Mektubat

On İkinci Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§2

اَلسَّلَامُ عَلَيْكُمْ وَ عَلٰى رُفَقَائِكُمْ

§3

Aziz qardaşlarım!

§4

O gece məndən sual ettiniz, mən cavabını vermedim. Çünki mesail-i imaniyenin münakaşa surətində bahsi caiz deyildir. Siz münakaşa surətində bahsetmiştiniz. Şimdilik münakaşanızın esası olan üç sualinize gayet muhtasar bir cavab yazıram. Tafsilini, Eczacı Efendinin isimlerini yazmış olduğu Sözler’de bulursunuz. Yalnız, qədər və cüz-ü ihtiyarîye ait Iyirmi Altıncı Söz hatırıma gelmemişdi, sizə söylememişdim, ona da baxın lakin gazete kimi okumayınız. Eczacı Efendinin o Sözler’i mütalaa etmesini havale ettiğimin sırrı şudur ki:

§5

O çeşit meselelerdeki şübhələr, erkân-ı imaniyenin zaafından ileri gəlir. O Sözler isə erkân-ı imaniyeyi tamamıyla ispat edərlər.

§6

Birinci Sualiniz: Hazret-i Âdem’in (as) cennetten ihracı və bir kısım mənî-Âdem’in cəhənnəmə idhali ne hikmete mebnidir?

§7

Cavab: Hikməti, tavziftir. Elə bir vazife ilə memur edilerek gönderilmişdir ki bütün terakkiyat-ı maneviye-i beşeriyenin və bütün istidadat-ı beşeriyenin inkişaf və inbisatları və mahiyet-i insaniyenin bütün esma-i İlahiyeye bir âyenə-i câmia olması, o vazifenin netaicindendir.

§8

Əgər Hazret-i Âdem cennette kalsaydı melek kimi makamı sabit kalırdı, istidadat-ı beşeriye inkişaf etmezdi. Halbuki yeknesak makam sahibi olan melaikeler çoktur, o tarz bəndəlik üçün insana ihtiyaç yox. Bəlkə hikmet-i İlahiye, nihayətsiz makamatı katedəcək olan insanın istidadına muvafık bir dâr-ı teklifi iktiza ettiği üçün melaikelerin aksine olaraq mukteza-yı fıtratları olan malûm günahla cennetten ihraç edildi.

§9

Demək, Hazret-i Âdem’in cennetten ihracı, ayn-ı hikmət və mahz-ı rəhmət olduğu kimi; küffarın da cəhənnəmə idhalleri, haktır və adalettir.

§10

Onuncu Söz’ün Üçüncü İşaret’inde denildiyi kimi çendan kâfir, az bir ömürde bir günah işlemiş lakin o günah içinde nihayətsiz bir cinayet var. Çünki küfür, bütün kainatı tahkirdir, kıymetlerini tenzil etmektir və bütün masnuatın vahdaniyete şehadetlerini tekziptir və mevcudat âyinelerinde cilveleri görünen esma-i İlahiyeyi tezyiftir.

§11

Onun üçün mevcudatın hakkını kâfirden almaq üzere, mevcudatın sultanı olan Kahhar-ı Zülcelal’in kâfirleri ebedî cəhənnəmə atması, ayn-ı hak və adalettir. Çünki nihayətsiz cinayet, nihayətsiz azabı istəyər.

§12

İkinci Sualiniz: Şeytanların halkı və icadı ne içindir? Cənabı-Haqq, şeytanı və şerleri halk etmiş, hikməti nedir? Şerrin halkı şerdir, kabihin halkı kabihtir?

§13

Cavab: Hâşâ! Halk-ı şer, şer deyil bəlkə kesb-i şer şerdir. Çünki halk və icad, bütün netaice bakar; kesb, hususi bir mübaşeret olduğu üçün hususi netaice bakar.

§14

Mesela, yağmurun gelmesinin binlerle neticeleri var, bütünü də güzeldir. Sû-i ihtiyarıyla bazıları yağmurdan zərər görse “Yağmurun icadı rəhmət deyildir.” diyemez, “Yağmurun halkı şerdir.” deyə hükmedemez. Bəlkə sû-i ihtiyarıyla və kesbiyle onun hakkında şer oldu. Hem ateşin halkında çox faydalar var, bütünü də hayırdır. Lakin bazılar sû-i kesbiyle, sû-i istimaliyle ateşten zərər görse “Ateşin halkı şerdir.” diyemez. Çünki ateş yalnız onu yakmak üçün yaratılmamış; bəlkə o, öz sû-i ihtiyarıyla, yemeğini pişiren ateşe elini soktu və o hizmetkârını özünə düşman etti.

§15

Elhasıl: Hayr-ı kesîr üçün şerr-i kalil qəbul edilir. Əgər şerr-i kalil olmamaq üçün hayr-ı kesîri intac eden bir şer terk edilse o vaxt şerr-i kesîr irtikâb edilmiş olur. Mesela, cihada əsgər sevk etmekte əlbəttə bazı cüz’î və maddî və bedenî zərər və şer olur. Lakin o cihadda hayr-ı kesîr var ki İslâm küffarın istilasından kurtulur. Əgər o şerr-i kalil üçün cihad terk edilse o vaxt hayr-ı kesîr gittikten sonra şerr-i kesîr gəlir. O ayn-ı zulümdür. Hem mesela, kangren olmuş və kesilmesi lâzım gelen bir barmağın kesilmesi hayırdır, iyidir; halbuki zahiren bir şerdir. Barmaq kesilmezse el kesilir, şerr-i kesîr olur.

§16

İşte kainattaki şerlerin, zararların, beliyyelerin və şeytanların və muzırların halk və icadları, şer və çirkin deyildir; çünki çox netaic-i mühimme üçün halk olunmuşlardır. Mesela, melaikelere şeytanlar musallat olmadıkları üçün terakkiyatları yoxdur; makamları sabittir, tebeddül etməz. Keza hayvanatın də şeytanlar musallat olmadıkları üçün mertebeleri sabittir, nâkıstır. Âlem-i insaniyette isə meratib-i terakkiyat və tedenniyat nihayətsizdir. Nemrutlardan, firavunlardan tut tâ sıddıkîn-i evliya və enbiyaya qədər gayet uzun bir mesafe-i terakki var.

§17

İşte kömür kimi olan ervah-ı safileyi, elmas kimi olan ervah-ı âliyeden temyiz və tefrik üçün şeytanların yaradılışiyle və sırr-ı teklif və ba’s-i enbiya ilə bir meydan-ı imtihan və tecrübe və cihad və müsabaka açılmış. Əgər mücahede və müsabaka olmasaydı, maden-i insaniyetteki elmas və kömür hükmünde olan istidatlar, birlikdə kalacaktı. A’lâ-yı illiyyîndeki Ebubekir-i Sıddık’ın ruhu, esfel-i safilîndeki Ebucehil’in ruhuyla bir seviyede kalacaktı.

§18

Demək şeyatîn və şerlerin yaratılması, böyük və küllî neticeye baktığı üçün icadları şer deyil, çirkin deyil; bəlkə sû-i istimalattan və kesb denilen mübaşeret-i hususiyeden gelen şerler, çirkinlikler, kesb-i insana aittir; icad-ı İlahîye ait deyildir.

§19

Əgər sual etseniz ki: Bi’set-i enbiya ilə birlikdə şeytanların vücudundan ekser insanlar kâfir olur, küfre gidir, zərər görür. “El-hükmü li’l-ekser” kaidesince, ekser ondan şer görse o vaxt halk-ı şer şerdir, hattâ bi’set-i enbiya də rəhmət deyil denilebilir?

§20

Cavab: Kemiyetin, keyfiyete nisbeten ehemmiyeti yox. Asıl ekseriyet, keyfiyete bakar.

§21

Mesela, yüz hurma çərdəyi bulunsa torpaq altına konup su verilmezse və muamele-i kimyeviye görmezse və bir mücahede-i hayatiyeye mazhar olmazsa yüz para kıymetinde yüz çərdək olur. Lakin su verildiyi və mücahede-i hayatiyeye maruz kaldığı vaxt, sû-i mizacından sekseni bozulsa yirmisi meyvedar iyirmi hurma ağacı olsa diyebilir misin ki suyu vermək şer oldu, ekserisini bozdu? Əlbəttə diyemezsin. Çünki o iyirmi, iyirmi min hükmüne geçti. Sekseni kaybeden, iyirmi bini kazanan, zərər etməz; şer olmaz.

§22

Hem mesela, tavus kuşunun yüz yumurtası bulunsa yumurta itibarıyla beş yüz kuruş edər. Lakin o yüz yumurta üstünde tavus oturtulsa sekseni bozulsa yirmisi, iyirmi tavus kuşu olsa denilebilir mi ki çox zərər oldu, bu muamele şer oldu, bu kuluçkaya kapanmak çirkin oldu, şer oldu? Xeyr elə deyil bəlkə hayırdır. Çünki o tavus milleti və o yumurta taifesi, dörd yüz kuruş qiymətında bulunan seksen yumurtayı kaybedip seksen lira kıymetinde iyirmi tavus kuşu kazandı.

§23

İşte nev-i beşer bi’set-i enbiya ilə sırr-ı teklif ilə mücahede ilə şeytanlarla muharebe ilə kazandıkları yüz binlerle enbiya və milyonlarla evliya və milyarlarla asfiya kimi âlem-i insaniyetin güneşleri, ayları və yıldızları mukabilinde; kemiyetçe kesretli, keyfiyetçe ehemmiyetsiz hayvanat-ı muzırra nevinden olan küffarı və münafıkları kaybetti.

§24

Üçüncü Sualiniz: Cənabı-Haqq musibetleri verir, belaları musallat edir. Hususan masumlara hattâ heyvanlara bu zulüm deyil mi?

§25

Cavab: Hâşâ! Mülk onundur. Mülkünde istediyi kimi tasarruf edər. Hem əcəba sanatkâr bir zat, bir ücret mukabilinde səni bir model yapıp gayet sanatkârane yaptığı murassa bir libası sənə giydirir, hünerini, maharetini göstermek üçün kısaltır, uzaltır, biçir, kesir; səni oturtur, qaldırır. Sən ona diyebilir misin ki məni güzelleştiren elbiseyi çirkinleştirdin; mənə, oturtup kaldırmakla zəhmət verdin? Əlbəttə diyemezsin. Dersen divanelik edersin.

§26

Eynilə elə də Sâni’-i Zülcelal göz, kulak, dil kimi duygularla murassa gayet sanatkârane bir vücudu sənə giydirmiş. Mütenevvi esmasının nakışlarını göstermek üçün səni hasta edər, müptela edər, aç edər, tok edər, susuz edər; bu kimi ahvalde yuvarlatır. Mahiyet-i hayatiyeyi kuvvetleştirmek və cilve-i esmasını göstermek üçün səni belə çox tavırlarda gezdirir. Sən əgər desen: “Məni ne üçün bu mesaibe müptela edirsən?” Temsilde işarə edildiyi kimi yüz hikmət səni susturacaq.

§27

Zaten sükûn və sükûnet, atalet, yeknesaklık, tevakkuf; bir nevi ademdir, zarardır. Hərəkət və tebeddül; vücuddur, hayırdır. Həyat, harekâtla kemalâtını bulur; beliyyat vasıtasıyla terakki edər. Həyat cilve-i esma ilə muhtelif harekâta mazhar olur, tasaffi edər, qüvvət bulur, inkişaf edər, inbisat edər, öz mukadderatını yazmasına müteharrik bir qələm olur, vazifesini îfa edər, ücret-i uhreviyeye kesb-i istihkak edər.

§28

İşte, münakaşanızın içindeki üç sualinizin muhtasar cavabları bu kadardır. İzahları otuz üç adet “Sözler”dedir.

§29

Aziz qardaşım, sən bu məktubu Eczacıya və münakaşayı işitenlerden münasib gördüklerine oku. Mənim tarafımdan da yeni bir talebem olan Eczacıya selâm et, də ki:

§30

Mezkûr mesail kimi dakik mesail-i imaniyeyi, mizansız mücadele surətində cemaat içinde bahsetmek caiz deyildir. Mizansız mücadele olduğundan tiryak iken zehir olur. Diyenlere, dinleyenlere zarardır. Bəlkə belə mesail-i imaniyenin itidal-i demle, insafla, bir müdavele-i efkâr surətində bahsi caizdir.

§31

Və də ki: Əgər sənin kalbine bu nevi mesailde şübhələr gelirse və Sözler’den də cavabını bulmazsan hususi mənə yazarsınız.

§32

Hem Eczacıya də ki: Merhum pederi hakkında gördüğü rüya üçün hatırıma belə bir mana geldi ki: Merhum pederi doktor olmaq münasibətilə, çox salih və mübarək, bəlkə veli insanlara faydası dokunmuş və ondan memnun olan və menfaat gören o mübareklerin ervahları, onun vefatı hengâmında kuşlar surətində en yaxın akrabası olan oğluna görünmüş, onun ruhuna şefaatkârane bir hoşâmedî nevinden bir istikbal ettikleri hatırıma geldi.

§33

O gece burada birlikdə bulunan bütün dostlara selâm və dua ederim.

§34

اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى

§35

Said Nursî

§36

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol