İşârâtü'l-İ'câz

Fatiha Surəsi

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

§2

اَلرَّح۟مٰنُ ۝ عَلَّمَ ال۟قُر۟اٰنَ ۝ خَلَقَ ال۟اِن۟سَانَ ۝ عَلَّمَهُ ال۟بَيَانَفَنَح۟مَدُهُ مُصَلّٖينَ عَلٰى نَبِيِّهٖ مُحَمَّدٍ نِ الَّذٖى اَر۟سَلَهُ رَح۟مَةً لِل۟عَالَمٖينَ وَ جَعَلَ مُع۟جِزَتَهُ ال۟كُب۟رَى ال۟جَامِعَةَ بِرُمُوزِهَا وَ اِشَارَاتِهَا لِحَقَائِقِ ال۟كَائِنَاتِ بَاقِيَةً عَلٰى مَرِّ الدُّهُورِ اِلٰى يَو۟مِ الدّٖينِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ عَامَّةً وَ اَص۟حَابِهٖ كَافَّةً

§3

Evvela: Bu İşaratü’l-İ’caz adlı eserden maksadımız; Kur’an’ın nazmına, lafzına və ibaresine ait i’caz işarəlerini və remizlerini beyan etmektir. Çünki i’cazın mühim bir vechi, nazmından tecelli edər. Və en parlak i’caz, Kur’an’ın nazmındaki nakışlardan ibarettir.

§4

Sâniyen: Kur’an’daki anâsır-ı esasiye və Kur’an’ın takip ettiği maksatlar: Tevhid, nübüvvet, haşir, adalet ilə ibadət olmaq üzere dörttür. Bu dörd unsuru beyan edeceğiz.

§5

Sual: Kur’an’ın bu dörd hedefe doğru yürüdüğü nədən malûmdur?

§6

Cavab: Bəli mənî-Âdem, böyük bir kervan və azîm bir kafile kimi mazinin derelerinden gəlib vücud və həyat sahrasında misafir olub istikbalin yüksək dağlarına və müzeyyen bağlarına müteveccihen kafile kafile müteselsilen yürümekte iken kainatın nazar-ı dikkatini celbetti. “Şu garib və acib mahluklar kimlerdir? Haradan gelirlər? Haraya gidirlər?” deyə ahvallerini anlamaq üzere yaradılış hükûmeti, fenn-i hikməti qarşılarına çıkardı. Və aralarında belə bir muhavere başladı:

§7

Hikmət:

§8

— Haradan geliyorsunuz, haraya gidiyorsunuz, bu dünyada işiniz nedir, reisiniz kimdir?

§9

Bu suale mənî-Âdem adına, emsali olan böyük peygamberler kimi Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalam, nev-i beşere vekâleten qarşısına çıkarak belə cevapta bulundu:

§10

— Ey hikmət! Bu gördüyün insanlar, Sultan-ı Ezelî’nin kudretiyle yokluk karanlıklarından ziyadar varlık âlemine çıkarılan mahluklardır. Sultan-ı Ezelî, bütün mövcudatı içinde biz insanları seçmiş və emanet-i kübrayı bizə vermişdir. Biz haşir yoluyla saadet-i ebediyeye müteveccihen hərəkət etmekteyiz. Dünyadaki işimiz də o saadet-i ebediye yollarını temin etmekle, re’sü’l-malımız olan istidatlarımızı nemalandırmaktır. Və bu azîm insan kervanına, bundan sonra Sultan-ı Ezelî’den risalet vazifesiyle gəlib riyaset eden mənim. İşte o Sultan-ı Ezelî’nin risalet beratı olaraq mənə verdiyi Kur’an-ı Azîmüşşan elimdedir. Şüphen varsa al, oku!

§11

Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın verdiyi bu cavablar, Kur’an’dan muktebes və Kur’an dili ilə söylenildiğinden Kur’an’ın anâsır-ı esasiyesinin bu dörd maksatta temerküz ettiği anlaşılır.

§12

Sual: Bu makasıd-ı erbaa, Kur’an’ın hangi âyetlerinde bulunur?

§13

Cavab: O anâsır-ı erbaa, Kur’an’ın heyet-i mecmuasında bulunduğu kimi Kur’an’ın surelerinde, âyetlerinde, kelâmlarında, hattâ kelimelerinde hətta sarahaten və ya işarəen və ya remzen bulunmaktadır. Çünki Kur’an’ın küllü, cüzlerinde göründüğü kimi cüzleri də Kur’an’ın küllüne âyinedir. Bunun içindir ki Kur’an “müşahhas olduğu halde, efrad sahibi olan küllî” kimi tarif edilir.

§14

Sual: بِس۟مِ اللّٰهِ və اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ kimi ayələrdə makasıd-ı erbaaya işarəler var mıdır?

§15

Cavab: Bəli قُل۟ kəlməsi, Kur’an’ın çox yerlerinde mezkûr və ya mukadderdir. Bu mezkûr və mukadder olan قُل۟ kelimelerine esas olmaq üzere بِس۟مِ اللّٰهِ dan evvel قُل۟ kəlməsi mukadderdir. Yani “Yâ Muhammed! Bu cümleyi insanlara selə və talim et.” Demək, Besmele’de İlahî və zımnî bir emir var. Binaenaleyh bu mukadder olan قُل۟ emri, risalet və nübüvvete işarətir. Çünki resul olmasaydı, tebliğ və talime memur olmazdı. Kezalik hasrı ifade eden “câr və mecrurun takdimi”, tevhide îmadır. Və keza اَلرَّح۟مٰنِ nizam və adalete, اَلرَّحٖيمِ də haşre delâlet edər.

§16

Və keza اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ daki ل ihtisası ifade ettiğinden tevhide işarətir.

§17

رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ adaletle nübüvvete remizdir. Çünki terbiye, resuller vasıtasıyla olur. مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ zaten sarahaten haşir və kıyamete delâlet edər.

§18

Və keza اِنَّٓا اَع۟طَي۟نَاكَ ال۟كَو۟ثَرَ sadefi də o makasıd-ı erbaa cevherlerini tazammun etmişdir.

§19

بِس۟مِ اللّٰهِ

§20

Bu kelâm, güneş gibidir. Yani güneş, başkalarını gösterdiyi kimi özünü də gösterir, başqa bir güneşe ihtiyaç bırakmaz. بِس۟مِ اللّٰهِ başkalarına yaptığı vazifeyi, özünə də yapır, ikinci birبِس۟مِ اللّٰهِ daha lâzım deyildir. Bəli بِس۟مِ اللّٰهِ elə müstakil bir nurdur ki bu nur heç bir şeye bağlı deyildir. Hattâ bu nurun “câr və mecrur”u hətta heç bir şeye möhtac deyildir. Ancaq ب harfinden müstefad olan اَس۟تَعٖينُ və ya örfen malûm olan اَتَيَمَّنُ veyahut mukadder olan قُل۟ ün istilzam ettiği اِق۟رَا۟ fiillerinden birine mütealliktir.

§21

İhtar: بِس۟مِ اللّٰهِ daki “câr və mecrur”a müteallik olaraq mezkûr olan fiiller, Besmele’den sonra takdir edilir ki hasrı ifade etmekle ihlas və tevhidi tazammun etsin.

§22

اِس۟مِ: Cənabı-Haqqın zatî isimleri olduğu kimi fiilî isimleri də vardır. Bu fiilî isimlerin, Gaffar və Rezzak, Muhyî və Mümît kimi çoxlu nevileri vardır.

§23

Sual: Bu fiilî isimlerinin kesretle tenevvüü nədən meydana gəlir?

§24

Cavab: Qüdrət-i ezeliyenin kainattaki mevcudatın nevilerine, fertlerine olan nisbet və taallukundan husule gəlir. Bu itibarla بِس۟مِ اللّٰهِ qüdrət-i ezeliyenin taalluk və tesirini celbeder. Və o taalluk, abdin kesbine və işine yardım edici bir ruh kimi olur. Elə isə heç kimse heç bir işini Besmele’siz bırakmasın!

§25

اَللّٰهِ lafza-i Celal’i, bütün sıfât-ı kemaliyeyi tazammun eden bir sadeftir. Çünki lafza-i Celal, Zat-ı Akdes’e delâlet edər; Zat-ı Akdes də bütün sıfât-ı kemaliyeyi istilzam edər; elə isə o lafza-i mukaddese delâlet-i iltizamiye ilə bütün sıfât-ı kemaliyeye delâlet edər.

§26

İhtar: Başqa ism-i haslarda bu delâlet yoxdur. Çünki başqa zatlarda sıfât-ı kemaliyeyi istilzam etmək yoxdur.

§27

اَلرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§28

Bu iki sıfatın lafza-i Celal’den sonra zikirlerini icab eden münasebetlerden biri şudur ki: Lafza-i Celal’den celal silsilesi tecelli ettiği kimi bu iki sıfattan də cemal silsilesi tecelli edir. Bəli, hər bir âlemde emir və nehiy, sevap və azap, tergib və terhib, tesbih və tahmid, havf və reca kimi çoxlu füruat, celal və cemalin tecellisiyle teselsül edegelmektedir.

§29

İkincisi: Cənabı-Haqqın ismi, Zat-ı Akdes’ine ayn olduğu cihetle lafza-i Celal, sıfât-ı ayniyeye işarətir. اَلرَّحٖيمِ də, fiilî olan sıfât-ı gayriyeye îmadır. اَلرَّح۟مٰنِ də ne ayn ne gayr olan sıfât-ı seb’aya remizdir. Çünki Rahman, Rezzak manasınadır. Rızık, bekaya sebeptir. Beka, tekerrür-ü vücuddan ibarettir. Vücud isə birincisi mümeyyize, ikincisi muhassısa, üçüncüsü müessire olmaq üzere “ilim, irade, qüdrət” sıfatlarını istilzam edər. Beka də semere-i rızık mahsulü olduğu üçün “basar, sem’, kelâm” sıfatlarını iktiza edər ki merzuk; istediyi zaman ehtiyacını görsün, istediyi zaman işitsin, aralarında vasıta bulunduğu takdirde o vasıta ilə konuşsun. Bu altı sıfat, şübhəsiz birinci sıfat olan “hayat”ı istilzam edərlər.

§30

Sual: Rahman, böyük nemətlərə; Rahîm, kiçik nemətlərə delâlet ettikleri cihetle Rahîm’in Rahman’dan sonra zikri, yukarıdan aşağıya inmek manasına olan “sanatü’t-tedelli” kaidesine dâhildir. Bu isə belâgatça makbul deyildir?

§31

Cavab: Bəli kaşlar göze, gem ata mütemmim oldukları və onların noksanlarını ikmal ettikleri kimi; kiçik nemətlər də böyük nemətlərə mütemmimdirler. Bu itibarla mütemmim olan haddizatında kiçik də olsa faydayı ikmal ettiğinden, büyükten daha böyük olması icab edər.

§32

Və keza büyükten beklenilen menfaat, küçüğe mütevakkıf isə o kiçik, böyük sırasına geçer; o böyük də kiçik hükmünde kalır. Kilit ilə anahtar, dil ilə ruh kimi.

§33

Və keza bu makam, nemətlərin ta’dadı və ya nemətlər ilə imtinan makamı deyildir. Ancaq insanları, gizli və kiçik nemətlərə tenbih və ikaz etmək makamıdır. Evvelki makamlardaki “tedelli” bu tenbih makamında “terakki” sayılır. Çünki gizli və kiçik nimetleri insanlara göstermek və insanları onların vücuduna ikaz etmək, daha lâyık və daha lâzımdır. Bu itibarla bu meselemizde tedelli deyil, terakki vardır.

§34

Sual: Mebde və me’haz itibarıyla “rikkatü’l-qəlb” manasını ifade eden bu iki sıfatın Cənabı-Haqq hakkında kullanılması caiz deyildir. Əgər mana-yı həqiqilerinin lâzımı və neticesi olan in’am və ihsan kasdedilirse mecazda ne hikmət vardır?

§35

Cavab: Bu iki sıfat –“yed” kimi– mana-yı həqiqileriyle, Cənabı-Haqq hakkında kullanılması muhal olan müteşabihattandır. Müteşabihatta, mana-yı mecazînin mana-yı həqiqinin lafzıyla, üslubuyla gösterilmesindeki hikmət, insanların me’luf və malûmları olmayan manaları və həqiqətləri zihinlerine yakınlaştırıp qəbul ettirmekten ibarettir. Mesela “yed”in mana-yı mecazîsi insanlara me’nus olmadığından, mana-yı həqiqinin şekliyle, lafzıyla gösterilmesi zarureti vardır.

§36

اَل۟حَم۟دُ

§37

Evvela: Bu kelimeyi mâkabline bağlattıran cihet-i münasibət “Rahman” “Rahîm”in delâlet ettikleri nemətlərin həmd və şükür ilə qarşılanması lüzumundan ibarettir.

§38

Sâniyen: Bu اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ cümlesi, hər biri niam-ı esasiyeden birine işarə olmaq üzere, Kur’an’ın dörd suresinde tekerrür etmişdir. O nemətlər də “neş’e-i ûlâ ilə neş’e-i ûlâda beka, neş’e-i uhra ilə neş’e-i uhrada beka” nimetlerinden ibarettir.

§39

Sâlisen: Bu cümlenin Kur’an’ın başlangıcı olan Fatiha Suresi’ne “fatiha” yani başlangıç yapılması neye binaendir?

§40

Cavab: Kainatın və dolayısıyla insanların yaradılışindeki hikmət və gaye وَمَا خَلَق۟تُ ال۟جِنَّ وَال۟اِن۟سَ اِلَّا لِيَع۟بُدُونِ ferman-ı celilince ibadəttir. Həmd isə ibadətin icmalî bir surəti və kiçik bir nüshasıdır. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ ın bu makamda zikri, yaradılışin gayesini tasavvur etmeye işarətir.

§41

Râbian: Hamdin en meşhur manası, sıfât-ı kemaliyeyi izhar etmektir. Belə ki: Cənabı-Haqq, insanı kainata câmi’ bir nüsha və on səkkiz min âlemi hâvi bu böyük âlemin kitabına bir fihrist olaraq yaratmışdır. Və Əsmaül-Hüsnadan hər birisinin tecelligâhı olan hər bir âlemden bir örnek bir numune, insanın cevherinde vedia bırakmışdır.

§42

Əgər insan maddî və manevî hər bir uzvunu Allah’ın emretdiyi yere sarf etmekle hamdin şubelerinden olan şükr-ü örfîyi îfa və şeriata imtisal ederse insanın cevherinde vedia bırakılan o örneklerin hər biri, öz âlemine bir pencere olur. İnsan, o pencereden o âleme bakar. Və o âleme tecelli eden sıfatla, o âlemden tezahür eden isme bir mir’at və bir âyenə olur. O vaxt insan ruhuyla, cismiyle âlem-i şehadet və âlem-i gayba bir hülâsa olur. Və hər iki âleme tecelli eden, insana da tecelli edər. İşte bu cihetle insan, sıfât-ı kemaliye-i İlahiyeye hem mazhar olur hem müzhir olur.

§43

Nitekim Muhyiddin-i Arabî كُن۟تُ كَن۟زًا مَخ۟فِيًّا فَخَلَق۟تُ ال۟خَل۟قَ لِيَع۟رِفُونٖى hadîs-i şerifinin beyanında “Mahlukatı yarattım ki mənə bir âyenə olsun və o âyinede cemalimi göreyim.” demişdir.

§44

لِلّٰهِ

§45

ل: Burada ihtisas içindir. Hamdin Zat-ı Akdes’e has və münhasır olduğunu ifade edər. Bu ل ın müteallakı olan ihtisas hazfolduktan sonra ona intikal etmişdir ki ihlas və tevhidi ifade etsin.

§46

İhtar: Müşahhas olan bir şeyin umumî bir mefhum ilə mülahaza edildiğine binaen; Zat-ı Akdes də müşahhas olduğu halde, Vâcibü’l-vücud mefhumuyla tasavvur edilebilir.

§47

رَبِّ

§48

Yani hər bir cüzü bir âlem mesabesinde bulunan bu âlemi, bütün eczasıyla terbiye və yıldızlar hükmünde olan o cüzlerin zerratını kemal-i nizam-nizam-intizamla tahrik edər.

§49

Bəli Cənabı-Haqq, hər şey üçün bir nöqtə-i kemal tayin etmişdir. Və o noktayı elde etmək üçün o şeye bir meyil vermişdir. Hər şey o nöqtə-i kemale doğru hərəkət etmək üzere, sanki manevî bir emir almış kimi muntazaman o noktaya müteveccihen hərəkət etmektedir. Esna-yı harekette onlara yardım eden və manilerini def’eden, şübhəsiz Cənabı-Haqqın terbiyesidir.

§50

Bəli, kainata dikkatle bakıldığı zaman, insanların taife və kabileleri kimi kainatın zerratı münferiden və müctemian Hâlıklarının kanununa imtisalen, muayyen olan vazifelerine koşmakta oldukları hissedilir. Yalnız bedbaht insanlar müstesna!

§51

اَل۟عَالَمٖينَ

§52

Bu kelimenin sonundaki ينَ yalnız i’rab alâmetidir, عِش۟رٖينَ ، ثَلَاثٖينَ

§53

kimi. Və ya cem’ alâmetidir. Çünki âlemin ihtiva ettiği cüzlerin hər biri bir âlemdir. Veyahut yalnız manzume-i şemsiyeye münhasır deyildir. Cənabı-Haqqın bu gayr-ı mütenahî fezada çox âlemleri vardır. Bəli

§54

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ كَم۟ لِلّٰهِ مِن۟ فَلَكٍ تَج۟رِى النُّجُومُ بِهٖ وَالشَّم۟سُ وَال۟قَمَرُ رَاَي۟تُهُم۟ لٖى سَاجِدٖينَ de olduğu kimi burada da ukalâya mahsus cem’ sîgasıyla gayr-ı ukalâ cem’lendirilmiştir. Bu ise kavaide muhaliftir?

§55

Bəli, âlemin ihtiva ettiği uzuvların birer âkıl, birer mütekellim surətində tasavvur edilmesi, belâgatın en makbul bir prensibidir. Çünki kainatın “âlem” ilə tesmiyesi, kainatın Sâni’ine olan delâleti, şehadeti, işarəi içindir. Binaenaleyh kainatın uzuvları da Sâni’e olan delâletleri, şehadetleri üçün birer âlem olmaları icab edər. Elə isə Sâni’in o uzuvları terbiyesinden və o uzuvların da Sâni’i i’lam etmelerinden anlaşılır ki o uzuvlar birer hay, birer âkıl, birer mütekellim surətində tasavvur edilmişdir. Binaenaleyh bu cem’de, kavaide muhalefet yoxdur.

§56

اَلرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ

§57

Mâkabliyle bu iki sıfatın nazmını icab eden belə bir münasibət vardır ki biri menfaatleri celb, diğeri mazarratları def’etmək üzere terbiyenin iki esası vardır. “Rezzak” manasına olan اَلرَّح۟مٰنِ birinci esasa, “Gaffar” manasını ifade eden اَلرَّحٖيمِ də ikinci esasa işarəleri üçün birbiriyle bağlanmışdır.

§58

مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ

§59

Mâkabliyle bu sıfatın nazmını iktiza eden səbəb şudur ki bu sıfat, “rahmet”i ifade eden mâkabline neticedir. Çünki kıyametle saadet-i ebediyenin geleceğine en böyük delil, rahmettir.

§60

Bəli, rahmetin rəhmət olması və nimetin nemət olması ancaq və ancaq haşir və saadet-i ebediyeye bağlıdır. Bəli, saadet-i ebediye olmasa en böyük nimetlerden sayılan ağlın, insanın kafasında yılan vazifesini görmekten başqa bir işi kalmaz. Kezalik en latîf nimetlerden sayılan şəfqət və muhabbet, ebedî bir ayrılık düşüncesiyle, en böyük elemler sırasına geçerler.

§61

Sual: Cənabı-Haqqın hər şeye mâlik olduğu bir həqiqət iken, burada haşir və ceza gününün tahsisi neye binaendir?

§62

Cavab: Bu âlemin insanlarca hakir və hasis sayılan bazı şeylerine qüdrət-i ezeliyenin bizzat mübaşereti, azamet-i İlahiyeye münasib görülmediğinden, vaz’edilen esbab-ı zâhiriyenin o gün ref’iyle hər şeyin şeffaf, parlak içyüzüyle tecelli edib Sâni’ini, Hâlık’ını vasıtasız göreceğine işarətir.

§63

يَو۟مِ tabiri isə haşrin vukuunu gösteren emarelerden birine işarətir. Belə ki:

§64

Saniye, dakika, saat və günleri gösteren haftalık bir saatin millerinden biri devrini tamam ettiği zaman, behemehal ötekiler də devirlerini ikmal edeceklerine kanaat hasıl olur. Kezalik yevm, sene, ömr-ü beşer və ömr-ü dünya içinde tayin edilen manevî millerden biri devrini tamam ettiğinde, ötekilerin də –velev uzun bir zamandan sonra olsun– devirlerini ikmal edeceklerine hükmedilir. Və keza bir gün və ya bir sene zarfında vukua gelen kiçik kiçik kıyametleri, haşirleri gören bir adam, saadet-i ebediyenin –haşrin tulû-u fecriyle, şahsı bir nevi hükmünde olan– insanlara ihsan edileceğine şübhə edə bilməz.

§65

دٖين۟ kelimesinden maksat ya cezadır çünki o gün xeyr və şerlere ceza veriləcək bir gündür və ya həqiqətlər-i diniyedir. Çünki həqiqətlər-i diniye o gün tam manasıyla meydana çıkar. Və daire-i itikadın, daire-i esbaba galebe edeceği bir gündür.

§66

Bəli Cənabı-Haqq, müsebbebatı esbaba bağlamakla, nizam-nizam-intizamı temin eden bir nizamı kainatta vaz’etmiş. Və hər şeyi, o nizama müraat etmeye və o nizamla kalmaya tevcih etmişdir. Və bilhassa insanı da o daire-i esbaba müraat və merbutiyet etmeye mükellef kılmışdır. Hər ne qədər dünyada daire-i esbab daire-i itikada galip isə də âhirette həqiqətlər-i itikadiye tamamen tecelli etmekle, daire-i esbaba galebe edəcəkdir.

§67

Buna binaen, bu dairelerin hər biri üçün ayrı ayrı makamlar, ayrı ayrı hükümler vardır. Və hər makamın iktiza ettiği hükme göre hərəkət lâzımdır. Aksi takdirde daire-i esbabda iken tabiatıyla, vehmiyle, hayaliyle daire-i itikada bakan; Mutezile olur ki təsiri esbaba verir.

§68

Və keza daire-i itikadda iken ruhuyla, imanıyla daire-i esbaba bakan da esbaba qiymət vermeyerek, Cebriye mezhebi kimi tembelcesine bir təvəkkül ilə nizam-ı âleme muhalefet edər.

§69

اِيَّاكَ نَع۟بُدُ

§70

كَ zamirinde iki nükte vardır:

§71

Birincisi: Mâkablinde zikredilen sıfât-ı kemaliyenin كَ zamirinde müstetir və mutazammın olduğuna işarətir. Çünki o sıfatların birer birer ta’dadından hasıl olan böyük bir şevk ilə gaybetten hitaba, yani ism-i zâhirden bu كَ zamirine iltifat və intikal olmuşdur. Demək كَ zamirinin mercii, geçen sıfât-ı kemaliye ilə mevsuf olan zattır.

§72

İkincisi: Elfaz okunurken manalarını düşünmək, belâgat mezhebinde vâcib olduğuna işarətir. Çünki manalar düşünülürse nâzil olduğu kimi okunur və o okuyuş; tabiatıyla, zevkiyle hitaba incirar edər. Hattâ اِيَّاكَ نَع۟بُدُ yu okuyan adam, sanki اُع۟بُد۟ رَبَّكَ كَاَنَّكَ تَرَاهُ cümlesindeki emre imtisalen okur kimi olur.

§73

Cem’ sîgasıyla zikredilen نَع۟بُدُ deki zamir, üç taifeye işarətir:

§74

Birincisi: İnsanın vücudundaki bütün aza və zerrata râcidir ki bu itibarla şükr-ü örfîyi eda etmiş olur.

§75

İkincisi: Bütün ehl-i tevhidin cemaatlerine aittir. Bu cihetle şeriata itaat etmiş olur.

§76

Üçüncüsü: Kainatın ihtiva ettiği mevcudata işarətir. Bu itibarla, şeriat-ı fitriye-i kübraya tabi olaraq hayret və muhabbetle qüdrət və azametin arşı altında sâcid və âbid olmuş olur.

§77

Bu cümlenin mâkabliyle vech-i nazmı, نَع۟بُدُ nün اَل۟حَم۟دُ ye tefsir və beyan olmakla مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ e də bir netice və bir lâzım olmasıdır.

§78

İhtar: اِيَّاكَ nin takdimi, ihlası vikaye etmək içindir və zamir-i hitap da ibadətin səbəb və illetine işarətir. Çünki hitaba incirar eden geçen sıfâtla muttasıf olan zat, əlbəttə ibadəte müstahaktır.

§79

وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ

§80

نَس۟تَعٖينُ də müstetir zamir, نَع۟بُدُ nun fâili kimi o üç cemaatten hər birine râcidir. Yani bizim vücudumuzun zerratı və ya ehl-i tevhid cemaati veyahut kainat mevcudatı, bütün hâcat və maksatlarımıza, bilhassa en ehemm olan ibadətimize, səndən iane və tevfik istirik.

§81

اِيَّاكَ kelimesinin tekrarlanmasındaki hikmetin birincisi, hitap və huzurdaki lezzetin artırılmasına; ikincisi, ayân makamının bürhan makamından daha yüksək olduğuna; üçüncüsü, huzurda sıdk olub kizbin ihtimali olmadığına; dördüncüsü, ibadətle istianenin ayrı və müstakil maksatlar olduklarına işarətir.

§82

Bu iki fiili birbiriyle bağlayan münasibət, ücretle hizmet arasındaki münasebettir. Çünki ibadət, abdin Allah’a qarşı bir hizmetidir. İane də o hizmete qarşı bir ücret gibidir. Və ya mukaddime ilə maksud arasındaki alâkadır. Çünki iane və tevfik, ibadəte mukaddimedir.

§83

اِيَّاكَ kelimesinin takdiminden doğan hasr, abdin Cənabı-Haqq’a qarşı yaptığı ibadət və hizmetle, vesait və esbaba olan tezellülden kurtuluşuna işarətir. Lâkin esbabı tamamen ihmal və terk etmək iyi deyildir. Çünki o zaman, Cənabı-Haqqın hikmət və meşietiyle kainatta vaz’edilen nizama qarşı bir temerrüd çıkar. Bəli, daire-i esbabda iken təvəkkül etmək, bir nevi tembellik və atalettir.

§84

اِه۟دِنَا

§85

Hidayeti tələb etmekle ianeyi istəmək arasında ne münasibət vardır?

§86

Bəli biri sual, diğeri cavab olduklarından birbiriyle bağlanılmışdır. Belə ki:

§87

نَس۟تَعٖينُ ilə iane tələb edilirken makam iktizasıyla “Ne istirsən?” deyə vârid olan mukadder sual اِه۟دِنَا ilə cevaplandırılmışdır.

§88

اِه۟دِنَا ilə istenilen şeylerin ayrı ayrı və müteaddid olması اِه۟دِنَا manasının da ayrı ayrı və müteaddid olmasını icab edər. Sanki اِه۟دِنَا dörd masdardan müştaktır.

§89

Mesela, bir mü’min hidayeti istəyirsə اِه۟دِنَا sebat və devam manasını ifade edər. Zengin olan istəyirsə ziyade manasını; fakir olan istəyirsə i’ta manasını; zayıf olan istəyirsə iane və tevfik manasını ifade edər.

§90

Və keza “Her şeyi halk və hidayet etmişdir.” manasında bulunan وَخَلَقَ كُلَّ شَى۟ءٍ وَهَدٰى hükmünce, zâhirî və bâtınî duygular, âfakî və haricî deliller, enfüsî və dâhilî bürhanlar, peygamberlerin irsaliyle, kitabların inzali kimi vasıtalar itibarıyla da hidayetin manası taaddüd edər.

§91

İhtar: En böyük hidayet, hicabın kaldırılmasıyla hakkı hak, bâtılı bâtıl göstermektir.

§92

اَللّٰهُمَّ اَرِنَا ال۟حَقَّ حَقًّا وَار۟زُق۟نَا اتِّبَاعَهُ ، وَاَرِنَا ال۟بَاطِلَ بَاطِلًا وَار۟زُق۟نَا اِج۟تِنَابَهُ . اٰمٖينَ

§93

اَلصِّرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ

§94

Sırat-ı müstakim; şecaat, iffet, hikmetin mezcinden və hülâsasından hasıl olan adl və adalete işarətir. Belə ki:

§95

Tagayyür, inkılab və felaketlere maruz və möhtac bu insan bedeninde iskân edilen ruhun yaşayabilmesi üçün üç qüvvət ihdas edilmişdir.

§96

Bu kuvvetlerin birincisi: Menfaatleri celb və cezb üçün kuvve-i şeheviye-i behimiye.

§97

İkincisi: Zərərli şeyleri def’ üçün kuvve-i sebuiye-i gazabiye.

§98

Üçüncüsü: Nef’ və zərəri, iyi və pisyü birbirinden temyiz üçün kuvve-i akliye-i melekiyedir.

§99

Lâkin insandaki bu kuvvetlere şeriatça bir had və bir nihayet tayin edilmiş isə də fitrətən tayin edilmemiş olduğundan bu kuvvetlerin hər biri “tefrit, vasat, ifrat” adı ilə üç mertebeye ayrılırlar.

§100

Mesela, kuvve-i şeheviyenin tefrit mertebesi humuddur ki ne helâle və ne də harama şehveti, iştihası yoxdur. İfrat mertebesi fücurdur ki namusları və ırzları pâyimal etmək iştihasında olur. Vasat mertebesi isə iffettir ki helâline şehveti var, harama yoxdur.

§101

İhtar: Kuvve-i şeheviyenin yemek, içmek, uyumak və konuşmak kimi füruatında da bu üç mertebe mevcuddur.

§102

Və keza kuvve-i gazabiyenin tefrit mertebesi cebanettir ki korkulmayan şeylerden hətta korkar. İfrat mertebesi tehevvürdür ki ne maddî və ne manevî heç bir şeyden korkmaz. Bütün istibdatlar, tahakkümler, zulümler bu mertebenin mahsulüdür. Vasat mertebesi isə şecaattir ki hukuk-u diniye və dünyeviyesi üçün canını feda edər, meşru olmayan şeylere karışmaz.

§103

İhtar: Bu kuvve-i gazabiyenin füruatında da bu üç mertebenin yeri vardır.

§104

Və keza kuvve-i akliyenin tefrit mertebesi gabavettir ki heç bir şeyden haberi olmaz. İfrat mertebesi cerbezedir ki hakkı bâtıl, bâtılı hak surətində gösterəcək qədər aldatıcı bir zekâya mâlik olur. Vasat mertebesi isə hikmettir ki hakkı hak bilir imtisal edər, bâtılı bâtıl bilir içtinab edər.

§105

وَمَن۟ يُؤ۟تَ ال۟حِك۟مَةَ فَقَد۟ اُوتِىَ خَي۟رًا كَثٖيرًا

§106

İhtar: Bu qüvvətin bu üç mertebeye inkısamı kimi füruatı da o üç mertebeyi hâvidir. Mesela, halk-ı ef’al meselesinde Cebir mezhebi ifrattır ki bütün bütün insanı mahrum edər. İtizal mezhebi də tefrittir ki təsiri insana verir. Ehl-i sünnet mezhebi vasattır. Çünki bu mezhep beyne-beynedir ki o fiillerin bidayetini irade-i cüz’iyeye, nihayetini irade-i külliyeye verir.

§107

Və keza itikadda da tatil ifrattır, teşbih tefrittir, tevhid vasattır.

§108

Hülâsa: Bu doqquz mertebenin altısı zulümdür, üçü adl və adalettir. Sırat-ı müstakimden murad bu üç mertebedir.

§109

صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟

§110

Kur’an’ın inci kimi lafızlarının dizilmesi, bir hayta bir çeşide bir nakşa münhasır deyildir. Bəlkə zuhurca, hafâca, yakınlıkça, uzaklıkça mütefavit çox tenasüplerden hasıl olan çoxlu nakışlar üzerine dizilmişlerdir, nazmedilmişlerdir. Zaten i’cazın esası, ihtisardan sonra ancaq belə nakışlardadır.

§111

Bəli صِرَاطَ الَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ ilə mâkablindeki hər bir kəlmə arasında bir münasibət vardır.

§112

Mesela اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ ilə münasebeti vardır. Çünki nemət, hamde delil və karinedir.

§113

رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ ilə münasebettardır. Çünki terbiyenin kemali, nemətlərin tevali və teakubu ilə olur.

§114

اَلرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ ilə alâkadardır. Çünki اَلَّذٖينَ den irade edilen “enbiya, şüheda, suleha, ulema” rahmettirler.

§115

مَالِكِ يَو۟مِ الدّٖينِ ilə alâkası vardır. Çünki nemət-i kâmile ancaq dindir.

§116

نَع۟بُدُ ilə alâkası var. Çünki ibadətte imamlar, bunlardır.

§117

نَس۟تَعٖينُ ilə var. Çünki tevfike və ianeye mazhar bunlardır.

§118

اِه۟دِنَا ilə var. Çünki hidayette mukteda-bih onlardır.

§119

صِرَاطَ ال۟مُس۟تَقٖيمَ ilə vardır. Çünki doğru yol ancaq onların mesleğidir.

§120

طَرٖيق۟ və ya سَبٖيل۟ kelimelerine صِرَاط۟ kelimesinin tercihi, mesleklerinin etrafı mahdud və işlek bir cadde olduğuna və o caddeye

§121

girenlerin bir daha çıkmamalarına işarətir.

§122

Ma’hud və malûm olan şeylerde kullanılması usûl ittihaz edilen esma-i mevsuleden اَلَّذٖينَ tabiri, onların zulümat-ı beşeriye içinde elmas kimi parladıklarına işarətir ki onları taharri və tələb etmeye və aramaya lüzum yoxdur. Onlar, hər kəsin gözü önünde hazır olduklarını temin eden bir ulüvv-ü şana mâliktirler. Cem’ sîgasıyla اَلَّذٖينَ nin zikri, onlara iktida və tabi olmaq imkânının mevcudiyetine və onların mesleklerinde butlan olmadığına işarətir. Çünki ferdî olmayan bir meslekte tevatür vardır, tevatürde butlan yoxdur.

§123

Mazi sîgasıyla اَن۟عَم۟تَ nin zikri, tekrar neməti tələb etmeye bir vesile olduğuna və Allah’a râci olan zamiri də bir yardımcı və bir şefaatçi vazifesini gördüyüne işarətir. Yani “Ey Rabb’im! Madam ki in’am sənin fiilindir və evvelce də in’amı yapmışsın; istihkakım olmadığı halde in’amı tekrarlamak, sənin şe’nindendir.”

§124

عَلَي۟هِم۟ deki عَلٰى enbiyaya yükletilen risalet və teklif yükünün olduqca ağır olduğuna və sahraları faydalandırmak üçün yağmur, kar və fırtınaların şedaidine maruz kalan yüksək dağlar kimi peygamberlerin də ümmetlerini feyizlendirmek üçün risalet zahmetlerine maruz kaldıklarına işarətir.

§125

İhtar: Başka bir surede zikredilen فَاُولٰٓئِكَ مَعَ الَّذٖينَ اَن۟عَمَ اللّٰهُ عَلَي۟هِم۟ مِنَ النَّبِيّٖينَ وَالصِّدّٖيقٖينَ وَالشُّهَدَٓاءِ وَالصَّالِحٖينَ olan âyet-i kerîme, buradaki اَلَّذٖينَ اَن۟عَم۟تَ عَلَي۟هِم۟ âyet-i celilesini beyan edər. Zaten Kur’an’ın bir kısmı, bir kısmını tefsir edər.

§126

Sual: Peygamberlerin meslekleri birbirine uymadığı kimi ibadətleri də birbirine muhaliftir. Bunun esbabı nedir?

§127

Cavab: İtikad və amelde, usûl və ahkâm-ı esasiyede peygamberlerin hepsi daimdirler, sabittirler, müttehiddirler. İhtilaf və tefavütleri ancaq füruattadır. Zaten zamanların tebeddülüyle, füruatın da tebeddül və tagayyürü tabiî bir şeydir. Bəli, mevasim-i erbaada tedavi və telebbüs kimi çox şeyler tebeddüle uğrar. Mesela, kışın giyilen kalın elbise yazın tebeddüle uğrar və ya kışın güzel təsiri olan bir ilacın yazın fena təsiri olur, kullanılmaz. Kezalik qəlb və ruhların gıdası olan ahkâm-ı diniyenin füruatı da ömr-ü beşerin devreleri itibarıyla tebeddüle uğrar.

§128

غَي۟رِ ال۟مَغ۟ضُوبِ عَلَي۟هِم۟

§129

Havf və firar makamı olan bu sıfatın mâkablindeki makamlarla münasebatı isə bu makamın hayret və dehşet nazarıyla celal və cemal ilə muttasıf olan makam-ı rububiyete baktırması və iltica və dehalet nazarıyla نَع۟بُدُ deki makam-ı bəndəlike baktırması və acizlik nazarıyla نَس۟تَعٖينُ deki təvəkkül makamına baktırması və teselli nazarıyla refik-i daimî olan makam-ı recaya baktırmasıdır. Çünki korkunç bir şeyi gören adam, korku və hayret içinde kalır; sonra firar etmeye meyleder. Âciz olduğu takdirde təvəkkül edər, sonra teselli yollarını arar.

§130

Sual: Cənabı-Haqq, Ganiyy-i Mutlak’tır; âlemde bu qədər dalaletleri və olduqca çirkin, fena şeyleri yapan nev-i beşerin yaratılışında ne hikmət vardır?

§131

Cavab: Kainatta maksud-u bizzat və küllî və şümullü olaraq yaratılan ancaq kemaller, hayırlar, hüsünlerdir. Şerler, kubuhlar, noksanlar isə hüsünlerin, hayırların, kemallerin arasında görülmeyəcək qədər dağınık və cüz’iyet kabîlinden tebeî olaraq yaratılmışlardır ki hayırların, hüsünlerin, kemallerin mertebelerini, nevilerini, kısımlarını göstermeye vesile olsunlar və həqiqətlər-i nisbiyenin vücuduna və ya zuhuruna bir mukaddime və bir vâhid-i kıyasî olsunlar.

§132

Sual: Həqiqətlər-i nisbiyenin ne kıymeti var ki onun üçün şerler istihsan ediləcək?

§133

Cavab: Həqiqətlər-i nisbiye denilen şeyler, kainatın eczası arasında bulunan rabıtalardır. Və kainattaki nizam ancaq həqiqətlər-i nisbiyeden doğmuşdur. Və həqiqətlər-i nisbiyeden kainatın envaına bir vücud-u vâhid in’ikas etmişdir. Həqiqətlər-i nisbiye, böyük bir ölçüde həqiqətlər-i həqiqiyeden çoktur. Hattâ bir zatın həqiqətlər-i həqiqiyesi yeddi isə həqiqətlər-i nisbiyesi yeddi yüzdür. Binaenaleyh kubuh və şerde şer varsa da kalildir.

§134

Malûmdur ki şerr-i kalil üçün hayr-ı kesîr terk edilmez. Terk edilirse şerr-i kesîr olur. Zekât və cihadda olduğu kimi.

§135

Bəli اِنَّمَا تُع۟رَفُ ال۟اَش۟يَاءُ بِاَض۟دَادِهَا meşhur kaziyeden maksat, bir şeyin zıddı, o şeyin həqiqətlər-i nisbiyesinin vücud və ya zuhuruna sebeptir. Mesela, kubuh olmasaydı və hüsünlerin arasına girmeseydi, hüsnün gayr-ı mütenahî olan mertebeleri tezahür etmezdi.

§136

Sual: اَن۟عَم۟تَ fiil, مَغ۟ضُوبِ ism-i mef’ul, ضَٓالّٖينَ ism-i fâil olaraq zikirlerinde və keza üçüncü fırkanın sıfatını və ikinci fırkanın sıfatına terettüp eden âkıbetini və birinci fırkanın unvan-ı sıfatını eynilə zikretmekte ne kimi bir hikmət vardır?

§137

Cavab: “Nemət” unvanı, nəfsin daima meyletdiyi bir ləzzət olduğundan ihtiyar edilmişdir. Fiil-i mazi olaraq zikrindeki səbəb, evvelce beyan edilmişdir.

§138

İkinci fırka isə kuvve-i gazabiyenin galebe və tecavüzüyle tecavüz edərək ahkâmın terkiyle zulüm və fıska düşmüşlerdir. Yahudilerin temerrüdü kimi. Zulüm və fıskta hasis və hayırsız bir ləzzət görüldüyünden, onlardan nəfs teneffür etməz. Qurani-Kərim o zulmün âkıbeti olan gazab-ı İlahîyi zikretmişdir ki nefisleri o zulüm və fısktan tenfir ettirsin. İstimrar və devam şe’ninde olan isimlerden ism-i mef’ul olaraq zikredilmesi isə şer və isyanların devam edib tövbe və af ilə inkıta etmedikleri takdirde kat’îleşeceğine və silinmez bir damga şekline geçeceğine işarətir.

§139

Üçüncü fırka isə vehim və heva-yı nəfsin ağıl və vicdanlarına galebesiyle, bâtıl bir itikada tabi olaraq nifaka düşen bir kısım Nasâra’dır. Dalalet, nefisleri tenfir və ruhları inciten bir elem olduğundan Qurani-Kərim, o fırkayı eyni o sıfatla zikretmişdir. Və ism-i fâil olaraq zikrindeki səbəb isə dalaletin dalalet olması, devam etmesine mütevakkıf olub inkıtaa uğradığı zaman affa dâhil olacağına işarətir.

§140

Ey arkadaş! Bütün lezzetler imanda olduğu kimi bütün elemler də dalalettedir. Bunun izahı isə:

§141

Bir şahıs, qüdrət-i ezeliye tarafından, adem zulümatından bu korkunç dünya sahrasına atılırken gözünü açar, bakar. Bir lütuf beklediyi zaman, birdenbire düşmanlar kimi hastalıklar, elemler, belalar hücum etmeye başlarlar. Bir meded, bir yardım üçün müsterhimane tabiata və anâsıra baktığı vaxt, kasavet-i kalple, merhametsizlikle qarşılaşır. Ecram-ı semaviyeden istimdad etmək üzere başını havaya qaldırır. O ecram, atom bombaları kimi dehşetli və heybetli halleriyle gözüne görünür. Hemen gözünü yumar, başını əgər, düşünmeye başlar. Bakar ki hayatî hâcetleri bağırıp çağırmaya başlarlar. Bütün bütün tevahhuş edərək hemen kulaklarını tıkar, vicdanına iltica edər; bakar ki vicdanı, minlərlə âmâl (emeller) və emanî ilə dolu gürültülerinden cinnet getirəcək bir hale gəlir.

§142

Əcəba heç bir cihetten heç bir teselli çaresini bulamayan o zavallı şahıs, mebde ilə meâdi, Sâni’ ilə haşri itikad etmezse onun o vaziyetinden cəhənnəm daha serin olmaz mı?

§143

Bəli, o biçarə havf və heybetten, acizlik və ra’şetten, vahşet və gönül darlığından, yetimlikle meyusiyetten mürekkeb bir vaziyet içinde olub kudretine bakar, qüdrəti âciz və nâkıs. Hâcetlerine bakar, def’ediləcək bir durumda deyildir. Çağırıp yardım istese yardımına gelen yox. Hər şeyi düşman, hər şeyi garib görür. Dünyaya geldiğine min defa nedamet edər, lanet okur. Lakin o şahsın sırat-ı müstakime girmekle qəlbi və ruhu nur-u imanla ışıklanırsa o zulmetli evvelki vaziyeti nurani bir halete inkılab edər. Belə ki:

§144

O şahıs; hücum eden belaları, musibetleri gördüğü zaman, Cənabı-Haqq’a istinad edər, müsterih olur.

§145

Yenə o şahıs, ebede qədər uzanıp giden emellerini, istidatlarını düşündüğü zaman, saadet-i ebediyeyi tasavvur edər. O saadet-i ebediyenin mâü’l-hayatından bir yudum içer, kalbindeki emellerini teskin edər.

§146

Yenə o şahıs, başını kaldırıp semaya və etrafa bakar; hər şeyle ünsiyet peyda edər.

§147

Yenə o şahıs, semadaki ecrama bakar; hareketlerinden dehşet deyil, ünsiyet və emniyet peyda edər və onların o hareketlerini, ibret və hayretle təfəkkür edər.

§148

Yenə o şahıs, ecram-ı ulviye ilə elə bir kesb-i muarefe edər ki hangi bir cirme bakarsa baksın, o cirmlerden “Ey arkadaş! Bizdən tevahhuş etme! Hareketlerimizden korkma! Hepimiz bir Hâlık’ın memurlarıyız.” deyə me’nus və emniyet verici sesleri kalben işitmeye başlar.

§149

Hülâsa: O şahıs, evvelki vaziyetinde, vicdanındaki o dehşetli və vahşetli və korkunç âlâm-ı şedideden kurtulmak üçün teselliler ilə hissini iptal və sarhoşlukla o halleri unutmaq istəyər. İkinci haletinde isə ruhunda yüksək lezzetleri və saadetleri hisseder; kalbini ikaz, vicdanını tahrik edib ruhunu ihsas ettikçe o saadetler ziyadeleşir və ona manevî cennetlerin kapıları açılır.

§150

اَللّٰهُمَّ بِحُر۟مَةِ هٰذِهِ السُّورَةِ اِج۟عَل۟نَا مِن۟ اَص۟حَابِ الصِّرَاطِ ال۟مُس۟تَقٖيمِ اٰمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol