Mektubat

Üçüncü Məktub

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ

§2

(O malûm talebesine gönderilen məktubun bir parçasıdır.)

§3

Hâmisen: Bir məktubda, buradaki hissiyatıma hissedar olmaq arzusunu yazmışdın. İşte binden birini işit.

§4

Bir gece, yüz tabakalık irtifada, bir katran ağacının başındaki yuvada, semanın yıldızlarla yaldızlanmış güzel yüzüne baktım; Kur’an-ı Hakîm’in فَلَٓا اُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ۞ اَلْجَوَارِ الْكُنَّسِ kaseminde ulvi bir nur-u i’caz və parlak bir sırr-ı belâgat gördüm.

§5

Bəli, seyyar yıldızlara və istitar və intişarlarına işarə eden bu ayə, gayet âlî bir nakş-ı sanat və âlî bir levha-i ibret, nazar-ı temaşaya gösterir.

§6

Bəli bu seyyareler, kumandanları olan güneşin dairesinden çıkırlar, sabit yıldızlar dairesine girerek semada yeni yeni nakışları və sanatları gösterirlər. Bazen özləri kimi parlak bir yıldıza omuz omuza verir güzel bir vaziyet gösterirlər. Bazen kiçik yıldızlar içine girip bir kumandan suretini gösterirlər. Hususuyla bu mevsimde, akşamdan sonra ufukta Zühre yıldızı və fecirden evvel digər parlak bir arkadaşı, gayet şirin və güzel bir vaziyet gösterirlər. Sonra vazife-i teftişiyelerini və nakş-ı sanatta mekiklik hizmetini îfadan sonra yenə dönüp sultanları olan güneşin şaşaalı dairesine girip gizlenirlər.

§7

Indi bu “Hunnes, Künnes” tabir edilen seyyarelerle bu zeminimizi kainat fezasında birer gemi, birer tayyare surətində kemal-i nizam-nizam-intizamla döndüren və seyr ü seyahat ettiren Zat’ın haşmet-i rububiyetini və şaşaa-i saltanat-ı uluhiyetini güneş kimi parlaklığıyla gösterirlər. Bak bir saltanatın haşmetine ki gemileri və tayyareleri içinde öyleleri var ki min defa küre-i arz qədər bir cesamette və bir saniyede səkkiz saat mesafeyi kateden sürattedir.

§8

İşte belə bir sultana bəndəlik və imanla intisap etmək və bu dünyada ona misafir olmaq ne qədər âlî bir saadet, ne derece böyük bir şeref olduğunu kıyas et.

§9

Sonra kamere baktım. وَالْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتّٰى عَادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖيمِ âyetinin gayet parlak bir nur-u i’cazı ifade ettiğini gördüm. Bəli, kamerin takdiri və tedviri və tedbir və tenviri və zemine və güneşe qarşı gayet dakik bir hesapla vaziyetleri, o qədər hayret-feza, o derece hârikadır ki onu elə tanzim eden və takdir eden bir Kadîr’e heç bir şey ağır gəlməz. “Onu elə yapan hər şeyi yapabilir.” fikrini, temaşa eden hər bir şüurlua ders verir.

§10

Hem elə bir tarzda güneşi takip edir ki bir saniye qədər yolunu şaşırmır, zerre qədər vazifesinden geri kalmır. Dikkatle bakana سُبْحَانَ مَنْ تَحَيَّرَ فٖى صُنْعِهِ الْعُقُولُ dedirtir. Hususan mayısın âhirinde olduğu kimi bazı vakitte ince hilâl şeklinde Süreyya menziline girdiyi vaxt, hurma ağacının eğilmiş beyaz bir dalı suretini və Süreyya bir salkım suretini gösterdiğinden o yeşil sema perdesi arkasında, hayale nurani böyük bir ağacın vücudunu tahayyül ettirir. Güya o ağactan bir dalının bir sivri ucu, o perdeyi delmiş, bir salkımıyla birlikdə başını çıkarmış, Süreyya və hilâl olmuş və sair yıldızlar da o gaybî ağacın meyvələri olduğunu hayale telkin edər. İşte كَالْعُرْجُونِ الْقَدٖيمِ teşbihinin letafetini, belâgatını gör.

§11

Sonra هُوَ الَّذٖى جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فٖى مَنَاكِبِهَا ayəsi hatırıma geldi ki zemin musahhar bir sefine, bir merkûb olduğunu işarə edir. O işarəten özümü feza-yı kainatta süratle seyahat eden çox böyük bir geminin yüksək bir mevkiinde gördüm. At və gemi kimi bir merkûbe binildiyi zaman kıraatı sünnet olan سُبْحَانَ الَّذٖى سَخَّرَ لَنَا هٰذَا وَمَا كُنَّا لَهُ مُقْرِنٖينَ âyetini okudum.

§12

Hem gördüm ki küre-i arz bu hareketle, sinema levhalarını gösteren bir makine vaziyetini aldı; bütün semavatı harekete getirdi, bütün yıldızları muhteşem bir ordu kimi sevke başladı. Elə şirin və yüksək manzaraları gösterdi ki ehl-i fikri mest və hayran edər. “Fesübhanallah!” dedim; ne qədər az bir masrafla ne qədər çox və böyük və garib və acib, âlî və gâlî işler görülür. Bu noktadan iki nükte-i imaniye hatıra geldi:

§13

Birincisi: Bir neçə gün evvel bir misafirim mənə sual etti. O şüpheli sualin esası şudur: Cənnət və cəhənnəm çoxlu uzaktırlar. Gəl ehl-i cənnət, lütf-u İlahî ilə berk və burak kimi uçarak haşirden geçerler, cənnətə gedərlər. Lakin ehl-i cəhənnəm, sakîl cisimleri və böyük və ağır günahların yükləri altında necə gidecekler? Hangi vasıta ilə?

§14

İşte hatıra gelen şudur: Necə ki mesela Amerika’da, bütün milletler umumî bir kongreye davet edilse hər millet böyük gemisine biner, oraya gedər. Elə də bahr-i muhit-i kainatta, bir senede iyirmi beş min senelik uzun bir seyahate alışan küre-i arz; ahalisini alır, gedər mahşer meydanına boşaltır.

§15

Hem hər otuz üç metrede bir derece-i hararet tezayüd ettiği delâletiyle, merkez-i arzda bulunan cəhənnəm ateşinin hadîsçe beyan olunan derece-i hararetine muvafık iki yüz min derece-i harareti taşıyan və hadîsin rivayatına göre, dünyada və berzahta böyük cehennemin bazı vazifelerini gören ateşini cəhənnəmə döker; sonra emr-i İlahî ilə daha güzel və bâki bir surete tebeddül edər; âhiret âleminden bir menzil olur.

§16

Hatıra gelen ikinci nükte: Sâni’-i Kadîr, Fâtır-ı Hakîm, Vâhid-i Ehad kemal-i kudretini və cemal-i hikmetini və delil-i vahdetini göstermek üçün çox az bir şeyle çox işleri görmək; çox kiçik bir şeyle, çox böyük vazifeleri gördürmeyi âdet etmişdir.

§17

Bazı Sözlerde demişdim ki: Əgər bütün eşya bir tək zata isnad edilse vücub derecesinde bir suhulet, bir kolaylık peyda edər. Əgər eşya müteaddid sâni’lere, esbablara isnad edilse; imtina derecesinde bir suubet, bir müşkülat ortaya düşer. Çünki bir zabit kimi və ya usta kimi bir tək zat, kesretli efrada və kesretli taşlara bir fiil ilə bir hərəkət ilə və suhuletle bir vaziyet verib bir netice hasıl edər ki əgər o vaziyeti alması və o neticeyi istihsal etmesi, o ordudaki efrada və o direksiz kubbedeki taşlara havale edilse; çoxlu fiillerle, çoxlu müşkülatla, çoxlu karışıklıklarla ancaq yapılabilir.

§18

İşte bu kainattaki raks və deveran, seyr ü cevelan və temaşa-i tesbih-feşan və fusul-i erbaa və gece gündüzdeki seyeran kimi ef’al, əgər vahdete verilse bir tək zat bir tək emirle bir tək küreyi tahrik ilə mevsimlerin değişmesindeki acayib-i sanatı və gece gündüzün deveranındaki garaib-i hikməti və yıldızların və şems və kamerin surî hareketlerinde şirin temaşa levhalarını göstermek kimi o âlî vaziyetleri və gâlî neticeleri istihsal edər. Çünki umum mevcudat ordusu onundur. İstese arz kimi bir neferi, umum yıldızlara kumandan tayin edər; koca güneşi, ahalisine ısıtıcı və ışık verici bir lamba və elvah-ı nukuş-u qüdrət olan fusul-i erbaayı da bir mekik və sahaif-i kitabet-i hikmət olan gece gündüzü də bir yay yapar. Hər bir gününe, ayrı bir şəkildə bir kameri göstererek, evkatın hesabı üçün takvimcilik yaptırır. Və yıldızların özlərinə, raksa gelen və cezbeden raks eden melaikenin ellerinde süslü və şirin, parlak nâzenin misbahlar suretini vermək kimi arza ait çox hikmetlerini gösterir.

§19

Əgər bu vaziyetler, umum mevcudata hükmü və nizamı və kanunu və tedbiri müteveccih olan bir zattan istenilmezse o vaxt umum güneşler, yıldızlar, həqiqi hərəkət ilə və hədsiz bir süratle hədsiz bir mesafeyi hər gün katetmeleri lâzım gəlir.

§20

İşte vahdette nihayətsiz suhulet və kesrette nihayətsiz suubet bulunduğundandır ki ehl-i sanat və ticaret, kesrete bir vahdet verir, tâ suhulet və kolaylık olsun, yani şirketler teşkil edərlər.

§21

Elhasıl: Dalalet yolunda nihayətsiz müşkülat var, hidayet və vahdet yolunda nihayətsiz suhulet var.

§22

اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى

§23

Said Nursî

§24

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol