Mesnevî-i Nuriye

Katre

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Malûmdur ki insan, hasbe’l-qədər çox yollara sülûk edər. Və o yolda çox musibet və düşmanlara rast gəlir. Bazen kurtulursa da bazen də boğulur. Mən də qədər-i İlahînin sevkiyle çox acib bir yola girmişdim. Və çoxlu belalara və düşmanlara tesadüf ettim. Lakin acizlik və möhtaclıqmı vesile yaparak Rabb’ime iltica ettim. İnayet-i ezeliye məni Kur’an’a teslim edib Kur’an’ı mənə muallim yaptı.

§2

İşte Kur’an’dan aldığım dersler sayesinde o belalardan halâs olduğum kimi nəfs və şeytan ilə yapdığım muharebelerden də muzafferen kurtuldum. Bütün ehl-i dalaletin vekili olan nəfs və şeytanla ilk müsademe سُب۟حَانَ اللّٰهِ وَ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ وَ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اللّٰهُ اَك۟بَرُ وَ لَا حَو۟لَ وَ لَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ kelimelerinde vuku buldu. Bu kelimelerin kalelerinde tahassun edərək o düşmanlarla münakaşalara giriştim. Hər bir kelimede otuz defa meydan muharebesi vukua geldi. Bu risalede yazılan hər bir kəlmə hər bir kayıt, kazandığım bir muzafferiyete işarətir.

§3

Bu risalede yazılan həqiqətlər, zıtlarına bir imkân-ı vehmî kalmayacaq derecede yazılmışdır. Uzun bir həqiqətə delili ilə birlikdə bir kayıt və ya bir sıfatla işarə yapılır.

§4

İhtar: Bu zamanın cereyanı, mənim kimi çoklarını vehmî tehlikelere atmışdır. İnşâallah bu eser Allah’ın izniyle onları kurtaracaq ümidindeyim.

§5

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§6

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ وَ الصَّلَاةُ عَلٰى نَبِيِّهٖ

§7

(Bu risale, dörd bab ilə bir hâtime və bir mukaddime üzerine tertip edilmişdir.)

§8

Qırx sene ömrümde, otuz sene tahsilimde yalnız dörd kəlmə ilə dörd kelâm öğrendim. Tafsilen beyan ediləcəkdir. Burada yalnız icmalen işarə ediləcəkdir.

§9

Kelimelerden maksat: Mana-yı harfî, mana-yı ismî, niyet, nazardır. Belə ki:

§10

Cənabı-Haqqın mâsivasına yani kainata mana-yı harfiyle və onun hesabına bakmak lâzımdır. Mana-yı adı ilə və esbab hesabına bakmak hatadır.

§11

Bəli, hər şeyin iki ciheti vardır. Bir ciheti Hakk’a bakar. Digər ciheti də halka bakar. Halka bakan cihet, Hakk’a bakan cihete tenteneli bir perde və ya şeffaf bir cam parçası kimi altında Hakk’a bakan cihet-i isnadı gösterəcək bir perde kimi olmalıdır. Binaenaleyh nimete bakıldığı zaman Mün’im, sanata bakıldığı zaman Sâni’, esbaba nazar edildiyi vaxt Müessir-i Həqiqi zihne və fikre gelməlidir.

§12

Və keza nazar ilə niyet, mahiyet-i eşyayı tağyir edər. Günahı sevaba, sevabı günaha kalbeder. Bəli niyet, âdi bir hareketi ibadəte çevirir. Və gösteriş üçün yapılan bir ibadəti günaha kalbeder. Maddiyata esbab hesabıyla bakılırsa cehalettir. Allah hesabıyla olursa marifet-i İlahiyedir.

§13

Birinci Kelâm: اِنّٖى لَس۟تُ مَالِكٖى Mən özümə mâlik değilim.

§14

Ancaq mâlikim, kainatın mâlikidir. Lakin özümə mâlik nazarıyla bakıram ki Mâlik-i Həqiqi’nin sıfâtını və sıfatların bir derece mahiyetini və hududunu bileyim. Bəli mevhum, mütenahî hududum ilə Mâlik-i Həqiqi’nin sıfatlarının bir cihette gayr-ı mütenahî hududunu bildim.

§15

İkinci Kelâm: اَل۟مَو۟تُ حَقٌّ Ölüm haktır.

§16

Bəli, bu həyat və bu bədən bu azîm dünyaya direk olacaq kabiliyette deyildir. Çünki onlar demir və taştan deyildir. Ancaq et, kan və kemik kimi mütehalif şeylerden terekküp etmiş. Qısa bir zamanda tevafukları, içtimaları varsa da iftirakları və dağılmaları hər vaxt melhuzdur.

§17

Üçüncü Kelâm: رَبّٖى وَاحِدٌ Rabb’im birdir.

§18

Bəli, hər kəsin bütün saadetleri, bir Rabb-i Rahîm’e olan teslimiyete bağlıdır. Aksi takdirde çoxlu rablere möhtac olur. Çünki insan, câmiiyeti itibarıyla bütün eşyaya ehtiyacı və alâkası vardır. Və hər şeye qarşı hissederek və ya etmeyerek teessürü, elemleri vardır. Bu isə tam cəhənnəm kimi bir halettir. Lakin erbab tevehhüm edilen esbab yed-i kudretine bir perde olan Rabb-i Vâhid’e teslimiyet, firdevsî bir vaziyettir.

§19

Dördüncü Kelâm: اَنَا ilə tabir edilen benlik; Yani özünə bir vücud, bir qiymət vermektir ki bu ene, Cənabı-Haqqın sıfâtını, şuunatını bilmək üçün bir santral və bir vâhid-i kıyasîdir.

§20

لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ beyanındadır.

§21

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§22

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِ ال۟مُر۟سَلٖينَ مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ

§23

Allah’tan başqa hak bir Allah’ın bulunmadığını kalben tasdik və lisanen ikrar ettiğime, bütün gören və görünen eşyayı şahit gösterirəm.

§24

Elə bir Allah ki vücub-u vücuduna və Vâhid, Ehad, Ferd, Samed olduğuna Hazret-i Muhammed (asm) bir şahid-i sadık və bir bürhan-ı nâtıktır.

§25

Elə Muhammed (asm) ki icma və tasdiklerine mazhar olmakla, enbiya və mürselîne siyadet unvanını və ittifak və tahkiklerini almakla, imamü’l-evliya və’l-ulema lakabını almışdır.

§26

Və elə Muhammed (asm) ki âyât-ı bâhire, mu’cizat-ı kātıa və secaya-yı sâmiye və ahlâk-ı âliye sahibi olmakla mehbit-i vahy-i İlahî olmuşdur.

§27

Və elə bir Muhammed (asm) ki âlem-i gayb və melekûtu seyir və ziyaret etmekle, ervahı müşahede və melâike ilə musahabe, cin və insanlara irşad vazifesini almışdır.

§28

Və elə bir Muhammed (asm)dır ki şahsiyet-i maneviyesiyle kainatın kemaline bir fihriste olmakla, bütün saadetlerin və medeniyetlerin düsturlarını hâvi bir şeriata sahiptir.

§29

Və elə bir Muhammed (asm)dır ki âlem-i şehadette iken gaybiyattan haber verir bir beşîr və nezîr olub bütün qüvvəti ilə, kemal-i ciddiyetle və vüsuk ilə və itminan ilə yüksək bir iman ilə nev-i beşere qarşı “tevhid dini”ni لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ilə ilan və i’lam edir.

§30

Və keza elə bir Allah ki vücub və vücuduna, celal və cemaline, Vâhid-i Ehad olduğuna şehadet edenlerden biri də “Furkan-ı Hakîm”dir.

§31

Və elə bir Furkan-ı Hakîm’dir ki bütün enbiya kitablarının tasdiklerine mazhardır.

§32

Və elə bir Furkan-ı Hakîm’dir ki bütün akıllar və qəlblər, hükümlerini qəbul və tasdike icma ettikleri və cihat-ı sittesinden nur-efşan bir kitaptır.

§33

Və elə bir Furkan-ı Hakîm’dir ki mazhar-ı vahiy olan resullerce, mahz-ı vahiydir. Ehl-i keşif və ilhamca ayn-ı hidayettir. Maden-i iman və mecma-ı həqiqətlərtir. Hükümleri delail-i akliye ilə müeyyed və fıtrat-ı selimenin şehadetiyle musaddaktır. Lisanü’l-gayb olub âlem-i şehadette nev-i beşeri فَاع۟لَم۟ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ilə tevhide emir və davet edir.

§34

Elə bir Allah ki vücub-u vücud və vahdetine, bu kitab-ı kebir denilen âlem, bütün yazıları və fasıllarıyla, sahifeleriyle, satırlarıyla, cümleleriyle, harfleriyle şehadet ettiği kimi; bu insan-ı kebir denilen kainat da bütün azasıyla, cevarihiyle, hüceyratıyla, zerratıyla, evsafıyla, ahvaliyle delâlet edər.

§35

Yani bu kainat, ihtiva ettiği bütün envaıyla لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ

§36

və o âlemlerin erkânıyla لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ

§37

və o erkânın azasıyla لَا صَانِعَ اِلَّا هُوَ

§38

və o azanın eczasıyla لَا مُدَبِّرَ اِلَّا هُوَ

§39

və o eczanın cüz’iyatıyla لَا مُرَبِّىَ اِلَّا هُوَ

§40

və o cüz’iyatın hüceyratıyla لَا مُتَصَرِّفَ اِلَّا هُوَ

§41

və o hüceyratın zerratıyla لَا خَالِقَ اِلَّا هُوَ

§42

və o zerratın tarlası olan esîriyle لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ söyleyerek; bütün envaıyla, erkânıyla, azasıyla, eczasıyla, hüceyratıyla, zerratıyla, esîriyle (əlli beş dil ilə) vücub-u vücud və vahdetine şehadet və delâlet edər. Bu lisanların tafsili geləcəkdir. Indi icmal ilə zikredəcəyəm. Belə ki:

§43

Kainat terkiplerindeki nizam-nizam-intizam, cereyan-ı ahvaldeki nizam, suretlerdeki garabet, nakışlarındaki ziynet, yüksək hikmətlər, eşyadaki muhalefet və mümaselet, camidattaki muavenet, birbirinden uzaq olan şeylerdeki tesanüd, hikmet-i âmme, inayet-i tamme, rahmet-i vâsia, rızk-ı âmm, hayatlar, tasarruf, tahvil, tağyir, tanzim, imkân, hudûs, ihtiyaç, zaaf, mevt, cehil, ibadət, tesbihat, daavat və hâkeza çoxlu sıfatlar lisanlarıyla Hâlık-ı Kadîm-i Kadîr’in vücub və vücuduna və evsaf-ı kemaliyesine şehadet ettikleri kimi; Əsmaül-Hüsnayı tilavet edərək Cənabı-Haqq’a tesbih və Kur’an-ı Hakîm’i tefsir və Rəsuli-Əkrəm’in (asm) ihbaratını tasdik edirlər.

§44

Geçen lisanların tafsiline geçirik. Belə ki:

§45

Kainatta görünen tanzimat, nizamat, muvazenat kabza-i tasarrufunda bir mizan və nizam bulunan Hâlık’ın vücub-u vücuduna delâlet etmekle اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ cümlesini okur.

§46

Və keza kainatta nizam-nizam-intizam və ıttırad hüküm-fermadır. Bu iki sıfat, mutasarrıfın vahdetine və bir olduğuna şehadet etmekle اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ hakikatini ilan edir.

§47

Və keza semavat sahifesini güneş və yıldızlarla yazan kudretle, bal arısıyla karıncanın sahifelerini hüceyrat və zerrat ilə yazan qüdrət bir olduğundan اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə meselenin ilanıyla Hâlık’ın bir olduğuna delâlet və şehadet edər.

§48

Və keza mesela, bulut ilə arz kimi camid və mütehalif şeylerde tecavüb və muavenet, yani birbirinin hâcetine cavab vermək və seyyarat kimi şemsten çox uzaq olan yıldızların şemse və ya birbirine tesanüd etmeleri, bütün eşyanın bir müdebbirin idaresinde bulunduğuna şehadet edərək اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə ilan edər.

§49

Və keza semavatın yıldızlar kimi âsâr-ı muntazamadaki müşabehet və arzın birbirine benzeyen çiçeklerinde, hayvanatındaki münasibət, Hâlık’ın bir olduğuna delâletle şehadetini اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə ilan edər.

§50

Və keza hər bir canlı, çox isim və sıfatların tecellisine mazhardır. Mesela, bir canlı vücuda geldiğinde Bâri isminin cilvesine, teşekkülünde Musavvir sıfatının cilvesine, gıdalandığı zaman Rezzak isminin cilvesine, hastalıktan şifa bulduğunda Şâfî isminin tecellisine və hâkeza tesirde mütesanid, âsârda mütehalif çox sıfat və isimlere mazhardır. Bu sıfatların və isimlerin hedefleri bir olduğundan əlbəttə müsemmaları da bir olur. İşte hər bir canlı, bu mazhariyetle Hâlık’ın bir olduğuna dair olan şehadetini اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə ilan edər.

§51

Və keza manzume-i şemsiye ilə bal arısının gözleri arasındaki irtibat və keyfiyetçe birbiriyle münasebetleri, ikisinin bir Nakkaş’ın nakşı olduğuna olan delâletlerini اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə i’lam edirlər.

§52

Və keza zerrat arasındaki cazibenin, güneş və yıldızlar arasında bulunan cazibeye qardaş olması, hər iki kısmın da bir qələm-i vâhidin yazısı olduğunu اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə izhar edirlər.

§53

Və keza terkip və mürekkebatta görünen nizam-nizam-intizam, o mürekkebattaki hər zerrenin lâyık mevziine konulmasıyla hasıl olmuşdur. Binaenaleyh o zerreleri, aralarındaki münasebetler bozulmamak şartıyla, lâyık mevkilerine koyabilmek ancaq bütün o mürekkebatı yaratabiləcək bir qüdrət sahibine hastır. İşte zerrattaki nizam-nizam-intizam və bu vaziyetin dili ilə Allahu ekber deyərək اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ yu okur.

§54

Və keza bir neviden bir ferdin, bütün efraddan imtiyazını temin edəcək teşahhus və taayyününün qələm-i kudretle yazılması, bütün nev-i beşerin mesela, efradının nazar-ı kudrette meşhud və melhuz olduğunu istilzam edər. Çünki bir fert, alâmet-i farikası cihetiyle bütün efrada muhalif olacaqdır. Əgər bütün efrad hazır bulunmazsa taayyünlerinde, alâmatlarında muhalefetin bulunmaması ihtimali vardır. Bu ihtimal isə bâtıldır. Elə isə bir ferdin Hâlık’ı, bir nev’in Hâlık’ı olacaqdır.

§55

Və keza bir nev’e Hâlık olabilmek, cinse də Hâlık olabilmeye mütevakkıftır. En nihayet iş اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ da nihayet bulur.

§56

Və keza yaradılış və yaratılışın Vâcibü’l-vücud’a isnad edilmesini, nazarları çox qısa olanlar, baîd, garib, külfetli olduğunu tevehhüm etmekle inkârına zehab edirlər. Halbuki esbaba isnad edilir isə onların tevehhüm ettikleri bu’d, garabet, külfet kat kat muzaaf olaraq həqiqətə inkılab edər. Çünki vâcibe daha kolay olur. Mesela, bir adamdan bir neçə şeyin sudûru, bir neçə adamdan bir şeyin sudûrundan daha ehvendir. Mesela bal arısının yaradılışi, qüdrət-i İlahiyeye isnad edilmezse nihayətsiz müşkülat olur.

§57

Maahâzâ vâhidin kesrete yaptığı vaziyet və maslahatı, kesret çox meşakkatlerden sonra yapabilir. Mesela, bir kumandanın çoxlu neferlere verdiyi nizam-nizam-intizam vaziyetini, o neferlere verilse suhuletle yapamazlar. Demək Hâlık-ı Vâhid’e yapılan isnadda, zâhiren bu’d və garabet varsa da esbab və kesrete edilen isnadda, muzaaf olaraq müteselsil muhaller vardır. Belə ki:

§58

Hər bir zerrede, Vâcibü’l-vücud’un sıfatlarını farz etmək lâzım gəlir. Çünki nakıştaki kemal, sanattaki hüsün o sıfatları istəyər. Hem şirketi qəbul etmeyen vücub hakkında, gayr-ı mütenahî şeriklerin farzı lâzımdır. Hem hər bir zerrenin, bütün zerrelere hem hâkim-i mutlak hem mahkûm-u mutlak olması lâzım gəlir. Çünki nizam və nizam-nizam-intizam elə istəyər. Hem hər bir zerrede, ihatalı bir şuur, tam bir ilim lâzımdır. Çünki zerreler arasında tesanüd və muvazene vardır. Bu tesanüd və muvazene isə ilim ilə olur. İşte eşyayı esbaba isnad etmekte bu qədər muhaller vardır.

§59

Amma sahib-i həqiqi olan Vâcibü’l-vücud’a isnad edildiyi vaxt, o zerreler belə bir vaziyete girerler ki:

§60

Şemsin cilvelerine, timsallerine, lem’alarına mazhar olan su katreleri kimi; qüdrət-i ezeliyenin nurani tecellisine, cilvelerine, lem’alarına o zerreler də mazhar olub sahib-i qüdrətin izniyle, gayr-ı mütenahî olan ilim və iradesiyle, o zerrelerde teşekkülat və terkibat yapılır. Binaenaleyh qüdrət-i ezeliyenin bir lem’ası, qüdrətin hâsiyetine mâlik olduğundan esbabın minlərlə lem’asından və esbabın sultanından daha tesirlidir. Çünki bunda tecezzi və inkısam vardır, qüdrət-i ezeliyede isə yoxdur.

§61

Və keza külfet və uğraşmak da yoxdur. Çünki qüdrət Sâni’in zatına zatîdir, arazî deyildir. Acizlik, kudretine tahallül edə bilməz. Qüdrətin bir lem’asına zerreler, şemsler mütesavidir. Böyük, küçükten ağır və zahmetli deyildir.

§62

Və keza həyat, vücud, nur kimi şeylerin zâhir və bâtınları şeffaf olduğundan icadları zamanında, vesait-i esbab altında qüdrətin tasarrufu görünür. Bəli, hayatın vaziyetlerine və derecelerine dikkat edilirse qüdrətin tasarrufu görünür.

§63

Mesela, bir salkım üzümün yapılması üçün ince, camid bir dal və bir cam parçasında şemsin timsalini tersim üçün kiçik bir delikten ziyanın geçmesi və bir evi tenvir üçün bir kibrit tavassut edir. Və bu kimi basit esbab altında yapılan o azîm və garib işlerde qüdrətin tasarrufu gündüz kimi görünmesi aşikârdır.

§64

Və keza eşyanın esbaba isnadındaki istib’addan və istiğrabdan hasıl olan inkârdan neş’et eden dalaletlerden hasıl olan ızdırabat; bütün akılları, ruhları Vâcibü’l-vücud’a firar və iltica etmeye mecbur edər. Çünki ancaq onun kudretiyle, iradesiyle hər müşkül hallolur və kapalı kapılar açılır. Və onun zikriyle qəlblər mutmain olurlar. Binaenaleyh necat və halâs ancaq Allah’a iltica ilə olur.

§65

فَفِرُّٓوا اِلَى اللّٰهِ ۝ اَلَا بِذِك۟رِ اللّٰهِ تَط۟مَئِنُّ ال۟قُلُوبُ İşte kâinat şu həqiqətin lisanıyla اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ yu söylüyor.

§66

Və keza esbab-ı zâhiriye çox basit, mahdud, fakir, camid, şuursuz, iradesiz və kanunlar kısmı da itibarî, mevhum şeylerdir. Müsebbebatta bulunan hârika nakışlar, ziynetler, garib və acib sanatların o kimi kıymetsiz esbab ilə kat’iyen münasebetleri yoxdur. Binaenaleyh mesela, bedenin hüceyratındaki nizamlı, nizam-nizam-intizamlı teşekkülatı, ekmek yemesine; və kuvve-i hâfızada yazılan gayr-ı mahdud muntazam nakışları, kulaktaki və baştaki telâfife; və konuşmakta, təfəkkürde, harflerin teşekkülatına və suver-i zihniyenin husulüne, dil və zihnin hareketleri kimi esbaba isnadları ahmakçasına bir hükümdür. Ancaq o kimi müsebbebat, gayr-ı mütenahî bir qüdrət ilə bir ilim və bir iradeyi iktiza edirlər.

§67

Bu həqiqətə binaen sabittir ki kevn ü vücudda müessir-i həqiqi ancaq qüdrəti gayr-ı mütenahî bir Hâlık-ı Kadîr’dir. Esbab isə bahanelerdir, vesait də perdelerdir. Havas və hâsiyetler də qüdrətin tecelliyatına və lem’alarına isim və unvanlardır.

§68

Hem kanunlar və nevamis denilen şeyler ancaq ilim ilə irade və emrin envaa olan tecellilerinin isimleridir. Bəli, kanun emirdendir, namus iradedendir. İşte kainat müsebbebatın dili ilə اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə Hâlık-ı Həqiqi’yi ilan edir.

§69

Və keza kainat sahifesinde çox böyük bir itina və ihtimam ilə hârika bir tarzda yazılan nakışlar, münferiden və müctemian, gayr-ı mütenahî bir qüdrəti iktiza ettiklerinden kainat da bir Vâcibü’l-vücud, bir Hâlık-ı Kadîr’in vücuduna bizzarure delâlet edər ki o Hâlık’ın tesir-i kudretine nihayet olmadığından şeriklerden bilbedahe ehtiyacsızdir, şerike ehtiyacı yoxdur.

§70

Maahâzâ şerik haddizatında mümtenidir. Bir ferdinin vücudu mümkün deyildir. Çünki qüdrət-i kâmilenin təsiri gayr-ı mütenahîdir. Şerik olduğu takdirde, qüdrətin təsiri mahdud olur. Mütenahî olmadığı halde mütenahî olur, inkıtaa uğrar. Bu isə bir neçə cihetten muhaldir. Elə isə istiklal və infirad, uluhiyet üçün zatî hâssalardır.

§71

Maahâzâ şerike bir mahal, bir makam, bir imkân-ı zatî yoxdur. Və şerikin vücudu hakkında ne bir delil və ne də bir delilden neş’et eden bir ihtimal və ne də bir emare və kainatın heç bir cihetinde şerike bir mevzi yoxdur. Bilakis hangi şeye, hangi cihete bakılırsa tevhid sikkesi görünür. Demək, müessir-i həqiqi ancaq və ancaq Allah’tır.

§72

Bəli insan, kainatın en eşrefi və esbab içinde ihtiyarı en geniş olduğu halde, ef’al-i ihtiyariyesi içinde yemek və içmek kimi en âdi bir fiilinde, yüz cüzünden ancaq bir cüzü insana ait ola bilər. Esbabın sultanı olan insan, belə eli bağlı, tesirsiz olursa o biri esbab-ı camide ne halt edə bilər? İşte kainat bu həqiqətdən tebarüz eden vücud və vahdet dili ilə اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ yu tilavet edər.

§73

Və keza kainatın bütün ecza və zerratına tecelli eden esma-i İlahiye arasındaki tesanüd, yani birbirine dayanarak tecelli ettikleri bir temazüç, yani elvan-ı seb’a kimi birbiriyle memzuç olaraq eşyayı cilvelendirdikleri eserleri bir olduğu kimi müsemmalarının da vâhid, ehad olduğuna şehadet edər. Və bu şehadet dili ilə kainat اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ deyərək ilan edir.

§74

Və keza kainatın –küllî və cüz’î– ihtiva ettiği bütün eczasını istila eden bir hikmet-i âmme görünür. Və bu hikmet-i âmme; kasd, şuur, irade, ihtiyar sıfatlarını tazammun edir. Bu sıfatlar, bir Hakîm-i Mutlak’ın vücub-u vücuduna delâlet edər. Çünki kainat mef’ul və münfaildir. Mef’ul, fâilsiz olamadığı kimi mef’ulün camid bir cüzü də fâil ola bilməz.

§75

Və keza kainat sahifesinde bir inayet-i tamme parlır. Bu inayət, tazammun ettiği hikmət, lütuf, tahsin sıfatlarıyla bir Hâlık-ı Kerîm’in vücub-u vücuduna delâlet edər. Çünki in’am və ihsan, mün’im və muhsinsiz ola bilməz.

§76

Və keza kainatı müştemilatıyla birlikdə içine alan çox geniş bir mərhəmət görünür. Bu mərhəmət; rəhmət, hikmət, inayət, in’am kimi çox sıfatları tazammun edir. Bu sıfatlar, bir Rahman-ı Rahîm’in vücub-u vücuduna şehadet edər. Çünki sıfat mevsufsuz ola bilməz.

§77

Və keza zevi’l-hayat və canlı mahlukata tevzi edilen bir rızk-ı âmm vardır. Və bu rızık sıfatı, geçen sıfatları istilzam etmekle bir Rezzak-ı Rahîm’in vücuduna delâlet edər. Çünki fiil fâilsiz ola bilməz.

§78

Və keza bütün kainatta intişar eden bir həyat vardır. Bu həyat sıfatı də geçen sıfatları iktiza etmekle bir Hayy-ı Kayyum, bir Muhyî və Mümît Hâlık’ın vücub-u vücuduna delâlet edər.

§79

Arkadaş! Elvan-ı seb’a kimi memzuç olan bu beş həqiqət, kainata bir Rab, Kadîr, Alîm, Hakîm, Kerîm, Rahîm, Rahman, Rezzak, Hayy-ı Kayyum zarurî olduğuna bilbedahe delâlet və şehadet edər. Və kainat bu şehadetlerini اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə ilan edər.

§80

Və keza kainat yüzünde hüsn-ü zatîyi gösteren bir hüsn-ü arazî və bir cemal-i mücerredi gösteren bir cemal-i hazîn və mahbub-u həqiqiye işarə eden bir aşk-ı sadık və bütün esrarı cezbeden bir həqiqət-i cazibeye işarə eden bir cezbe və bir incizab vardır. Bu həqiqətlər, kainata bir Rabb-i Vâcibü’l-vücud lâzım və zarurî olduğuna şehadet ettiklerini, kainat اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə talim və i’lam edir.

§81

Və keza bütün envaın cüz’iyatında bir tasarruf var. Bu tasarruf, faydalı iş və maslahatlar içindir. Və nebatat və hayvanatta bir tebeddül və tahavvül var. Bu da çoxlu menfaatler içindir. Küre-i arzda gece və gündüz cihetiyle bir tağyir var. Bu də böyük böyük gayeler içindir. Kainatta hüküm-ferma olan nizam və nizam-nizam-intizamla birlikdə, faaliyet hususunda elvan-ı seb’a kimi tebarüz eden bu həqiqətlər, bilbedahe bir mutasarrıf-ı hakîm, kadîr, fâil-i muhtar kimi bütün evsaf-ı kemaliye ilə muttasıf bir Hâlık’ın vücub-u vücuduna yaptıkları delâleti, kainat اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ilə tebliğ edir.

§82

Və keza kainatın ihtiva ettiği bütün enva və ecza və zerratı istila eden hudûs, bir muhdis və bir mûcidi iktiza edər.

§83

Və keza kainat bütün eczasıyla birlikdə gayr-ı mütenahî eşkâl və vaziyetlere kabiliyeti, ihtimali, imkânı varken bu şekl-i hazıra girmesi əlbəttə bir Hâlık-ı Vâcibü’l-vücud’un ihtiyar, irade və tercihiyle olmuşdur.

§84

Və keza böyük bir möhtaclıq u ihtiyaçta bulunan kainatın enva və eczasına lâzım olan işlerini, hâcetlerini evkat-ı münasipte مِن۟ حَي۟ثُ لَا يَح۟تَسِبُ îfa və is’af etmək, bir Rezzak-ı Kerîm’in vücub-u vücuduna delâlet edər.

§85

Və keza kainat; umumî və hususi, maddî və manevî çox böyük ihtiyaçlar içindedir. Gerek vücuduna və gerek bekasına lâzım şeyleri, işleri görmekten âcizdir. Bu kimi matlublarının şuuru olmaksızın yerine getirilmesi əlbəttə Rahman-ı Rahîm və Vâcibü’l-vücud bir Sâni’-i Hakîm tarafındandır.

§86

Və keza kevn ü vücudda imkân, kesret, infial mertebeleri vardır. İmkân mertebesi, vücub mertebesine bakar və onu istilzam edər. Kesret mertebesi, vahdet mertebesine nâzırdır, onu iktiza edər. İnfial mertebesi, fâiliyet mertebesine mütevakkıftır. Bu mertebeler arasındaki istilzam, bizzarure vâcib, vâhid, faal bir Hâlık’ı iktiza və istilzam edər.

§87

Və keza bakırıq ki kainatta herhangi bir şey, hadd-i kemale vâsıl olmayınca hərəkət etmekten durmur. Kemaline vâsıl olduğu zaman hareketi terk edib sükûnda oturur. Bundan anlaşılır ki vücud kemali istəyər, kemal də sübutu iktiza edər. Elə isə vücudun vücudu kemal iledir. Kemalin kemali də devam ilə olur. Elə isə bir Vâcib-i Sermedî, Kâmil-i Mutlak var ki mümkinatın bütün kemalâtı, onun nur-u kemalinin cilvelerine birer gölgedir. Elə isə Cənabı-Haqq zatında, sıfâtında, ef’alinde kâmil-i mutlaktır.

§88

Və keza hər şeyin bâtını zâhirinden daha latîf, daha şeffaftır. Bu isə Sâni’in o şeyden hariç və baîd olmamasına delâlet edər. O şeyin sair eşya ilə nizam və muvazenesinin Sâni’i tarafından temin edildiyi cihetle də Sâni’in o şeyde dâhil olmamasını iktiza edər. Elə isə bir masnuun zatına bakılırsa Sâni’in ilim və hikməti görünür. Gayrısıyla birlikte bakılırsa Sâni’in fevka’l-küll bir sem’ və basara mâlik olduğu görünür. Bu həqiqətdən anlaşıldı ki: Sâni’-i âlem, âlemde dâhil olmadığı kimi âlemden hariç də deyildir. İlmi və qüdrəti ilə hər şeyin içinde olduğu kimi hər şeyin fevkindedir. Bir şeyi gördüğü kimi bütün eşyayı da birlikdə görür.

§89

Bu həqiqətlər, kavs-i kuzah renkleri kimi macun, birtakım nurani âyetlerdir. Kainat bütün evsaf-ı kemaliye ilə muttasıf bir Hâlık’ın vücub-u vücud və vahdetine delâlet və şehadet edər. Bəli, kainat o Hâlık’ın nurunun gölgesi, esmasının tecelliyatı, ef’alinin âsârıdır.

§90

Arkadaş! Kainatın bu geçen həqiqətlərin dili ilə söylediyi اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ delailiyle لَا حَو۟لَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ ı ispat edər.

§91

Və keza فَاع۟لَم۟ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ həqiqəti مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ ı istilzam edir. مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ da imanın beş rüknünü tazammun ettiği kimi sıfat-ı rububiyete də mazhar və mir’attır. Bu sırra binaendir ki مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ imanın mizan və terazisinde لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ ilə karin və muvazi olmuşdur. Nübüvvet, sıfat-ı rububiyete nâzır və mazhar olduğundan umumî bir câmiiyete mâliktir. Velayet isə hususi və cüz’îdir. Aralarındaki nisbet رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ ilə رَبّٖى arasındaki nisbet gibidir ki birisinde izafe umumîdir, ötekisinde hususidir. Və ya arzdan arşa olan mi’racla secdedeki mi’rac arasında və ya arş ilə qəlb arasındaki nisbet gibidir.

§92

Arkadaş! Bu yüksək olan matluba zikretdiyimiz bürhanlar, matlubu ihata eden bir dairedir. Matlub olan vücub-u vücud və vahdet, o dairenin merkezindedir. Daireyi teşkil eden bürhanların hər biri, barmağını uzatıp matlubun hak və sadık olduğuna imza atırlar. O bürhanlardan zayıf olanların aralarında tesanüd vardır. Yani birbirini teyid və takviye etmekle, zayıf bürhanların zafiyeti zâil olur. Zâil olmasa hətta itibardan düşmez. İtibardan düşse hətta dairenin bozulmasına səbəb olmaz. Ancaq daire küçülür.

§93

Maahâzâ bürhanların heyet-i mecmuasına terettüp eden matlubun qüvvət və vuzuhunu hər fertten istəmək və hər fertte aramak, ağlın hastalığına, zihnin cüz’iyetine işarə olub matlubu red və inkâr üçün bir zemin teşkil edir. Binaenaleyh bir bürhana bakıldığı zaman zafiyetten dolayı vehimler baş gösterirse o biri bürhanlardan süzülen qüvvət ilə ortada zafiyet kalmaz, vehimler də dağılır.

§94

Maahâzâ bazı bürhanlar suya benzir, bir kısmı da havaya benzir, bir kısmı da ziya gibidir. Binaenaleyh bu kimi bürhanları gayet latîf və dikkatli, ince bir fikir ilə arayıp tutmalıdır ki dökülmesin, sönmesin, uçmasın.

§95

(Fâzıl-ı muhterem, Meclis-i Mesahif və Tetkik-i Müellefat-ı Şer’iye Reis-i Âlîsi Şeyh Safvet Efendi hazretlerinin takrizidir.)

§96

Cənabı-Haqq’a həmd və özünə Kur’an nâzil olan Peygamberimize və dinin binasını tahkim və temhid eden âl ü ashabına salât ü selâm olsun!

§97

“Tevhid Denizinden Bir Katre” namındaki risale gözüme tecelli etti. O denizle bu katre arasında bir fark göremedim. Çünki o katre, həqiqətdə o denizden gəlir və o denize dökülür. Tevhid denizinden avuçla su içmekte və İslâmiyet memesinden süt emmekte kardeşimiz olan allâme Bediüzzaman Said Nursî’nin sa’yinden dolayı Cənabı-Haqq’a hədsiz şükürler olsun!

§98

El-fakir, türabu akdâmi’l-ulema

§99

Safvet

§100

(rahmetullahi aleyh)

§101

Bu hâtime, dörd çeşit hastalıkları beyan edər və tedavi çarelerini gösterir.

§102

Birinci Hastalık: “Yeis”tir.

§103

Arkadaş! Amele və taate muvaffak olamayan azaptan korkar, yeise düşer. Belə bir meyusun gözüne, dinî meselelere münafî edna və zayıf bir emare, kocaman bir bürhan görünür. Belə bir neçə emareyi elde edər etməz, digər emarelerin sâikasıyla ilan-ı isyan edərək İslâm dairesinden çıkar, şeytanın ordusuna iltihak edər.

§104

Binaenaleyh a’male muvaffak olamayanlar, yeise düşmemek üçün bu ayəyə müracaat etsin:

§105

قُل۟ يَا عِبَادِىَ الَّذٖينَ اَس۟رَفُوا عَلٰٓى اَن۟فُسِهِم۟ لَا تَق۟نَطُوا مِن۟ رَح۟مَةِ اللّٰهِ اِنَّ اللّٰهَ يَغ۟فِرُ الذُّنُوبَ جَمٖيعًا اِنَّهُ هُوَ ال۟غَفُورُ الرَّحٖيمُ

§106

İkinci Hastalık: “Ucub”dur.

§107

Arkadaş! Yeise düşen adam, azaptan kurtulmak üçün istinad edəcək bir noktayı aramaya başlar. Bakar ki bir miktar hasenat və kemalâtı var, hemen o kemalâtına bel bağlar. Güvenerek deyər ki: “Bu kemalât məni kurtarır, yeter.” deyə bir derece rahat edər. Halbuki a’male güvenmek ucubdur. İnsanı dalalete atar. Çünki insanın yaptığı kemalât və iyiliklerde hakkı yoxdur, mülkü deyildir, onlara güvenemez.

§108

Hem insanın vücudu və cəsədi hətta onun deyildir. Çünki özünün eser-i sanatı deyildir. O vücudu yolda bulmuş, lakîta olaraq temellük də etmiş deyildir. Kıymeti olmayan şeylerden olduğu üçün yere atılmış da insan almış deyildir. Ancaq o vücud hâvi olduğu garib sanat, acib nakışların şehadetiyle, bir Sâni’-i Hakîm’in dest-i kudretinden çıkmış qiymətli bir hane olub insan o hanede emaneten oturur. O vücudda yapılan minlərlə tasarrufattan ancaq bir tane insana aittir.

§109

Və keza esbab içerisinde en eşref, en qüvvətli bir ihtiyar sahibi insan iken, ef’al-i ihtiyariye adı ilə özünə mal zannetdiyi ef’alin ekl, şürb kimi en âdi bir fiilin husulünde, yüz cüzünden ancaq bir cüzü insana aittir.

§110

Və keza insanın elindeki ihtiyar çox dardır. Havassının en genişi hayal olduğu halde o hayal, aklı və ağlın semerelerini ihata edə bilməz. Bunları, bu qədər böyük iken necə daire-i ihtiyarına idhal edib onlarla iftihar edirsən?

§111

Və keza şuurî olmaksızın, sənin lehine və aleyhine çox fiiller cereyan etmektedir. O fiiller şuurî oldukları halde, şuurun taalluk etmediğinden sabit olur ki o fiillerin fâili bir Sâni’-i Şüurlu’dur. Ne sən fâilsin və ne sənin esbabın…

§112

Binaenaleyh mâlikiyet davasından vazgeç. Özünü mehasin və kemalâta masdar olduğunu zannetme. Və kat’iyen bil ki səndən sənə yalnız noksan və kusur vardır. Çünki sû-i ihtiyarınla, sənə verilen kemalâtı hətta tağyir edirsən. Sənin hanen hükmünde bulunan cesedin hətta emanettir. Mehasinin həmişə mevhubedir, seyyiatın meksûbedir. Binaenaleyh لَهُ ال۟مُل۟كُ وَلَهُ ال۟حَم۟دُ وَلَا حَو۟لَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ də.

§113

Üçüncü Hastalık: “Gurur”dur.

§114

Bəli, gurur ilə insan maddî və manevî kemalât və mehasinden mahrum kalır. Əgər gurur sâikasıyla başkaların kemalâtına tenezzül etmeyip öz kemalâtını kâfi və yüksək görürse o insan nâkıstır. Belə insanlar, malûmat və keşqiymətlərını daha yüksək görmekle, eslâf-ı izamın irşadat və keşqiymətlərından mahrum kalırlar. Və evhama maruz kalarak bütün bütün çizgiden çıkarlar. Halbuki eslâf-ı izamın qırx günde yaptıkları bir keşqiymətı, bunlar qırx senede bulamazlar.

§115

Dördüncü Hastalık: “Sû-i zan”dır.

§116

Bəli, insan hüsn-ü zanna memurdur. İnsan, herkesi özündən üstün bilməlidir. Özündə bulunan sû-i ahlâkı, sû-i zan sâikasıyla başkalara teşmil etmesin. Və başkaların bazı harekâtını, hikmetini bilmediğinden takbih etmesin. Binaenaleyh eslâf-ı izamın hikmetini bilmediyimiz bazı hallerini beğenmemek, sû-i zandır. Sû-i zan isə maddî və manevî içtimaiyatı zedeler.

§117

Arkadaş! Tahte’l-arz yapdığım hayalî bir seyahatte gördüyüm bazı həqiqətləri zikredəcəyəm:

§118

Birinci Həqiqət: Arkadaş! Mâlik-i Həqiqi’den gaflet, nəfsin firavunluğuna səbəb olur. Bəli, taht-ı tasarrufunda bulunan bütün eşyanın Mâlik-i Həqiqi’sini unutan, özünü özünə mâlik zannederek hâkimiyet tevehhümünde bulunur. Və başkaları da bilhassa esbabı özünə kıyas ilə hâkim və mâlik defterine kaydeder. Və bu vesile ilə Allah’ın mülkünü, malını özlərinə taksim edərək ahkâm-ı İlahiyeye qarşı muaraza və mübarezeye başlar.

§119

Halbuki Cənabı-Haqq tarafından insanlara verilen benlik və hürriyet, uluhiyet sıfatlarını fehmetmek üzere bir vâhid-i kıyasî vazifesini görür. Maalesef sû-i ihtiyar ilə hâkimiyet və istiklaliyete âlet edərək tam bir firavun olur.

§120

Arkadaş! Bu ince həqiqət, tam vuzuh və zuhuruyla belə mənə göründü ki: Gaflet suyu ilə tenebbüt eden benlik, Hâlık’ın sıfatlarını fehmetmek üçün bir vâhid-i kıyastır. Çünki insanlar görmedikleri şeyleri kıyas və təmsillər ilə bilirler.

§121

Mesela, bir adam Cənabı-Haqqın kudretini anlamaq üçün bir taksimat yapar: “Buradan buraya mənim kudretimdedir, bundan o yanı da onun kudretindedir.” deyə vehmî bir çizgi çizmekle meseleyi anlar. Sonra mevhum haddi bozar, hepsini də ona teslim edər. Çünki nəfs, nəfsinə mâlik olmadığı kimi cismine də mâlik deyildir. Cismi ancaq acib bir makine-i İlahiyedir. Kaza və qədər kalemiyle qüdrət-i ezeliye (bir cilveciği) o makinede çalışır.

§122

Binaenaleyh insan o firavunluk davasından vazgeçmekle, mülkü mâlikine teslim etsin, emanete hıyanet etmesin! Əgər hıyanetle bir zerreyi nəfsinə isnad ederse Allah’ın mülkünü esbab-ı camideye taksim etmiş olacaqdır.

§123

İkinci Həqiqət: Ey nefs-i emmare! Kat’iyen bil ki sənin hususi amma çox geniş bir dünyan vardır ki âmâl, ümit, taallukat, ehtiyacat üzerine bina edilmişdir. En böyük temel taşı və tək direği, sənin vücudun və sənin hayatındır. Halbuki o direk kurtludur. O temel taşı da çürüktür. Hülâsa esastan fâsid və zayıftır. Daima harap olmaya hazırdır.

§124

Bəli, bu cisim ebedî deyil, demirden deyil, taştan deyil ancaq et və kemikten ibaret bir şeydir. Âni olaraq sənin başına yıkılır, altında kalırsan. Bak zaman-ı mazi sənin kimi geçmiş olanlara geniş bir kabir olduğu kimi istikbal zamanı da geniş bir mezaristan olacaqdır. Bugün sən iki kabrin arasındasın, artıq sən bilirsən…

§125

Arkadaş! Bildiyimiz, gördüyümüz dünya bir iken insanlar adedince dünyaları hâvidir. Çünki hər insanın tam manasıyla hayalî bir dünyası vardır. Lakin öldüğü zaman dünyası yıkılır, kıyameti kopar.

§126

Üçüncü Həqiqət: Bu gördüyün dünyayı, bütün lezaiziyle, sefahetleriyle, safalarıyla olduqca ağır və böyük bir yük gördüm. Ruhu fâsid, qəlbi hasta olanlardan başqa kimse o ağır yükün altına giremez. Çünki bütün kainatla alâkadar olmaktansa və hər şeyin minnetine girmektense və bütün esbab və vesaite el açıp arz-ı ihtiyaç etmektense bir Rabb-i Vâhid, Semî’ və Basîr’e iltica etmək daha rahat və daha kârlı deyil midir?

§127

Dördüncü Həqiqət: Ey nəfs! Kainatın uzaq çöllerine gedib Sâni’in ispatına deliller toplamaya ihtiyaç yoxdur. Bir kulübecik hükmünde bulunan içerisinde oturduğun cisim kafesine bak! Sənin o kulübenin duvarlarına asılan icad silsilelerinden, yaradılışin mu’cizelerinden və hârika sanatlarından, kulübeden harice uzatılan ihtiyaç ellerinden və pencerelerinden yükselen “Âh! Oh!” və enînler hal dili ilə istenilen yardımlarından anlaşılır ki o kulübeyi müştemilatıyla birlikdə yaratan Hâlık’ın o âh u enînleri işitir, şəfqət və merhamete gəlir, hâcat və âmâlin ne varsa taht-ı taahhüde alır. Çünki sineğin kafasındaki o kiçik kiçik hüceyratın nidalarına “Lebbeyk” söyleyen o Sâni’-i Semî’ və Basîr’in, sənin dualarını işitmemesi və o dualara müsbet cavablar vermemesi imkân və ihtimali var mıdır?

§128

Binaenaleyh ey bu kiçik hüceyrelerden mürekkeb və “ene” ilə tabir edilen hüceyre-i kübra! O kulübeciğin küçüklüğüyle birlikdə, dolu olduğu hârika icadlarını gör, imana gel! Və “Yâ İlahî! Yâ Rabbî! Yâ Hâlıkî! Yâ Musavvirî! Yâ Mâlikî və yâ men lehü’l-mülkü və’l-hamd! Sənin mülkün və emanetin və vedian olan bu kulübecikte misafirim, mâlik değilim.” də, o bâtıl temellük davasından vazgeç! Çünki o temellük davası, insanı çox elîm elemlere maruz bırakır.

§129

Arkadaş! İman bütün eşya arasında həqiqi bir uhuvveti, irtibatı, ittisali və ittihat rabıtalarını tesis edər. Küfür isə bürudet kimi bütün eşyayı birbirinden ayrı gösterir və birbirine ecnebi nazarıyla baktırır. Bunun içindir ki mü’minin ruhunda adâvet, kin, vahşet yoxdur. En böyük bir düşmanıyla bir nevi kardeşliği vardır. Kâfirin ruhunda hırs, adâvet olduğu kimi nəfsini iltizam və nəfsinə itimadı vardır. Bu sırra binaendir ki dünya hayatında bazen galebe kâfirlerde olur.

§130

Və keza kâfir, dünyada hasenatının mükâfatını filcümle görür. Mü’min isə seyyiatının cezasını görür. Bunun üçün dünya kâfire cənnət (yani âhirete nisbeten), mü’mine cehennemdir (yani saadet-i ebediyesine nisbeten). Yoxsa dünyada də mü’min yüz derece ziyade mesuddur, denilmişdir.

§131

Və keza iman, insanı ebediyete, cənnətə lâyık bir cevhere kalbeder. Küfür isə ruhu, qəlbi söndürür, zulmetler içinde bırakır. Çünki iman, kabuğunun içerisindeki lübbü gösterir. Küfür isə lüb ilə kabuğu tefrik etməz. Kabuğu eynilə lüb bilir və insanı cevherlik derecesinden kömür derecesine indirir.

§132

Arkadaş! Qəlb ilə ruhun hastalığı nisbetinde felsefe ilimlerine meyil və muhabbet ziyade olur. O hastalık marazı da ulûm-u akliyeye tevaggul etmək nisbetindedir. Demək manevî olan hastalıklar, insanları aklî ilimlere teşvik və sevk edər. Və akliyat ilə iştigal eden, emraz-ı kalbiyeye müptela olur.

§133

Və keza dünyanın iki yüzünü gördüm:

§134

Bir yüzü: Az çox zâhirî bir ünsiyet, bir güzelliği varsa da bâtını və içi daimî bir vahşet ilə doludur.

§135

İkinci yüzü: Filcümle zâhiren vahşetli isə də bâtınen daimî bir ünsiyetle doludur.

§136

Kur’an-ı Azîmüşşan, nazarları âhiret ilə muttasıl olan ikinci veche tevcih edər. Birinci vecih isə âhiretin zıddı olub ademle muttasıldır.

§137

Və keza mümkinatın da iki vechi vardır:

§138

Biri: Enaniyet ilə vücuddur. Bu isə ademe gedər və ademe kalbolur.

§139

İkincisi: Enaniyetin terkiyle ademdir. Bu isə Vâcibü’l-vücud’a bakar bir vücud kazanır.

§140

Binaenaleyh vücud istersen, mün’adim ol ki vücudu bulasın…

§141

(Mukaddimede zikredilen dörd kelimeden niyet hakkındadır.)

§142

Arkadaş! Bu niyet meselesi, mənim qırx senelik ömrümün bir mahsulüdür. Bəli, niyet elə bir hâsiyete mâliktir ki âdetleri, hareketleri ibadəte çeviren çox acib bir iksir və bir mâyedir.

§143

Və keza niyet, ölü və meyyit olan haletleri ihya eden və canlı, hayatlı ibadətlere çeviren bir ruhtur.

§144

Və keza niyette elə bir hâsiyet vardır ki seyyiatı hasenata və hasenatı seyyiata tahvil edər.

§145

Demək niyet, bir ruhtur. O ruhun ruhu da ihlastır. Elə isə necat, halâs ancaq ihlas iledir.

§146

İşte bu hâsiyete binaendir ki az bir zamanda çox ameller husule gəlir. Buna binaendir ki az bir ömürde, cənnət bütün lezaiz və mehasiniyle kazanılır. Və niyet ilə insan, daimî bir şâkir olur, şükür sevabını kazanır.

§147

Və keza dünyadaki ləzzət və nemətlərə iki cihetle bakılır:

§148

Bir cihette, o nemətlərin bir mün’im tarafından verildiyi düşünülür. Və nazar, o lezzetten in’am edene döner; onu düşünür. Mün’imi düşünmək ləzzəti, neməti düşünmekten daha lezizdir.

§149

İkinci cihet, neməti görür görməz nazarını ona hasrederek, o neməti ganimet telakki edərək minnetsiz yer.

§150

Halbuki birinci cihette ləzzət, zeval ilə zâil olsa hətta ruhu bâkidir. Çünki Mün’im’i düşünür. Mün’im isə merhametlidir, daima bu nimetleri mənə verir deyə ümitvar olur.

§151

İkinci cihette, nimetin zevali ölüm deyildir ki ruhu kalsın. Ruhu da söner ancaq dumanı kalır. Musibetlerin isə zevalinden sonra dumanları söner, nurları kalır. Lezzetlerin zevalinden sonra kalan dumanları, günahlarıdır.

§152

Arkadaş! Dünya və âhiretteki ləzzət və nemətlərə, iman ilə bakılırsa bunlarda bir hərəkət-i devriye görülür ki emsaller birbirini takip edər. Biri gedər, yerine onun misli gəlir. Bu sayede o nemətlərin mahiyeti sönmez. Ancaq teşahhusat-ı cüz’iyede firak və iftirakları vardır. Bunun içindir ki lezaiz-i imaniye, firak və iftirak ilə müteessir və mükedder olmur.

§153

Lakin ikinci cihette, hər bir lezzetin zevali var. Və o zeval haddizatında elem olduğu kimi düşünmesi də elemdir. Çünki bu ikinci cihette, hərəkət devriye deyildir, müstakimdir. Ləzzət, ebedî bir ölüm ilə mahkûm olur…

§154

Arkadaş! Esbab və vesaiti, insan kucağına alıb yapışırsa zillet və hakarete səbəb olur. Mesela kelb, bütün heyvanlar içerisinde bir neçə sıfat-ı hasene ilə muttasıftır və o sıfatlar ilə iştihar etmişdir. Hattâ sadakat və vefadarlığı darb-ı mesel olmuşdur. Bu güzel ahlâkına binaen, insanlar arasında özünə mübarək bir heyvan nazarıyla bakılmaya lâyık iken maalesef insanlar arasında mübarekiyet deyil necisü’l-ayn addedilmişdir.

§155

Tavuk, inək, kedi kimi sair hayvanlarda, insanların onlara yaptıkları ihsanlara qarşı şükran hissi olmadığı halde, insanlarca aziz və mübarək addedilmektedirler.

§156

Bunun esbabı isə kelbde hırs marazı fazla olduğundan esbab-ı zâhiriyeye elə bir derece ihtimam ilə yapışır ki Həqiqi Nemət Sahibi’den bütün bütün gafletine səbəb olur. Binaenaleyh vasıtayı müessir bilerek Müessir-i Həqiqi’den yaptığı gaflete ceza olaraq necis hükmünü almışdır ki tahir olsun. Çünki hükümler, hadler günahları affeder. Və beyne’n-nâs tahkir darbesini, gaflete keffaret olaraq yemişdir.

§157

O biri heyvanlar isə vesaiti bilmirlər və esbaba o qədər qiymət vermirlər. Mesela, kedi səni sever, tazarru edər, səndən ihsanı alıncaya qədər. İhsanı aldıktan sonra elə bir tavır alır ki sanki aranızda muarefe yokmuş. Və özlərində sənə qarşı şükran hissi də yoxdur. Ancaq Həqiqi Nemət Sahibi’ye şükran hisleri vardır. Çünki fıtratları Sâni’i bilir və hal dilileriyle ibadətini yaparlar. Şuur olsun olmasın…

§158

Bəli, kedinin “mır mır”ları “Yâ Rahîm! Yâ Rahîm! Yâ Rahîm!”dir.

§159

Yenə gördüm ki: Əgər hər şey Cənabı-Haqq’a isnad edilmezse bir ân-ı vâhidde, gayr-ı mütenahî ilahların ispatı lâzım gəlir. Və bütün zerrat-ı kainattan daha çox olan bu ilahların hər biri, bütün ilahlara hem zıt hem misil olması lâzım gəlir. Və eyni zamanda hər biri, bütün kainata elini uzatmış, tasarrufatta bulunur kimi bir vaziyet alması lâzım gəlir.

§160

Mesela, bal arısının bir ferdini yaratan bir qüdrətin hükmü, bütün kainata cari və nâfiz olması lâzımdır. Çünki o bal arısı, kainatın unsurlarına numunedir, eczasını kainattan alır. Halbuki vücud sahasında mahal və makam, yalnız və yalnız Vâcibü’l-Ehad’e mahsustur.

§161

Əgər eşya öz nefislerine isnad edilirse hər bir zerreye bir uluhiyet lâzımdır. Mesela, Ayasofya’nın bânisi inkâr edildiyi takdirde, hər bir taşı bir Mimar Sinan olması lâzım gəlir.

§162

Elə isə kainatın Sâni’e olan delâleti, öz nəfsinə olan delâletinden daha vâzıh daha zâhir daha evlâdır. Elə isə kainatın inkârı mümkün olsa hətta Sâni’in inkârı mümkün deyildir.

§163

Gafletten neş’et eden dalalet, çox garib və acibdir. Mukareneti illiyete kalbeder. İki şey arasında bir mukarenet olursa yani daima birlikdə vücuda gelirlerse birisinin ötekisine illet gösterilmesi o dalaletin şe’nindendir. Halbuki devamlı mukarenet, illiyete delil ola bilməz.

§164

Arkadaş! نَع۟بُدُ deki “nun”un ifade ettiği cem’ və cemaat, fikri və qəlbi ayık olan musallînin nazarında sath-ı arzı bir mescid şekline getirir. Və bütün mü’minlerden teşekkül etmiş, şarktan garba qədər dizilmiş safları hâvi o cemaat-i kübra içinde namaz kıldığını ihtar ettirir.

§165

Və keza لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ olan kelime-i zikriyeyi bir insan daimi zikr ettiği zaman, zamanı bir halka-i zikir tahayyül etmekle o halkanın sağ tarafı olan mazi cihetinde enbiyanın, sol tarafı olan istikbal cihetinde də evliyanın oturup cemaatle zikrettiklerini və özü də o cemaat-i uzma içinde bulunarak bu kubbe-i minayı dolduran yüksək, İlahî və tatlı sadâlarına iştirak ettiğini tahayyül etsin. Kuvve-i hayaliyesi daha keskin olanlar da kainat mescidinde bütün masnuatın teşkil ettikleri halka-i zikirlerine girsin, bu fezayı velvelelendiren o sadâları dinləsin.

§166

Cənabı-Haqqın mâsivasına yapılan muhabbet iki çeşit olur. Biri, yukarıdan aşağıya nâzil olur. Diğeri, aşağıdan yukarıya çıkar. Belə ki:

§167

Bir insan, en evvel muhabbetini Allah’a verirse onun muhabbeti dolayısıyla Allah’ın sevdiyi hər şeyi sever və mahlukata taksim ettiği muhabbeti, Allah’a olan muhabbetini tenkis deyil, tezyid edər.

§168

İkinci kısım isə en evvel esbabı sever və bu muhabbetini Allah’ı sevmeye vesile yapar. Bu kısım muhabbet, topluluğunu muhafaza edə bilməz, dağılır. Və bazen də kavî bir esbaba rast gəlir. Onun muhabbetini mana-yı adı ilə tamamen cezbeder, helâkete səbəb olur. Əgər Allah’a vâsıl olsa da vusulü nâkıs olur.

§169

وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِز۟قُهَا âyet-i kerîmesiyle, rızık taahhüd altına alınmışdır. Lakin rızık dediyimiz iki kısımdır: Həqiqi rızık, mecazî rızık. Yani zarurî var, gayr-ı zarurî var.

§170

Âyetle taahhüd altına alınan, zarurî kısmıdır. Bəli, həyatı koruyacaq derecede gıda verilir. Cisim və bedenin semizliği və zafiyeti, rızkın çox və az olduğuna bakmaz. Denizin balıklarıyla karanın patlıcanları şahittir.

§171

Mecazî olan rızık isə ayənin taahhüdü altında deyildir. Ancaq sa’y və kesbe bağlıdır.

§172

Arkadaş! Masum bir insana və ya heyvanlara gelen felaketlerde, musibetlerde, beşer fehminin anlayamadığı bazı esbab və hikmətlər vardır. Yalnız meşiet-i İlahiyenin düsturlarını hâvi şeriat-ı fitriye ahkâmı, ağlın vücuduna tabi deyildir ki aklı olmayan bir şeye tatbik edilmesin. O şeriatın hikmetleri qəlb, his, istidada bakar. Bunlardan husule gelen fiillere, o şeriatın hükümleri tatbik ilə tecziye edilir.

§173

Mesela bir çocuk, eline aldığı bir kuş və ya bir sineği öldürse şeriat-ı fitriyenin ahkâmından olan hiss-i şefkate muhalefet etmiş olur. İşte bu muhalefetten dolayı, düşüp başı kırılırsa müstahak olur. Çünki bu musibet, o muhalefete cezadır.

§174

Və ya dişi bir kaplan, öz evlatlarına olan şiddet-i şəfqət və himayeyi nazara almayarak, zavallı ceylanın yavrucuğunu parçalayarak yavrularına rızık yapar. Sonra bir avcı tarafından öldürülür. İşte hiss-i şəfqət və himayeye muhalefet ettiğinden, ceylana yaptığı eyni musibete maruz kalır.

§175

İhtar: Kaplan kimi heyvanların helâl rızıkları, ölü hayvanlardır. Sağ heyvanları öldürüp rızık etmək, şeriat-ı fitriyece haramdır.

§176

Arkadaş! Bu risale, Kur’an’ın bazı âyâtını şuhudî bir tarzda beyan eden bir nevi tefsirdir. Və hâvi olduğu mesail, Furkan-ı Hakîm’in cennetlerinden koparılmış birtakım gül və çiçekleridir. Lakin ibaresindeki işkâl və îcazdan tevahhuş edib mütalaasından vazgeçme. Mütalaasına tekrar ilə devam edilirse me’luf və me’nus bir şəkil alır.

§177

Kezalik nəfsin temerrüdünden də korkma. Çünki mənim nefs-i emmarem bu risalenin satvetine dayanamayarak inkıyada mecbur olduğu kimi şeytanım da اَي۟نَ ال۟مَفَرُّ deyə bağırdı. Sizin nəfs və şeytanlarınız mənim nəfs və şeytanımdan daha âsi daha tâğî daha şakî deyillər.

§178

Kezalik Birinci Bab’da tevhidin beyanı üçün zikredilen delillerde vaki olan tekrarları, faydasız zannetme. Hususi makamlarda, ehtiyaca binaen zikredilmişlerdir. Bəli, hatt-ı harpte siperde oturup müdafaa eden bir nefer, etrafında bulunan boş siperlere gitmeyip bulunduğu siper içinde digər bir pencereyi açması əlbəttə bir ehtiyaca binaendir.

§179

Kezalik bu risalelerin ibarelerindeki işkâl və iğlakın, keyif üçün ihtiyarımdan çıkmış olduğunu zannetme. Çünki bu risale, dehşetli bir zamanda, nəfsimin hücumuna qarşı yapılan âni və irticalî bir münakaşadır. Kelimeleri, o müthiş mücadele esnasında zihnimin eline geçen dikenli kelimelerdir. O ateşle nurun karıştıkları bir hengâmda, başım dönmeye başlırdı. Kâh yerde kâh gökte kâh minarenin dibinde kâh minarenin şerefesinde özümü görüyordum. Çünki takip etdiyim yol, ağıl ilə qəlb arasında yeni açılan berzahî bir yoldur. Akıldan kalbe, kalpten akla inip çıkmaktan bîzar olmuşdum. Bunun üçün bir nur bulduğum zaman, hemen üstüne bir kəlmə bırakıyordum. Lakin o nurların üstüne bırakdığım kəlmə taşları, delâlet üçün değildi. Ancaq kaybolmamak üçün birer nişan və birer alâmet olaraq bırakırdım. Sonra baktım ki o zulmetler içinde mənə yardım eden o nurlar, Kur’an güneşinden ilham edilen misbah və kandillerdi.

§180

اَللّٰهُمَّ اج۟عَلِ ال۟قُر۟اٰنَ نُورًا لِعُقُولِنَا وَ قُلُوبِنَا وَ اَر۟وَاحِنَا وَ مُر۟شِدًا لِاَن۟فُسِنَا اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol