتی لایتناهی دلالت دارند که به صورت بی‌انتهایی بر علیم و قدیر مطلق گواهی می‌دهند. ثالثاً: ایجادهایی که به رغم داشتن سرعت مطلق، و آفرینش بسیار سریع، دارای میزانی کامل و سنجیده‌اند؛ و بر علمی لایتناهی دلالت کرده و به تعداد همه موجودات بر علیم مطلق و قدیر مطلق گواهی می‌دهند. رابعاً: آفرینش ذی‌حیاتانِ بی‌شمار بر روی زمینِ به غایت گسترده، که علاوه بر پراکندگی مطلق از صنعت و زینت و کمال حُسن در صنعت برخوردارند بر علمی محیط و فراگیر دلالت دارد؛ علمی که خطا نمی‌کند، همه چیز را هم‌زمان می‌بیند، و چیزی در برابر او مانع چیز دیگر نمی‌شود؛ هم‌چنین هر یک از مخلوقات، جداگانه و با هم گواهی می‌دهند که مصنوع علیم کل شی و قدیر مطلق می‌باشند. خامساً: افراد یک نوع که در دوری مطلق از یک‌دیگرند مثلاً هر کدام‌شان در شرق و غرب و شمال و جنوب هستند در زمان واحد و به شیوه مشابه، مانند هم و در عین حال با ویژگی‌هایی که موجب تفاوت‌شان می‌شود به وجود می‌آیند. این امر صرفاً با قدرت بی‌حد و حصرِ علیم مطلق و قدیر مطلقی صورت می‌گیرد که کائنات را اداره می‌کند و با علم بی‌نهایت خویش همه موجودات را با تمام احوال‌شان در احاطه خود دارد، لذا بر علمی فراگیر و در برگیرنده دلالت دارد و به طرز بی‌انتهایی بر علام الغیوب گواهی می‌دهد. سادساً: موجوداتی وجود دارند کاملاً در اختلاط با یک‌دیگر؛ اما بی‌آن‌که خطایی صورت بگیرد یا با هم قاطی شوند، هر یک از امتیاز و صفت مشخصه‌یی برخوردار هستند؛ در میان نمونه‌های در هم و در جاهای تاریک، مثلاً مانند دانه‌هایی که در زیر خاک قرار دارند و احتمال اشتباه گرفتن‌شان وجود دارد، در اوضاعی شلوغ و در هم، هیچ یک از ابزار و وسایل و جهازات دستگاه‌های جاندار، ناقص رها نشده و آفرینش‌شان به صورت اعجازآمیزی است؛ این امر به آشکاری خورشید بر علم ازلی دلالت دارد و چون روز بر خلاقیت قدیر مطلق و علیم مطلق و ربوبیت او گواهی می‌دهد. باقی مطلب را به تفصیلات رساله نور ارجاع می‌دهیم و بیان این حکایت مفصل را کوتاه می‌کنیم. اینک به مسأله «اراده» در خلاصة الخلاصه می‌پردازیم: «‌اَللّهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْمُرِيدُ لِكُلِّ شَيْءٍ مَاشَاءَ اللّهُ كَانَ وَ مَا لَمْ يَشَاْ لَمْ يَكُنْ اِذْ تَنْظِيمُ اِيجَادِ الْمَصْنُوعَاتِ ذَاتًا وَصِفَةً وَمَاهِيَّةً وَهُوِيَّةً مِنْ بَيْنِ اْلاِمْكَانَاتِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ وَالطُّرُقِ الْعَقِيمَةِ وَاْلاِحْتِمَالاَتِ الْمُشَوَّشَةِ وَسُيُولِ الْعَنَاصِرِ الْمُتَشَاكِسَةِ وَاْلاَمْثَالِ الْمُتَشَابِهَةِ بِهذَا النِّظَامِ اْلاَدَقِّ اْلاَرَقِّ وَتَوْزِينُهَا بِهذَا الْمِيزَانِ الْحَسَّاسِ الْجَسَّاسِ وَتَمْيِيزُهَا بِهذِهِ التَّعَيُّنَاتِ الْمُزَيَّنَةِ الْمُنْتَظَمَةِ وَخَلْقُ الْمُخْتَلِفَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْحَيَوِيَّةِ مِنَ الْبَسِيطِ الْجَامِدِ الْمَيِّتِ كَاْلاِنْسَانِ بِجِهَازَاتِهِ مِنَ النُّطْفَةِ وَالطَّيْرِ بِجَوَارِحِهِ مِنَ الْبَيْضَةِ وَالشَّجَرَةِ بِاَعْضَائِهَا مِنَ النُّوَاةِ وَالْحَبَّةِ تَدُلُّ عَلى اَنَّ كُلَّ شَيْءٍ بِاِرَادَتِهِ تَعَالى وَاِخْتِيَارِهِ وَقَصْدِهِ وَمَشِيئَتِهِ سُبْحَانَهُ كَمَا اَنَّ تَوَافُقَ اْلاَشْيَاءِ فِى اَسَاسَاتِ اْلاَعْضَاءِ النَّوْعِيَّةِ وَالْجِنْسِيَّةِ يَدُلُّ عَلى اَنَّ صَانِعَ تِلْكَ اْلاَفْرَادِ وَاحِدٌ اَحَدٌ كَذلِكَ اَنَّ تَمَايُزَهَا بِالتَّشَخُّصَاتِ الْمُتَمَايِزَاتِ وَالتَّعَيُّنَاتِ الْمُنْتَظَمَةِ يَدُلُّ عَلى اَنَّ ذلِكَ الصَّانِعَ الْوَاحِدَ اْلاَحَدَ فَاعِلٌ مُخْتَارٌ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ وَيَحْكُمُ مَا يُرِيدُ» عبارت فوق دلیلی واحد، کلی و مفصل است که حجت‌های کلی متعدد از دلایل اراده الهی را در بر می‌گیرد. در بیان معنای مختصر آن به دلیلی می‌پردازیم که اراده و اختیار و مشیّت الهی را به صورت قطعی اثبات می‌کند. کلیه دلایل ذکر شده‌ی علم الهی در عین حال دلیل اراده نیز می‌باشند؛ چرا که آثار و جلوه‌های علم و اراده در هر مصنوع با هم مشاهده می‌شود. معنای اجمالی عبارت عربی فوق: یعنی، هر چیز با اراده و مشیّت او انجام می‌شود. هر آن‌چه را بخواهد می‌شود و آن چه را نخواهد نمی‌شود. هر کاری را که بخواهد می‌کند. اگر نخواهد، هیچ کاری انجام نمی‌شود. یکی از حجت‌ها این است: می‌بینیم که هر یک از این مصنوعات می‌توانند در ذاتِ معین، صفتِ مخصوص، ماهیت خصوصیِ جداگانه و صورتِ ممتازِ متفاوتِ خویش دارای امکانات بی‌شمار و اَشکال دیگر باشند؛ در متن احتمالات مشوش، در راه‌های فراوان بی‌نتیجه، و با دخالت عناصر متضاد که چون سیل جاری می‌شوند و همه چیز را به هم می‌ریزند، با ملاحظه نمونه‌های شبیه به همی که موجب سهو و التباس می‌شوند، و در برابر این حالات در هم و بر هم، او هر مصنوع را تحت نظامی تمام و دقیق قرار می‌دهد و اعضا و جوارح‌اش را با سنجه و میزانی حساس و بسیار تجسس کننده و کامل، وزن کرده، بر جای مناسب می‌نهد و به چهره‌اش سیمایی مزین و مرتب عطا می‌کند، تشخصی می‌دهد و اعضای مخالف هم‌دیگرش را از ماده‌یی بسیط و جامد و مرده، پر از صنعت به صورت ذی‌حیات خلق می‌کند . . . برای مثال انسان و اعضای جداگانه صدگانه‌اش را از قطره‌یی آب می‌آفریند و پرنده را با اعضا و جوارح متعدد و گوناگون از تخمی ساده ایجاد می‌کند و صورتی براساس معجزه بر آن می‌پوشاند؛ هم‌چنین درخت را با شاخ و برگ و اعضا و اجزا از دانه‌یی کوچک بیرون می‌آورد که ترکیبی از کربن و ازت و هیدروژن و اکسیژن که بی‌جان و بسیط‌اند است؛ آن‌گاه صورتی منظم و میوه دار بر آن می‌پوشاند؛ این‌ها البته و البته، بالبداهه، با قطعیتی بدون هیچ تردید و در مرتبه وجوب و ضرورت و لزوم اثبات می‌کنند که با اراده، مشیّت، اختیار و قصد قدیری مطلق است که به هر مصنوعی با تمام ذرات و اجزا و صورت و ماهیت‌اش، وضعیتی خاص و کامل عطا می‌شود؛ و همه اینان تحت حکم اراده‌یی هستند که همه چیز را شامل می‌شود. دلالت بی‌شک و شبهه این تک مصنوع بر اراده الهی، نشان می‌دهد که تمام آفریدگان با قطعیتی بی‌حد و حصر، لایتناهی و ظاهر چون روز و خورشید، به تعداد خودشان بر اراده الهی که همه چیز را شامل می‌شود گواهی می‌دهند و حجت‌هایی هستند بی‌شمار بر وجوب وجود یک قدیر مرید. هم‌چنین همه دلایلی که پیش‌تر برای علم الهی بیان شد، دلیل اراده نیز می‌باشند، زیرا هر دو توأم با قدرت است که دارای کارکرد هستند. وجود یکی بدون دیگری غیر ممکن است؛ هم‌چنان که توافق اعضای نوعی و جنسی افرادِ هر نوع و جنسی دلالت دارند که صانع‌شان واحد است و یگانه و احد . . . سیمای چهره آن‌ها نیز به طرز حکیمانه‌یی نشان می‌دهد که از یک‌دیگر جدا و متفاوت‌اند؛ و این دلالت قطعی دارد که صانع واحد احد، فاعلی مختار است و با اراده و اختیار و مشیّت و قصد، هر چیز را می‌آفریند. ترجمه مختصر عبارت عربی مذکور که دلیلی واحد و کلی را دایر بر اراده بیان می‌دارد، به اتمام رسید. نیت کرده بودم نکات بسیار مهمی مثل مسأله علم، راجع به اراده بنویسم، اما بیماری مسمومیت، ذهن‌ام را کاملاً خسته کرده است لذا این کار را به زمان دیگری موکول می‌کنم. عبارت عربیِ مربوط به قدرت: «اَللّهُ اَكْبَرُ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ قُدْرَةً وَ عِلْمًا اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُحِيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لاَزِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ اْلاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلاَ مَرَاتِبَ فِيهَا فَتَتَسَاوى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ اْلاِنْسَانُ بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ‌ ‌اْلاِتِّزَانِ اْلاِمْتِيَازِ اْلاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ اْلاِنْتِظَامِ وَ اْلاِمْتِثَالِ وَ بِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى اْلاَحَدِيَّةِ وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزِّى وَ بِسِرِّ اِنْقِلاَبِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلى حُكْمِ الْوَسَائِلِ الْمُسَهِّلاَتِ وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ اْلاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ فَخَالِقُهَا هُوَ خَالِقُ هذِهِ بِالْحَدْسِ الشُّهُودِىِّ وَ بِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَاْلاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلاَ بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُحِيطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ فِى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا فِيهَا بِمَوَازِينِ عِلْمِهِ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَاتِيرِ حِكْمَتِهِ وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْانَ الْعِزَّةَ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ اْلاَثِيرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْانِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلى صَحِيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذلِكَ اَنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لاَ النَّمْلَةُ مِنَ الْفِيلَةِ وَ لاَ الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لاَ النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ فِى اِيجَادِ اْلاَشْيَاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلاَلَةِ فِى اِلْتِبَاسِ التَّشْكِيلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالاَتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا اْلاَوْهَامُ كَذلِكَ اَثْبَتَتْ ِلاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ جَلَّ جَلاَلُهُ وَ لاَ اِلهَ ِالاَّ هُوَ اللّهُ اَكْبَرُ‌» پیش از نوعی ترجمه مختصر عبارت عربی فوق که مربوط به مسأله عظیم قدرت است، حقیقتی را بیان می‌کنیم که بر قلب خطور یافت و یادآوری شد: وجود قدرت، بیش از وجود کائنات، قطعی‌ست. بلکه کلیه آفریدگان، جداگانه و باهم کلمات مجسم آن قدرت‌اند و وجود عین الیقین آن را نشان می‌دهند؛ نیز به تعداد خودشان بر قدیر مطلق که موصوف آن است گواهی می‌دهند. دیگر نیازی به اثبات قدرت مذکور به‌واسطه حجت‌های مختلف نیست. دعوی مطرح شده در آیه‌ی مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: ٢٨)یکی از مهم‌ترین پایه‌های ایمان و محکم‌ترین سنگ بنای حشر و نشر و ضروری‌ترین مدار مسائل ایمانی و حقایق قرآنی‌ست و چون عقول نتوانسته‌اند به آن راهی بیابند قسمی در حیرت و عجز و قسمی در انکار مانده‌اند، لذا اثبات این حقیقت شگفت‌انگیز که مرتبط با قدرت است لازم می‌باشد. پایه و اساس و مدار و دعوی و حقیقت یاد شده همان معنای آیه است، یعنی «ای جن و انس! خلقت و ایجاد همه شما و برانگیختن و زنده کردن‌تان در قیامت، برای قدرت من مانند آفرینش یک نفر، سهل و ساده است». بهار را مانند یک گل به آسانی ایجاد می‌کند، جزئی و کلی، کوچک و بزرگ، کم و زیاد نسبت با آن قدرت تفاوتی با هم ندارند. سیارات را مانند ذرات به سهولت می‌گرداند. عبارت عربی مذکور، حجتی بسیار محکم و قطعی را در «نُه مرتبه» تنها پیرامون مسأله شگفت انگیز یاد شده بیان می‌کند. معنای مجمل آن چنین است که به اساس مراتب مورد نظر اشاره دارد: «‌اِذْ هُوَ الْقَدِيرُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ بِقُدْرَةٍ مُطْلَقَةٍ مُحِيطَةٍ ضَرُورِيَّةٍ نَاشِئَةٍ لاَزِمَةٍ ذَاتِيَّةٍ لِلذَّاتِ اْلاَقْدَسِيَّةِ فَمُحَالٌ تَدَاخُلُ ضِدِّهَا فَلاَ مَرَاتِبَ فِيهَا فَتَتَسَاوى بِالنِّسْبَةِ اِلَيْهَا الذَّرَّاتُ وَ النُّجُومُ وَ الْجُزْءُ وَ الْكُلُّ وَ الْجُزْئِىُّ وَ الْكُلِّىُّ وَ النُّوَاةُ وَ الشَّجَرُ وَ الْعَالَمُ وَ اْلاِنْسَانُ‌» یعنی او که بر هرکاری قادر است چنان قدرتی دارد که همه چیز را احاطه کرده است؛ قدرتی که برای ذات واجب الوجود، با لزوم ذاتی، و به زبان منطق، براساس ضرورت ناشئه لازم و واجب است و انفکاکش محال و غیرممکن می‌باشد. مادام که چنین قدرتی با چنان ضرورتی در ذات اقدس وجود دارد بی‌تردید ضدش که عجز است به هیچ وجه در دایره شمول‌اش واقع نمی‌گردد و نمی‌تواند بر ذات قدیر عارض شود. مادام که وجودِ مراتب در چیزی به موجب وارد شدن ضدش امکان‌پذیر می‌باشد؛ مثلاً درجه و مراتب حرارت با ورود برودت و زیبایی با مداخله زشتی ممکن است، و عجز که ضد قدرت ذاتی مورد نظر ماست امکان ندارد که حتی به آن نزدیک شود؛ پس شکی نیست که قدرت مطلقه مذکور دارای مراتب نیست. مادام که در آن مراتب یافت نمی‌شود، تردیدی وجود نخواهد داشت که ستارگان و ذرات نسبت به قدرت او مساوی‌ست و جزء و کل و یک فرد و همه انواع در برابر قدرتی که می‌گوییم تفاوتی نخواهند داشت. زنده کردن یک دانه، درخت بزرگ، کائنات، انسان و یک نفس، همین‌طور محشور کردن همه ذی‌روحان در قیامت، برای او آسان است با آن قدرت نسبت مساوی دارند. بزرگ و کوچک و کم و زیاد برای او تفاوتی ندارد. شاهد قطعی این حقیقت، در خلقت اشیا، سهولت مطلق و آسانی کاملی‌ست که در متن کمال صنعت، نظام، تعادل، تمییز، کثرت و سرعت مطلق مشاهده می‌کنیم. معنای «‌بِسِرِّ مُشَاهَدَةِ غَايَةِ كَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ اْلاِتِّزَانِ اْلاِمْتِيَازِ اْلاِتِّقَانِ الْمُطْلَقَاتِ مَعَ السُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى الْكَثْرَةِ وَ السُّرْعَةِ وَ الْخِلْطَةِ» که مرتبه نخست است همین حقیقت مذکور می‌باشد. مرتبه دوم: «‌وَ بِسِرِّ النُّورَانِيَّةِ وَ الشَّفَّافِيَّةِ وَ الْمُقَابَلَةِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ اْلاِنْتِظَامِ وَ اْلاِمْتِثَالِ‌» است: توضیح و تفصیل این مطلب را به بخش پایانی گفتار دهم، گفتار بیست و نهم، و مکتوب بیستم ارجاع داده، در این‌جا اشاره کوتاهی خواهیم داشت. آری، هم‌چنان که نور و عکس خورشید به سبب نورانیت‌اش، و به‌واسطه قدرت ربانی بر سطح دریا و در همه حباب‌ها تمثل می‌یابد و این امر مانند تمثل نور خورشید در تکه شیشه واحدی سهل و آسان است و هر دو مساوی محسوب می‌شوند، خلقت آسمان‌ها و ستارگان و گردش آن‌ها نیز برای قدرت نورانی ذات نور الانوار مانند ایجاد مگس‌ها و ذرات و گردش آن‌ها آسان بوده و دشوار نمی‌باشد. نیز هم‌چنان که صورت مثالی خورشید به‌واسطه قدرت الهی در آیینه‌یی کوچک یا در مردمک چشم به دلیل ویژگی شفافیت مشاهده می‌شود، همین عکس و نورانیت به امر الهی و با همان سهولت به تمام چیزهای براق، قطره‌ها، ذرات کوچک شفاف، و سطح دریاها عطا می‌گردد؛ به همین ترتیب به دلیل شفافیت و درخشندگیِ چهره ملکوتی و ماهیت مصنوعات، جلوه و تأثیر قدرت مطلقه، به میزان سهولتی که در آفرینش یک نفس دارد، همه حیوانات را می‌آفریند، و تفاوتی هم بین کم و زیاد یا بزرگ و کوچک وجود ندارد. اگر در دو کفه یک ترازوی بسیار بزرگ و به غایت حساسی که با آن بتوان کوه‌ها را وزن کرد، دو گردوی مساوی قرار دهند و مثلاً دانه کوچکی به یکی از گردوها اضافه شود، کفه‌یی از ترازو به سمت بالای کوه و کفه دیگر به‌سوی دره عمیق متمایل خواهد شد؛ به همان سهولت اگر به جای دو گردو، دو کوه هم وزن را در دو کفه ترازوی مذکور قرار دهند و به یکی از آن‌ها گردویی اضافه کنند یکی از کفه‌ها کوهی را به‌سوی آسمان بلند می‌کند و کوه دیگر را تا دره‌ها پایین خواهد آورد. درست به همین صورت، و به تعبیر علم کلام، امکان، مساوی الطرفین است، یعنی وجود و عدم چیزهایی که ممکن و محتمل‌اند، نه واجب و ممتنع، در صورتی که سببی وجود نداشته باشد، مساوی‌ست و تفاوتی ندارد. در این امکان و مساوات، کم و زیاد یا بزرگ و کوچک یکی‌ست. مخلوقات ممکن‌اند و چون وجود و عدم‌شان در دایره امکان مساوی‌ست، قدرت ازلیِ بی‌نهایتِ واجب الوجود با همان سهولتی که یک ممکن را به وجود می‌آورد، با وجود دادن به همه ممکنات، عدم آن‌ها را کنار می‌گذارد و جامه مناسب وجود را بر تن همه آن‌ها می‌کند. اگر وظیفه‌اش به پایان رسیده باشد نیز لباس وجود ظاهری را در می‌آورد و به لحاظ صوری آن را به سوی عدم می‌فرستد، و بلکه روانه حوزه وجود معنوی در دایره علم می‌کند. پس باید گفت اگر اشیا به قدیر مطلق نسبت داده شوند خلقت بهار به اندازه خلقت یک گل و زنده کردن تمام انسان‌ها در قیامت به اندازه احیای فقط یک نفس سهل و آسان می شود. اما همین امر اگر به اسباب نسبت داده شود آفرینش یک گل مانند آفرینش بهار، و خلق یک مگس مانند ایجاد تمام حیوانات مشکل خواهد بود. نیز همان طور که براساس سرّ انتظام، کشتی یا هواپیمای بزرگی با فشار دادن دکمه‌یی به حرکت در می‌آید، و این امر به اندازه راه انداختن یک ساعت با چرخاندن کلید آن، سهل و ساده می‌باشد؛ با قواعد علم ازلی و قوانین حکمت سرمدی و جلوه‌های کلی اراده ربانی و اصول معیّن آن، به هر چیز کلی و جزئی، بزرگ و کوچک، اندک و بسیار، قالبی معنوی یا مقداری مشخص و حدودی خاص عطا شده است؛ لذا در متن نظم علمی و قانون اراده قرار دارند. بی‌شک قدیر مطلق به همان سهولتی که با قدرت بی‌پایانش منظومه شمسی را می‌چرخاند و کشتی زمین را در مدار سالانه آن می‌گرداند، خون را در کالبد، و گلبول‌های سرخ و سپید را در خون و ذرات ریز را در آن کرات کوچک با نظم و حکمت به گردش در می‌آورد؛ با همان سهولت، انسان را هم‌سیستم با کائنات با اعضا و جوارح خارق‌العاده بدون هیچ زحمتی از قطره‌یی آب خلق می‌کند. پس باید گفت اگر به آن قدرت ازلی و بی‌انتها نسبت داده شود، آفرینش این عالم به قدر خلق یک انسان سهل و آسان خواهد بود؛ در غیر این صورت آفریدن فقط یک انسان، با اعضا و جوارح و