Hidayet-i Kur’aniyenin nesîminden
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mesnevî-i Nuriye
Şemme
بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ عَلٰى رَح۟مَتِهٖ عَلَى ال۟عَالَمٖينَ بِرِسَالَةِ سَيِّدِ ال۟مُر۟سَلٖينَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَي۟هِ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu âlem, görünen və görünmeyen bütün tabakat və envaıyla لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deyə tevhidi ilan edir. Çünki aralarındaki tesanüd belə iktiza edir.
Və o tabakatla enva, bütün erkânıyla لَا رَبَّ اِلَّا هُوَ deyə ilan-ı şehadet edir. Çünki aralarındaki müşabehet belə istəyir.
Və o erkân bütün azasıyla لَا مَالِكَ اِلَّا هُوَ deyə şehadetlerini ilan edirlər. Çünki aralarındaki temasül belə iktiza edər.
Və o aza bütün eczasıyla لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ deyə şehadet edər. Çünki aralarında teavün və tedahül vardır.
Və o ecza bütün cüz’iyatıyla لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُوَ deyə olan şehadetini ilan edər. Çünki aralarındaki tevafuk, kalemin bir olduğuna delâlet edir.
O cüz’iyat bütün hüceyratıyla لَا مُتَصَرِّفَ فِى ال۟حَقٖيقَةِ اِلَّا هُوَ deyə şehadet edər.
Və o hüceyrat bütün zerratıyla لَا نَاظِمَ اِلَّا هُوَ deyə ilan-ı şehadet edər. Çünki cevahir-i ferde arasındaki haytın bir olduğu belə iktiza edər.
Və o zerrat bütün esîriyle لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ cevheresiyle ilan-ı tevhid edər. Çünki esîrin besateti, sükûnu, nizam-nizam-intizamla emr-i Hâlık’a sürat-i imtisali, belə iktiza edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Heç bir insanın Cənabı-Haqq’a qarşı hakk-ı itirazı yoxdur və şekva və şikâyete də haddi yoxdur. Çünki şikâyet eden ferdin hilaf-ı hevesini iktiza eden nizam-ı âlemde minlərlə hikmət vardır. O ferdi irza etmekte, o min hikmetin iğdabı vardır. Bir ferdi razı etmək üçün min hikmət feda edilemez.
وَ لَوِ اتَّبَعَ ال۟حَقُّ اَه۟وَٓاءَهُم۟ لَفَسَدَتِ السَّمٰوَاتُ وَ ال۟اَر۟ضُ
Əgər hər ferdin keyfine göre hərəkət edilirse dünyanın nizam və nizam-nizam-intizamı fesada gedər.
Ey müteşekki! Sən nesin? Neye binaen itiraz edirsən? Cüz’î hevesini külliyat-ı kainata mühendis mi yapırsan? Kokmuş olan zevkini nemətlərin derecelerine mikyas və mizan mı yapırsan? Ne bilirsən ki zannetdiyin nemət nıkmet olmasın. Sənin ne kıymetin var ki sineğin kanadına muvazi olmayan hevesini tatmin və teskin üçün felek çarklarıyla hareketten teskin edilsin!
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cesedin bir uzvundaki bir hüceyrede yapılan tasarruf, en evvel cəsədi tasavvur etmeye mütevakkıftır. Çünki küllün nakışlarıyla, ahvaliyle cüzün çox alâka və münasebetleri vardır. Elə isə cüzde tasarruf, Hâlık-ı küll’ün emri altındadır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hevam, balık kimi kiçik heyvanların yumurtalarını, haşerat və nebatatın toxumlarını, çox böyük bir rahmetle, bir lütuf ilə, bir hikmetle hıfzeden Sâni’-i Hakîm’in hafîziyetine lâyık mıdır ki âhirette semere veren ağaclara çərdək olacaq a’malinizi hıfzetmesin, ihmal etsin? Halbuki sən hâmil-i emanet, halife-i arzsın.
Bəli, hər bir canlıta bulunan hıfzu’l-hayat hissi, vücudun ebedî bir bekaya ism-i Hay, Hafîz, Bâki’nin tecellisiyle incirar edeceğine delâlet edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir incir tohumunu tavırdan tavıra hıfzeden, devirden devire himaye eden, inhilalden vikaye eden və o tohumda incir ağacının teşkilatına lâzım olan esasları kemal-i ihtimam ilə muhafaza eden, əlbəttə və əlbəttə, halife-i arz unvanını alan nev-i beşerin a’malini ihmal etməz, hıfzeder.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Lafızların tebeddülüyle mana tebeddül etməz, bâki kalır. Kabuk parçalanır, lüb bâki və sağlam kalır. Libası yırtılır, cəsədi sağlam, bâki kalır. Cəsəd ölüp dağılırsa da ruh bâki kalır. Cisim ihtiyarlanırsa enaniyet genç kalır. Çokluk, cemaat dağılır amma vâhid-i fert bâki kalır. Kesret bozulur, vahdet bâkidir. Madde kırılır, nur bâkidir.
Binaenaleyh ömrün bidayetinden sonuna qədər devam eden mana, çox cesetleri tebeddül və tavırdan tavıra intikal və devirden devire yuvarlandığı halde vahdetini, bekasını muhafaza ettiği kimi ölüm hendeğini də atlayarak salimen ebed yoluna devam edəcəkdir.
Maahâzâ hər vaxt “Fenaya hazır ol!” emrini intizar eden zeval və bekasız maddiyatta, bu hıfz və muhafaza düsturu, beka ilə çox münasebettar olan ruh və manada da caridir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Uluhiyetin azameti, izzeti, istiklaliyeti, hər şeyin –kiçik olsun böyük olsun, yüksək olsun alçak olsun– taht-ı tasarrufunda bulunduğunu istəyir. Sənin hıssetin və ya hakaretin, onun tasarrufundan hariç kalmasına səbəb ola bilməz. Çünki sənin ondan bu’dun varsa da onun səndən bu’du yoxdur. Və ya sənin bir sıfatının hakareti, vücudunun hakaretini istilzam etməz. Və ya mülk cihetinin mülevves olması, melekût cihetinin də mülevves olmasını iktiza etməz.
Və keza Hâlık’ın azameti, çirkin şeylerin tasarrufundan çıkmasını istilzam etməz. Bilakis azamet-i həqiqiye, icad hususunda infiradı, tasarruf cihetiyle də ihatayı iktiza edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Maddî olan bir şey, kesafeti ne qədər fazla olursa o nisbette ince və gizli şeyleri göremez və onları idrakten kāsırdır. Lakin nur və nurani şeyler, ne qədər nuraniyette terakki ederse o nisbette ince və gizli şeylere nüfuzu tam və keskin olur. Və keza ne qədər latîf olursa o derecede maddiyatın içlerini keşfeder (Röntgen şuâı kimi). Mümkinatta mesele bu merkezde isə Vâcib, Vâhid olan Nuru’l-Envar ne derece نَافِذُ ال۟خَفَايَا عَالِمٌ بِال۟اَس۟رَارِ olacağı, bir derece anlaşıldı. Elə isə azameti, tam manasıyla ihata, nüfuz, şümulü iktiza və istilzam edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Ekseriyet-i mutlakayı teşkil eden avam-ı nâsın fehimleri Kur’anca o qədər müraat edilmişdir ki bir neçə dereceyi, bir neçə ciheti ihtiva eden bir meselede avamın fehimlerine en me’nus en karib ciheti və nazarlarına en vâzıh en zâhir dereceyi söylür. Çünki elə olmasa delilin neticeden hafî olması lâzım gəlir.
Kur’an’ın kainattan yaptığı bahis, Hâlık’ın sıfatlarını ispat və izah içindir. Binaenaleyh ne qədər cumhurun fehmine yaxın olursa irşada daha lâyık və daha muvafık olur. Mesela, Hâlık’ın tasarrufatına delâlet eden ayələrdən en zâhir en aşikâr olan tabakayı وَمِن۟ اٰيَاتِهٖ خَل۟قُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافُ اَل۟سِنَتِكُم۟ وَ اَل۟وَانِكُم۟ âyetiyle zikretmişdir. Halbuki bu tabakanın arkasında vücuhun taayyünat, teşahhusat tabakası vardır. Evvelki tabakanın fehmi, ikinci tabakanın fehminden daha yakındır.
Və keza en aşikâr dereceyi اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ اللَّي۟لِ وَالنَّهَارِ âyetiyle zikretmişdir. Bu derecenin arkasında, arzın şems etrafında emir və irade-i İlahî kanunuyla tahrik və tedviri derecesi də vardır. Lâkin bu derece, evvelki dereceden bir derece mahfî olduğundan terk edilmişdir.
Və keza وَ ( جَعَل۟نَا ) ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا cümlesiyle en okunaklı sahifeyi göstermişdir. Halbuki bu sahifenin arkasında “Direk və kazıklar ilə tehlikeden muhafaza edilen bir sefine kimi arz da içerisinde vukua gelen herc ü mercden dolayı parçalanmak tehlikesinden korumak üçün dağlar ilə kazıklanmışdır.” sahifesi də vardır. Lakin bu sahife, avam-ı nâsça o qədər okunaklı olmadığından terk edilmişdir. Və bu sahifenin altında da belə bir hâşiye vardır:
Həyatı besleyip sağlamak üzere dağlar arza direk yapılmışdır. Çünki dağlar suların mahzenidir. Havanın tarağıdır, tasfiye edir. Toprağın hâmisidir, denizin istilasından vikaye edir. Zaten hayatın direkleri bu unsurlardır.
Bu sırra binaendir ki şeriatça hilâlin tulû və gurûbu nazara alınmışdır. Çünki bu isə ayları, günleri hesap etmekten avamca daha kolaydır. Və yenə o sırra binaendir ki ezhan-ı avamda tesbit və takrir üçün Kur’an’da tekrarlar vukua gelmişdir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Ayələrin bahsetdikləri həqiqətlər, şiirlerin bahsetdikləri hayalattan çox vâsi və çox yüksektir. Bu itibar ilə şiirden addedilmemişdir. Hem də ayələr, sahibinin şuunat və ef’alinden bahseder. Şiir isə fuzulî olaraq gayrdan bahseder. Hem də filcümle âdi şeylerden bahsi hârikulâdedir. Şiirin hârikulâdelerden bahsi, ale’l-ekser âdidir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hâlık’ın vahdetini gösteren âyineler və delillerini okutan sahifelerin çoxlu çeşitleri olduğu kimi merkezleri bir və birbirinin içine dâhil olmuşlardır. Binaenaleyh bir âyinede göründü və ya bir sahifede okundu mu, hepsinde də görünür və okunur. Lakin birisinde görünmemesi, hepsinde görünmemesini istilzam etməz.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir kelimeyi yazan harfini yazanın gayrısı, bir sahifeyi yazan satırı yazanın gayrısı, kitabı yazan sahifeyi yazanın gayrısı olması mümkün olmadığı kimi; karıncayı halk eden cins-i heyvanı halk edenin gayrısı, heyvanı yaratan arzı yaratanın gayrısı, arzı halk eden, Rabbü’l-âlemîn’in gayrısı olması muhaldir.
Rububiyet-i âmmenin işarəlerindendir ki kainat kitabında elə böyük harfler vardır ki o harflerin bir kısmında bir kəlmə yazılıdır. Bir kısmında bir kelâm, bir kısmında bir kitab yazılıdır. Mesela, o kitabda bahir, şecer, arz birer harf makamındadırlar. Birinci harfte semek kəlməsi, ikincisinde şecer kelâmı, üçüncüsünde heyvan kitabı yazılmışdır. Hattâ Yâsin surətində tam Yâsin Surəsi yazıldığı kimi bazı masnuatta, bir kəlmə olan isminde, çekirdeğinde o masnuun surəsi və kitabı yazılmışdır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Yıldızlar, şemsler arasında mümaselet olduğu kimi filcümle müsavat da vardır. Binaenaleyh onlardan biri ötekilere Rab ola bilməz. Və onlardan birine Rab olan, hepsine də Rab olur. Və keza hər şeye də Rab olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın bir ferdinde bir cemaat-i mükellefîn bulunur. Bəli, hər bir uzuv, bir şey üçün yaratılmışdır. O uzvu, o şeyde kullanmakla mükelleftir. Mesela, hər bir hâsse üçün bir ibadət vardır. Onun hilafında kullanılması dalalettir. Mesela, baş ilə yapılan secde Allah üçün olursa ibadəttir, gayrısı üçün dalalettir. Kezalik şuaranın hayalen yaptıkları hayret və muhabbet secdeleri dalalettir. Hayal, onun ilə fâsık olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanları fikren dalalete atan sebeplerden biri; ülfeti, ilim telakki etmeleridir. Yani me’lufları olan şeyleri kendilerince malûm bilirler. Hattâ ülfet dolayısıyla âdiyata teemmül edib ehemmiyet vermezler. Halbuki ülfetlerinden dolayı malûm zannetdikləri o âdi şeyler, birer hârika və birer qüdrət möcüzəsi oldukları halde, ülfet sâikasıyla onları teemmüle, dikkate almırlar tâ onların fevkinde olan tecelliyat-ı seyyaleye im’an-ı nazar edebilsinler.
Bunların meseli deniz kenarında durup denizin içerisindeki hayvanata və sair garib hâlâtına bakmayarak, yalnız rüzgâr ilə husule gelen dalgalara və şemsin şuâatından peyda olan parıltısına dikkat etmekle Mâlikü’l-bihar olan Allah’ın azametine delil gətirən adamın meseli gibidir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanların arza ait malûmat və müsellemat-ı bedihiyatları ülfete mebnidir. Ülfet isə cehl-i mürekkeb üstüne serilmiş bir perdedir. Həqiqətə bakılırsa zannetdikləri ilim, cehildir. Bu sırra binaendir ki Kur’an, âyetleriyle insanların nazarını me’lufatları olan şeylere çevirir. Ayələr, necimler kimi ülfet perdesini deler atar. İnsanın kulağından tutar, başını eğdirir. O ülfetin altındaki havârıku’l-âdât mu’cizeleri o âdiyat içerisinde gösterir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Aralarında münasibət, muamele, hattâ mükâleme bulunan iki şeyin, birbirine müşabih və ya müsavi olmasını istilzam etməz. Mesela, yağmurun bir katresi və ya semerenin bir çiçeğinin –küçüklüğüyle birlikdə– şems ilə münasebeti və muamelesi vardır.
Binaenaleyh ey insan! Sənin hakaretin, səni Hallak-ı âlem’in nazar-ı inayetinden setredəcək bir səbəb ola bilməz.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Denizlerde vukua gelen medd və cezir kimi evliya arasında da bast-ı zaman, (Hâşiye) tayy-ı mekân meselesi şöhret bulmuşdur. Ezcümle: Kitab-ı Yevakit’in rivayetine göre, İmam-ı Şa’ranî bir günde iki buçuk defa kocaman Fütuhat-ı Mekkiye namındaki böyük mecmuayı mütalaa etmişdir.
Bu kimi vukuat, istiğrab ilə inkâr edilmesin. Çünki bu kimi garib meseleleri tasdike yaklaştıran misaller çox çoktur. Mesela, rüyada bir saat zarfında bir senenin geçtiğini və çoxlu işler görüldüyünü görürsən. Əgər o saatte o işlere bedel Kur’an okumuş olsa idin, bir neçə hatim okumuş olurdun.
Bu halet evliya üçün halet-i yakazada inkişaf edər. Zaman inbisat edər. Mesele ruhun dairesine yaklaşır. Ruh zaten zaman ilə mukayyed deyildir. Ruhu cismaniyetine galip olan evliyanın işleri, fiilleri sürat-ı ruh mizanıyla cereyan edər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir bürhan ilə elde edilen netice-i tevhidi bazı insanlar isti’zam ilə dar zihinlerine sıkıştıramazlar və ya bozuk hayalleri tahammül edə bilməz. Bu hale qarşı o kat’î, sahih bürhanı reddetmek üzere “Bu neticeyi, bu qədər azametiyle bu bürhan (onu) intac edə bilməz.” deyə bahaneler ilə qəbul etməz. O miskin bilməz mi ki neticenin kayyumu imandır. Bürhan ancaq onu görmək üçün bir menfezdir və ya bir süpürge kimi o neticeye konan vehimleri süpürür. Maahâzâ bürhan bir deyildir, min deyildir. Zerrat-ı âlem adedince bürhanlar vardır.
Fesübhanallah!
Mülk ilə melekût arasındaki hicab ne qədər incedir, aralarındaki mesafe ne qədər büyüktür. Dünya ilə âhiret arasındaki yol ne qədər qısa və ne qədər uzundur. İlim ilə cehil arasındaki hicab ne qədər latîf və ne qədər kalındır. İman ilə küfür arasındaki berzah ne qədər şeffaf və ne qədər kesiftir. İbadetle masiyet arasındaki mesafe ne qədər kısadır. Halbuki araları cənnət ilə nârın araları kadardır. Həyat ne qədər qısa emel ne qədər uzundur. Bəli, hal ilə mazi arasında elə ince bir perde vardır ki ruhun mazi cihetine geçmesine mani deyildir. Cesede nisbeten bitmez bir mesafedir.
Kezalik mülk ilə melekût, dünya ilə âhiret arasında ehl-i qəlb üçün şeffaf, ehl-i heva üçün kesif, ince bir perde vardır. Kezalik gece ilə gündüz arasında latîf bir perde var ki gözün kapanmasıyla gece olub açılmasıyla gündüz olduğu kimi; nəfsin âlem-i maneviyata gözü kapanırsa ebedî bir gece içinde kalır; gözü maneviyata açılırsa neharı inkişaf edər.
Kezalik Allah’ın hesabına kainata bakan adam hər ne müşahede ederse ilimdir. Əgər gafletle esbab hesabına bakarsa ilim zannetdiyi şey də cehil olur.
Kezalik iman və tevhid ilə bakan, âlemi nurlu görür və illâ âlemi zulümat içerisinde görəcəkdir.
Kezalik ef’al-i beşer üçün iki cihet vardır. Əgər niyet ilə Allah’ın hesabına olursa tecelliyata ma’kes, şeffaf, parlak olur. Əgər Allah hesabına olmasa zulmetli bir manzarayı göstermiş olur.
Kezalik hayatın da iki vechi vardır. Biri siyah, dünyaya bakar. Diğeri şeffaf, âhirete nâzırdır. Nəfs, siyah vechin altına girer. Şeffaf veche terettüp eden saadet-i ebediyeyi istəyər.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Kainatın miftahı, anahtarı insanın elindedir. Âlemin kapıları açık isə də manen kapalıdır. Cənabı-Haqq bütün o kapıları və kenz-i mahfîyi açan “ene” namında bir miftahı insanın eline vermişdir. Lakin, “ene” də kapısı kapalı bir bilmecedir. Bunun kapısı açılıyorsa kainatın da kapıları açılır.
Bəli, Cənabı-Haqq insana bir benlik, bir nevi hürriyet vermişdir ki Cənabı-Haqqın rububiyetine ait evsafı bilmək üçün mevhum, farazî bir vâhid-i kıyasî yapsın.
Mahiyet-i beşerde çox ince bir ip, insanın vücudunda şuurlu bir kıl, şahsın kitabında bir elif kıymetinde və miktarında olan “ene”nin iki vechi vardır. Biri hayra bakar. Bu vecihle yalnız kabil-i feyizdir, fâil deyildir. Digər vechi isə şerre bakar. Bu vecihle özünü fâil bilir.
“Ene”nin mahiyeti mevhumedir, rububiyeti hayalîdir. Vücudu bir şeye hâmil ola bilməz. Ancaq mizanü’l-hararet kimi Vâcibü’l-vücud’un rububiyetine ait sıfât-ı mutlaka-i muhitayı bilmək üçün bir mizan vazifesini görür.
Əgər insan, benliğine mizan nazarıyla bakarsa kainattan zihnine akıp gelen âfakî malûmatı öz malûmatı ilə tasarrufat və sıfât-ı İlahiyeyi də öz sıfâtıyla tasdik edər. Yenə merciine iade edər. Və bu sayede قَد۟ اَف۟لَحَ مَن۟ زَكّٰيهَا deki مَن۟ şümulüne dâhil olaraq bihakkın emaneti îfa etmiş olur.
Lakin özünə müstakil nazarıyla bakmakla özünü mâlik itikad ederse قَد۟ خَابَ مَن۟ دَسّٰيهَا nin şümulüne dâhil olmakla emanette hıyanet etmiş olur. Çünki semavat və arzın, hamlinden korkarak imtina ettikleri cihet “ene”nin bu cihetidir. Çünki dalaletler, şirkler, şerler bu cihetten doğarlar.
Əgər vaxtilə o “ene”nin şiddetli bir terbiye ilə başı kırılmaz isə büyür, insanın vücudunu yutar. Əgər milletin də enaniyeti inzimam ederse Sâni’in emrine qarşı mübarezeye çıkar. Tam manasıyla bir şeytan olur. Sonra halkı da özünə kıyas edər, esbabı da o kıyasa dâhil edər, böyük bir şirke düşer. El-iyazü billah!
Mühim bir mesele: “Ene”nin iki vechi vardır. Bir vechini nübüvvet almışdır. Bir vechini də felsefe almışdır.
Birinci vecih, bəndəlik-i mahzaya menşedir. Mahiyeti harfiye olub müstakil deyildir. Vücudu tebeî olub aslî deyildir. Mâlikiyeti vehmî olub həqiqi deyildir. Vazifesi, Hâlık’ın sıfâtını fehmetmek üçün bir mizan və bir mikyas olmaktır. Enbiya aleyhimüsselâm enaniyetin bu vechine bakmakla, mülkü tamamen Allah’a teslim edərək ne mülkünde, ne rububiyetinde, ne uluhiyetinde şeriki olmadığına hükmetmişlerdir. Ene’nin bu vechinden Cənabı-Haqq, şecere-i tûba-i bəndəliki inbat edib dal və budakları kainat bahçesinde enbiya, evliya, sıddıkîn kimi mübarək semereleri vermişdir.
İkinci vechi alan felsefe, enenin vücudunu aslî və özünü müstakil və mâlik-i həqiqi olduğunu zu’metmişlerdir. Vazifesi də yalnız hubb-u zatıyla tekemmül-ü hayattır. Ene’nin bu siyah yüzünden envaen şirkler, dalaletler çıkmışdır.
Ezcümle: Kuvve-i behimiye dalında sanemler doğmuşlardır. Kuvve-i gazabiye gusnundan firavunlar, nemrutlar çıkmışdır. Kuvve-i akliyeden dehriyyun, maddiyyun, felasife çıkmışlardır ki Vâcibü’l-vücud’a bir mahluk-u vâhidi verir. Bâki kalan mülkünü gayra taksim edərlər.
Hülâsa: Ene, haddizatında bir hava, bir buhar kimi iken verilen ehemmiyete göre mayi haline gəlir. Sonra ülfetle kalınlaşır. Sonra gaflet və isyan ilə elə kalınlaşır ki sahibini yutar. Halkı, esbabı da özünə kıyas edərək Hâlık’ın evamirine mübarezeye başlar. Kiçik âlemde yani insanda ene, böyük insanda yani kainatta tabiata benzir. İkisi də tağutlardandır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hayrat və hasenatın həyatı niyet iledir. Fesadı da ucub, riya və gösteriş iledir. Və fitri olaraq vicdanda şuur ilə bizzat hissedilen vicdaniyatın esası, ikinci bir şuur və niyet ilə inkıta bulur.
Necə ki amellerin həyatı niyet iledir. Onun kimi niyet bir cihetle fitri ahvalin ölümüdür. Mesela, tevazua niyet onu ifsad edər, tekebbüre niyet onu izale edər, feraha niyet onu uçurur, gam və kedere niyet onu tahfif edər. Və hâkeza kıyas et.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Kainat bir şeceredir. Anâsır onun dallarıdır. Nebatat yarpaqlarıdır. Hayvanat onun çiçekleridir. İnsanlar onun semereleridir. Bu semerelerden en ziyadar, nurlu, ahsen, ekrem, eşref, eltaf Seyyidü’l-enbiya və’l-mürselîn, İmamü’l-müttakin, Habib-i Rabbü’l-âlemîn Hazret-i Muhammed’dir.
عَلَي۟هِ اَف۟ضَلُ الصَّلَوَاتِ مَادَامَتِ ال۟اَر۟ضُ وَ السَّمٰوَاتُ
اِلٰهٖى اَلذُّنُوبُ اَخ۟رَسَت۟نٖى وَ كَث۟رَةُ ال۟مَعَاصٖى اَخ۟جَلَت۟نٖى
وَ شِدَّةُ ال۟غَف۟لَةِ اَخ۟فَتَت۟ صَو۟تٖى فَاَدُقُّ بَابَ رَح۟مَتِكَ وَ اُنَادٖى فٖى بَابِ مَغ۟فِرَتِكَ بِصَو۟تِ سَيِّدٖى وَ سَنَدِى الشَّي۟خِ عَب۟دِ ال۟قَادِرِ ال۟گَي۟لَانٖى وَ نِدَائِهِ ال۟مَق۟بُولِ ال۟مَا۟نُوسِ عِن۟دَ ال۟بَوَّابِ
بِيَا مَن۟ وَسِعَت۟ رَح۟مَتُهُ كُلَّ شَى۟ءٍ وَ يَا مَن۟ بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ يَا مَن۟ لَا يَضُرُّهُ شَى۟ءٌ وَ لَا يَن۟فَعُهُ شَى۟ءٌ وَ لَايَغ۟لِبُهُ شَى۟ءٌ
وَ لَا يَع۟زُبُ عَن۟هُ شَى۟ءٌ وَ لَا يَؤُدُهُ شَى۟ءٌ وَ لَا يَس۟تَعٖينُ بِشَى۟ءٍ وَ لَا يُش۟غِلُهُ شَى۟ءٌ عَن۟ شَى۟ءٍ وَ لَا يُش۟بِهُهُ شَى۟ءٌ وَ لَا يُع۟جِزُهُ شَى۟ءٌ
اِغ۟فِر۟لٖى كُلَّ شَى۟ءٍ حَتّٰى لَا تَس۟ئَلَنٖى مِن۟ شَى۟ءٍ
يَا مَن۟ هُوَ اٰخِذٌ بِنَاصِيَةِ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ بِيَدِهٖ مَقَالٖيدُ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ يَا مَن۟ هُوَ ال۟اَوَّلُ قَب۟لَ كُلِّ شَى۟ءٍ وَال۟اٰخِرُ بَع۟دَ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ الظَّاهِرُ فَو۟قَ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ ال۟بَاطِنُ دُونَ كُلِّ شَى۟ءٍ وَ ال۟قَاهِرُ فَو۟قَ كُلِّ شَى۟ءٍ اِغ۟فِر۟لٖى كُلَّ شَى۟ءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
وَ يَا عَلٖيمًا بِكُلِّ شَى۟ءٍ وَ مُحٖيطًا بِكُلِّ شَى۟ءٍ وَ بَصٖيرًا بِكُلِّ شَى۟ءٍ
وَ يَا شَهٖيدًا عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَ رَقٖيبًا عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ وَ لَطٖيفًا بِكُلِّ شَى۟ءٍ وَ خَبٖيرًا بِكُلِّ شَى۟ءٍ اِغ۟فِر۟لٖى كُلَّ شَى۟ءٍ مِنَ الذُّنُوبِ وَ ال۟خَطٖيئَاتِ حَتّٰى لَا تَس۟ئَلَنٖى عَن۟ شَى۟ءٍ اِنَّكَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ
اَللّٰهُمَّ اِنّٖى اَعُوذُ بِعِزَّةِ جَلَالِكَ وَ بِجَلَالِ عِزَّتِكَ وَ بِقُد۟رَةِ سُل۟طَانِكَ
وَ بِسُل۟طَانِ قُد۟رَتِكَ مِنَ ال۟قَطٖيعَةِ وَ ال۟اَه۟وَاءِ الرَّدِّيَّةِ ٠
يَا جَارَ ال۟مُس۟تَجٖيرٖينَ اَجِر۟نٖى مِنَ الشَّهَوَاتِ الشَّي۟طَانِيَّةِ وَطَهِّر۟نٖى مِنَ ال۟قَاذُورَاتِ ال۟بَشَرِيَّةِ وَ صَفِّنٖى بِحُبِّ نَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللّٰهُ عَلَي۟هِ
وَ سَلَّمَ بِال۟مُحَبَّةِ الصِّدّٖيقِيَّةِ مِن۟ صَدَإِ ال۟غَف۟لَةِ وَ اَو۟هَامِ ال۟جَه۟لِ حَتّٰى تَف۟نَى ال۟اَنَانِيَّةُ وَ يَب۟قَى ال۟كُلُّ لِلّٰهِ وَ بِاللّٰهِ وَ اِلَى اللّٰهِ وَ مِنَ اللّٰهِ غَر۟قًا بِنِع۟مَةِ اللّٰهِ فٖى بَح۟رِ مِنَّةِ اللّٰهِ مَن۟صُورٖينَ بِسَي۟فِ اللّٰهِ مَح۟ظُوظٖينَ بِعِنَايَةِ اللّٰهِ مَح۟فُوظٖينَ بِعِص۟مَةِ اللّٰهِ عَن۟ كُلِّ شَاغِلٍ يُش۟غِلُ عَنِ اللّٰهِ
فَيَا نُورَ ال۟اَن۟وَارِ وَ يَا عَالِمَ ال۟اَس۟رَارِ وَ يَا مُدَبِّرَ الَّي۟لِ وَ النَّهَارِ
يَا مَلِكُ يَا عَزٖيزُ يَا قَهَّارُ يَا رَحٖيمُ يَا وَدُودُ يَا غَفَّارُ
يَا عَلَّامَ ال۟غُيُوبِ يَا مُقَلِّبَ ال۟قُلُوبِ وَ ال۟اَب۟صَارِ يَا سَتَّارَ ال۟عُيُوبِ
يَا غَفَّارَ الذُّنُوبِ اِغ۟فِر۟لٖى ذُنُوبٖى وَار۟حَم۟ مَن۟ ضَاقَت۟ عَلَي۟هِ ال۟اَس۟بَابُ وَ غُلِّقَت۟ دُونَهُ ال۟اَب۟وَابُ وَ تَعَسَّرَ عَلَي۟هِ سُلُوكُ طَرٖيقِ اَه۟لِ الصَّوَابِ وَان۟صَرَمَت۟ اَيَّامُهُ وَ نَف۟سُهُ رَاتِعَةٌ فٖى مَيَادٖينِ ال۟غَف۟لَةِ وَ ال۟مَع۟صِيَّةِ وَ دَنِىِّ ال۟اِك۟تِسَابِ
فَيَا مَن۟ اِذَا دُعِىَ اَجَابَ وَ يَا سَرٖيعَ ال۟حِسَابِ وَ يَا كَرٖيمُ يَا وَهَّابُ اِر۟حَم۟ مَن۟ عَظُمَ مَرَضُهُ وَ عَزَّ شِفَائُهُ وَ ضَعُفَت۟ حٖيلَتُهُ وَ قَوِىَ بَلَائُهُ
وَ اَن۟تَ مَل۟جَئُهُ وَ رَجَائُهُ
اِلٰهٖى اِلَي۟كَ اَر۟فَعُ بَثّٖى وَ حُز۟نٖى وَ شِكَايَتٖى اِلٰهٖى حُجَّتٖى حَاجَتٖى وَ عُدَّتٖى فَاقَتٖى وَ ان۟قِطَاعُ حٖيلَتٖى اِلٰهٖى قَط۟رَةٌ مِن۟ بِحَارِ جُودِكَ تُغ۟نٖينٖى وَ ذَرَّةٌ مِن۟ تَيَّارِ عَف۟وِكَ تَك۟فٖينٖى
يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا وَدُودُ يَا ذَا ال۟عَر۟شِ ال۟مَجٖيدُ يَا مُب۟دِئُ يَا مُعٖيدُ
يَا فَعَّالًا لِمَا يُرٖيدُ اَس۟ئَلُكَ بِنُورِ وَج۟هِكَ الَّذٖى مَلَأَ اَر۟كَانَ عَر۟شِكَ
وَ بِقُد۟رَتِكَ الَّتٖى قَدَر۟تَ بِهَا عَلٰى جَمٖيعِ خَل۟قِكَ وَ بِرَح۟مَتِكَ الَّتٖى وَسِعَت۟ كُلَّ شَى۟ءٍ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ يَا مُغٖيثُ اَغِث۟نٖى وَاغ۟فِر۟ جَمٖيعَ ذُنُوبٖى وَ سَقَطَاتِ لِسَانٖى فٖى جَمٖيعِ عُم۟رٖى بِرَح۟مَتِكَ يَا اَر۟حَمَ الرَّاحِمٖينَ
اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

