Mesnevî-i Nuriye

Zerre

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Hidayet-i Kur’aniyenin şuâından

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§3

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq’a nâzır və ona vâsıl olan yollar, kapılar; âlemin tabakaları, sahifeleri, mürekkebatı nisbetinde bir yekûn teşkil etmektedir. Âdi bir yol kapandığı zaman, bütün yolların kapanmış olduğunu tevehhüm etmək, cehaletin en böyük bir şahididir. Bu adamın meseli, gayet böyük əsgərî bir karargâhı hâvi böyük bir şehirde, karargâhın bayrağını görmediğinden, sultanın və askeriyeye ait bütün şeylerin inkârına və ya teviline başlayan adamın meseli gibidir.

§4

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər şeyin bâtını zâhirinden daha âlî, daha kâmil, daha latîf, daha güzel, daha müzeyyen olduğu kimi; hayatça daha kavî, şuurca daha tamdır. Və zâhirde görünen həyat, şuur, kemal vesaire ancaq bâtından zâhire süzülen zayıf bir tereşşuhtur. Yoxsa bâtın camid, meyyit olub da ilim və həyatı dışarıya vermiş olduğuna zehaba ihtimal yoxdur.

§5

Bəli, karnın (miden) evinden; cildin, gömleğinden və kuvve-i hâfızan, sənin kitabından nakış və nizam-nizam-intizamca daha yüksək və daha garibdir. Binaenaleyh âlem-i melekût, âlem-i şehadetten; âlem-i gayb, dünya və âhiretten daha âli və daha yüksektir. Maalesef nefs-i emmare, heva-i nəfs ilə baktığı üçün zâhiri hayatlı, ünsiyetli bir perde kimi; meyyit və zulmetli və vahşetli zannetdiyi bâtın üstüne serilmiş olduğunu görür.

§6

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sənin yüzün, vechin o qədər küçüklüğü ilə birlikdə geçmiş və geləcək bütün insanların adedince özünü onlardan ayıran və tarif eden nişan və alâmetleri hâvi olduğu kimi yüzünü teşkil eden esas və erkânında da bütün insanlar ittifaktadır. Bütün insanlarda biri tevafuk, diğeri tehalüf olmaq üzere iki cihet vardır. Tehalüf ciheti Sâni’in muhtar olduğuna, tevafuk ciheti isə Sâni’in Vâhid-i Ehad olduğuna delâlet edərlər. Bu iki cihetin bir Kâsıd’ın kasdıyla, bir Muhtar’ın ihtiyarıyla, bir Mürîd’in iradesi ilə, bir Alîm’in ilmiyle olmadığını tevehhüm etmək, muhalatın en acibidir.

§7

Fesübhanallah! Yüzün o kiçik sahifesinde necə gayr-ı mütenahî nişanlar dercedilmişdir ki göz ilə okunur da nazar ilə yani ağıl ilə görünmez.

§8

İnsan nevinde bu tehalüf ilə birlikdə buğday, üzüm, arı, karınca nevilerindeki tevafuk, kör tesadüfün işi olmadığı güneş kimi aşikârdır. Madam ki kesretin belə uzaq, ince, geniş ahval və etvarında da tesadüfün müdahalesine imkân yoxdur. Və tesadüfün elinden mahfuzdur. Və ancaq bir Hakîm’in kasdı və bir Muhtar’ın ihtiyarı və Semî’, Basîr bir Mürîd’in iradesinin daire-i tasarrufundadır.

§9

“Tesadüf, şirk və tabiat”tan teşekkül eden fesat şebekesinin âlem-i İslâm’dan nefiy və ihracına, Risale-i Nurca verilen qərar infaz edilmişdir.

§10

İ’lem eyyühe’l-aziz! Şeytanın ilka etmekte olduğu vesveselerden biri:

§11

“Yahu, bu koyun və ya inək, əgər Kadîr və Alîm-i Ezelî’nin nakşı, mülkü olmuş olsa idi bu qədər miskin, biçarə olmazlardı. Əgər bâtınlarında, içlerinde Alîm, Kadîr, Mürîd bir Sâni’in kalemi çalışmış olsaydı bu qədər cahil, yetim, miskin olmazlardı.” deyən və cinnî şeytanlara üstad olan ey şeytan-ı insî!

§12

Cənabı-Haqq, hər şeye lâyıkını verir və maslahata göre verir. Əgər atâsı, in’amı bu kaideden hariç olsa idi sənin eşeğinin kulağı səndən və sənin üstadlarından daha akıllı, daha âlim olması lâzımdı. Və sənin barmağın içinde sənin şuur və iktidarından daha çox bir şuur, bir iktidar yaratırdı.

§13

Demək hər şeyin bir haddi var. O şey, o had ilə mukayyeddir. Qədər, hər şeye bir miktar və o miktara göre bir kalıp vermişdir. Feyyaz-ı Mutlak’tan aldığı feyze olan kabiliyeti o kalıba göredir.

§14

Malûmdur ki dâhilden harice süzülen cüz-ü ihtiyarî mizanıyla, ihtiyaç derecesiyle, kabiliyetin müsaadesi ilə, hâkimiyet-i esmanın nizam və tekabülüyle feyiz alınabilir. Maahâzâ şemsin azametini bir kabarcıkta aramak, akıllı olanın işi deyildir.

§15

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan, hikmət ilə yapılmış bir masnudur. Və Sâni’in gayet hakîm olduğuna yaptığı vuzuh-u delâlet ilə sanki mücessem bir hikmet-i nakkaşedir. Tecessüd etmiş bir ilm-i muhtardır. İncimad etmiş bir qüdrət-i basîre olduğu kimi elə bir fiilin mahsulüdür ki istidadı irade ettiği şeyi özünə verir. Elə bir in’am və ihsanın kesifidir ki bütün hâcatına vâkıftır. Elə bir kaderin tersim ettiği bir surettir ki bünyesine lâzım və münasib şeyleri bilir.

§16

Bu malûmat ilə hər şeyin mâliki olan Mâlik’inden necə tegafül edər və bütün cinayetlerini bilen, hâcatını gören, vaveylâlarını işiten Semî’, Basîr, Alîm, Mücîb olaraq üstünde bir Rakib’in bulunmamasını necə tevehhüm edə bilər?

§17

Ey nefs-i emmare! Ne üçün özünü hariç tevehhüm edirsən? Əgər evamire imtisal dairesinden çıkarsan ya hər kəsin ayağını öpercesine müraat və ihtiram etmeye mecbur olursun. Və ya ehemmiyet vermeyerek “zalim-i ale’l-küll” olacaqsan. Bu yük ağırdır, taşıyamayacaqsan. En iyisi, ecnebi olan şirki terk ilə mülküllâhın dairesine gir ki rahat edesin. Və illâ sefineye binip yükünü arkasına alan axmaq adam kimi olacaqsan.

§18

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir insanı yaratan Hâlık’ın, âlemi müştemilatıyla birlikdə yaratmasında bir bu’d, bir garabet yoxdur. Çünki bir insanın yaratılışı, içerisinde bulunan eşyanın yaratılmasından ibaret olduğu kimi âlemin də yaratılışı müştemilatının yaratılışından ibarettir. Və keza insan, âleme bir enmuzec və kiçik bir fihristedir. Çünki kavunun hâlıkı, çekirdeğinin hâlıkından başqası olması mümtenidir.

§19

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sənin iktidarın qısa, bekan az, hayatın mahdud, ömrünün günleri ma’dud və hər şeyin fânidir. Elə isə bu qısa, fâni ömrünü fâni şeylere sarf etme ki fâni olmasın. Bâki şeylere sarf et ki bâki kalsın.

§20

Bəli, yaşadığın ömürden dünyada göreceğin istifadə ancaq yüz sene olur. Bu yüz sene ömrünü yüz tane hurma çərdəyi farz edelim. Bu çərdəklər, iska edilip muhafaza edilirse ilâ-mâşâallah semere verəcək yüz tane ağac olur. Aksi takdirde ateşe atıp yakmaktan başqa bir istifadeyi temin etməz. Kezalik sənin o yüz senelik ömrün də şeriat suyu ilə iska və âhirete sarf edilirse âlem-i bekada ile’l-ebed semerelerinden istifadə edəcəksən.

§21

Binaenaleyh semeredar yüz tane hurma ağacını terk və yüz tane çekirdeklerine kanaat ilə aldanırsa o adam, Hutame’ye (cəhənnəmə) hatab olmaya lâyıktır.

§22

İ’lem eyyühe’l-aziz! Evham, şübehat, dalalatın menşe və mahzenlerinden biri: Nəfs, özünü qədər və sıfât-ı İlahiyenin tecelliyat dairesinden hariç addeder. Sonra tecelliyata mazhar olanlardan birisinin mevkiinde özünü farz edər, onda fena olur. Sonra başlar bazı teviller ilə o şeyi də Allah’ın mülkünden, tasarrufundan çıkartır. Özünün girmiş olduğu şirk-i hafîye girdirir. Və şirk-i hafîden aldığı bazı halleri o masuma da aksettirir.

§23

Hülâsa: Nefs-i emmare, dəvə kuşu kimi aleyhine olan şeyi lehine zanneder. Və ya sofestaî kimi münakaşa edenleridir ki vekilleri birbirini reddeder. تَعَارَضَا تَسَاقَطَا kabîlinden “Hiçbirisi də hak deyildir.” deyə hükmeder.

§24

İ’lem eyyühe’l-aziz! Gafil nəfs, âhireti dünyanın bitişiğinde və dünya ilə bağlı bir menzil zannedir. Bu itibarla nəfsin elinde iki silah vardır. Dünyanın zeval və fenasının eleminden kurtulmak üçün âhireti düşünmekle ümitvar olur. Âhiret üçün lâzım olan a’mal külfetine gelince, gaflet və ya tegafül ilə ondan da özünü kurtarır.

§25

Ölmüş olanların hayatta olmadıklarını düşünmür. Ancaq sefere gidenler kimi görünmüyorlarsa da hayattadırlar deyə zanneder. Və ölüme o qədər ehemmiyet vermir.

§26

Bazı dünyevî işlerini ebedîleştirmek üçün belə bir desisesi də vardır ki: “Matlublarımın dünyada semereleri olmasa da esasları âhiret ilə muttasıl və âhirette faydaları vardır.” deyə müteselli olur. Mesela, ilim kimi “Dünyada menfaati olmasa hətta âhirette faydası vardır.” deyə iyi ciheti göstermekle, pis ciheti altında yutturur.

§27

Hülâsa: Nəfs, dəvə kuşu gibidir. Şeytan sofestaî, heva da bektaşîdir.

§28

İ’lem eyyühe’l-aziz! Halk-ı eşya hakkında “mûcibe-i külliye” sadık olmadığı takdirde “sâlibe-i külliye” sadık olur. Yani ya bütün eşyanın hâlıkı Allah’tır və ya Allah heç bir şeyin hâlıkı deyildir. Çünki eşyanın arasında muntazam tesanüd ilə halk və yaratmak; tecezziyi qəbul etməz bir külldür, bazıyet yoxdur. Ya mûcibe-i külliye olacaqdır və ya sâlibe-i külliye olacaqdır. Başqa ihtimal yox. Hər şeyde illetin ademini tevehhüm eden vehmin vâhî hükmünde bir qiymət yox. Binaenaleyh edna bir şeyde hâlıkıyet eseri göründüğü zaman, bütün eşyada tahakkuk edər.

§29

Və keza Hâlık ya birdir və ya gayr-ı mütenahîdir, evsat yoxdur. Çünki Sâni’ vâhid-i həqiqi olmazsa kesîr-i həqiqi olacaqdır. Kesîr-i həqiqi isə gayr-ı mütenahîdir.

§30

Maahâzâ nuru neşredenin nursuz, icad edenin vücudsuz, icab ettirenin vücubsuz olması muhaldir.

§31

Və keza ilim sıfatını ihsan edenin ilimsiz, şuuru ihsan edenin şuursuz, ihtiyarı verenin ihtiyarsız, iradeyi verenin iradesiz, kâmil şeylerin sâni’i gayr-ı kâmil olduğunu telakki etmək muhaldir.

§32

Və keza ayn’ı tersim, basarı tasvir və nazarı tenvir edenin basarsız olduğunu düşünmək ancaq basar və basîretten mahrum olan adamın işidir.

§33

Maahâzâ masnudaki kemalât, tamamen Sâni’deki kemalden akan bir feyizdir. Lakin kuşlardan yalnız sineği gören, tanıyan bir mikrop, kartalı gördüğü zaman “Bu, kuş deyildir.” deyər. Çünki sinekteki şeyler onda yoxdur.

§34

İ’lem eyyühe’l-aziz! Nefs-i nâtıkanın en yüksək matlubu devam və bekadır. Hattâ vehmî bir devam ilə özünü aldatmazsa heç bir ləzzət alamaz. Elə isə ey devamı isteyen nəfs! Daimî olan bir zatın zikrine devam eyle ki devam bulasın. Ondan nur al ki sönmeyesin. Onun cevherine sadef və zarf ol ki qiymətli olasın. Onun nesîm-i zikrine bədən ol ki hayattar olasın. Esma-i İlahiyeden birisinin hayt-ı şuâıyla temessük et ki adem deryasına düşmeyesin.

§35

Ey nəfs! Səni tutup düşmekten muhafaza eden Zat-ı Kayyum’a dayan. Sənin mevcudiyetinden doqquz yüz doksan doqquz parça onun uhdesindedir. Sənin elinde yalnız bir parça kalır. En iyisi o parçayı da onun hazinesine at ki rahat olasın.

§36

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sən öz vücudunu yapmaya kādir değilsin. Və elin onu icad etmekten kāsırdır. Başkaları də o işten âciz və kāsırdırlar. İstersen tecrübe et bakalım. Şecere-i kelimat denilen bir dili və ya muhaberat və ezvak santralı olaraq bir ağzı yap. Əlbəttə yapamayacaqsan. Elə isə Allah’a şirk yapma! اِنَّ الشِّر۟كَ لَظُل۟مٌ عَظٖيمٌ

§37

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu görünen âlem, İlahî bir dükkân və bir mahzendir. İçerisinde envaen türlü türlü mensucat kumaşlar, me’kûlat yemekler, meşrubat şerbetler vardır. Bir kısmı kesif bir kısmı latîf, bir kısmı zâil bir kısmı daimî, bir kısmı katı bir lüb bir kısmı mayi və hâkeza hər çeşit bulunur. Lâkin bir kısmı icadî bir nescdir. Bir kısmı da tecelliyata bir nakıştır. Bir kısım felasifenin dalaletince, “İcad ilə nakış birdir və o dükkân sahibi də mûcib-i bizzattır.” deyərlər, dalalete düşerler.

§38

İ’lem eyyühe’l-aziz! Enaniyetten neş’et eden şirk-i hafî katılaştığı zaman, esbab şirkine inkılab edər. Bu da devam ederse küfre tahavvül edər. Bu də devam ederse tatile yani hâlıksızlığa incirar edər. El-iyazü billah!

§39

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın yaradılışinden maksat, mahfî hazine-i İlahiyeyi keşif ilə göstermek və Kadîr-i Ezelî’ye bir bürhan, bir delil, bir ma’kes-i nurani olmakla cemal-i ezelînin tecellisi üçün şeffaf bir mir’at, bir âyenə olmaktır. Hakikaten semavat, arz və cibalin hamlinden âciz kaldıkları emaneti insan, hamletdiyi cihetle cilâlanmış, cilvelenmiş bir şekle girmişdir. Çünki o emanetin mazmunlarından biri də insanın sıfât-ı İlahiyeyi fehmetmek üçün bir vâhid-i kıyasî vazifesini görmektir.

§40

İnsanın yaradılışinden maksat bu kimi şeyler olduğu halde, kısm-ı ekserisi perde olurlar, set olurlar. Vazifesi fetih və açmak iken kapatır, bağlır. Ziya və ışığı neşir iken söndürür. Allah’ı tevhid etmək yerine şirk yapır. Və keza nur-u imanla Allah’a baxıb mülkü ona teslim etmekle itikaden mükellef iken “ene” rasadıyla halka bakarak Allah’ın mülkünü onlara taksim edir. Hakikaten اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ لَظَلُومٌ جَهُولٌ

§41

İ’lem eyyühe’l-aziz! Ey nəfs! Əgər takva və amel-i salih ilə Hâlık’ını razı etti isen halkın rızasını tahsile lüzum yoxdur, o kâfidir. Əgər halk da Allah’ın hesabına rıza və muhabbet gösterirlerse iyidir. Əgər onlarınki dünya hesabına olursa kıymeti yoxdur. Çünki onlar da sənin kimi âciz kullardır.

§42

Maahâzâ ikinci şıkkı takip etmekte şirk-i hafî olduğu kimi tahsili də mümkün deyildir. Bəli, bir maslahat üçün sultana müracaat eden adam, sultanı irza etmiş isə o iş görülür. Etmemiş isə halkın iltimasıyla çox zəhmət olur. Maamafih yenə sultanın izni lâzımdır. İzni də rızasına mütevakkıftır.

§43

İ’lem eyyühe’l-aziz! Vâcibü’l-vücud zatında, mahiyetinde mümkine benzemediyi kimi ef’alinde də benzemir. Çünki Vâcibü’l-vücud’un kudretine nisbeten yaxın uzaq, az çox, kiçik böyük, fert nevi, cüz küll aralarında fark yoxdur. Və keza onun fiilinde bizzat mübaşeret yoxdur. Lakin mümkinin qüdrəti bu derece deyildir. Bunun üçün nəfs, Vâcibü’l-vücud’un ef’alini fiillerine benzetemir. Hakikatini fehmetmekte ağıl mütehayyir kalır. Fiili fâilsiz zannedir.

§44

İ’lem eyyühe’l-aziz! Arslan kimi heyvanların diş və pençelerine bakılırsa iftiras və parçalamak üçün yaratılmış oldukları anlaşılır. Və kavunun, mesela letafetine dikkat edilirse yemek üçün yaratılmış olduğu hissedilir. Kezalik insanın da istidadına bakılırsa vazife-i fitriyesinin bəndəlik olduğu anlaşıldığı kimi, ruhanî ulviyetine və ebediyete olan derece-i iştiyakına da dikkat edilirse en evvel insan bu âlemden daha latîf bir âlemde ruhen yaratılmış da teçhizat almaq üzere muvakkaten bu âleme gönderilmiş olduğu anlaşılır.

§45

Və keza insan, yaradılış semeresi olduğundan anlaşılır ki insanlardan bir çərdək var ki Cənabı-Haqq, şecere-i yaradılışi o çekirdekten inbat etmişdir. O çərdək də ancaq və ancaq bütün ehl-i kemalin və bəlkə nev-i beşerin nısfının ittifakıyla efdalü’l-halk, seyyidü’l-enam Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır.

§46

İ’lem eyyühe’l-aziz! Siyah və beyaz nakışlar ilə nakışlı bir amâme ilə küre-i arzın kafasını saran, semavat və arzın nâzım və hâlıkı olan Allah’ın uluhiyetine lâyık mıdır ki âlemin bazı safahatını, miskin bir mümkine tevdi və tefviz etsin? Arşın sahibinden maada, arşın altındaki şeylere bizzat tasarruf eden imkân dairesinde kimse var mıdır? Kellâ. Çünki o qüdrət qısa və kāsır olmayıp muhit bir qüdrət olduğundan açık bir yer, bir delik kalmır ki gayr müdahale etsin.

§47

Maahâzâ ceberutiyet və istiklaliyetin izzeti və özünü sevdirmek və tanıttırmak muhabbeti, gayra müsaade etmir ki arada ibadullahın enzarını özünə celbeden ismî bir vasıta bulunsun.

§48

Maahâzâ küll ilə cüzde, nevi ilə fertte yapılan tasarrufat, birbirinin içinde mütedâhil və yekdiğerine mütesanid olduğundan, o tasarrufları ayrı ayrı fâillere vermək mümkün deyildir. Mesela, âlemin nizam, nizam-nizam-intizam və tasarrufunda arzın tedbiri dâhildir. Arzın tedbirinde insanın da tedbiri dâhildir. Və eyni zamanda bu tasarrufat yapılırken başqa nevilerin də şuunatına bakılır. Və hüceyrat-ı bedeniye ilə zerrat də yaratılır. Və hâkeza bütün bu tasarrufat bütün safahata eyni kudretle yapılır. Necə ki şemsin nurundan katre və kabarcıklara varıncaya qədər heç bir şey hariç kalmır. Bütün eşya o nur ilə tenevvür edir.

§49

Kezalik bütün tasarrufat, qüdrət-i ezeliyeye aittir. Başqa bir şeyin müdahalesi yoxdur. Küreden zerreye varıncaya qədər o qüdrətin tasarrufundan hariç deyildir.

§50

Hülâsa: Arının dimağını, mikrobun gözünü tanzim eden zat, sənin ef’al və a’malini mühmel, başıboş, hesapsız, kitapsız bırakmayarak “İmam-ı Mübin”de yazar. Ona göre muhaseben olacaqdır.

§51

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər bir masnuda, hər bir zerrede görünen tasarruf-u mutlak, qüdrət-i muhita və hikmet-i basîrenin delâlet və şehadetleriyle sabittir ki bütün eşyanın Sâni’i; vâhiddir, şeriki yoxdur. Ne kudretinde inkısam var ne iktidar və ihtiyarında tecezzi vardır. Binaenaleyh Sâni’ ancaq Vâcibü’l-vücud olacaqdır ki kaderin mizanıyla yürüyen kudretine bir nihayet yoxdur.

§52

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sinek, örümcek, pire kimi kiçik heyvanlar; fil, camus, dəvə kimi böyük hayvanlardan daha zeki, yaradılışçe daha güzel, sanatça daha tam oldukları halde bunların ömrü qısa onlarınki uzun, bunların zâhiren menfaatleri yox onlarınki var. İşte bu hal, yaradılış-i eşyada Sâni’in külfeti olmadığına və hər şeyin vücuda gelmesi ancaq “Kün” emriyle olduğuna bâhir bir bürhandır.

§53

يَف۟عَلُ اللّٰهُ مَا يَشَٓاءُ ۝ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ

§54

İ’lem eyyühe’l-aziz! وَ اللّٰهُ مِن۟ وَرَٓائِهِم۟ مُحٖيطٌ Bəli Allah; ilmi, iradesi, qüdrəti və sair sıfatıyla muhittir. Daire-i ihatasından hariç bir şey yoxdur. Lakin insan cüz’î və qısa zihniyle Allah’ın azametine və şemsin etrafında seyyaratı tedvir ettiğine bakarken mesela, arı kimi kiçik heyvanlar ilə iştigal etmesini uzaq görür. Çünki Vâcibü’l-vücud’u, mümkine kıyas edir. Halbuki bu kıyasa göre kiçik heyvanlara böyük bir zulüm olur. Çünki onlar da وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ kaziyesince Hâlıklarını tesbih etmekle, Allah’tan maada kimseyi Rab tanımırlar. Binaenaleyh büyüğün küçüğe tekebbür etmeye hakkı yoxdur.

§55

İ’lem eyyühe’l-aziz! Umumî olan bir in’am ilə inayet-i şahsiye arasında münafat yox. Mesela, bir ziyafete yapılan umumî bir davet altında şahıslar da davet edilmiş olur. Yani bu ziyafet umumî olduğundan davet umumiyette kalır, şahıslar nazara alınmır, denilemez. Binaenaleyh Allah’ın nimetleri vakıf malı və ya nehir suyu kimi umumî olub in’amında şahıslar kasdedilmemiş deyildir. Ancaq o umumiyette hususiyet də maksuddur. Binaenaleyh eşhas, o umumî in’amda kasdedilmediklerinden o nemətlərə qarşı şükretmeye mükellef olmadıklarına zehab etmək hatadır.

§56

İ’lem eyyühe’l-aziz! Yarın səni zillet və rezaletlere maruz bırakmakla terk edəcək olan dünyanın sefahetini, bugün kemal-i izzət və şerefle terk edersen çox aziz və yüksək olursun. Çünki o, səni terk etmeden evvel sən onu terk edersen hayrını alır, şerrinden kurtulursun. Lakin vaziyet makûse olursa kaziye də makûse olur.

§57

İ’lem eyyühe’l-aziz! Fısk çamuruyla mülevves olan medeniyet, insanları da o çamur ilə telvis edir. Ezcümle: Riyayı şan və şeref ilə telvis etmiş. İnsanları da o pis ahlâka sevk edir. Hakikaten insanlar o riyaya elə alışmışlar ki şahıslara yaptıkları kimi milletlere hattâ unsurlara hətta yapırlar. Gazeteleri o riyaya dellâl, tarihleri də alkışçı yapmışlardır. Bu yüzden şahsî hayatlar “hamiyet-i cahiliye” unvanı altında unsurî hayatlara feda edilmektedir.

§58

İ’lem eyyühe’l-aziz! Nübüvvet-i Ahmediyeyi (asm) ispat eden delillerden biri də tevhiddir. Bəli, meratibiyle tevhid bayrağını kainatın en üst tepesi üstünde dikmiş olan və enzar-ı âleme qarşı makamlarıyla birlikdə tevhide dellâllık eden və enbiyanın mücmel bıraktıkları həqiqətləri tafsilatıyla beyan eden və açıklayan ancaq və ancaq Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır. Binaenaleyh tevhidin həqiqət və qüvvəti nisbetinde nübüvvet-i Ahmediye (asm) hak və hakikattir.

§59

İ’lem eyyühe’l-aziz! Sath-ı âlemde kurulan bu sergi-yi İlahîde teşhir edilen tezyinata, kemalâta, güzel manzaralara və rububiyetin haşmetiyle uluhiyetin azametine bir müşahit, bir mütenezzih, bir mütehayyir, bir mütefekkir lâzımdır ki o güzellikleri görsün; o manzaralar arasında tenezzüh etsin; o hârika nakışlara, ziynetlere təfəkkür ilə hayran olsun. Sonra o sergiden Sâni’inin celaline, Mâlik’inin iktidar və kemalâtına intikal ilə onun azametine secde-i hayret etsin.

§60

Bu vazifeyi îfa edəcək insandır. Çünki insan gerçi cahil, zulmetli bir şeydir amma elə bir istidadı vardır ki âleme bir enmuzec və bir numune olmaya liyakati vardır. Hem o insanda elə bir emanet vedia bırakılmışdır ki onun ilə gizli defineyi bulur, açar. Hem o insandaki kuvvetler tahdid edilmeyerek mutlak bırakılmışdır. Buna binaen küllî bir nevi şuur sahibi olur ki Sultan-ı ezel’in azamet və haşmetinin şaşaasını idrak edir.

§61

Bəli maşukun hüsnü, âşığın nazarını istilzam ettiği kimi Nakkaş-ı Ezelî’nin rububiyeti də insanın nazarını iktiza edər ki hayret və təfəkkür ilə takdir və tahsinlerde bulunsun.

§62

Bəli, gül və çiçeklerin yüzlerini güzelleştiren zat, necə o güzel yüzlere arılardan, bülbüllerden istihsan âşıkları icad etmesin. Və güzellerin güzel yüzlerinde güzelliği yaratan, əlbəttə o güzelliğe müştakları da yaratır.

§63

Kezalik bu âlemi bu qədər ziynetler ilə nakışlar ilə tezyin eden Mâlikü’l-mülk, əlbəttə və əlbəttə o hârika, antika, mu’cize manzaraları, ziynetleri; seyircilerden, müşahitlerden, âşık və müştaklardan, ârif dellâllardan hâlî bırakmayacaqdır.

§64

İşte câmiiyeti dolayısıyla insan-ı kâmil, halk-ı eflâke ille-i gaiye olduğu kimi halk-ı kainata da semere və netice olmuşdur.

§65

İ’lem eyyühe’l-aziz! Eşya arasındaki tevafuk, Sâni’in Vâhid, Ehad olduğuna delâlet ettiği kimi aralarında bulunan muntazam tehalüf də Sâni’in Muhtar və Hakîm olduğuna şehadet edər. Mesela, heyvanların bilhassa insanların esas azalarındaki tevafuk, bilhassa çift azalardaki temasül, Hâlık’ın vahdetine bürhan olduğu kimi keyfiyetler və şekillerdeki tehalüf də Hâlık’ın ihtiyar və hikmetine delâlet edər.

§66

İ’lem eyyühe’l-aziz! Mahlukatın en zalimi insandır. İnsan, öz nəfsinə olan şiddet-i muhabbetten dolayı özünə hizmeti və menfaati olan şeyleri hem sever hem qiymət verir. Semeresinden istifadə gördüğü şeylere abd və köle olur. Aksi halde ne sever və ne qiymət verir. Və keza hayatın icadında ille-i gaiyenin yalnız həyat olduğunu bilir. Cənabı-Haqqın icad ettiği “hay”larda hedef ittihaz ettiği minlərlə hikmetlerinden haberi yox.

§67

Əcəba imkân və ihtimalden hariç midir ki âlemde görünen bu eşya-yı hârika daha garib, daha hârika və daha mu’cize melekûtî, berzahî, misalî şeylere bazı numune və bazı esaslar olmasın?

§68

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq kainatı teşkil eden zerratı, şeriat-ı fitriyesine musahhar və mutî və evamir-i tekviniyesine də münkad və mümtesil kılmışdır. Bir arı “Kün” emrine imtisalen matlub bir şekle girdiyi kimi herhangi bir heyvan da eyni emre imtisalen irade edilen vaziyetlere girer.

§69

İ’lem eyyühe’l-aziz! Şems, kamer, yıldız, arz kimi ecramı kabzasında tutan qüdrət, o ecramı elə bir suhuletle tanzim etmişdir ki dağılan tesbih tanelerini ipe dizen adam kimi ne bir acizlik görmüşdür və ne başkasının yardımına ihtiyaç olmuşdur.

§70

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bir katre su, bir deniz suyu ilə müttehiddir. Çünki ikisi də sudur. Nehir suyu ilə də müttehiddir. Çünki ikisinin də menşeleri semadır. Və keza bir kiçik balık, balina balığı ilə müttehiddir. Çünki unvanları birdir.

§71

Kezalik esma-i İlahiyeden bir hüceyreye və ya bir mikroba tecelli eden bir isim, kainatı ihata eden isim ilə müttehiddir. Çünki müsemmaları birdir. Mesela, bütün kainata taalluk və tecelli eden Alîm adı ilə bir zerreye taalluk eden Hâlık ismi, müsemmada müttehiddirler. Hurma ağacına taalluk eden Musavvir adı ilə də semeresine taalluk və tecelli eden Münşi ismi, müsemmada müttehiddirler. Zaten en böyük şeye tecelli eden isim ilə en kiçik bir şeye də tecelli etmemesi muhaldir.

§72

İ’lem eyyühe’l-aziz! Mümkin unvanı altındaki eşyanın vücudunda tagayyür var. Yani keyfiyetleri, halleri değişir. Binaenaleyh mümkin olan bir şeyin daima bir halde tevakkuf və sükût etmekle atalette kalması, o şeyin ahval və keyfiyetleri üçün bir nevi ademdir. Çünki o şeyin istikbal halleri ademde kalır, yol bulup vücuda gelemez. Adem isə böyük bir elem və bir şerr-i mahzdır.

§73

Binaenaleyh faaliyette ləzzət olduğu kimi ahval və şuunatta da bir tebeddül olub bu tahavvül və tebeddülden neş’et eden teessürat, teellümat, bir cihetten çirkin isə də bir neçə cihetten də güzeldir. Bəli, bir şeyin şekillerinde vukua gelen devir və teslim sırasında gidenler müteessir, gelenler də memnun olurlar. Və bu sayede həyat tasaffi edər, temizlenir. Vücud da teceddüd edər.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol