بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
On Səkkizinci Məktub
Bu məktub üç mesele-i mühimmedir.
Birinci Mesele-i Mühimme
“Fütuhat-ı Mekkiye” sahibi Muhyiddin-i Arap (ks) və “İnsan-ı Kâmil” denilen meşhur bir kitabın sahibi Seyyid Abdülkerim (ks) kimi evliya-i meşhure; küre-i arzın tabakat-ı seb’asından və Kaf Dağı arkasındaki Arz-ı Beyza’dan və Fütuhat’ta Meşmeşiye dedikleri acayipten bahsedirlər “Gördük.” dirlər. Əcəba bunların dedikleri doğru mudur? Doğru isə halbuki bu yerlerin yerde yerleri yoxdur. Hem coğrafya və fen onların bu dediklerini qəbul edemir. Əgər doğru olmazsa bunlar necə veli olabilirler? Belə hilaf-ı vaki və hilaf-ı hak söyleyen necə ehl-i həqiqət ola bilər?
Cavab: Onlar ehl-i hak və hakikattirler hem ehl-i velayet və şuhuddurlar. Gördüklerini doğru görmüşler lakin ihatasız olan halet-i şuhudda və rüya kimi rü’yetlerini tabirde verdikleri hükümlerinde hakları olmadığı üçün kısmen yanlıştır. Rüyadaki adam öz rüyasını tabir edemediyi kimi o kısım ehl-i keşif və şuhud də rü’yetlerini o halde iken özləri tabir edemezler. Onları tabir edəcək “asfiya” denilen veraset-i nübüvvet muhakkikleridir. Əlbəttə o kısım ehl-i şuhud də asfiya makamına çıktıkları zaman, Kitab və Sünnetin irşadıyla yanlışlarını anlarlar, tashih edərlər hem etmişler.
Bu həqiqəti izah edəcək bu hikâye-i temsiliyeyi dinlə. Belə ki:
Bir zaman ehl-i qəlb iki çoban varmış. Özləri ağac kâsesine süt sağıp yanlarına bıraktılar. Kaval tabir ettikleri düdüklerini, o süt kâsesi üzerine uzatmışlardı. Biri “Uykum geldi.” deyip yatar. Uykuda bir zaman kalır. Ötekisi yatana dikkat edər, bakar ki sinek kimi bir şey, yatanın burnundan çıxıb süt kâsesine bakır və sonra kaval içine girer, öbür ucundan çıkar gedər, bir geven altındaki deliğe girip kaybolur. Bir zaman sonra yenə o şey döner, yenə kavaldan geçer, yatanın burnuna girer; o da uyanır. Deyər ki: “Ey arkadaş! Acib bir rüya gördüm.” O da deyər: “Allah xeyr etsin, nedir?” Deyər ki: “Sütten bir deniz gördüm. Üstünde acib bir köprü uzanmış. O köprünün üstü kapalı, pencereli idi. Mən o köprüden geçtim. Bir meşelik gördüm ki başları həmişə sivri. Onun altında bir mağara gördüm, içine girdim, altın dolu bir hazine gördüm. Əcəba tabiri nedir?”
Uyanık arkadaşı dedi: “Gördüyün süt denizi, bu ağac çanaktır. O köprü də bu kavalımızdır. O başı sivri meşelik də bu gevendir. O mağara da bu kiçik deliktir. İşte kazmayı getir, sənə hazineyi də gösterəcəyəm.” Kazmayı getirir. O gevenin altını kazdılar, ikisini də dünyada mesud edəcək altınları buldular.
İşte yatan adamın gördüğü doğrudur, doğru görmüş lakin rüyada iken ihatasız olduğu üçün tabirde hakkı olmadığından, âlem-i maddî ilə âlem-i manevîyi birbirinden fark etmediğinden hükmü kısmen yanlıştır ki “Mən həqiqi, maddî bir deniz gördüm.” deyər. Lakin uyanık adam, âlem-i misal ilə âlem-i maddîyi fark ettiği üçün tabirde hakkı vardır ki dedi: “Gördüyün doğrudur lakin həqiqi deniz deyil; bəlkə bu süt kâsemiz sənin hayaline deniz kimi olmuş, kaval da köprü kimi olmuş və hâkeza…”
Demək olur ki âlem-i maddî ilə âlem-i ruhanîyi birbirinden fark etmək lâzım gəlir. Birbirine mezcedilse hükümleri yanlış görünür. Mesela, sənin dar bir odan var lakin dörd duvarını kapayacaq dörd böyük âyenə konulmuş. Sən içine girdiyin vaxt, o dar odayı bir meydan qədər geniş görürsün. Əgər desen “Odamı geniş bir meydan qədər görürəm.” doğru dersin. Əgər “Odam bir meydan qədər geniştir.” deyə hükmetsen yanlış edersin. Çünki âlem-i misali, âlem-i həqiqiye karıştırırsın.
İşte küre-i arzın tabakat-ı seb’asına dair bazı ehl-i keşfin, Kitab və Sünnetin mizanıyla tartmadan beyan ettiği tasvirat, yalnız coğrafya nöqtə-i nazarındaki maddî vaziyetten ibaret deyildir. Mesela demişler: “Bir tabaka-i arz, cin və ifritlerindir. Minlərlə sene genişliği var.” Halbuki bir iki senede devredilen küremizde, o acib tabakalar yerleşemez. Lakin âlem-i mana və âlem-i misalde və âlem-i berzah və ervahta, küremizi bir çamın çərdəyi hükmünde farz etsek, ondan temessül və teşekkül eden misalî şeceresi, o çekirdeğe nisbeten koca bir çam ağacı qədər olduğundan bir kısım ehl-i şuhud, seyr-i ruhanîlerinde, arzın tabakalarından bazılarını âlem-i misalde çoxlu geniş görürlər; minlərlə sene bir mesafe tuttuklarını görürlər.
Gördükleri doğrudur lakin âlem-i misal, sureten âlem-i maddîye benzediyi üçün iki âlemi memzuç görürlər; elə tabir edirlər. Âlem-i sahveye döndükleri vaxt, mizansız olduğu üçün meşhudatlarını eynilə yazdıklarından hilaf-ı həqiqət telakki edilir. Necə kiçik bir âyinede böyük bir saray ilə böyük bir bahçenin vücud-u misaliyeleri onda yerleşir. Elə də âlem-i maddînin bir senelik mesafesinde, minlərlə sene vüs’atinde vücud-u misalî və həqiqətlər-i maneviye yerleşir.
Hâtime: Bu meseleden anlaşılır ki derece-i şuhud, derece-i iman-ı bilgaybdan çox aşağıdır. Yani yalnız şuhuduna istinad eden bir kısım ehl-i velayetin ihatasız keşqiymətı, veraset-i nübüvvet ehli olan asfiya və muhakkikînin şuhuda deyil, Kur’an’a və vahye, gaybî lakin safi, ihatalı, doğru həqiqətlər-i imaniyelerine dair ahkâmlarına yetişmez.
Demək, bütün ahval və keşqiymətın və ezvak və müşahedatın mizanı, Kitab və Sünnettir. Və mihenkleri, Kitab və Sünnetin desatir-i kudsiyeleri və asfiya-i muhakkikînin kavanin-i hadsiyeleridir.
İkinci Mesele-i Mühimme
Sual: Vahdetü’l-vücud meselesi, çoklar tarafından en yüksək makam telakki edilir. Halbuki velayet-i kübrada bulunan başta Hulefa-yı Erbaa olmaq üzere sahabeler və hem başta Hamse-i Âl-i Abâ olaraq Eimme-i Ehl-i Beyt və hem başta Eimme-i Erbaa olaraq müçtehidîn və tabiînden bu çeşit vahdetü’l-vücud meşrebi sarîhan görülmemiş. Əcəba onlardan sonra çıkanlar daha ileri mi gitmişler, daha mükemmel bir cadde-i kübra mı bulmuşlar?
Cavab: Hâşâ! Şems-i Risalet’in en yaxın yıldızları və en karib vereseleri bulunan o asfiyadan heç kimsenin haddi deyil, daha ileri gidebilsin. Bəlkə cadde-i kübra onlarındır.
Vahdetü’l-vücud isə bir meşrep və bir hal və bir nâkıs mertebedir. Lakin zevkli, neşeli olduğundan seyr ü sülûkta o mertebeye girdikleri vaxt çoğu çıxmaq istemirlər, orada kalırlar; en münteha mertebe zannedirlər.
İşte bu meşrep sahibi, əgər maddiyattan və vesaitten tecerrüd etmiş və esbab perdesini yırtmış bir ruh isə istiğrakkârane bir şuhuda mazhar isə vahdetü’l-vücuddan deyil bəlkə vahdetü’ş-şuhuddan neş’et eden, ilmî deyil, hâlî bir vahdet-i vücud onun üçün bir kemal, bir makam temin edə bilər. Hattâ Allah hesabına kainatı inkâr etmək derecesine gidebilir. Yoxsa esbab içinde dalmış isə, maddiyata mütevaggil isə vahdetü’l-vücud demesi, kainat hesabına Allah’ı inkâr etmeye qədər çıkar.
Bəli cadde-i kübra, sahabe və tabiîn və asfiyanın caddesidir. حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ cümlesi, onların kaide-i külliyeleridir. Və Cənabı-Haqqın لَيْسَ كَمِثْلِهٖ شَىْءٌ mazmunu üzere, heç bir şey ilə müşabeheti yox. Tahayyüz və tecezziden münezzehtir. Mevcudatla alâkası, hâlıkıyettir. Ehl-i vahdetü’l-vücudun dedikleri kimi mevcudat, evham və hayalat deyil. Görünen eşya də Cənabı-Haqqın âsârıdır. “Heme ost” deyil “Heme ezost”tur. Yani hər şey o deyil bəlkə hər şey ondandır. Çünki hâdisat, ayn-ı Kadîm ola bilməz. Bu meseleyi iki təmsil ilə fehme takrib edeceğiz:
Birincisi: Mesela, bir padşah var. O padşahın hâkim-i âdil adı ilə bir adliye dairesi var ki o ismin cilvesini gösterir. Bir ismi də halifedir. Bir meşihat və bir ilmiye dairesi, o ismin mazharıdır. Bir də kumandan-ı a’zam ismi var. O isim ilə devair-i askeriyede faaliyet gösterir. Ordu, o ismin mazharıdır.
Indi biri çıksa dese ki: “O padşah, yalnız hâkim-i âdildir; devair-i adliyeden başqa daire yox.” O vaxt bilmecburiye, adliye memurları içinde, həqiqi deyil itibarî bir surette, meşihat dairesindeki ulemanın evsafını və ahvalini onlara tatbik edib zıllî və hayalî bir tarzda, həqiqi adliye içinde tebeî və zıllî bir meşihat dairesi tasavvur edilir. Hem daire-i askeriyeye ait ahval və muamelatını yenə farazî bir tarzda, o memurîn-i adliye içinde itibar edib gayr-ı həqiqi bir daire-i askeriye itibar edilir və hâkeza… İşte bu halde, padşahın həqiqi ismi və həqiqi hâkimiyeti, hâkim-i âdil ismidir və adliyedeki hâkimiyettir. Halife, kumandan-ı a’zam, sultan kimi isimleri həqiqi deyillər, itibarîdirler. Halbuki padişahlık mahiyeti və saltanat həqiqəti, bütün isimleri həqiqi olaraq iktiza edər. Həqiqi isimler isə həqiqi daireleri istəyir və iktiza edirlər.
İşte saltanat-ı uluhiyet Rahman, Rezzak, Vehhab, Hallak, Faal, Kerîm, Rahîm kimi çoxlu esma-i mukaddeseyi həqiqi olaraq iktiza edir. O həqiqi esma də həqiqi âyineleri iktiza edirlər. Indi ehl-i vahdetü’l-vücud madam ki لَا مَوْجُودَ اِلَّا هُوَ deyər, həqiqətlər-i eşyayı hayal derecesine indirir. Cənabı-Haqqın Vâcibü’l-vücud və Mevcud və Vâhid və Ehad isimlerinin həqiqi cilveleri və daireleri var. Bəlkə âyineleri, daireleri həqiqi olmazsa; hayalî, ademî də olsa onlara zərər etməz. Bəlkə vücud-u həqiqinin âyinesinde vücud rengi olmazsa daha ziyade safi və parlak olur. Lakin Rahman, Rezzak, Kahhar, Cebbar, Hallak kimi isimleri isə tecellileri həqiqi olmur, itibarî olur. Halbuki o esmalar, Mevcud ismi kimi hakikattirler, gölge olamazlar; aslîdirler, tebeî olamazlar.
İşte sahabe və asfiya-i müçtehidîn və Eimme-i Ehl-i Beyt حَقَائِقُ الْاَشْيَاءِ ثَابِتَةٌ deyərlər ki Cənabı-Haqqın bütün esmasıyla həqiqi bir surette tecelliyatı var. Bütün eşyanın onun icadıyla bir vücud-u ârızîsi vardır. Və o vücud çendan Vâcibü’l-vücud’un vücuduna nisbeten gayet zayıf və kararsız bir zıll, bir gölgedir lakin hayal deyil, vehim deyildir. Cənabı-Haqq, Hallak adı ilə vücud verir və o vücudu idame edir.
İkinci Təmsil: Mesela, bu menzilin dörd duvarında dörd tane endam âyinesi bulunsa hər bir âyenə içinde hər ne qədər o menzil o biri üç âyenə ilə birlikdə irtisam edir. Lakin hər bir âyenə, kendinin heyetine və rengine göre eşyayı öz içinde ihtiva eyler; özünə mahsus misalî bir menzil hükmündedir.
İşte indi iki adam o menzile girse; biri bir tək âyineye bakar, deyər ki: “Her şey bunun içindedir.” Başqa âyineleri və âyinelerin içlerindeki suretleri işittiği vaxt, mesmuatını o tək âyinedeki iki derece gölge olmuş, həqiqəti küçülmüş, tagayyür etmiş o âyinenin kiçik bir köşesinde tatbik edər. Hem deyər: “Mən elə görürəm, elə isə həqiqət böyledir.”
Digər adam ona deyər ki: “Evet, sən görürsən, gördüyün haktır lakin vakide və nefsü’l-emirde həqiqətin həqiqi surəti elə deyil. Sənin dikkat ettiğin âyenə kimi daha başqa âyineler var; gördüyün qədər küçücük, gölgenin gölgesi deyillər.”
İşte esma-i İlahiyenin hər biri, ayrı ayrı birer âyenə istəyər. Hem mesela Rahman, Rezzak hakikatli, asıl oldukları üçün özlərinə lâyık, rızka və merhamete möhtac mevcudatı istəyər. Rahman necə həqiqi bir dünyada rızka möhtac hakikatli ruh sahibiları istəyər; Rahîm də elə həqiqi bir cenneti istəyər. Əgər yalnız Mevcud və Vâcibü’l-vücud və Vâhid-i Ehad isimleri həqiqi tutulup o biri isimler onların içine gölge olmaq haysiyetiyle alınsa o esmaya qarşı bir haksızlık hükmüne geçer.
İşte bu sırdandır ki cadde-i kübra, əlbəttə velayet-i kübra sahipleri olan sahabe və asfiya və tabiîn və Eimme-i Ehl-i Beyt və eimme-i müçtehidînin caddesidir ki doğrudan doğruya Kur’an’ın birinci tabaka şakirdleridir.
سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖينَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ
Üçüncü Mesele
Hikmət və ağıl ilə halledilmeyen bir mesele-i mühimme.
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فٖى شَاْنٍ ۞ فَعَّالٌ لِمَا يُرٖيدُ
Sual: Kainattaki mütemadiyen bu hayret-engiz faaliyetin sırrı və hikməti nedir? Nədən bu durmayanlar durmurlar, daima dönüp tazelenirlər?
Cavab: Bu hikmetin izahı min sahife istəyər. Elə isə izahını buraxıb gayet muhtasar bir icmalini iki sahifeye sığıştıracağız.
İşte necə ki bir şahıs, bir vazife-i fitriyeyi veyahut bir vazife-i içtimaiyeyi yapsa və o vazife üçün hararetli bir surette çalışsa; əlbəttə ona dikkat eden anlar ki o vazifeyi ona gördüren iki şeydir:
Biri: Vazifeye terettüp eden maslahatlar, semereler, faydalardır ki ona “ille-i gaiye” denilir.
İkincisi: Bir muhabbet, bir iştiyak, bir ləzzət vardır ki hararetle o vazifeyi yaptırır ki ona “dâî və muktezî” tabir edilir.
Mesela yemek yemek, iştihadan gelen bir ləzzət, bir iştiyaktır ki onu yemeye sevk edər. Sonra da yemeğin neticesi vücudu beslemektir, həyatı idame etmektir.
Elə də وَلِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى bu kainattaki dehşet-engiz və hayret-nüma hədsiz faaliyet, iki kısım esma-i İlahiyeye istinad edərək iki hikmet-i vâsia içindir ki hər bir hikməti də nihayətsizdir:
Birincisi: Cənabı-Haqqın Əsmaül-Hüsnasının hadd ü hesaba gəlməz enva-ı tecelliyatı var. Mahlukatın tenevvüleri, o tecelliyatın tenevvüünden gəlir. O esma isə daimî bir surette tezahür istəyərlər. Yani nakışlarını göstermek istəyərlər. Yani nakışlarının âyinelerinde cilve-i cemallerini görmək və göstermek istəyərlər. Yani kainat kitabını və mevcudat mektubatını ânen fe-ânen tazelendirmek istəyərlər. Yani yeniden yeniye manidar yazmak və hər bir məktubu, Zat-ı Mukaddes və Müsemma-yı Akdes ilə birlikdə, bütün şüurluların nazar-ı mütalaasına göstermek və okutturmak iktiza edərlər.
İkinci səbəb və hikmət: Necə ki mahlukattaki faaliyet bir iştiha, bir iştiyak, bir lezzetten gəlir. Və hattâ hər bir faaliyette kat’iyen ləzzət vardır; bəlkə hər bir faaliyet, bir nevi lezzettir.
Elə də Vâcibü’l-vücud’a lâyık bir tarzda və istiğna-i zatîsine və gına-i mutlakına muvafık bir surette və kemal-i mutlakına münasib bir şəkildə hədsiz bir şefkat-i mukaddese və hədsiz bir muhabbet-i mukaddese var.
Və o şefkat-i mukaddese və o muhabbet-i mukaddeseden gelen hədsiz bir şevk-i mukaddes var.
Və o şevk-i mukaddesten gelen hədsiz bir sürur-u mukaddes var.
Və o sürur-u mukaddesten gelen –tabir caiz isə– hədsiz bir lezzet-i mukaddese var.
Hem o lezzet-i mukaddeseden gelen hədsiz terahhumdan, mahlukatın faaliyet-i qüdrət içinde və istidatları kuvveden fiile çıkmasından və tekemmül etmesinden neş’et eden memnuniyetlerinden və kemallerinden gelen və Zat-ı Rahman-ı Rahîm’e ait –tabir caiz isə– hədsiz memnuniyet-i mukaddese və hədsiz iftihar-ı mukaddes vardır ki hədsiz bir surette, hədsiz bir faaliyeti iktiza edir.
İşte bu hikmet-i dakikayı, felsefe və fen və hikmət bilmediyi içindir ki şuursuz tabiatı və kör tesadüfü və camid esbabı; bu gayet derecede alîmane, hakîmane, basîrane faaliyete karıştırmışlar, dalalet zulümatına düşüp nur-u həqiqəti bulamamışlar.
قُلِ اللّٰهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ فٖى خَوْضِهِمْ يَلْعَبُونَ
رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ اِذْ هَدَيْتَنَا وَهَبْ لَنَا مِنْ لَدُنْكَ رَحْمَةً اِنَّكَ اَنْتَ الْوَهَّابُ
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى كَاشِفِ طِلْسِمِ كَائِنَاتِكَ بِعَدَدِ ذَرَّاتِ الْمَوْجُودَاتِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ مَا دَامَ الْاَرْضُ وَ السَّمٰوَاتُ
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî
***