حواس شگفت انگیز، به اندازه خلقت کائنات دشوار و مشکل می‌شود. نیز هم‌چنان که یک فرمانده بر اساس سرّ اطاعت و تبعیت و فرمانبری، با فرمان «به پیش» سربازی را تشویق به حمله می‌کند؛ با همان دستور لشکر مطیعی را نیز به سهولت به حمله تحریک می‌کند. به همین ترتیب فردی از مصنوعات، مخصوصاً از ذی‌حیاتان نیز چون فرمانبری که از قوانین اراده الهی کاملاً تبعیت می‌کند و مطیع اشاره امر تکوینی ربانی‌ست، و در درون میل و شوق فطری و در دایره احکام مربوط به مسیر حرکت که علم ازلی و حکمت الهی تعیین نموده است هزار برابر بیش از سربازان یک ارتش، فرمانبردار و مطیع است؛ با این فرمان ربانی که «از عدم به وجود آ، و شروع به انجام وظیفه کن!» به نحوی که علم تعیین نموده و اراده تخصیص کرده است، قدرت به سهولت جامه‌یی بر تن آن کرده، دست‌اش را می‌گیرد و وارد میدان می‌کند؛ همین قدرت به همین سهولت لشکر ذی‌حیاتان را در بهار با همان توان و قوت ایجاد کرده و وظایفی بر عهده آنان می‌گذارد. معلوم می‌شود اگر همه چیز به این قدرت نسبت داده شوند ایجاد لشکر تمام ذرات و گروه‌های متعدد ستارگان مانند خلق یک ذره و یک ستاره آسان و سهل خواهد بود. اما همین امر اگر به اسباب نسبت داده شود آفریدن ذره‌یی در مردمک چشم یا دِماغ یک ذی‌حیات، با قابلیتی که قادر به ایفای وظایف شگفت انگیزش باشد، به قدر لشکر حیوانات دشوار و توأم با زحمت می‌شود. مرتبه سوم: «‌وَبِسِرِّ اِمْدَادِ الْوَاحِدِيَّةِ وَ يُسْرِ الْوَحْدَةِ وَ تَجَلِّى اْلاَحَدِيَّةِ» است، که با اشاراتی مجمل به معنای آن می‌پردازیم. منظور این است یک پادشاه یا یک فرمانده بزرگ به این جهت که دارای واحدیتی در حاکمیت است و همه‌ی زیر دستان‌اش صرفاً براساس دستور او عمل می‌کنند؛ اداره کشوری پهناور و ملتی بزرگ مانند امور یک روستا برای او آسان خواهد بود؛ زیرا در حکومت به اعتبار واحدیتی که هست، افراد ملت در حکم سربازان ارتش‌اند و وسیله تسهیلات می‌شوند، و فرامین و قوانین به راحتی عملی خواهند شد. اگر این موضوع در اختیار حاکمان متعدد گذاشته شود، گذشته از کشمکشی که ایجاد می‌شود، اداره یک روستا و شاید یک خانه به اندازه اداره یک کشور دشوار خواهد شد. ملت فرمانبردار مذکور از آن حیث که با یک فرمانده پیوند دارد، مانند سربازی که به قدرت، ارتش و انبار تجهیزات او متکی‌ست و با چنین توانی قادر است پادشاهی را هم اسیر کند، هزار برابر بیش‌تر از قدرت شخصی می‌تواند فعالیت نماید. انتساب‌اش به پادشاه مزبور، برای او قدرت و اقتدار بی‌حد و حصری شده و موجب می‌شود کارهای بزرگی انجام دهد. این انتساب اگر قطع شود قدرت بزرگی که گفتیم از بین می‌رود، و با مختصر زور بازوی خود و اندک مهماتی که در اختیار دارد و گلوله‌های محدودش، قدرت‌نمایی ناچیزی خواهد داشت. آری، اگر همه کارهای سرباز منتسب به قدرت پادشاه یا فرمانده از او خواسته شود، باید زور بازویش قدرت یک ارتش را داشته باشد و محتویات انبارهای مهمات پادشاه را بر کمر حمل کند. به همین ترتیب سلطان ازل و ابد، و صانع قدیر به دلیل واحدیت سلطنت و حاکمیت مطلقه‌اش، کائنات را به سهولتِ اداره یک شهر، بهار را به آسانی یک باغچه، و زنده کردن همه مردگان را در حشر به سادگی آفریدن برگ‌ها و گل‌ها و میوه‌های درختانِ همان باغچه در بهار آتی انجام می‌دهد. او یک مگس را به آسانی، طبق نظام هستیِ یک عقاب خلق کرده و انسان را سهل و ساده در حکم یک کائنات کوچکی قرار می‌دهد. این امور اگر به اسباب نسبت داده شود، ایجاد یک میکروب مانند خلق هزار کرگدن، و آفریدن یک میوه مانند ایجاد یک درخت بزرگ مشکل می‌شود. در آن صورت باید به هر ذره در بدن ذی‌حیات که وظایف شگفت‌انگیزی بر عهده دارد چشمی داده شود تا هر چیز را ببیند و علمی داده شود تا هر چیز را بداند و به این ترتیب بتواند وظیفه حیاتی دقیق و کامل خود را انجام بدهد. راحتی و سهولت در وحدت به چنان مرتبه‌یی ‌می‌رسد که مثال زیر را برایش بیان می‌کنیم. اگر تجهیزات یک ارتش از دستی واحد، و کارخانه‌یی واحد تأمین شود طبیعتاً مانند تأمین تجهیزات نظامی یک سرباز آسان خواهد بود، اما اگر دستان متعددی در این کار دخالت کنند و تجهیزات متعدد، هر یک از کارخانه‌های جداگانه‌یی تأمین گردد، در آن صورت تجهیزات یک سرباز، از نظر کمّی با هزاران مشکل تدارک می‌شود و از آن نظر که فرماندهان و افسران متعددی در کار دخالت خواهند کرد سختی تأمین تجهیزات هزار سرباز را خواهد داشت؛ هم‌چنین اگر اداره امور هزار سرباز و فرماندهی آن‌ها به یک افسر سپرده شود از جهتی مانند اداره امور یک سرباز سهل و ساده خواهد بود، اما اگر همین کار به ده افسر یا سرباز سپرده شود، کار بسیار پیچیده و مشکل می‌شود؛ به همین ترتیب اگر امور همه چیز به واحد احد واگذار شود، مانند اداره امور یک چیز، ساده و سهل خواهد بود؛ اما اگر همین کار به اسباب نسبت داده شود اداره مسائلِ فقط یک ذی‌حیات، به قدر اداره کل مسائل زمین، مشکل و شاید غیرممکن گردد. پس معلوم می‌شود سهولت در وحدت، در مرتبه وجوب و لزوم است؛ و صعوبت و سختی با دخالت دستان متعدد، به مرتبه غیرممکن می‌رسد. همان‌طور که در مکتوبات رساله نور بیان شده است اگر اموری چون تحولات شب و روز، حرکات ستارگان، دگرگونی فصول پائیز و زمستان و بهار و تابستان به مدبر و آمری واحد سپرده شود، فرمانده بزرگ یاد شده به کره زمین که به مثابه یکی از سربازان‌اش است می‌گوید: «برخیز، بگرد و بچرخ!» زمین نیز به موجب این التفات و خوشی و لذت این دستور، مانند درویش مجذوب مولوی با دو حرکت یومیه و سنویه (روزانه و سالانه) وسیله‌یی می‌شود بسیار سهل و ساده برای تحولات و حرکات ظاهری و خیالی ستارگان، و بدین سان سهولت کامل و آسانی تمام را در وحدت نشان می‌دهد. اما اگر همین کار به جای فرمانده واحد، به اسباب و خواست ستارگان واگذار شود و به زمین گفته شود: «بایست، نگرد!» وضعیت ارضی و سماوی مذکور مانند ایجاد فصول و شب و روز صرفاً با طی میلیون‌ها و میلیاردها سال مسافت شبانه و سالانه‌ی هزاران ستاره و خورشید که هزاران بار بزرگ‌تر از زمین هستند امکان‌پذیر می‌شود؛ و این امر با صعوبت و مشکلاتی در حد محال و غیر ممکن مواجه خواهد بود. کلمه «وَ تَجَلِّى اْلاَحَدِيَّةِ» در مرتبه سوم به حقیقتی بسیار بزرگ، ظریف، عمیق و به غایت گسترده اشاره دارد. ایضاح و اثبات آن را به رساله نور ارجاع داده با تمثیلی بسیار کوتاه نکته‌یی از آن را به شرح زیر بیان می‌کنیم: آری، هم‌چنان که خورشید با نور خود سراسر زمین را روشن کرده و نمونه‌یی از واحدیت را تشکیل می‌دهد، در هر چیز شفافی که مانند آیینه در برابرش قرار گیرد با تمثال و عکس و نور هفت رنگ و صورت ذات خود نیز وجود می‌یابد و نمونه‌یی از احدیت را ارائه می‌دهد. اگر خورشید، علم و قدرت و اختیار می‌داشت و هم‌چنین تکه شیشه‌ها، حباب‌ها و قطره‌هایی که خورشیدهای کوچکی در آن‌ها دیده می‌شود قابلیت می‌داشتند؛ به موجب قانون اراده الهی در هر کدام از آن‌ها و نزد هر یک، خورشید کاملی با تمثال و صفات‌اش وجود می‌یافت و این وجود داشتن در سایر جاها هیچ نقصانی را متوجه تصرفات آن نمی‌کرد و به فرمان قدرت الهی و تأثیر و حکم او موجب ظهورات بزرگ می‌شد، این امر نشان از سهولت و آسانی فوق العاده در احدیت دارد. درست به همین صورت، صانع ذوالجلال به اعتبار واحدیت، با علم و اراده و قدرت‌اش که همه اشیا را احاطه کرده است، نظارت دارد و حاضر و ناظر است؛ و به همین ترتیب به اعتبار و تجلی احدیت‌اش و با اسما و صفات خود نزد هر چیز به‌ویژه ذی‌حیاتان حضور دارد؛ این است که به سادگی و در یک لحظه مگس را طبق نظام هستی عقاب، و انسان را طبق نظام کائنات خلق می‌کند. او ذی‌حیاتان را چنان اعجازآمیز می‌آفریند که اگر همه اسباب گرد هم آیند، بلبل یا مگسی را نمی‌توانند خلق کنند. آفریننده یک بلبل، کسی می‌تواند باشد که همه پرندگان را می‌آفریند و آفریننده یک انسان، همان ذاتی‌ست که کائنات را ایجاد می‌کند. مرتبه چهارم و پنجم: «‌وَ بِسِرِّ الْوُجُوبِ وَ التَّجَرُّدِ وَ مُبَايَنَةِ الْمَاهِيَّةِ وَ بِسِرِّ عَدَمِ التَّقَيُّدِ وَ عَدَمِ التَّحَيُّزِ وَ عَدَمِ التَّجَزِّى» می‌باشد: بیان حقیقت این دو مرتبه برای عموم بسیار دشوار است لذا یکی دو نکته‌ی آن را به اجمال، و معنای آن را به اختصار بیان می‌کنیم: منظور این است که نسبت به قدرت قدیر مطلقی که قوی‌ترین و محکم‌ترین مرتبه از مراتب وجود یعنی وجوب را داراست و در درجه ازلی و ابدی دارای وجود می‌باشد، قدیری که منزه و مجرد از مادیات بوده و ماهیت مقدسی مباین با همه ماهیات دارد، خلقت ستارگان مانند ایجاد ذرات، آفریدن حشر مانند خلق بهار، و زنده کردن همه انسان‌ها در حشر مانند احیای یک نفس سهل و ساده است، زیرا ناخن نوع قدرتمندی از طبقات وجود می‌تواند حامل کوهی از طبقه ضعیف باشد و آن را بچرخاند. مثلاً قوه حافظه و آیینه‌یی که از وجودِ قدرتمند خارجی هستند می‌توانند صد کوه و هزار کتاب از وجود مثالی و معنوی را که ضعیف و خفیف هستند در درون خود جا دهد و آن‌ها را بچرخاند. وجود مثالی هر قدر به لحاظ قدرت از وجود خارجی پایین‌تر باشد، وجود ممکنات حادث و عارضی نیز، از وجود واجبی که ازلی و سرمدی‌ست هزاران مرتبه پایین‌تر و خفیف‌تر است؛ چرا که وجود مقدس مذکور با اندک تجلی خود، عالمی از ممکنات را متحول می‌کند. متأسفانه در حال حاضر سه دلیل مهم که بیماری مسمومیت یکی از آن‌هاست اجازه ادامه نگارش را نمی‌دهد لذا بیان این حقیقت بسیار مفصل و نکات آن را به رساله نور و زمانی دیگر موکول می‌کنیم. مرتبه ششم: «‌وَ بِسِرِّ اِنْقِلاَبِ الْعَوَائِقِ وَ الْمَوَانِعِ اِلى حُكْمِ الْوَسَائِلِ الْمُسَهِّلاَتِ» می‌باشد، یعنی هم‌چنان که با قانونی براساس امر تکوینی و جلوه اراده الهی و به تعبیر علمی عقده حیاتی، و با توجهات آن امر و اراده، شاخه‌های بی‌ادراک و سخت درختی بزرگ مانع نخواهد بود تا مواد و ارزاق لازمی که از همان عقده حیاتی که در حکم منبع انرژی و معده درخت است به میوه‌ها و برگ‌ها و گل‌هایش منتقل شود بلکه بر عکس، وسیله‌یی برای تسهیل امور می‌باشند؛ در ایجاد کائنات و همه مخلوقات نیز، تمام موانع در برابر یک جلوه اراده و توجه امر ربانی، دست از ممانعت برداشته، وسیله‌یی برای سهولت و آسانی می‌شوند؛ لذا قدرت سرمدی، کائنات و انواع مخلوقات روی زمین را به آسانیِ ایجاد همان درخت، می‌آفریند، و هیچ چیز برای او سخت و دشوار نیست. اگر همه ایجادها به قدرت مذکور نسبت داده نشود، در آن صورت خلق و تدبیر همان درخت به اندازه خلقت همه درخت‌ها و شاید آفرینش و اداره زمین دشوار خواهد بود، زیرا در آن صورت همه چیز مانع و سد راه می‌شوند. لذا اگر همه اسباب جمع شوند نمی‌توانند ارزاق و مواد لازم را از معده و منبع انرژیِ عقده حیاتی یک درخت که از امر و اراده سرچشمه می‌گیرد با نظم و انتظام به میوه و شاخ و برگ‌های آن منتقل کنند؛ مگر این‌که به هر جزء درخت و حتی به هر ذره آن چشمی داده شود که تمام اجزاء و ذرات‌اش را ببیند، بداند و بتواند یاری کند، و علمی محیط و قدرتی خارق العاده و معاونتی فوق العاده به آن عطا شود. اینک از این پنج مرتبه بالا برو و بنگر. ببین در کفر و شرک تا چه حد مشکلات و حتی محالات وجود دارد و توجه کن که شرک و کفر تا کجا از عقل و منطق دور و ممتنع‌اند؛ و دقت کن و بدان که در مسیر ایمان و قرآن تا چه حد سهولت و آسانی در مرتبه وجوب وجود دارد و حق و حقیقتی راحت و قطعی در مرتبه معقول و مقبول و لازم هست؛ پس بگو «اَلْحَمْدُلِلّٰهِ عَلٰي نِعْمَةِ الايِمَانِ». (کسالت و مشکلات، بیان بخش باقی‌مانده این مرتبه مهم را به تأخیر انداخت.) مرتبه هفتم: «‌وَ بِسِرِّ اَنَّ الذَّرَّةَ وَ الْجُزْءَ وَ الْجُزْئِىَّ وَ النُّوَاةَ وَ اْلاِنْسَانَ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ صَنْعَةً وَ جَزَالَةً مِنَ النَّجْمِ وَ الْكُلِّ وَ الْكُلِّىِّ وَ الشَّجَرِ وَ الْعَالَمِ». یک یادآوری: اساس و معدن و خورشید حقایق این نُه مرتبه، آیه‌های قُل۟ هُوَ اللّٰهُ اَحَدٌ ۝ اَللّٰهُ الصَّمَدُ از سوره اخلاص است و اشاره‌های کوتاهی به لمعه‌های منبعث از سرّ احدیت و جلوه صمدیت می‌باشد. طی یکی دو نکته اشاره بسیار مختصری خواهیم داشت به معنای مرتبه هفتم، و تفصیل آن را به رساله نور ارجاع می‌دهیم. منظور این است ذره‌یی که در چشم یا مغز وظایف شگفتی بر عهده دارد کم‌تر از یک ستاره و جزء از مجموعِ کل . . . مثلاً مغز و چشم از کلیت انسان، یا یک فرد جزئی به لحاظ حسن خلقت و شگفتی در آفرینش، از عموم یک نوع، یا یک انسان با جوارح عجیب‌اش از جنس حیوان کلی، یا یک هسته و دانه که در حکم فهرست و برنامه و قوه حافظه است به لحاظ آفرینشِ کامل و مخزن بودن، از درختی بزرگ، و آفرینش انسان که کائنات صغیری‌ست از نظر کمال خلقت و اجزای جامع و خارق العاده‌اش که موجب می‌شود هزار وظیفه شگفت انگیز را ایفا کند، از کائنات کم‌تر نیست. پس باید گفت آفریننده ذره، ناتوان از خلقت ستاره نیست؛ و کسی که عضوی چون زبان را می‌آفریند شکی نیست که انسان را به سهولت خلق می‌نماید؛ و کسی که انسانی را چنین کامل خلق می‌کند طبیعتاً می‌تواند همه حیوانات را در کمال سهولت و آسانی بیافریند و در مقابل چشمان‌مان می‌آفریند. کسی که دانه را چون فهرست و لیستی، و چون دفتر قوانین امریه یا عقده حیاتی ایجاد می‌کند شکی نیست که می‌تواند خالق همه درخت‌ها باشد، ذاتی که انسان را به عنوان نوعی هسته معنوی عالم، یا میوه جامع آن خلق می‌کند و مظهر و آیینه تمام اسمای الهی قرار داده و با تمام کائنات پیوند می‌دهد و خلیفه خود در زمین‌اش می‌کند البته و بی‌شک چنان قدرتی دارد که کائنات عظیم را به سهولت خلقت انسان بیافریند و امورش را سر و سامان دهد. پس خالق و صانع و پروردگارِ ذره و جزء و جزئی و دانه و انسان هر کس که باشد البته و بالبداهه خالق و صانع و پروردگار ستارگان و انواع و کل و کلیات و درختان و همه کائنات خواهد بود و محال و ممتنع است کس دیگری باشد. مرتبه هشتم: «‌وَبِسِرِّ اَنَّ الْمُحَاطَ وَ الْجُزْئِيَّاتِ كَاْلاَمْثِلَةِ الْمَكْتُوبَةِ الْمُصَغَّرَةِ اَوْ كَالنُّقَطِ الْمَحْلُوبَةِ الْمُعَصَّرَةِ فَلاَ بُدَّ اَنْ يَكُونَ الْمُحِيطُ وَ الْكُلِّيَّاتُ فِى قَبْضَةِ خَالِقِ الْمُحَاطِ وَ الْجُزْئِيَّاتِ لِيُدْرِجَ مِثَالَهَا فِيهَا بِمَوَازِينِ عِلْمِهِ اَوْ يُعَصِّرَهَا مِنْهَا بِدَسَاتِيرِ حِكْمَتِهِ‌» می‌باشد، یعنی نسبت فردها و تخم‌ها و دانه‌های موجود در کل و کلیات، و جزئیات احاطه شده به کلیات بزرگ احاطه کننده، مانند نمونه‌های بسیار ریز و نسخه‌ها و مثال‌های کل و کلیاتی‌ست که با رسم الخط بسیار ظریف در قطعه‌یی بسیار کوچک کتابت شده‌اند. بنابراین، کلیات احاطه کننده می‌بایست در قبضه و تصرف کامل آفریننده آن جزئیات باشند تا بتوانند با موازین علم او و قلم‌های ظریف‌اش، کتاب آن محیط بزرگ را در صدها قطعه و دفتر بسیار کوچک درج کنند؛ هم‌چنین نسبت‌ها و تمثیل‌های اجزا و جزئیات احاطه شده با محیط مانند قطرات شیری‌ست که از محیط بودن دوشیده شده باشند . . . مانند این است که کسی محیط مذکور را فشرده و نقطه‌های یاد شده از آن چکیده شده باشند. مثلاً تخم خربزه هم‌چون قطره‌یی‌ست که از همه جوانب خربزه دوشیده شده، یا نقطه‌یی‌ست که کتاب مورد نظر به طور کامل در آن نوشته شده و خلاصه و فهرست و برنامه‌اش را حمل می‌کند. بنابراین ضروری‌ست محیط کل و کلیات مذکور در اختیار صانع جزئیات و قطره‌ها و نقطه‌ها و فردهای یادشده باشد؛ تا با قواعد و احکام حساس حکمت‌اش، فردها و قطره‌ها و نقطه‌ها را از آن حاصل کند. معلوم می‌شود خالق یک دانه یا یک فرد، همان کسی‌ست که کل و کلیات بزرگ مذکور و کلیات و اجناس بسیار بزرگ‌تر از آن‌ها را که احاطه‌شان کرده می‌آفریند و جز این غیرممکن است. پس کسی که نفس واحدی را می‌آفریند می‌تواند همه انسان‌ها را بیافریند؛ و کسی که مرده واحدی را زنده می‌کند، می‌تواند مرده جن و انس را در قیامت زنده کند، و زنده خواهد کرد. لذا حکم و دعوی آیه‌ مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ را ببین که به صورت بسیار قطعی و روشن حق و عین حقیقت است. مرتبه نهم: «‌وَ بِسِرِّ كَمَا اَنَّ قُرْانَ الْعِزَّةِ الْمَكْتُوبَ عَلَى الذَّرَّةِ الْمُسَمَّاةِ بِالْجَوْهَرِ الْفَرْدِ بِذَرَّاتِ اْلاَثِيرِ لَيْسَ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ خَارِقِيَّةَ صَنْعَةٍ مِنْ قُرْانِ الْعَظَمَةِ الْمَكْتُوبِ عَلى صَحِيفَةِ السَّمَاءِ بِمِدَادِ النُّجُومِ وَ الشُّمُوسِ كَذلِكَ اِنَّ وَرْدَ الزُّهْرَةِ لَيْسَتْ بِاَقَلَّ جَزَالَةً وَ صَنْعَةً مِنْ دُرِّىِّ نَجْمِ الزُّهْرَةِ وَ لاَ النَّمْلَةُ مِنَ الْفِيلَةِ وَ لاَ الْمِكْرُوبُ مِنَ الْكَرْكَدَانِ وَ لاَ النَّحْلَةُ مِنَ النَّخْلَةِ بِالنِّسْبَةِ اِلى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ فَكَمَا اَنَّ غَايَةَ كَمَالِ السُّرْعَةِ وَ السُّهُولَةِ فِى اِيجَادِ اْلاَشْيَاءِ اَوْقَعَتْ اَهْلَ الضَّلاَلَةِ فِى اِلْتِبَاسِ التَّشْكِيلِ بِالتَّشَكُّلِ الْمُسْتَلْزِمِ لِمُحَالاَتٍ غَيْرِ مَحْدُودَةٍ تَمُجُّهَا اْلاَوْهَامُ كَذلِكَ اَثْبَتَتْ لاَهْلِ الْهِدَايَةِ تَسَاوِىَ النُّجُومِ مَعَ الذَّرَّاتِ بِالنِّسْبَةِ اِلى قُدْرَةِ خَالِقِ الْكَائِنَاتِ جَلَّ جَلاَلُهُ وَ لاَ اِلهَ الاَّ هُوَ اللّهُ اَكْبَرُ‌» (علاقه داشتم معنای این مرتبه پایانی را به تفصیل بیان کنم، اما افسوس که فشارهای حاصل از زورگویی‌ها و محدودیت‌های دل‌بخواهی، ضعف مزاج و بیماری‌های دردناک ناشی از مسمومیت، مانع این کار بوده‌اند، لذا مجبور شدم با اشاره کوتاهی به معنایش اکتفا کنم.) معنای مرتبه نهم این است: چنان که فرضاً در ذره‌یی که قابل انقسام نیست و در علم کلام و فلسفه جوهر فرد نامیده می‌شود، با ذره‌های ماده اثیری که از آن هم کوچک‌تر است قرآن عظیم الشأنی نوشته شود، و در صحایف سماوات نیز با ستارگان و خورشیدها قرآن کبیر دیگری نوشته شود و آن دو مورد موازنه قرار گیرد، بی‌تردید قرآن میکروسکوپی نوشته شده با ذره جوهر فرد از نظر شگفتی و اعجاز صنعت از قرآن عظیم و کبیری که پهنه آسمان‌ها را زینت می‌بخشد نه تنها چیزی کم نخواهد داشت بلکه از جهتی بهتر نیز خواهد بود؛ به همین ترتیب گل زَهره از نظر غرابت و جزالت در آفرینش، و نسبت به قدرت آفریننده کائنات از ستاره زُهره چیزی کم ندارد؛ و مورچه از فیل پایین‌تر نیست، و میکروب از نظر خلقت از کرگدن شگفت‌آورتر است و زنبور از نظر فطرت عجیب‌اش از درخت خرما جلوتر است. معلوم می‌شود کسی که زنبوری را می‌آفریند قادر است همه حیوانات را هم خلق کند؛ زنده کننده یک نفس می‌تواند همه انسان‌ها را در محشر زنده نموده، و در عرصه قیامت جمع کند؛ و جمع خواهد کرد. انجام هیچ کاری برای او دشوار نیست، لذا در برابر چشم ما در هر بهار به سرعت و سهولت صد هزار نمونه حشر را می‌آفریند. معنای بسیار مختصر جمله عربی پایانی چنین است: گمراهان از حقایق محکم مراتب مذکور بی‌خبرند، و از آن‌جا که مخلوقات، به غایت سریع و بسیار سهل و آسان در یک لحظه وجود می‌یابند، تشکیل و ایجاد آن‌ها را توسط قدرت بی‌حد و حصر یک صانع، متوهمانه تشکّل و ایجادِ خود به خودی پنداشته و درِ خرافاتی محال و غیر ممکن را به روی خود می‌گشایند که هیچ ذهن و حتی وهم نیز قبول‌اش ندارد. برای نمونه باید گفت با قبول چنان فرضی لازم است هر ذره‌یی از جانداران قدرت و علمی بی‌پایان داشته و از چشمی برخوردار باشد که همه چیز را ببیند و اقتداری که به موجب آن بتواند هر صنعتی را ایجاد کند. آن‌ها با عدم قبول خدای یگانه به موجب مذهب خود مجبورند خدایانی به عدد ذرات را قبول داشته باشند؛ و به این صورت مستحق عذاب اسفل سافلین جهنم می‌شوند. اما اهل هدایت با تصدیق مبتنی بر عین الیقین، ایمانی محکم و باوری قطعی که به‌واسطه حقایق متقن و حجت‌های ثابتِ مراتب پیشین بر قلب سلیم و عقل سالم‌شان جاری شده، با اطمینان قلبیِ دور از شبهه و وسوسه معتقد شده‌اند که ستارگان و ذره‌ها و کوچک‌ترین و بزرگ‌ترین‌ چیزها، نسبت به قدرت الهی تفاوتی ندارند که این شگفتی‌ها در برابر چشمان ما تحقق می‌یابند. هر صنعت شگفت ادعای آیه مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ را تصدیق کرده و گواهی می‌دهد که حکم این آیه عین حق و حقیقت است؛ لذا با زبان حال «اَللّٰهُ أَكْبَر» می‌گوید. ما نیز به عدد آن‌ها «اَللّٰهُ أَكْبَر» می‌گوییم و ادعای آیه مذکور را با تمام توان و اعتقادمان تصدیق و تأیید می‌کنیم و با حجت‌های بی‌شمار گواهی می‌دهیم که حکم این آیه عین حق و نفس حقیقت می‌باشد. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّم۟ عَلٰى مَن۟ اَر۟سَل۟تَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

§7

بر‌اساس بشارت حدیث، خادمان بزرگ دین که در ابتدای هر قرن ظهور می‌کنند، مُبتدع نیستند، مُتّبع‌اند. یعنی آن‌ها چیز جدیدی را از خود مطرح نمی‌کنند و احکام جدیدی نمی‌آورند. به شیوه تبعیت از حرف به حرف مبانی و احکام دین و سنن محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، برای تقویت و تحکیم دین می‌کوشند، حقیقت و اصل دین را اظهار می‌دارند و اباطیلی را که دیگران در صدد آمیختن به دین بوده‌اند رفع و ابطال می‌کنند. تجاوزهایی را که به دین شده بود رد و امحا کرده، و برای اقامه اوامر ربانی تلاش می‌کنند و شرافت و والایی احکام الهی را اظهار و اعلام می‌دارند. آن‌ها بدون آن‌که شاکله اصلی را به هم بریزند و خدشه‌یی بر روح بنیادین (دین) وارد کنند با توضیحات جدید و متناسب با فهم زمانه از اصول جدیدِ اقناع بهره می‌برند و وظیفه خود را با توجیهات و تفصیلات نو به جا می‌آورند. این مأموران ربانی با افعال و اعمال خود نیز مُصدِّق مأموریت‌های خویش می‌شوند. آن‌ها وظیفه‌ی آیینه‌داری صلابت ایمان و اخلاص خویش را خود شخصاً انجام می‌دهند، و مرتبه ایمان‌شان را بالفعل اظهار کرده، و نشان می‌دهند که عامل کامل اخلاق محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و نماینده حقیقی رفتار احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و کردار نبوی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام هستند. خلاصه این‌که آن‌ها از نظر عمل و اخلاق، و پیروی از سنت نبوی و تمسک به آن، بهترین مثال کامل در امت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و نمونه‌یی برای اقتدا می‌شوند. آثاری که اینان براساس فهم زمانه و مرتبه علمی مردم در تفسیر کتاب خدا و ایضاح احکام دینی می‌نویسند، محصول القای نفس یا قریحه عالی خودشان نیست، نتیجه هوش و عرفان‌شان نیست. این آثار الهام و تلقین‌های مستقیم ذات پاک رسالت عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است که منبع وحی می‌باشد. «جلجلوتیه»، «مثنوی شریف»، «فتوح الغیب» و آثار دیگر مانند آن، همه از این نوع‌اند. آن شخصیت‌های عالی در حکم ترجمان این آثار قدسی می‌باشند. البته این شخصیت‌های مقدس در تنظیم آثار برگزیده مذکور و در طرز بیان آن‌ها سهیم‌اند، یعنی این اشخاص مقدس در حکم مَظهر آن معانی و مرآت و منعکس کننده آن‌ها می‌باشند. اما درباره رساله نور و ترجمان آن: در این اثر ارزشمند، فیضی عظیم و کمالی نامتناهی وجود دارد که تاکنون مشابه‌اش دیده نشده است؛ و چنان ملموس، وارث فیوضات قرآن که مشعل الهی و شمس هدایت و آفتاب سعادت است می‌باشد که تاکنون هیچ اثری بدان مرتبه نائل نشده است؛ لذا اساس آن، نور محض قرآن است و بیش از آثار دیگر اولیاء الله حامل فیض انوار محمدی ‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است و سهم و علاقه ذات پاک رسالت و تصرف قدسی‌اش در آن بیش از آثار دیگر اولیاء الله می‌باشد؛ مظهریت و کمالات شخصیت معنوی ترجمان و مظهر آن نیز به همان نسبت بی‌مثل و مانند است و این حقیقتی‌ست آشکار چون خورشید. آری، ذات مذکور در دوران کودکی و بی‌هیچ تحصیلی (برای رعایت ظاهر امر، در مدت سه ماه تحصیل) وارث علوم اول و آخر، لدنیات، حقایق اشیا، اسرار کائنات و حکمت الهی شده است. تاکنون کسی به چنین مرتبه‌یی از مظهریت علیا نائل نیامده و این عالم نابغه همتایی ندارد. تردیدی نیست که ترجمان (رساله) نور با برخورداری از چنین حالات و متانت اخلاقیِ خارق العاده‌یی که از تجسم عفت و پاکدامنی، شجاعت فوق العاده و استغنای مطلق تشکیل می‌شود بالذات معجزه‌یی فطری، عنایتی تجسم یافته، و موهبتی مطلق است. این ذات خارق العاده پیش از رسیدن به سن بلوغ، علامه‌یی بی‌بدیل بود و همه جهان علم را به مبارزه می‌طلبید. او با هر یک از ارباب علوم که مناظره می‌کرد او را به سکوت وا می‌داشت. به هر سؤالی در هر‌ جا که مطرح می‌شد بی‌هیچ شک و شبهه‌یی پاسخ قطعی می‌داد؛ او از سن چهارده سالگی به استادی پرداخت و همواره به پیرامون خود فیض علم و نور حکمت پراکند. به همین ترتیب ظرافت و عمقی که در توضیحاتش وجود داشت و علویت و متانتی که در بیانش بود و بصیرت و فراست ژرفی که در توجیهاتش مشاهده می‌شد و نور حکمت‌اش، ارباب عرفان را به شگفتی وا داشت؛ به همین سبب به حق عنوان باشکوه «بدیع الزمان» را بر او نهادند. او با مزایای عالی و فضایل علمیه‌اش در نشر و اثبات دین محمد‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با حالتی تمام و کمال به میدان آمد. چنین شخصیتی بی‌شک مظهر توجهات عالی حضرت سید الانبیا و از عالی‌ترین حمایت‌ها و همت‌هایش برخوردار بوده است. او بی‌تردید ذات کریم‌ الصفاتی‌ست که به امر و فرمان نبی اقدس‌ عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام طی طریق می‌کرد و با تصرف او حرکت می‌نمود و وارث و منعکس کننده انوار و حقایق او بود. او انوار محمدی و معارف احمدی و فیوضات شمع الهی را در درخشان‌ترین شکل بروز داد، و اشارات ریاضی مربوط به قرآن و حدیث به او منتهی شد و بیان‌های مبتنی بر ریاضی آیات جلیله که بیانگر خطاب‌های نبوی‌ست در خود او جمع شد؛ با این دلالت‌ها تردیدی نیست که در مسیر خدمت ایمانی، آیینه و مجلای رسالت (نبوی)، واپسین میوه نورانی شجره نبوت، آخرین دهان حقیقی زبان پیامبری از نقطه نظر ارثیت، و آخرین حامل سعادتمند شمع الهی در مسیر خدمت ایمانی بود. به نام شاگردان رساله نور که در مدرسه سوم یوسفیه پای تنها درس آن یعنی «الحجة الزهرا» و «زهرة النور» نشستند. احمد فیضی، احمد نظیف، زبیر، صلاح الدین، جیلان، صونگور، طابانجه‌لی با این‌که سهم مرا صد مرتبه بیش از شایستگی‌ام بیان داشته‌اند، اما نتوانستم جسارت کنم و موجب تکدر خاطر امضا کنندگان شوم. سکوت کردم و مدح و ثنای مطرح شده را به حساب شخصیت معنوی شاگردان رساله نور پذیرفتم. سعید نورسی بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا خدمت حضرت استادمان که بسیار محبوب و ارجمند و گرامی و مشفق‌اند! ای استاد محترم که اراده جزئی خود را کاملاً رها کرده و همه امور را به اراده ربانی واگذار نموده‌اید و در هر مصیبت و فشار ظاهری، رحمت و حکمت تقدیر الهی را می‌بینید و با توکل کامل و تسلیم شدنی محض با صبر و تحمل منتظر نتایج این جلوه ربانی می‌شوید! ای سرور فاضل ما! در این زمانه دهشت انگیز که قلب انسان را به لرزه در می‌آورد، و در برخی مناطق، نقطه‌ی‌ استناد اهل ایمان شروع به ریختن کرده، و گروهی از اسباب و نشریات در جبهه مخالفِ ارکان ایمان قرار گرفته و کسانی که وجود خدا را انکار می‌کنند آشکارا و حق به جانب در انظار ظاهر می‌شوند؛ در زمانه‌یی که مخالفت با فرامین قرآن و عدم باور به قوای معنوی و نسبت دادن ایجاد و تصنیع به طبیعت بی‌ادراک، کور و کر شعار تمدن و معرفت و روشنفکری می‌باشد؛ شما با تألیف رساله‌ی نور که از معجزات معنوی قرآن است علاجی را که در حکم پادزهر است در اختیار قلب‌های مضطرب و درمانده‌ی فراوانی گذاشتید که نیازمند آب حیات ایمان بودند؛ سعادت ابدی را به آن‌ها بشارت دادید و آرمان‌های‌شان را با براهین و حجت‌های قطعی اثبات نمودید؛ ای راهنمای عزیز و قدسی ما که در جاده کبرای حقیقت گام بر می‌دارید! براساس سرّ «‌اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ‌» قطعاً نمونه‌یی از حسنات و نیکی‌های صدها هزار طلبه‌ی نور که با رساله‌های نور ایمان‌شان را نجات داده‌اند در دفتر اعمال شما ثبت خواهد شد. هم‌چنان که حضرت حق رساله شفابخش «ثمره» را در زندان دنیزلی عطا فرمود؛ طوری که سختی‌های زندان از میان رفت، و همان‌طور که رایحه به غایت دل انگیز گل، تلخی خارهای آن را محو کرد، خداوند دشواری‌های فانی شما را از بین برد؛ و درست به همان منوال، حضرت رحیم ذوالجمال که کریم است باز هم در زندان آفیون که یک روز اضطراب مادی آن مساوی یک ماه فشار در زندان دنیزلی‌ست، بخش‌های استعانت و توحید و تحمید از رساله حجة الزهرا و قسمت تصدیق‌هایش بر رسالت محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و حجت‌های معظم آن را با ‌دست شما استاد عزیز چون تریاق و پادزهری عطا فرمود. ما طلبه‌های سراپا تقصیر شما که خواندن و نوشتن را با فیض رساله نور آموخته‌ایم معتقدیم این سه رساله کوچک مانند دانه‌ی کاج که خلاصه و برنامه‌یی از درخت بزرگ کاج را در درون خود محفوظ می‌دارد حجتی بر حقانیت قطعی رساله نورند؛ و هم آن‌ها را نوعی خلاصة الخلاصه‌ی رساله نور تلقی می‌کنیم. یکی از این سه رساله که ما از تعریف فضایل‌شان ناتوانیم و فقط می‌توانیم بگوییم مطالعه آن‌ها گشایشی در روح‌مان ایجاد نموده و دردهای مادی ما را مبدل به سرور و شادی کرده و میوه‌های بی‌شماری از بوستان ایمان هدیه می‌آورند، یازده حجت توحیدی را بیان می‌کند که کفر و ضلالت و ظلمات طبیعت گرایی زمان ما را در هم خواهد شکست و از بین خواهد برد؛ دومین رساله تفسیر دلنشینی‌ست از سوره شریف «فاتحه» که منبع و اساس و استاد موازنه‌های موجود در رساله نور است و حجت‌های ایمانی و قدسی آن را در بر می‌گیرد؛ و سومین رساله نیز ترجمه کامل و اطمینان بخش و به غایت درخشانی از بخش مربوط به رسالت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است که باز هم در مدرسه یوسفیه آفیون بر قلب مبارک شما استاد عزیز خطور کرد. ما که به هیچ وجه شایستگی هیچ چیز را نداریم آثار شما را که دارای ماهیت مذکور هستند دریافت کردیم و با تمام توان‌مان در انتشارشان خواهیم کوشید. حضرت حق را شکر بی‌پایان گفته و دعا می‌کنیم که «یا ارحم الراحمین! از استاد ما برای همیشه راضی و خشنود باش». اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى به نام طلبه های رساله نور زبیر، جیلان، صونگور، ابراهیم

§8

بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ رَح۟مَةُ اللّٰهِ وَ بَرَكَاتُهُ اَبَدًا دَائِمًا برادران صادق و عزیزم حقیقت‌های موجود در این رساله‌ی درسی که اصل آن به عربی بوده چهل سال پیش به اصرار علمای شام در مسجد اموی در حالی برای جمعیت زیادی قریب به ده هزار نفر ایراد شد که صد تن از علما نیز در آن‌جا حضور داشتند. سعید قدیمی حقایق مذکور را با حسی قبل از وقوع احساس کرده، و در کمال قطعیت بشارت‌هایی داده و گمان می‌داشت که این حقایق در آینده‌یی نزدیک مشاهده خواهد شد. لیکن دو جنگ جهانی و استبداد مطلق بیست و پنج ساله، به مدت چهل پنجاه سال باعث تأخیر آن حس قبل از وقوع شد. خبرهایی را که او در آن زمان داد اینک در عالم اسلام عیناً پدیدار می‌شود. پس باید گفت این درس بسیار بااهمیت، صرفاً خطبه‌یی قدیمی نیست که زمانش گذشته باشد؛ بلکه درسی اجتماعی و اسلامی، نو و منطبق بر حقیقت برای جماعتی سیصد و هفتاد میلیونی در جهان اسلام می‌باشد، با این تفاوت که سال1371 (ه .ق) بدل از 1327(ه .ق) است و به جای مسجد اموی، جهان اسلام مورد خطاب قرار می‌گیرد، لذا حدس می‌زنم زمان انتشار ترجمه آن رسیده باشد. لذا اگر انتشار آن را مناسب دیدید منتشرش کنید. در این‌جا نگارش پاسخ بسیار مهم به پرسشی به غایت بااهمیت، مناسب دیده شد، زیرا چهل سال پیش سعید قدیمی در درس خود با حسی قبل از وقوع طوری بحث می‌کند که گویا درس‌های عالی رساله نور و تأثیرات آن را دیده است. این است که پرسش و پاسخ مذکور را می‌نویسیم. اشخاص بسیاری از من و بعضی برادران (جماعت) نور پرسیده‌اند و هنوز هم می‌پرسند که «چرا رساله نور در مصاف با این همه معارض و فیلسوف معاند و اهل ضلالت شکست نمی‌خورد؟ در حالی که تا حدودی از انتشار میلیون‌ها کتاب مفید و باارزش در‌باره ایمان و اسلام ممانعت می‌کنند و بسیاری از مردم و جوانان بیچاره را با سرگرم کردن به لذات زندگی دنیوی و بی‌بند و باری از حقایق ایمان محروم می‌سازند و با حملات شدید و رفتارهای ظالمانه و دروغ‌ها و تبلیغات علیه رساله نور تلاش می‌کنند تا این مجموعه را در هم شکسته و مردم را از آن بترسانند و منصرف کنند، پس چرا ششصد هزار نسخه از رساله نور به گونه‌یی که در هیچ اثر دیگری سابقه ندارد، غالباً به شکل دست‌نویس و با کمال اشتیاق به صورت پنهانی منتشر شده، و در داخل و خارج با ذوق و شوق مطالعه می‌شود؟ حکمت این مطلب چیست؟ دلیل آن کدام است؟» در پاسخ به سؤالات فراوانی از این قبیل می‌گوییم: رساله نور که براساس سرّ اعجاز قرآن حکیم تفسیر حقیقی کتاب خدا می‌باشد، همان‌طور که در این دنیا جهنمی معنوی را در ضلالت نشان می‌دهد، در دایره ایمان نیز اثبات می‌کند که بهشتی معنوی در این دنیا وجود دارد، نیز آلام دردناک معنوی در گناهان و پلیدی‌ها و لذت‌های حرام را نشان داده، و وجود لذات معنوی هم‌چون لذت‌های بهشتی در حسنات و خصلت‌های نیکو و عمل به حقایق دین را اثبات می‌کند. این است که در میان افراد بی‌بند و بار و گمراه، عاقلان را نجات می‌دهد؛ زیرا در زمانه فعلی دو وضعیت دهشتناک به شرح زیر وجود دارد: وضعیت اول: تنها راه نجات اهل فسق و فجوری که به عاقبت نمی‌اندیشند، و یک درهم لذت نقد را بر یک من لذت آتی ترجیح می‌دهند، و احساسات انسانی بر عقل و اندیشه آن‌ها غلبه دارد، این است که درد و الم موجود در همان لذت را نشان داده و احساسات‌شان را مغلوب کنید؛ و براساس اشاره‌یی که در آیه يَس۟تَحِبُّونَ ال۟حَيٰوةَ الدُّن۟يَا (ابراهیم: 3) هست تنها چاره نجات کسانی که در این زمانه بر نعمت‌ها و لذاتِ چون الماس آخرت واقف‌اند و با این حال خرده شیشه‌های شکستنی دنیوی را بر آن ترجیح داده، و براساس حب دنیا و رازی که گفتیم و به رغم وجود ایمان، از اهل ضلالت پیروی می‌کنند، این است که در دنیا نیز عذاب جهنم و درد و الم آن را نشان‌شان دهیم. رساله نور چنین مشربی دارد. وگرنه امروز در برابر عناد و گمراهی حاصل از کفر مطلق و علم، و دلبستگی و عادت حاصل از بی‌بند و باری اگر بخواهید مردم را با شناساندن حضرت حق و اثبات وجود جهنم، با ترس از عذاب جهنم از بدی‌ها و پلیدی‌ها منصرف کنید، از هر ده نفر و شاید بیست نفر ممکن است یک نفر درس بگیرد. او هم احتمالاً بعد از درس گرفتن می‌گوید:«خداوند غفور رحیم است و جهنم نیز این نزدیکی‌ها نیست» و ممکن است به بی‌بند و باری خود ادامه دهد، و بی‌شک قلب و روح چنین کسی مغلوب احساساتش می‌شود. بیش‌تر ارزیابی‌ها در رساله نور بدین منوال است که با نشان دادن نتایج وحشتناک و دردآور کفر و گمراهی در دنیا، لجبازترین و نفس‌پرست‌ترین انسان را نیز از بی‌بند و باری‌ها و لذت‌های منحوس و نامشروع متنفر کرده، عاقلان آن‌ها را به‌سوی توبه سوق می‌دهد. مُجمل این ارزیابی‌ها که در گفتارهای «ششم، هفتم و هشتم» و ارزیابی مفصلی که در «موقف سوم گفتار سی و دوم» آمده، بی‌بند و بارترین فردی را هم که در مسیر گمراهی پیش می‌رود می‌ترساند و درس مورد نظر را به او می‌قبولاند. برای نمونه به اوضاعی که به‌واسطه سیاحت خیالی در آیه نور به عنوان حقیقت، مشاهده شده به اختصار کامل اشاره خواهیم کرد. کسی که خواهان تفصیل موضوع است به صفحات «256 تا 259» در پایان «سکه غیبیّه» مراجعه کند. از جمله آن مطالب چنین است: در آن سیاحت خیالی وقتی دنیای حیواناتِ نیازمند رزق و روزی را مشاهده کردم نگاه مبتنی بر فلسفه مادی موجب شد عالم ذی‌حیات مذکور را به سبب ناتوانی و درماندگیِ همراه با نیاز و گرسنگی شدید، بسیار الیم و دردناک ببینم. چون با چشم اهل ضلالت و غفلت نگاه کردم فریاد کشیدم، اما در یک لحظه که با دوربین ایمان و حکمت قرآن نگاه کردم، اسم رحمان را دیدم که در برج رزاق چون خورشیدی درخشان تابیدن گرفت و عالم ذی‌حیات بیچاره و گرسنه را مُزین به نور رحمت کرد. آن‌گاه در دنیای حیوانات، دنیای دیگری را دیدم غرق ظلمت که بچه‌ها با ضعف و ناتوانی و احتیاج در آن دست و پا می‌زدند؛ غم انگیز و دردناک بود و موجب رقت و ترحم هر کسی می‌شد. با چشم اهل ضلالت که نگاه کردم گفتم:«ای وای!» اما ناگهان ایمان عینکی به من داد، و دیدم اسم رحیم در برج شفقت طلوع کرد؛ آن عالم تلخ و دردناک را با روشی زیبا و دلنشین چنان به عالمی دوست داشتنی تبدیل و منور کرد که اشک‌های ناشی از شِکوه و تحمل درد و حُزنِ مرا تبدیل به قطره‌های ناشی از لذات شکر و شادی نمود. سپس عالم انسان، چون پرده سینما در برابرم ظاهر شد. با دوربین اهل ضلالت نگاه کردم. این عالم را چنان ظلمانی و وحشتناک دیدم که از اعماق دل فریاد کشیدم «ای وای!» زیرا (از نگاه اهل ضلالت) انسان با آمال و آرزوهایی که تا ابد امتداد می‌یابد، و با تصورات و اندیشه‌هایش که بر کائنات احاطه دارد، و با همتی که به جد خواهان بقای جاودان و سعادت ابدی و بهشت است، و با استعدادهای درونی، و قوای فطری بی‌حد و حصر و آزاد، هم‌چنین با نیازهایی که متوجه مقاصد بی‌انتهاست، به رغم ناتوانی و عجزش، از سوی دشمنان و مصایب بی‌شمار مورد حمله قرار می‌گیرد، و با این حال عمری کوتاه و حیاتی پر دغدغه در متن ترس و واهمه‌ی هر روزه از مرگ را تجربه می‌کند؛ در متن معیشتی به غایت پریشان، متحمل بلای همیشگی زوال و فراق می‌شود که برای قلب و وجدان درد آورترین و سخت‌ترین حالت است؛ او با این وضع به قبر و قبرستان که برای اهل غفلت دروازه ظلمات ابدی‌ست نگاه می‌کند. انسان‌ها یک به یک و گروه گروه به چاه ظلمات پرتاب می‌شوند. به محض مشاهده‌ی عالم انسان در ظلمات و تاریکی، در حالی که با قلب و روح و عقلم، و با تمام لطائف انسانی و شاید با تمام ذرات وجودم آماده گریستن با فریاد و فغان بودم، نور و قوت ایمانی منبعث از قرآن، عینک ضلالت و گمراهی را در هم شکست و چشمی را بر سر من نهاد. دیدم اسم عادلِ حضرت حق در برج حکیم . . . اسم رحمان در برج کریم . . . اسم رحیم در برج غفور یعنی در آن معنا اسم باعث در برج وارث . . . اسم محیی در برج محسن . . . و اسم رب در برج مالک؛ هر یک چون خورشیدی طلوع نموده، و همه عوالم موجود در عالم ظلمانی انسان را نورانی و مسرور کردند. حالات جهنمی را در هم کوفته، پنجره‌هایی به‌سوی عالم نورانی آخرت گشوده و نورهایی به سمت دنیای در هم ریخته و پریشان انسان افشاندند. به تعداد ذرات کائنات «اََلْحَمْدُلِلَّه» و «اَلشُّكرلِلَّه» گفتم؛ و به عین الیقین دیدم و به یقین دانستم که در همین دنیا هم در ایمان، بهشتی معنوی و در ضلالت، جهنمی معنوی وجود دارد. آن‌گاه عالم کُره زمین مشاهده شد و قوانین علمی و ظلمانی فلسفه‌یی که از دین تبعیت نمی‌کند در سیاحت خیالی‌ام عالم وحشتناکی را نشانم داد. وضعیت نوع انسان درمانده‌یی که در کره بسیار سالمند و پیر زمین و روی آن کشتی دهشتناک و در خلأهای بی‌حد و حصر کائنات سرگرم سیر و سیاحت است، در ظلمتی هولناک در برابر دیدگانم ظاهر شد. کره سالمندی که هفتاد بار سریع‌تر از گلوله توپ حرکت می‌کند، و مسافتی بیست و پنج هزار ساله را در یک سال طی کرده و دور می‌زند و همیشه قابلیت متلاشی شدن و تکه تکه شدن را دارد و درون‌اش مملو از تلاطم است. سرم به دَوَران افتاد و چشمان‌ام سیاهی رفت. عینک فلسفه را بر زمین کوبیدم و شکستم. به یک باره با چشمی نگاه کردم که منور به حکمت قرآنی بود. دیدم اسم‌های « قدير، عليم، رب، الله، رب السموات و الارض و مُسخر الشمس و القمرِ» آفریننده زمین و آسمان‌ها در بروج رحمت و عظمت و ربوبیت، چون خورشید طلوع کردند و آن عالم ظلمانی و وحشتناک و دهشت‌انگیز را چنان روشنایی بخشیدند که کره زمین در آن حالت به چشم با ایمان من چون کشتی‌ای سیاحتی دیده شد که در نهایت نظم، تحت کنترل (خداوند)، کاملاً مجهز، راحت و امن است و روزی همه در آن تأمین می‌باشد؛ زمین را چون کشتی، هواپیما و قطاری دیدم که برای پاکی و لذت و داد و ستد و سیاحت ذی‌روحان حول خورشید در مملکت ربانی مهیا شده و محصولات تابستان و بهار و پاییز را در اختیار روزی طلبان می‌گذارد؛ به عدد ذرات کره زمین «اَلْحَمْدُلَلُّهِ عَلَي نِعْمَةِ الاِيمانِ» گفتم. براساس این قبیل مقایسه‌ها و موازنه‌ها در رساله نور که شمارشان بسیار زیاد است ثابت می‌شود که فاسقان و گمراهان در همین دنیا هم در جهنمی معنوی عذاب می‌کشند و اهل ایمان و صلاح نیز در همین دنیا می‌توانند به‌واسطه اسلام و انسانیت و تجلیات ایمان و جلوه‌هایش در بهشتی معنوی لذات معنوی بهشت را بچشند و نسبت به مرتبه ایمان خود از آن بهره‌مند گردند. لیکن جریان‌هایی که در این زمانه پرتلاطم حواس انسان را ابطال و نظر او را متوجه اطراف و اکناف کرده و از بین می‌برند، موجب نوعی سرگشتی از نوع ابطال حس در انسان می‌شوند؛ به نحوی که اهل ضلالت موقتاً متوجه عذاب معنوی خود نشده و اهل هدایت نیز دچار غفلت شده نمی‌توانند قدر لذت حقیقی را بدانند. دومین وضعیت دهشتناک این قرن: ضلالت‌های ناشی از علم و کفر مطلق، و سرپیچی و تمرد حاصل از کفر عنادی، نسبت به زمان فعلی در گذشته بسیار کم‌تر بود. این است که دروس و حجت‌های محققان مسلمان در زمان قدیم کاملاً کافی بود. آن‌ها کفر مشکوک را خیلی زود از میان می‌بردند. ایمان به خدا امری عمومی بود، لذا با بحث از خدا و هشدار درباره جهنم بسیاری از مردم از فسق و فجور و ضلالت دست بر می‌داشتند، اما امروز به جای یک نفر کافر مطلقی که در شهرهای قدیم بود، در هر قصبه صد کافر می‌توان یافت. تعداد کسانی هم که به‌سبب علم و تکنیک سر از ضلالت در آورده و در برابر حقایق ایمان تمرد و عناد می‌کنند امروز نسبت به گذشته صدبرابر بیش‌تر شده است. این معاندان سرکش با غروری در مرتبه فرعونیت و با ضلالتی هولناک در برابر حقایق ایمانی به مبارزه بر می‌خیزند، لذا برای ریشه کن کردن آنان در این دنیا به حقیقتی قدسی چون بمب اتم احتیاج است تا تجاوزهای آن‌ها را متوقف نموده، و قسمی از آنان را وارد دایره ایمان کند. حضرت حق را سپاس بی‌پایان که رساله نور به عنوان لمعه و معجزه معنوی قرآن معجز البیان و تریاق کامل زخم‌های این زمانه، با شمار فراوانی از مقایسه‌ها و موازنه‌ها، دهشتناک‌ترین متمردان معاند را با شمشیر الماسین قرآن در هم می‌شکند؛ و حجت‌ها و دلایلش به عدد ذرات کائنات، در خصوص وحدانیت الهی و حقایق ایمان نشان می‌دهد که در برابر حملات شدید در بیست و پنج سال گذشته نه تنها شکست نخورده که بر خصم هم پیروز شده است. آری، موازنه ایمان و کفر و مقایسه هدایت و ضلالت در رساله نور، حقیقت مذکور را بالمشاهده اثبات می‌کند. برای مثال اگر براهین و لمعه‌های دو مقام گفتار «بیست و دوم» و موقف نخست گفتار «سی و دوم» و پنجره‌های مکتوب «سی و سوم» و حجت‌های یازده‌گانه «عصای موسی» با سایر موازنه‌ها و مقایسه‌ها قیاس شود و مورد توجه قرار گیرد دانسته می‌شود که در این دوره، حقایق قرآنی تجلی یافته در رساله نور است که کفر مطلق و عنادِ ضلالت سرکش را در هم خواهد شکست. ان شاء الله هم‌چنان که قطعات کشف کننده طلسم‌های مهم دین و معماهای آفرینش جهان در مجموعه طلسم‌ها گرد آمده است، قسمت‌هایی از رساله نور که بر وجود جهنم‌های اهل ضلالت در دنیا صحه می‌گذارد و لذایذ بهشتی اهل هدایت را در دنیا نشان می‌دهد، و آشکار می‌سازد که ایمان یکی از هسته‌های معنوی بهشت است و کفر نیز تخم زقوم جهنم می‌باشد؛ در مجموعه‌یی مختصر تألیف و منتشر خواهد شد. سعید نورسی بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ برادران عزیز، صدیق، معتقد، ثابت قدم، فداکار و وفادارم! می‌دانید که هیأت کارشناسی در آنکارا نتوانسته است کرامات و اشارات غیبی رساله نور را انکار کند. البته به خطا گمان کرده‌اند من در آن کرامات سهمی دارم، پس اعتراض نموده و انتقاد ملایمی کرده‌اند که «چنین چیزهایی نباید در کتاب نوشته می‌شد؛ کرامت را اظهار نمی‌کنند». من در دفاعیات‌ام به این مطلب پاسخ داده و گفته‌ام: «آن‌ها متعلق به من نیست، و من در حدی نیستم که صاحب آن کرامات باشم. این‌ها پرتو و لمعات معجزه معنوی قرآن‌اند که در رساله نور به عنوان تفسیر حقیقی قرآن به صورت کرامات، و برای تقویت قوه معنوی شاگردان از نوع اکرام الهی می‌باشند. بیان اکرام، شُکر است، جایز و مقبول می‌باشد». اینک بنا بر دلیلی مهم، این پاسخ را کمی توضیح می‌دهم، سؤال شد «چرا اکرام‌های الهی را بیان می‌کنم و چرا در این مورد تا این حد تأکید دارم؟ و چرا در چند ماه اخیر در این موضوع تا این حد پیش رفته‌ام؟ بیش‌تر نامه‌ها ناظر بر همین کرامات‌اند». پاسخ: در حالی که برای خدمت ایمانی رساله نور در این زمان، در مقابل هزاران تخریب کننده به هزاران تعمیر کننده نیاز است؛ در حالی که لازم است دست کم صدها کاتب و دستیار در کنار من باشند، در حالی که ضرورت دارد ملت و دولت به جای کناره گیری و قطع ارتباط، با تشویق‌ها و قدردانی‌هایشان یاری برسانند، و در حالی که واجب است اهل ایمان خدمت ایمانی را بدان سبب که متوجه حیات باقی‌ست، بر حیات فانی و مشغله‌ها و منافع‌اش ترجیح دهند؛ خود را مثال می‌زنم و می‌گویم: با منع من از هر چیز و هر تماس و یاری و کمکی، دشمنان ما با تمام توان‌شان درصدد شکستن قوه معنوی دوستان و سرد کردن‌شان نسبت به من و رساله نور بر آمده‌اند. گذاشتن مسئولیت هزاران نفر بر عهده بیچاره‌یی چون من، سالمند و بیمار و ضعیف و غریب و بی‌کس، و این تنهایی و فشار را چون یک بیماری قلمداد کردن و مجبور کردن من به عدم تماس و دیدار با مردم، ترساندن مردم آن هم به گونه‌یی مؤثر که برخی دوستان نزدیک، حتی از دادن سلام هم می‌هراسند و برخی حتی چنان می‌ترسند که نماز را هم کنار گذاشته‌اند؛ همه برای آن است که قوه معنوی آنان را از بین ببرند؛ لذا در برابر تمام این موانع که بیرون از حیطه اختیار من است اکرام‌های الهی را بیان می‌کنم تا عامل تقویت قوه معنوی شاگردان رساله نور گردد و برای این‌که نشان دهم لازم است بر رساله نور و پیرامون‌اش تأکید معنوی داشت و برای این‌که روشن کنم رساله نور خود به تنهایی بدون نیاز به دیگران به اندازه یک ارتش نیرومند است، این مطالب را به من گفته‌اند، تا بنویسم؛ وگرنه حاشا خودنمایی و تکبر و فخر فروشی و غرور با اخلاص که از پایه‌های اساسی رساله نور است ناسازگار می‌باشد. ان شاء الله رساله نور هم‌چنان که از خود دفاع می‌کند و ارزش خود را نشان می‌دهد به لحاظ معنا از ما نیز دفاع کرده و وسیله بخشش قصورهایمان خواهد شد. به عموم برادران و خواهران، مخصوصاً کودکان معصوم و سالمندان ارجمند که مستجاب الدعوه هستند هزاران بار درود می‌فرستم و برایشان دعا می‌کنم و فرا رسیدن رمضان مبارک را به آن‌ها تبریک می‌گویم و از آن‌ها التماس دعا دارم. برادر بیمارتان سعید نورسی بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ برادر درمانده شما به دوست قدیمی معترض و به همه کسانی که اهل دقت‌اند و به شما می‌گوید، سعید جدید با فیض قرآن معجز البیان در خصوص حقایق ایمانی براهینی چنان منطقی و منطبق بر حقیقت بیان می‌دارد که نه تنها علمای مسلمان که معاندترین فیلسوفان اروپا را نیز مجبور به تسلیم کرده و می‌کند؛ همان‌طور که اخباری از حضرت علی (رض) و غوث اعظم (رض) به طرز اشاری و رمزی در اهمیت و ارزش رساله نور هست، قرآن معجز البیان نیز با رمز و اشارات، نظرها را به‌ رساله نور که در زمان کنونی معجزه معنوی آن است جلب می‌کند؛ این رمز و اشارات قرآن که از معنای اشاری آن نشأت می‌گیرد در شأن اعجازش است و مقتضای بلاغت اعجاز آمیز این زبان غیبی می‌باشد. آری، در زندان اسکی شهیر در زمانه‌یی دهشتناک هنگامی که شدیداً نیازمند تسلی‌ای قدسی بودیم طی هشداری معنوی به من گفته شد «در مقبولیت رساله نور از اولیای قدیم شواهدی می‌آوری؛ در حالی که بر اساس سرّ وَلَا رَط۟بٍ وَلَا يَابِسٍ اِلَّا فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ (انعام:59) قرآن است که در این مسأله صاحب سخن می‌باشد. آیا قرآن رساله نور را قبول دارد؟ با چه دیدی به رساله نور نگاه می‌کند؟» خود را در برابر آن سؤال عجیب یافتم و از قرآن طلب یاری کردم. در یک لحظه براساس معنای اشاری از مسائل فرعی موجود در طبقات معانی صریح سی و سه آیه (از آیات قرآن)، احساس کردم رساله نور یکی از افراد داخل در کلیت طبقه معنای اشاری آیات است و قرینه محکمی برای دخول و مدار امتیازش وجود دارد. بخشی از این حقیقت را مفصل و بخش دیگرش را به اختصار دیدم. فکر می‌کنم هیچ شک و شبهه و وهم و وسوسه‌یی باقی نماند. من نیز به این نیت که با رساله نور از ایمان مؤمنان محافظت کنم اندیشه والای مزبور را روی کاغذ آوردم و با شرط محرمانه ماندنش به برادران خاص‌ام دادم. ما در آن رساله نمی‌گوییم که این معنای صریح آیه است، تا روحانیون بگویند:«فِيهِ نَظَرٌ». هم‌چنین نگفته‌ایم کلیت معنای اشاری هم همین است، بلکه می‌گوییم: زیر معنای صریح (آیه) طبقه‌های متعددی وجود دارد، یکی از آن طبقات هم، معنای اشاری و رمزی‌ست؛ معنای اشاری مذکور نیز کلی‌ست و در هر عصر و زمانه‌یی جزئیاتی دارد. رساله نور نیز در این زمانه فردی از افراد کلیت طبقه آن معنای اشاری‌ست، و از گذشته‌ی دور نیز در بین علما پیرامون این‌که فرد مذکور بالقصد مدار نظر است و مسئولیت مهمی را ایفا خواهد کرد، قرینه‌هایی بر اساس علوم ریاضی و اصول علم جفر وجود داشته و حجت‌هایی بیان شده است، لذا نه این‌که این امر خلاف آیه قرآن و صراحت‌اش باشد بلکه به اعجاز و بلاغت‌اش خدمت می‌کند. نمی‌توان به این نوع اشارات غیبی اعتراض کرد. کسی که نمی‌تواند برداشت‌های بی‌حد و حصر اهل حقیقت را از اشارات بی‌انتهای قرآن انکار کند، منکر این نکته نیز نباید بشود و نمی‌تواند هم بشود. اما کسی که ظهور اثری چنین بااهمیت را در دست فرد بی‌اهمیتی چون من می‌بیند و آن را عجیب و دور از عقل می‌پندارد و اعتراض می‌کند، اگر دانه درخت کاج را که به اندازه دانه گندم است ببیند و بیندیشد که آفریدن درخت کاجی به بزرگی یک کوه از آن، دلیل عظمت و قدرت الهی‌ست؛ بی‌شک مجبور می‌شود بگوید ظهور چنین اثری در دست کسی چون ما که در عجز و فقر مطلق است، آن هم در زمانه‌یی که احتیاج شدیدی به آن هست دلیلی‌ست بر وسعت رحمت الهی. من، با شرف و اعتبار رساله نور به شما و معترضان اطمینان می‌دهم که این اشارات و خبرهای رمزی و اسرار اولیا همیشه مرا به شکر و حمد و استغفار از گناهان سوق داده است؛ و با اعمالی که در مقطع بیست ساله‌ی عمرم در مقابل چشمان شما داشته‌ام اثبات می‌کنم که این امر هیچ‌گاه حتی دقیقه‌یی باعث انانیت و غروری در من نشد تا مدار فخر و جاه طلبی نفس اماره گردد. آری، به رغم این حقیقت، انسان هیچ‌وقت عاری از کوتاهی، فراموشی و سهو نیست. من کوتاهی‌های زیادی دارم که خود متوجه آن‌ها نیستم؛ ممکن است اندیشه‌هایم دچار آشفتگی شده و در رساله‌ها خطا و اشتباهاتی هم باشد. تأویلات فاسد و تحریف‌آمیزِ اهل ضلالت که با حروف ناقص الفبای جدید و زیر پوشش ترجمه بشری به جای حروف قدسی قرآن صورت می‌گیرد و به صراحت آیات صدمه می‌زند مورد اعتراض کسی نیست اما وقتی فرد بیچاره و مظلومی برای تقویت ایمان برادران‌اش یک نکته اعجازی را بیان می‌کند چنان به او اعتراض می‌کنند که موجب وقفه در خدمت ایمانی او می‌گردد. بی‌تردید نه تنها کسانی که اهل حقیقت‌اند بلکه کسانی هم که اندک انصافی دارند اقدام به چنین اعتراضی نخواهند کرد. این مطلب را هم باید اضافه کنم در زمان کنونی مشرب‌ها و مسلک‌های متعددی هستند که میلیون‌ها علاقمند فداکار واقعی و قدرتمند دارند؛ در حالی که آن‌ها ظاهراً در برابر هجوم وحشتناک ضلالت شکست خورده‌اند، بیچاره‌یی چون من نیمه اُمّی، و بی‌یار و یاور که همواره زیر نظر است و محل اقامت‌اش در مقابل کلانتری‌ست، کسی که به اَشکال گوناگون و شگفت‌آور علیه او تبلیغات می‌کنند و درصددند همه را از او متنفر کنند، صاحب رساله‌ی نوری که محکم ایستاده و از همه مسلک‌ها و مشرب‌هایی که گفتیم جلوتر است؛ نیست، این اثر نمی‌تواند هنر او باشد، او نمی‌تواند با این اثر افتخار کند. رساله نور مستقیماً معجزه معنوی قرآن حکیم در این زمان است و از سوی رحمت الهی احسان گردیده است. فردی که گفتیم با هزاران نفر از دوستانش دست به دامان این هدیه قرآنی شده‌اند. در هر حال اولین وظیفه مترجمی آن اثر بر عهده او گذاشته شده است. دلیل این‌که می‌گوییم رساله نور اثر فکر و دانش و هوش او نیست؛ رساله نور بخش‌ها و اجزائی دارد که گاه در شش ساعت، یا دو ساعت یا یک ساعت و گاه در ده دقیقه نوشته شده‌اند. من با سوگند اطمینان می‌دهم که اگر قوه حافظه سعید قدیمی (رض) را هم داشته باشم کار ده دقیقه‌یی مذکور را در ده ساعت نمی‌توانم با فکر و اندیشه خود انجام دهم. رساله‌یی را که در یک ساعت نوشته شده با این استعداد و قوه ذهنی در یک روز هم نمی‌توانم بنویسم. گفتار سی‌ام را که در شش ساعت نوشته شده نه من که ده نفر فیلسوف دیندار اهل دقت هم نمی‌توانند حتی در شش روز بنویسند؛ و هکذا . . . پس می‌گوییم به رغم آن‌که ما مفلس‌ایم خادم و جارچیِ مغازه گوهرهای قیمتی شده‌ایم. حضرت حق در این خدمت، به فضل و کرم‌اش ما و عموم طلبه‌های رساله نور را خالصانه و مخلصانه تداوم داده و موفق بدارد! آمین به حرمت سید المرسلین. سعید نورسی

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters