Arkadaş! Bu müşevveş eserlerim ilə böyük bir şeyin etrafını kazıram. Amma bilmirəm keşfedebildim mi? Veyahut sonra inkişaf edəcəkdir. Veyahut bilâhare zuhur edəcək. Keşfine yol açıp gösterirəm.
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Mesnevî-i Nuriye
Zeylü'l-Habbe
لَا حَو۟لَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ نِع۟مَ ال۟مَو۟لٰى وَ نِع۟مَ النَّصٖيرُ
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ
اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نِع۟مَةِ ال۟اٖيمَانِ وَال۟اِس۟لَامِ بِعَدَدِ قَطَرَاتِ ال۟اَم۟طَارِ وَاَم۟وَاجِ ال۟بِحَارِ وَثَمَرَاتِ ال۟اَش۟جَارِ وَنُقُوشِ ال۟اَز۟هَارِ وَنَغَمَاتِ ال۟اَط۟يَارِ وَلَمَعَاتِ ال۟اَن۟وَارِ وَالشُّك۟رُ لَهُ عَلٰى كُلِّ مِن۟ نِعَمِهٖ فِى ال۟اَط۟وَارِ بِعَدَدِ كُلِّ نِعَمِهٖ فِى ال۟اَد۟وَارِ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ ال۟اَب۟رَارِ وَال۟اَخ۟يَارِ مُحَمَّدٍ نِ ال۟مُخ۟تَارِ وَعَلٰى اٰلِهِ ال۟اَط۟هَارِ وَاَص۟حَابِهٖ نُجُومِ ال۟هِدَايَةِ ذَوِى ال۟اَن۟وَارِ مَادَامَ الَّي۟لُ وَالنَّهَارُ
İ’lem eyyühe’l-aziz! Misafir olan bir kimse seferinde çox yerlere, menzillere uğrar. Uğradığı hər yerin âdetleri və şartları ayrı ayrı olur.
Kezalik Allah’ın yolunda sülûk eden zat çox makamlara, mertebelere, hallere, perdelere rast gəlir ki bunların da hər biri üçün özünə mahsus şartlar və vaziyetler vardır. Bu şartları və perdeleri, birbirine halt edib karıştıran, galat və yanlış hərəkət edər.
Mesela, bir ahırda atın kişnemesini işiten bir adam, yüksək bir sarayda andelibin terennümünü, güzel sadâsını işitir. Əgər o terennüm ilə atın kişnemesini fark etmeyip andelibden kişnemeyi tələb ederse öz nefsiyle mugalata etmiş olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Dünya hayatını güzelleştiren esbabdan biri, dünya âyinesinde temessül ilə parlayan hidayet nurları və böyük insanların sevgili və sevimli timsalleridir.
Bəli, müstakbel mazinin âyinesidir. Mazi berzaha, yani o biri âleme intikal və inkılab ettiğinde suretini və şeklini, dünyasını istikbal âyinesine, tarihe, insanların zihinlerine vedia edir. Onlara olan manevî və hayalî muhabbetleriyle dünya muhabbeti tatlı olur.
Mesela, arkadaşlarının və akrabasının timsallerini və fotoğraflarını hâvi böyük bir âyineyi yolunda bulan bir adam, şark cihetine giden adamların memleketlerine gedib onlara iltihak etmək üçün çalışmayıp da o âyinenin içindeki timsaller ilə uğraşır, muhabbet edər. İşte bu adam gafletten ayıldığı zaman “Eyvah, ne edirəm! Bunlar şarap deyil seraptır. Bunlar ilə uğraşmak azb deyil azaptır.” deyər, arkadaşlarına yetişmek üzere şark seferine tedarikatta bulunmaya başlar.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəyanı Möcüzə Quran’ın hak və həqiqət olduğuna en sadık deliller:
1- Tevhidin bütün iktizalarını və lâzımlarını mertebeleriyle muhafaza etmesidir.
2- Əsmaül-Hüsnanın tenasüp və iktizası üzerine həqiqətlər-i âliye-i İlahiyedeki muvazeneyi müraat etmesidir.
3- Rububiyet və uluhiyete ait şuunatı kemal-i muvazene ilə cem’etmesidir.
Kur’an’ın bu hâsiyeti beşerin eserlerinde bulunmadığı kimi melekût cihetine geçen evliya və sair büyüklerin netaic-i fikirlerinde də bulunamamışdır. Və eşyanın bâtınında dalmış olan işrakiyyun və âlem-i gayba nüfuz eden ruhaniyyun də Kur’an’ın bu hâsiyetini bulamamışlardır. Çünki onların nazarları mukayyed olduğundan həqiqət-i mutlakayı ihata edə bilməz. Bunlar ancaq həqiqətin bir tarafını bulur və ifrat tefrit ilə tasarrufa başlarlar. Bunun üçün tenasübü bozup muvazeneyi ihlâl edirlər.
Mesela, enva-ı cevahiri hâvi ziynetli və qiymətli bir defineyi keşfetmek üçün bir neçə adam denizin dibine dalarlar. Denizin dibinde araştırma yaparken birisinin eline uzuncasına bir parça elmas geçer. Definenin müştemilatını tamamen bu kimi elmaslardan ibaret olduğunu hükmeder. Sonra arkadaşlarından başqa çeşit cevherin bahsini işittiğinde onların buldukları cevahirin öz bulduğu elmasın nakışları olduklarını tahayyül edər. Diğeri kürevî bir yakutu bulur. O biri arkadaşı da başqa bir çeşidini bulur. Və hâkeza hər biri definenin esas müştemilatı öz bulduğu çeşitten ibaret olduğunu və arkadaşlarının buldukları çeşitler də definenin zevaid və teferruatından olduğunu itikad edər. Mesele bu şekle girmekle muvazene kayıp və tenasüp zâil olur. Sonra meselenin hakikatini keşif və izah üçün tevilat və tekellüfata başlarlar. Hattâ definenin inkârına hətta zehab eden olur.
Bəli, sünnet-i seniye ilə muvazene yapılmazdan evvel, hemen meşhudatına itimat eden işrakiyyun ilə mutasavvıfenin eserlerini teemmül eden zatlar, bu söylediğime hak verir. Bilâ-tereddüt qəbul edərlər.
Arkadaş! Kur’an da o defineyi keşfetmek üçün o denize dalmışdır. Lakin Kur’an’ın gözü açık olduğundan defineyi tamamıyla ihata ilə görmüşdür. Və həqiqətə uygun bir tarzda tenasüp və muvazeneyi riayet edərək kemal-i nizam-nizam-intizam və ıttırad ilə həqiqəti izhar etmişdir.
Arkadaş! Nev-i beşerde envaen dalalete düşen fırkaların sebeb-i dalaletleri, imamlarının kusurudur. Bəli, imamları bâtından bahsetmişlerse də meşhudatlarına itimat və iktifa edərək esna-i tarîkten dönmüşlerdir. Və حَفَظ۟تَ شَي۟ئًا وَ غَابَت۟ عَن۟كَ اَش۟يَاءُ kavline mâsadak olmuşlardır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq səni ademden vücuda və vücudun çoxlu eşkâl və vaziyetlerinden en yükseği müslim sıfatıyla insan suretine getirmişdir. Mebde-i hareketin ilə son aldığın surət arasında müteaddid vaziyetlerin, menzillerin və etvar və ahvalin hər biri sənə ait nemətlər defterine kaydedilmişdir. Bu itibarla, sənin geçirmiş olduğun zaman şeridine elmas kimi nemətlər dizilmiş, tam bir gerdanlık və ya nemətlərin envaına bir fihriste şeklini verir.
Binaenaleyh geçirmiş olduğun vücudun hər menzilinde və vaziyetinde, etvarında, ahvalinde “Nasıl bu nimete vâsıl oldun? Ne ilə müstahak oldun? Və şükründe bulundun mu?” deyə suale çekiləcəksən. Çünki vukua gelen haller suale tabidir. Amma imkânda kalıp vukua gelmeyen şeyler suale tabi deyildir.
Geçirmiş olduğun ahval, vukuattır. Geləcək ahvalin ademdir. Vücud mes’uldür, adem isə mes’ul deyildir. Elə isə mazide şükrünü eda etmediyin nemətlərin şükrünü kaza etmək lâzımdır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanı havalandırıp baş aşağı felakete atan belə bir hal var:
İstihkak nazara alınmayarak Hakk’ın takdiri hakkında tefrit və ya ifrat yapılır. Və kuvvetine, kıymetine bakılmayarak kiçik və ya böyük bir yük altına alınır kimi gayr-ı insanî haller insanı insaniyetten düşürür, ya zulme və ya kizbe sevk edər.
Mesela, bir fırka askerin mümessili bir nefer, bütün əsgərlik umûrunu bilmək və ya bir katre sudaki timsalinden, şemsin azametini göstermek talebinde bulunmak, en yüksək bir insafsızlıktır.
Çünki vasıf ilə ittisaf arasında fark vardır. Mesela, katredeki timsal, şemsin evsafını gösterir. Amma o evsaf ilə muttasıf ola bilməz.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Vücud nevinde tezahüm yoxdur. Yani çoxlu âlemler, haller, vücud sahnesinde içtima edər, birleşirler.
Mesela, gece zamanı duvarları camdan olan və elektrik yanan bir odaya girdiyin vaxt, âlem-i misale bir pencere hükmünde olan camlarda çoxlu menzilleri, odaları görəcəksən.
Sâniyen: Odada otururken tam bir asanlıqla o misalî odalarda hər çeşit tebdil, tağyir, tasarruf edebilirsin.
Sâlisen: Odadaki elektrik, elektrik misallerinin en uzağına en yakındır. Çünki o misalî misallerin kayyumu odur.
Râbian: Bu maddî vücudun bir habbesi, bir parçası, o misalî vücudun bir âlemini içine alabilir.
Bu dörd hüküm, Vâcib ilə âlem-i mümkinat arasında da caridir. Çünki mümkinatın vücudu, Vâcib’in nurundan bir gölge olduğu cihetle vehmî bir mertebededir. Vâcib’in emriyle vücud-u hariciyeye girer. Sabit və müstekar kalır.
Demək mümkinatın vücudu bizzat həqiqi bir vücud-u haricî olmadığı kimi vehmî və ya zâil bir zıll də deyildir. Ancaq Vâcibü’l-vücud’un icadıyla bir vücuddur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu güzel âlemin bir mâliki bulunmaması muhal olduğu kimi özünü insanlara bildirip tarif etmemesi də muhaldir.
Çünki insan, mâlikin kemalâtına delâlet eden âlemin hüsnünü görür və özünə beşik olaraq yaratılan küre-i arzda istediyi kimi tasarruf eden bir halifedir. Hattâ sema-i dünyada də aklıyla çalışır və küçüklüğüyle, zafiyetiyle birlikdə hârika tasarrufat-ı acibesiyle eşref-i mahlukat unvanını almışdır. Və elinde cüz-ü ihtiyarî bulunduğundan bütün esbab içerisinde en geniş bir salahiyet sahibidir.
Binaenaleyh Mâlik-i Həqiqi’nin rusül vasıtasıyla belə yüksək lakin gafil abdlerine özünü bildirip tarif etmesi zarurîdir ki o Mâlik’in evamirine və marziyatına vâkıf olsunlar.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın vehim, farz, hayal duygularına varıncaya qədər bütün hâssaları bilâhare rücû edib bi’l-ittifak Hakk’a iltica ettiklerini və bâtıla heç bir ihtimal və imkânın kalmadığını və kainatın ancaq və ancaq Kur’an’ın izah ettiği şəkildə bulunduğunu gördüm.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Âlem-i ziya, âlem-i hararet, âlem-i hava, âlem-i kehrüba, âlem-i elektrik, âlem-i cezb, âlem-i esîr, âlem-i misal, âlem-i berzah kimi âlemler arasında müzahame və yer darlığı yoxdur. Bu âlemler, hepsi də ihtilalsiz, müsademesiz kiçik bir yerde içtima edərlər.
Kezalik çox geniş gaybî âlemlerin də bu kiçik arzda içtimaları mümkündür. Bəli, hava, su, insanın yürüyüşüne; cam ziyanın geçmesine, şuânın röntgen vasıtasıyla kesif cisimlere hətta nüfuzuna və ağıl nuruna, melek ruhuna, demirin içine hararetin akmasına, elektriğin cereyanına bir mani yoxdur.
Kezalik bu kesif âlemde ruhanîleri deverandan, cinnîleri cevelandan, şeytanları cereyandan, melekleri seyerandan men’edəcək bir mani yoxdur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Göz, lamba, şems kimi nur və nurani şeylerde cüz’î küllî, cüz küll, bir min müsavidir. Bəli, şemse bak! Onun timsalleriyle seyyarat, denizler və havuzlar, katre, kabarcıklar kimi bütün şeffaf şeyler, tam bir asanlıqla temessül edirlər.
Kezalik Şems-i Ezelî bu kainat kitabında bütün babları, fasılları, satırları, cümleleri, harfleri def’aten bilâ-külfet yazır. Və ba’sü ba’de’l-mevtte də eyni bu suhulet vardır. “Yaradılışiniz və ba’siniz, bir nəfsin yaradılış və ba’si gibidir.” deyə Qurani-Kərim emredir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər şeyi tahrik eden zerrat-ı müteharrikenin muayyen hadlerine qədər hərəkət ettikten sonra tevakkuf və durmalarına dikkat eden adam anlar ki: Hər şeyin hududunda daima harekette bulunan zerratı durdurup geri çeviren bir hudut bekçisi vardır. O zerratı taşmaktan men’edir. O bekçi isə muhit bir ilmin tecellisidir ki o tecelli kadere, qədər də miktara, miktar da kalıba tahavvül edər. Demək hər şey, içerisindeki zerrata bir kalıptır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Kur’an’ın âyetleri birbirini tefsir ettiği kimi bu kitab-ı âlemin də bir kısmı, digər bir kısmını izah edir.
Mesela, maddiyat âlemi Cənabı-Haqqın envar-ı nemətini cezbetmek üçün həqiqi bir ihtiyaç ilə şemse möhtac olduğu kimi âlem-i maneviyat də rahmet-i İlahiyenin ziyalarını almaq üçün şems-i nübüvvete möhtacdır. Binaenaleyh Rəsuli-Əkrəm’in (asm) nübüvveti, şemsin kat’iyet və vuzuhu derecesinde kat’î və vâzıhtır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Canlıın vücuduna terettüp eden semereler; yalnız özünə, menfaatine, bekasına, kemaline mahsus deyildir. Ancaq o semerelerden bir hisse özünə aittir. Bâki kalan kısm-ı a’zamı Hâlık’a râcidir.
Canlıa ait, uzun bir zaman sonra husule gəlir. Hâlık’a râci kısım isə bir anda husule gəlir. Mesela o canlı, Əsmaül-Hüsnanın tecelliyatına mazhariyetle Hâlık’ı evsaf-ı kemaliye ilə tavsif və hal dili ilə hamdetmiş olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın bir ferdi, ihata-i fikriyesiyle, aklıyla, kalbinin vüs’atiyle bir nevi külliyet kesbeder. Və keza insanın bir ferdi, hilafet hususunda âlemin eczasıyla şuurca alâkadar olduğundan nebatî olsun heyvanî olsun çoxlu nevilerde tasarruf sahibi bulunduğundan nev’i gibidir. Və bu itibarla insanın bir ferdi neviler sırasına geçer.
Binaenaleyh gerek hayvanatın, gerek semeratın nevilerinde vukua gelen mükerrer kıyametler, hevam və haşeratta vücuda gelen senevî haşir və neşirler, insanın da hər bir ferdinde caridir.
Hülâsa: Kur’an’ın âyetleriyle ebna-yı beşer üçün böyük kıyametin geleceğine kat’î delâletler olduğu kimi kitab-ı âlemin âyât-ı tekviniyesiyle də kıyamet-i kübraya çox kat’î delâletler və işarəler vardır.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Qurani-Kərim okunurken istimaında bulunduğun zaman muhtelif şekillerde dinleyebilirsin:
1- Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, nübüvvet kürsüsüne çıxıb nev-i beşere hitaben Kur’an’ın âyetlerini tebliğ ederken, kıraatını kalben və hayalen dinlemek üçün kulağını o zamana gönder. O fem-i mübareğinden çıkar kimi dinlemiş olursun.
2- Və ya Cebrail (as) Hazret-i Muhammed’e (asm) tebliğ ederken hər iki Hazretin arasında yapılan tebliğ tebellüğ vaziyetini dinler kimi ol.
3- Və ya Kab-ı Kavseyn makamında, yetmiş min perde arkasında Mütekellim-i Ezelî’nin Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalama olan tekellümünü dinler kimi hayalî bir vaziyete gir.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Sənin şuur və ilminin sənə taalluku, ahval və levazımat-ı ehtiyacatın nisbetindedir. Çünki səbəb ilə müsebbeb, qüvvət ilə amel arasında münasibət lâzımdır. Fazla-noksan olmamalıdır. Sənin sənə olan şuur və ilminin nisbeti, Hâlık’ın sənə olan nazar və ilmine nisbetle bir kıl gibidir.
Binaenaleyh çox cüz’î olan ilim və şuurunla, Şems-i Ezelî’nin ilim və nazarına mukabele etmekle gündüz ortasında, güneşin altında, güneşin ziyasıyla mübarezeye çıkan ateş böceği kimi olma!
İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın ef’ali birbirine münasib, âsârı birbirine müşabih, esması birbirine âyenə və ma’kes, sıfatı birbirine mütedâhil, şuunatı memzuç isə də hər biri üçün hususi bir tavır, bir hal vardır ki maksud-u bizzat o hususi tavırdır. Sair tavırlar isə tebeîdirler.
Binaenaleyh mesela, Hâlık’ın âsârından cemadata baktığın zaman azamet və qüdrəti, kasdına hedef yap. Başqa isimlerin tecelliyatını teb’an düşün. Hayvanata bakarken mərhəmət kasdıyla bak. Sair tecelliyata tebeî bir nazar ilə bak.
İ’lem eyyühe’l-aziz! Qurani-Kərim bütün insanlara rahmettir. Çünki hər bir insanın bu həqiqi âlemden özünə mahsus hayalî bir âlemi olduğu kimi hər kəs öz meşrebine göre Kur’an’dan fehim və iktibas ettiği, hâfızasında özünə has bir Kur’an vardır ki onun ruhunu terbiye, kalbini tedavi edər.
Və keza Qurani-Kərim’in bir meziyeti şudur ki: Bütün ulema və ehl-i meşrep kimi hər kəs hidayeti üçün, şifası üçün müteaddid surelerden ayrı ayrı âyetleri ahzedebilir. Çünki bir ayənin sair âyât-ı Kur’aniye ilə çox ince münasebetleri, ittisal cihetleri vardır. Aralarında vahşet yoxdur. Bu itibar ilə müteaddid surelerden alınan ayələr kiçik bir Kur’an hükmünde olur.
İ’lem eyyühe’l-aziz! لَا حَو۟لَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ cümle-i mukaddesesi, insanın zerre vaziyetinden, insan-ı mü’min suretine gelinceye qədər camidiyet, nebatiyet, hayvaniyet, insaniyet kimi geçirdiyi etvar və ahvaline nâzırdır. Bu menzillerde insanın letaifi çoxlu elem və emellere maruzdur. Maahâzâ havl və qüvvətin müteallikleri zikredilmeyerek mutlak bırakılmışdır. Binaenaleyh bu cümle, teselli-bahş olub şümulü dâhilinde olan makamlara göre tefsir edilir. Mesela:
1- لَا حَو۟لَ عَنِ ال۟عَدَمِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى ال۟وُجُودِ اِلَّا بِاللّٰهِ Ademden çıxıb vücuda gəlmək.
2- لَا حَو۟لَ عَنِ الزَّوَالِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى ال۟بَقَاءِ اِلَّا بِاللّٰهِ Zevale gitmeyip bekada kalmak.
3- لَا حَو۟لَ عَنِ ال۟مَضَرَّةِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النَّف۟عِ اِلَّا بِاللّٰهِ Mazarratı def’, menfaati celb.
4- لَا حَو۟لَ عَنِ ال۟مَصَائِبِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى ال۟مَطَالِبِ اِلَّا بِاللّٰهِ Musibetten uzak olub matluba nâil olmaq.
5- لَا حَو۟لَ عَنِ ال۟مَعَاصٖى وَ لَا قُوَّةَ عَلَى ال۟عِبَادَةِ اِلَّا بِاللّٰهِ Maâsiye düşmemek, ibadete devam etmək.
6- لَا حَو۟لَ عَنِ النِّقَمِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النِّع۟مَةِ اِلَّا بِاللّٰهِ Azaba maruz kalmamak, nimete mazhar olmaq.
7- لَا حَو۟لَ عَنِ الظُّل۟مَةِ وَ لَا قُوَّةَ عَلَى النُّورِ اِلَّا بِاللّٰهِ Zulmete düşmemek, nur ile tenevvür etmək.
Və hâkeza hər bir makamda insanın letaifine göre takyid və tefsir edilebilir.

