بِاسْمِهٖ سُبْحَانَهُ وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mektubat
Doqquzuncu Məktub
(Yenə o hâlis talebesine gönderdiyi məktubun bir parçasıdır.)
Sâniyen: Neşr-i envar-ı Kur’aniyedeki muvaffakıyetin və gayretin və şevkin, bir ikram-ı İlahîdir bəlkə bir keramet-i Kur’aniyedir bir inayet-i Rabbaniyedir. Sizi tebrik edirəm. Keramet və ikram və inayetin bahsi geldiyi münasibətilə, keramet və ikramın bir farkını söyleyəcəyəm. Belə ki:
Kerametin izharı, zaruret olmadan zarardır. İkramın izharı isə bir tahdis-i nimettir.
Əgər keramet ilə müşerref olan bir şahıs, bilerek hârika bir emre mazhar olursa o halde əgər nefs-i emmaresi bâki isə özünə güvenmek və nəfsinə və keşfine itimat etmək və gurura düşmek cihetinde istidrac ola bilər.
Əgər bilmeyerek hârika bir emre mazhar olursa mesela, birisinin kalbinde bir sual var, intak-ı bi’l-hak nevinden ona muvafık bir cavab verir; sonra anlar. Anladıktan sonra öz nəfsinə deyil bəlkə öz Rabbisine itimadı ziyadeleşir və “Məni məndən ziyade terbiye eden bir hafîzim vardır.” deyər, təvəkkülünü ziyadeleştirir. Bu kısım, hatarsız bir keramettir; ihfasına mükellef deyil lakin fahir üçün kasden izharına çalışmamalı. Çünki onda zahiren insanın kesbinin bir medhali bulunduğundan nəfsinə nisbet edə bilər.
Amma ikram isə o, kerametin selâmetli olan ikinci nevinden daha selâmetli, bence daha âlîdir. İzharı, tahdis-i nimettir. Kesbin medhali yoxdur, nefsi onu özünə isnad etməz.
İşte qardaşım hem sənin hakkında hem mənim hakkımda, bâhusus Kur’an hakkındaki hizmetimizde eskiden beri gördüyüm və yazdığım ihsanat-ı İlahiye bir ikramdır; izharı, tahdis-i nimettir. Onun üçün sənə qarşı tahdis-i nemət nevinden ikimizin hizmetimize ait muvaffakıyatı yazıram. Biliyordum ki səndə fahir deyil, şükür damarını tahrik edir.
Sâlisen: Görürəm ki: Bu dünya hayatında en bahtiyar odur ki dünyayı bir misafirhane-i əsgərî telakki etsin və elə də iz’an etsin və ona göre hərəkət etsin. Və o telakki ilə en böyük mertebe olan mertebe-i rızayı çabuk elde edə bilər. Kırılacaq şişe pahasına, daimî bir elmasın qiymətını verməz; istikamet və lezzetle hayatını geçirir.
Bəli dünyaya ait işler, kırılmaya mahkûm şişeler hükmündedir; bâki umûr-u uhreviye isə gayet sağlam elmaslar kıymetindedir. İnsanın fıtratındaki şiddetli merak və hararetli muhabbet və dehşetli hırs və inatlı tələb və hâkeza şedit hissiyatlar, umûr-u uhreviyeyi kazanmak üçün verilmişdir. O hissiyatı, şiddetli bir surette fâni umûr-u dünyeviyeye tevcih etmək, fâni və kırılacaq şişelere, bâki elmas qiymətlərını vermək deməkdir. Bu münasebetle bir nöqtə hatıra gelmiş, söyleyəcəyəm. Belə ki:
Aşk, şiddetli bir muhabbettir. Fâni mahbublara müteveccih olduğu vaxt ya o aşk öz sahibini daimî bir azap və elemde bırakır veyahut o mecazî mahbub, o şiddetli muhabbetin qiymətına değmediyi üçün bâki bir mahbubu arattırır; aşk-ı mecazî, aşk-ı həqiqiye inkılab edər.
İşte insanda binlerle hissiyat var. Hər birisinin aşk kimi iki mertebesi var: Biri mecazî, biri həqiqi.
Mesela, endişe-i istikbal hissi herkeste var; şiddetli bir surette endişe ettiği vaxt bakar ki o endişe ettiği istikbale yetişmek üçün elinde senet yox. Hem rızık cihetinde bir taahhüd altında və qısa olan bir istikbal, o şiddetli endişeye değmir. Ondan yüzünü çevirip kabirden sonra həqiqi və uzun və gafiller hakkında taahhüd altına alınmamış bir istikbale teveccüh edər.
Hem mala və câha qarşı şiddetli bir hırs gösterir. Bakar ki muvakkaten onun nezaretine verilmiş o fâni mal və âfetli şöhret və tehlikeli və riyaya medar olan câh, o şiddetli hırsa değmir. Ondan, həqiqi câh olan meratib-i maneviyeye və derecat-ı kurbiyeye və zâd-ı âhirete və həqiqi mal olan a’mal-i salihaya teveccüh edər. Fena haslet olan hırs-ı mecazî isə âlî bir haslet olan hırs-ı həqiqiye inkılab edər.
Hem mesela, şiddetli bir inat ilə ehemmiyetsiz, zâil, fâni umûrlara qarşı hissiyatını sarf edər. Bakar ki bir dakika inada değmeyen bir şeye, bir sene inat edir. Hem zərərli, zehirli bir şeye inat adına sebat edər. Bakar ki bu qüvvətli his, belə şeyler üçün verilmemiş. Onu onlara sarf etmək, hikmət və həqiqətə münafîdir. O şiddetli inadı, o lüzumsuz umûr-u zâileye vermeyip âlî və bâki olan həqiqətlər-i imaniyeye və esasat-ı İslâmiyeye və hidemat-ı uhreviyeye sarf edər. O haslet-i rezile olan inad-ı mecazî, güzel və âlî bir haslet olan həqiqi inada yani hakta şiddetli sebata inkılab edər.
İşte bu üç misal kimi; insanlar, insana verilen cihazat-ı maneviyeyi, əgər nəfsin və dünyanın hesabıyla istimal etse və dünyada ebedî kalacaq kimi gafilane davransa ahlâk-ı rezileye və israfat və abesiyete medar olur. Əgər hafiflerini dünya umûruna və şiddetlilerini vezaif-i uhreviyeye və maneviyeye sarf etse ahlâk-ı hamîdeye menşe, hikmət və həqiqətə muvafık olaraq saadet-i dâreyne medar olur.
İşte tahmin ederim ki nâsihlerin nəsihətləri bu zamanda tesirsiz kaldığının bir səbəbi şudur ki: Ahlâksız insanlara deyərlər: “Hased etme! Hırs gösterme! Adâvet etme! İnat etme! Dünyayı sevme!” Yani, fıtratını değiştir kimi zahiren onlarca mâlâyutak bir teklifte bulunurlar. Əgər deseler ki: “Bunların yüzlerini hayırlı şeylere çeviriniz, mecralarını değiştiriniz.” Hem nəsihət təsir edər hem daire-i ihtiyarlarında bir emr-i teklif olur.
Râbian: Ulema-i İslâm ortasında “İslâm” və “iman”ın farkları çox medar-ı bahis olmuş. Bir kısmı “İkisi birdir.”, digər kısmı “İkisi bir deyil lakin biri birisiz olmaz.” demişler və bunun kimi çox muhtelif fikirler beyan etmişler. Mən belə bir fark anladım ki:
İslâmiyet iltizamdır, iman iz’andır. Tabir-i diğerle İslâmiyet, hakka tarafgirlik və teslim və inkıyaddır; iman isə hakkı qəbul və tasdiktir. Eskide bazı dinsizleri gördüm ki ahkâm-ı Kur’aniyeye şiddetli tarafgirlik gösteriyorlardı. Demək o dinsiz, bir cihette hakkın iltizamıyla İslâmiyet’e mazhardı; “dinsiz bir Müslüman” denilirdi. Sonra bazı mü’minleri gördüm ki ahkâm-ı Kur’aniyeye tarafgirlik göstermirlər, iltizam etmirlər “gayr-ı müslim bir mü’min” tabirine mazhar olurlar.
Əcəba, İslâmiyetsiz iman, medar-ı necat ola bilər mi?
Cavab: İmansız İslâmiyet, sebeb-i necat olmadığı kimi; İslâmiyetsiz iman da medar-ı necat ola bilməz. Felillahi’l-hamdü və’l-minnetü, Kur’an’ın i’caz-ı manevîsinin feyziyle Risale-i Nur mizanları, din-i İslâm’ın və həqiqətlər-i Kur’aniyenin meyvelerini və neticelerini elə bir tarzda göstermişlerdir ki dinsiz də onları anlasa taraftar olmamaq kabil deyil. Hem iman və İslâm’ın delil və bürhanlarını o derece qüvvətli göstermişlerdir ki gayr-ı müslim də anlasa herhalde tasdik edəcəkdir. Gayr-ı müslim kaldığı halde, iman edər.
Bəli Sözler, Tûba-i cennetin meyvələri kimi tatlı və güzel olan iman və İslâmiyet’in meyvelerini və saadet-i dâreynin mehasini kimi hoş və şirin elə neticelerini göstermişler ki görenlere və tanıyanlara nihayətsiz bir tarafgirlik və iltizam və teslim hissini verir. Və silsile-i mevcudat kimi qüvvətli və zerrat kimi kesretli iman və İslâm’ın bürhanlarını göstermişler ki nihayətsiz bir iz’an və qüvvət-i iman verirler.
Hattâ bazı defa Evrad-ı Şah-ı Nakşibendî’de şehadet getirdiyim vaxt عَلٰى ذٰلِكَ نَحْيٰى وَ عَلَيْهِ نَمُوتُ وَ عَلَيْهِ نُبْعَثُ غَدًا dediyim zaman, nihayətsiz bir tarafgirlik hissedirəm. Əgər bütün dünya mənə verilse bir həqiqət-i imaniyeyi feda edemirəm. Bir həqiqətin bir dakika aksini farz etmək, mənə gayet elîm gəlir. Bütün dünya mənim olsa bir tək həqiqətlər-i imaniyenin vücud bulmasına bilâ-tereddüt vermesine, nəfsim itaat edir. وَ اٰمَنَّا بِمَا اَرْسَلْتَ مِنْ رَسُولٍ وَ اٰمَنَّا بِمَا اَنْزَلْتَ مِنْ كِتَابٍ وَ صَدَّقْنَا dediyim vaxt nihayətsiz bir qüvvət-i iman hissedirəm. Həqiqətlər-i imaniyenin hər birisinin aksini aklen muhal telakki edirəm, ehl-i dalaleti nihayətsiz axmaq və divane görürəm.
Sənin valideynine çoxlu selâm və arz-ı hörmət ederim. Onlar da mənə dua etsinler. Sən mənim qardaşım olduğun üçün onlar da mənim peder və validem hükmündedirler. Hem köyünüze, hususan səndən “Sözler”i işitenlere umumen selâm edirəm.
اَلْبَاقٖى هُوَ الْبَاقٖى
Said Nursî
***

