بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
İşârâtü'l-İ'câz
Tenbih
وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ
İşaratü’l-İ’caz tefsiri; Eski Harb-i Umumî’nin birinci senesinde, cephe-i harpte, me’hazsiz və kitab mevcud olmadığı halde telif edilmişdir. Harp zamanının zaruretinden başqa, dörd sebebe binaen gayet muhtasar və îcazlı bir tarzda yazılmış; Fatiha və nısf-ı evvel daha mücmel, daha muhtasar kalmışdır.
Evvela: O zaman izaha müsaade etmirdi. Eski Said, îcazlı və qısa tabiratla ifade-i meram edirdi.
Sâniyen: Gayet zeki olan öz talebelerinin derece-i fehimlerini düşünürdü, başkaların anlamalarını düşünmürdü.
Sâlisen: Eski Said, en dakik və en ince olan nazm-ı Kur’an’daki îcazlı olan i’cazı beyan ettiği üçün qısa və ince düşmüşdür.
Lakin indi isə Yeni Said nazarıyla mütalaa ettim. Elhak, Eski Said’in bütün hatîatıyla birlikdə bu tefsirdeki tetkikat-ı âliyesi, onun bir şaheseridir. Yazıldığı vaxt daima şehit olmaya hazırlandığı üçün hâlis bir niyet ilə və belâgatın kanunlarına və ulûm-u Arabiyenin düsturlarına tatbik edərək yazdığı üçün hiçbirini cerh edemedim. Bəlkə Cənabı-Haqq, bu eseri ona keffaret-i zünub yapacaq və bu tefsiri də tam anlayacaq adamları yetiştirəcək inşâallah.
Əgər Birinci Harb-i Umumî kimi maniler olmasaydı tefsirin bu birinci cildi, i’caz vücuhundan olan i’caz-ı nazmîyi beyan ettiği kimi digər cüzler və məktublar da müteferrik həqiqətlər-i tefsiriyeyi içine alsaydı, Bəyanı Möcüzə Quran’a güzel bir tefsir-i câmi’ olurdu. Bəlkə inşâallah bu cüz-ü tefsir və altmış altı adet, bəlkə yüz otuz adet “Sözler” və “Mektubat” risaleleriyle birlikdə me’haz olursa ileride bahtiyar bir heyet elə bir tefsir-i Kur’anî yazsın, inşâallah.
Said Nursî
Hâşiye: Bu hârika tefsirde, münafıklar hakkında olan on iki ayə ilə muannid kâfirler üçün olan iki ayənin izahat və tafsilatının içinde çox münasebat-ı belâgatı, çoklar anlamayacaq və istifadə etmeyəcək ehemmiyetsiz nüktelerinin zikredilmesinin sırrı və digər âyetlerdeki tahkike və izaha muhalif olaraq mahiyet-i küfriyenin tafsilatına və ehl-i nifakın temessük ettikleri şüphelerine çox az temas edilmesinin hikməti və yalnız elfaz-ı Kur’aniyenin ince işarat və delâletlerinin ehemmiyetle beyan edilmesinin səbəbi üç nüktedir:
Birinci Nükte: Bidayet-i zuhur-u İslâmiyet’te muannid və kitapsız kâfirlerin və nifaka giren eski dinlerin münafıkları kimi eynilə bu zaman-ı âhirde bir naziresi çıkacağını, ders-i Kur’anîden gelen bir sünuhat ilə Eski Said hissetmiş. Münafıklar hakkındaki âyetleri izah ilə en ince nükteleri beyan etmiş lakin mütalaacıların zihnini bulandırmamak üçün mahiyet-i mesleklerini və istinad nöqtələrını mücmel bırakmış, izah etmemiş.
Zaten Risale-i Nur’un mesleği odur ki zihinlerde bir iz bırakmamak üçün sair ulemaya muhalif olaraq, muarızların şüphelerini zikretmeden elə bir cavab verir ki daha vehim və vesveseye yer kalmaz. Eski Said bu tefsirde Risale-i Nur kimi, zihinleri bulandırmamak üçün yalnız belâgat noktasında lafzın delâletine və işaratına ehemmiyet vermiş.
İkinci Nükte: Madam ki Kur’an-ı Hakîm’in hər harfinin okunmasıyla elə bir kıymeti olur ki bir harf on, yüz, min və minlərlə sevabı və bâki meyvə-i uhrevîyi verəcək mahiyettedir. Əlbəttə Eski Said’in bu tefsirinde bir saç kimi, bir zerre kimi Kur’an’ın kelimatına temas eden nükteleri izah etmesi israf deyil, ehemmiyetsiz deyil. Bəlkə göz kapaklarının kirpikleri və bəlkə göz bebeğinin zerreleri kimi qiymətli olduğunu hissetmiş ki o dehşetli harp içinde bu incecik saç kimi münasebetleri yazmaktan və düşünmekten, avcı hattında düşman gülleleri onu şaşırtmamış, ondan vazgeçirmemiş. (Hâşiye)
Üçüncü Nükte: Türkçeye tercümesi Arapçadaki cezalet, belâgat və hârika kıymetini muhafaza edememiş. Bazen də muhtasar gitmiş. Onun üçün münafıklar hakkındaki uzun tafsilatın bir kısmını neşretmemek niyet ettim. Lakin Kur’an’a ait olması cihetiyle Kur’an’a ait bir zerrenin də kıymeti büyüktür. Bəlkə bazılara da faydası vardır.
İnşâallah Arabî tefsir bu tercümenin âhirinde bir mani olmazsa neşrediləcək, tercümedeki noksanlarını izale edəcək. Lakin Arabî tefsirde tevafukun envaından çox hârikalar vardır, beşer ihtiyarı karışmamışdır. Onun üçün o matbuun eyni tarzında –imkânı varsa– mümkün olduğu qədər çalışmak lâzımdır ki alâmet-i makbuliyet olan o hârikalar kaybolmasın.
Said Nursî
بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ
Qırx sene evvel Harb-i Umumî’de, cephede, avcı hattında bazen at üstünde telif edilen bu İşaratü’l-İ’caz tefsirinin bir kısmını Üstadımızdan ders aldık. İlm-i belâgatı və kavaid-i Arabiyeyi bilmediyimiz halde, aldığımız ders ilə bundaki bir sırr-ı azîmi fehmettik ki bu İşaratü’l-İ’caz tefsiri, hakikaten hârikadır. Bu tefsir, Kur’an’ın vücuh-u i’cazından yalnız nazmındaki i’cazı, hârika bir tarzda göstermesi münasibətilə dörd noktayı beyan edirik:
Birincisi: Madam ki Kur’an; kelâmullahtır, umum asırlar üzerinde və arkasında oturan muhtelif tabaka tabaka olaraq dizilmiş bütün nev-i beşere hitap edir, ders verir. Hem bu kainat Hâlık-ı Zülcelal’inin kelâmı olaraq rububiyetin en yüksək mertebesinden çıxıb bu minlərlə muhtelif tabaka muhataplarla konuşur, umumunun bütün suallerine və ihtiyaçlarına cavab verir; əlbəttə manaları, küllî və umumîdir. Beşer kelâmı kimi mahsus bir zamana, muayyen bir taifeye və cüz’î bir manaya inhisar etmir. Bütün cin və insin minlərlə muhtelif tabakada olan efkâr və ukûl və kulûb və ervahının hər birisine lâyık gıdaları verir, dağıtır.
İkincisi: Kelâm-ı ezelîden gelen və bütün asırları və bütün tavaif-i nev-i beşeri muhatap ittihaz eden Kur’an-ı Hakîm’in gayet küllî manalarının, cevherlerinin sadefi hükmünde olan lafz-ı Kur’anî, əlbəttə küllîdir. Yalnız kıraatında hər bir harfinin on, yüz, min və minlərlə və eyyam-ı mübarekede otuz bine qədər sevab-ı uhrevî və meyvə-i cənnət veren huruf-u Kur’aniyenin hər birinde mevcudiyeti kat’î olan i’cazın bir kısmını bu tefsirde gördük.
Üçüncüsü: Bir şeyin hüsün və cemali, o şeyin mecmuunda görünür. Cüzlere ayrıldığı vaxt, mecmuunda görünen hüsün və cemal, parçalarında görünmez. O şeyin umumunda tezahür eden nakış və güzellik, hər bir kısmında aranmaz. Görünmediyi vaxt, görünmemesi onun sebeb-i kusuru tevehhüm edilmez. Belə olmasına rağmen, Kur’an-ı Hakîm’in surə və âyetlerinde görünen mu’cize-i nazım, hey’at və keyfiyat itibarıyla tahlil edildiyi vaxt, başqa bir tarzda yenə özünü ehl-i tetkike gösterir.
İşte bu İşaratü’l-İ’caz Arabî tefsiri, i’caz-ı Kur’an’ın yeddi menbaından bir menbaı olan nazmındaki cezaleti, en ince esrarına qədər beyan və izhar edir. Kur’an-ı Hakîm’in on, yüz, min və minlərlə və eyyam-ı mübarekede otuz bine qədər semere-i uhrevî veren hurufatının hər birine ait, İşaratü’l-İ’caz’ın a’zamî ihtimam ilə onlardaki i’cazı göstermeye çalışması, əlbəttə israf deyil ayn-ı hakikattir.
Dördüncüsü: Kur’an-ı Hakîm’in kelâm-ı ezelîden gelmesi və bütün asırlardaki bütün tabakat-ı beşere hitap etmesi hasebiyle, manasında bir câmiiyet və külliyet-i hârika vardır. İnsandaki ağıl və dil kimi bir anda yalnız bir meseleyi düşünmək və yalnız bir lafzı söylemek kimi cüz’î deyil, göz misillü muhit bir nazara sahib olmaq kimi kelâm-ı ezelî də bütün zamanı və bütün taife-i insaniyeyi nazara alan bir külliyette bir kelâm-ı İlahîdir. Əlbəttə onun manası, beşer kelâmı kimi cüz’î bir manaya və hususi bir maksada münhasır deyildir.
Bu səbəbdən, bütün tefsirlerde görünen və sarahat, işarə, remiz, îma, telvih, telmih kimi tabakalarla müfessirînin beyan ettikleri manalar, kavaid-i Arabiyeye və usûl-ü nahve və usûl-ü dine muhalif olmamaq şartıyla o manalar, o kelâmdan bizzat muraddır, maksuddur.
Tahirî, Zübeyr, Sungur, Ziya, Ceylan, Bayram

