Mesnevî-i Nuriye

Hubâb

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Kur’an-ı Hakîm’in ummanından

§2

خُدَاىِ پُر۟ كَرَم۟ خُود۟ مُل۟كِ خُود۟ رَا مٖى خَرَد۟ اَز۟ تُو بَرَاىِ تُو نِگَه۟ دَارَد۟ بَهَاىِ بٖى كِرَان۟ دَادَه

§3

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ

§4

اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ وَالصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ

§5

İ’lem ey zikreden və namaz kılan qardaş!

§6

اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ və مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ və اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ kimi mübarək kəlməler ilə ilan ettiğin bir hüküm və iddia ettiğin bir dava və işhad ettiğin bir itikad, lisanından çıkar çıxmaz milyonlarca mü’minlerin tasdik və şehadetlerine iktiran edər.

§7

Və keza İslâmiyet’in hak və həqiqət olduğuna və hükümlerinin doğru və sadık olduklarına delâlet eden bütün deliller, şahitler, bürhanlar, sənin o davanın və itikadının hak olduğuna delâlet edərlər.

§8

Və keza söylediyin o mübarək və mukaddes kelâmlara çox böyük yümünler, feyizler və berekât-ı İlahiye terettüp edər.

§9

Və keza cumhur-u mü’minîn və muvahhidînin o kelimat-ı mübarekeden kalben zevk ettikleri mâü’l-hayatı və şarab-ı cenneti, sən də o mukaddes maşrapalardan içersin.

§10

İ’lem! Kavaid-i usûliyedendir ki: Bir mesele hakkında ispat edenin sözü, nefyedenin sözüne müreccahtır. Çünki ispat edenin yardımcıları var, sözünde qüvvət olur. Nefyedenin yardımcısı olmadığından tək kalır, sözünde qüvvət yoxdur. Hattâ min adam bir şeyi nefyederse bir adam gibidir. Min adam da ispat ederse ispat edenlerin hər biri min olur. Çünki hepsi bir şeye bakırlar. Və bir noktaya barmaq bastıklarından birbirini takviye edirlər. Nefyedenlerde birbirini takviye etmək yoxdur, hər biri tək kalır.

§11

Mesela, min pencereden bir yıldızı görüb ispat eden min adamın hər biri ötekisine yardımcı olur, sözünü takviye edər. Çünki o min adam, parmakla işarə edər kimi o şeyi ispat edirlər. Nefyedenler elə deyildir. Çünki nefiy üçün səbəb lâzımdır. Səbəblər də ayrı ayrı olur. Mesela, biri “Gözümde zafiyet var, göremedim.”, ötekisi “Evimizde pencere yox.”, ötekisi “Soğuktan başımı kaldırıp bakamadım.” deyər. Və hâkeza… Hər biri nefyine, müddeasına ayrı bir səbəb gösterdiğinden kendisince yıldızın bulunmaması, nefsü’l-emirde də yıldızın bulunmamasına delâlet etməz ki birbirine yardımcı olsun.

§12

Binaenaleyh bir mesele-i imaniyenin nefyi hakkında ehl-i dalaletin ittifakları haber-i vâhid hükmündedir, təsiri yoxdur. Amma ehl-i hidayetin mesail-i imaniyede olan sözleri, hər biri ötekisine yardımcıdır, takviye edər.

§13

İ’lem eyyühe’l-aziz! (Ey aziz qardaşım bil ki!) Bir küll ne şeye möhtac isə cüzü də o şeye möhtacdır. Mesela, bir şecerenin meydana gelmesi üçün ne lâzım isə bir semerenin vücuduna da lâzımdır. Elə isə semerenin Hâlık’ı, şecerenin də Hâlık’ı o olur. Hattâ arzın və şecere-i yaradılışin də Hâlık’ı, o Hâlık olacaqdır.

§14

İ’lem eyyühe’l-aziz! İki tarafı birbirinden gayet uzaq bir mesele var ki hər bir tarafı bir çərdək kimi sümbül vermiş, ağac olmuş, dal budak salmış. Belə bir mesele üzerine, şükûk və evhamın konmaması lâzımdır. Çünki bir çərdək digər bir çekirdekle, çərdək olaraq torpaq altında kaldıkları müddetçe iltibas edilebilir. Amma ağac olduktan, meyvə verdikten sonra şek edersen bütün meyvələr sənin aleyhinde şehadet edərlər. Əgər bu başqa bir çekirdektir deyə tevehhüm etsen o ağacın bütün meyvələri səni tekzip edərlər. Elma ağacına inkılab etmiş bir çərdəyi, hanzale ağacının çərdəyi farz etmək sənə müyesser olmaz. Ancaq tevehhümle və ya bütün elmaların hanzaleye tebdil edilmiş olmasıyla mümkündür ki bu da muhaldir.

§15

Binaenaleyh nübüvvet elə bir çekirdektir ki İslâmiyet şeceresi bütün semeratıyla, çiçekleriyle o çekirdekten çıkmışdır. Kur’an də seyyar yıldızları ismar eden şems kimi İslâmiyet’in on bir rüknünü intac etmişdir. Əcəba bu cihan-baha semerelere baxıb gördükten sonra, çekirdeğinde şübhə və tereddüt yeri kalır mı? Hâşâ…

§16

İ’lem eyyühe’l-aziz! Tavus kuşu kimi olduqca gözəl bir kuş; yumurtadan çıkar, tekâmül edər, semalarda tayerana başlar. Âfak-ı âlemde şöhret kazandıktan sonra, yerde kalan yumurtasının kabuğu içerisinde o kuşun güzelliğini, kemalâtını, terakkiyatını arayıp bulmak isteyen adamın ahmak olduğunda şübhə yoxdur.

§17

Binaenaleyh tarihlerin nakletdikləri Peygamberimizin (asm) bidayet-i hayatına maddî, sathî, surî bir nazar ilə bakan bir adam şahsiyet-i maneviyesini idrak edə bilməz və derece-i kıymetine vâsıl ola bilməz. Ancaq bidayet-i hayatına və levazım-ı beşeriyetine və ahval-i zâhiriyesine ince bir kışır, nazik bir kabuk nazarıyla bakılmalıdır ki o kışır içerisinden, iki âlemin güneşi və tûba kimi şecere-i Muhammediye (asm) çıkmışdır. Və feyz-i İlahî ilə sulanmış və fazl-ı Rabbanî ilə tekâmül etmişdir.

§18

Binaenaleyh Nebiyy-i Zîşan’ın (asm) mebde-i hayatına ait ahval-i suriyesinden zayıf bir şey işitildiyi zaman üstünde durmamalı, derhal başını kaldırıp etraf-ı âleme neşretdiyi nurlara bakmalı.

§19

Maahâzâ mebde-i hayatına şek və şübhə ilə bakan adam herhalde masdar ilə mazhar, menba ilə ma’kes, zatî ilə tecelli aralarını fark edemir. Və bu yüzden şüpheye düşer. Bəli, Nebiyy-i Zîşan (asm) tecelliyat-ı İlahiyeye mazhar və ma’kestir; masdar və menba deyildir. Çünki o zat (asm) yalnız, abddir və ibadətçe hamıdan ileridir. Demək bu qədər görünen terakkiyat, kemalât onun zatî malı deyildir. Ancaq hariçten verilen Rahman-ı Rahîm’in tecellileridir.

§20

Evvelce beyan edildiyi kimi heç bir şey, bir zerreye hətta mana-yı adı ilə masdar ola bilməz. Amma bir zerre, mana-yı harfiyle semanın yıldızlarına mazhar olur. Yalnız gaflet ilə o zerrenin masdar olduğu zannıyla bakıldığından, sanat-ı İlahiyeyi tağutî bir tabiata mal edərlər.

§21

İ’lem eyyühe’l-aziz! Dualar, tevhid və ibadətin esrarına numunedir. Tevhid və ibadətte lâzım olduğu kimi dua eden kimse də kalbinde dolaşan arzu və isteklerini Cənabı-Haqq işitir, deyip kādir olduğuna itikad etməlidir. Bu itikad, Allah’ın hər şeyi bilir və hər şeye kādir olduğunu istilzam edər.

§22

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu âlemi ziyalandıran şemsin, bir sineğin gözüne tecelli ilə girip ışıklandırması mümkündür. Və ateşten bir kıvılcımın gözüne girip tenvir etmesi imkân haricidir. Çünki gözü patlatır.

§23

Kezalik bir zerre, Şems-i Ezelî’nin tecellisine mazhar olur. Lakin Müessir-i Həqiqi’ye zarf ola bilməz.

§24

İ’lem ey mağrur, mütekebbir, mütemerrid nəfs! Sən elə bir zafiyet, acizlik, fakirlik, miskinlik kimi hallere mahalsin ki ciğerine yapışan və çox defa büyülttükten sonra ancaq görülebilen bir mikroba mukavemet edemezsin; səni yere serer, öldürür.

§25

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hardale ilə tabir edilen, bir darı habbesi hükmünde olan kuvve-i hâfızanın ihata ettiği meydanda gezintiler yapılırken o qədər böyük bir səhraya inkılab edər ki gezmekle bitmez bir şəkil alır. Əcəba o hardalenin içindeki meydanı bitiremeyen, o hardalenin dairesini ne surətlə bitirəcəkdir? Ağlın nazarında hardalenin vaziyeti belə isə ağlın gezdiyi daire nasıldır? Ağıl da dünyayı yutar.

§26

Fesübhanallah! Cənabı-Haqq hardaleyi, ağıl üçün dünya və dünyayı da ağıl üçün bir hardale kimi yapmışdır.

§27

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanların en böyük zulümlerinden biri də şudur ki: Böyük bir cemaatin mesaisine terettüp eden hasenatı intac eden semeratı, bir şahsa isnad və ona mal edərlər. Bu zulümde bir şirk-i hafî vardır. Çünki bir cemaatin cüz-i ihtiyarîsiyle kesbetdikləri mahsulatı bir şahsa atfetmek, o şahsın icad derecesinde hârikulâde bir qüdrətə mâlik olduğuna delâlet edər. Hattâ eski Yunanîlerin və Vesenîlerin ilaheleri, belə zalimane tasavvurat-ı şeytaniyenin mahsulüdür.

§28

İ’lem eyyühe’l-aziz! Zikreden adamın feyz-i İlahîyi celbeden muhtelif latîfeleri vardır. Bir kısmı, qəlb və ağlın şuuruna bağlıdır. Bir kısmı da şuursuz yani şuurlara tabi deyildir. مِن۟ حَي۟ثُ لَا يَش۟عُرُ husule gəlir. Binaenaleyh gaflet ilə yapılan zikirler də feyizden hâlî deyildir.

§29

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqq, insanı çox acib bir terkipte halk etmişdir. Kesret içinde vahdeti, terkip içinde besateti, cemaat içinde ferdiyeti vardır. İhtiva ettiği aza, havass və letaifin hər biri üçün müstakil lezzetler, elemler olduğu kimi aralarında görülen sürat-i teavün və imdattan anlaşıldığı üzere, hər biri arkadaşlarının ləzzət, elem və teessüratından da hisse alırlar.

§30

Bu yaradılış sayesinde, insan əgər bəndəlik yoluna giderse bütün ləzzət, nemət, kemalât nevilerinin bir kısımlarına mazhar olmaya şâyandır. Və keza əgər enaniyet yolunu takip ederse çeşit çeşit elem və azaplara da mahal olmaya müstahaktır.

§31

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kelime-i tevhidin tekrar ilə zikrine devam etmək, qəlbi çoxlu şeylerle bağlayan bağları, ipleri kırmak içindir. Və nəfsin tapacaq derecede sanem ittihaz ettiği mahbublardan yüzünü çevirtmektir.

§32

Maahâzâ zâkir olan zatta bulunan hâsse və latîfelerin ayrı ayrı tevhidleri olduğuna işarə olduğu kimi onların da onlara münasib şerikleriyle olan alâkalarını kesmek içindir.

§33

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın bir akrabasına mesela okuduğu bir Fatiha-i Şerife’den hasıl olan sevapta istifadə etmekte, bir ilə min müsavidir. Necə ki ağızdan çıkan bir lafzın işitilmesinde, bir cemaat ilə bir fert bir olur. Çünki latîf şeyler matbaa gibidir. Basılan bir kelimeden min kəlmə çıkar.

§34

Və keza nurani şeylerde vahdet ilə birlikdə tekessür olduğuna, yani bir nurani şeyde min sevap bulunduğuna bir işarətir.

§35

İ’lem eyyühe’l-aziz! Nebiyy-i Zîşan’ın (asm) Makam-ı Mahmud’u İlahî bir maide və Rabbanî bir sofra hükmündedir. Bəli tevzi edilen lütuflar, feyizler, nemətlər o sofradan akır. Resul-i Zîşan’a (asm) okunan salavat-ı şerife, o sofraya edilen davete icabettir.

§36

Və keza salavat-ı şerifeyi gətirən adam, Zat-ı Peygamberîyi (asm) bir sıfatla tavsif ettiği zaman, o sıfatın haraya taalluk ettiğini düşünsün ki tekrar be-tekrar salavat getirmeye müşevviki olsun.

§37

İ’lem ey din âlimi! Ücretim az, ilmime rağbet yox deyə mahzun olma. Çünki mükâfat-ı dünyeviye ehtiyaca bakar, qiymət-i zatiyeye bakmaz. Meziyet-i zatiye isə mükâfat-ı uhreviyeye nâzırdır. Elə isə zatî olan meziyetini mükâfat-ı uhreviyeye sakla, bir neçə kuruşluk dünya metaına satma.

§38

İ’lem ey hitabet-i umumiye sıfatı ilə gazete dili ilə konferans veren muharrir! Sən, öz nəfsini aşağı göstermeye və nedamet edərək kusurlarını ilan etmeye hakkın var. Lakin şeair-i İslâmiyeye zıt və muhalif olan herzeler ilə İslâmiyet’i lekelendirmeye kat’iyen hakkın yoxdur.

§39

Səni kim tevkil etmişdir? Fetvayı haradan alırsan? Hangi hakka binaen milletin adına, ümmetin hesabına İslâmiyet hakkında hezeyanları savurarak dalaletini neşir və ilan edirsən? Milleti, ümmeti özün kimi dâll zannetme. Dalaletini kime satırsan? Burası İslâmiyet memleketidir, Yahudi memleketi deyildir.

§40

Cumhur-u mü’minînin qəbul etmediyi bir şeyin gazete ilə ilanı, milleti dalalete davettir, hukuk-u ümmete tecavüzdür. Bir adamın hukukuna tecavüze cevaz-ı kanunî olmadığı halde, koca bir milletin bəlkə âlem-i İslâm’ın hukukuna hangi cesarete binaen tecavüz edirsən? Ağzını kapat!

§41

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kâfirlerin Müslümanlara və ehl-i Kur’an’a düşman olmaları küfrün iktizasındandır. Çünki küfür imana zıttır. Maahâzâ Kur’an, kâfirleri və âba və ecdadlarını idam-ı ebedî ilə mahkûm etmişdir.

§42

Binaenaleyh Müslümanlar ilə ülfet və muhabbetleri mümkün olmayan kâfirlere muhabbet boşa gidir. Onların muhabbetiyle qarşılaşılamaz. Onlardan meded beklenilemez. Ancaq حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ deyə Cənabı-Haqq’a iltica etmək lâzımdır.

§43

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kâfirlerin medeniyeti ilə mü’minlerin medeniyeti arasındaki fark:

§44

Birincisi, medeniyet libasını giymiş korkunç bir vahşettir. Zâhiri parlır, bâtını da yakır. Dışı süs içi pis, surəti me’nus sîreti makûs bir şeytandır.

§45

İkincisi, bâtını nur zâhiri rəhmət, içi muhabbet dışı uhuvvet, surəti muavenet sîreti şəfqət, cazibedar bir melektir.

§46

Bəli mü’min olan kimse, iman və tevhid iktizasıyla, kainata bir mehd-i uhuvvet nazarıyla baktığı kimi; bütün mahlukatı, bilhassa insanları, bilhassa İslâmları birbiriyle bağlayan ip də ancaq uhuvvettir. Çünki iman bütün mü’minleri bir babanın cenah-ı şəfqəti altında yaşayan qardaşlar kimi qardaş addedir.

§47

Küfür isə elə bir bürudettir ki kardeşleri hətta kardeşlikten çıkarır. Və bütün eşyada bir nevi ecnebilik tohumunu ekir. Və hər şeyi hər şeye düşman yapır. Bəli, hamiyet-i milliyelerinde bir uhuvvet varsa da muvakkattır. Və ezelî, ebedî iftirak və firak ilə muttasıl və mahduddur.

§48

Amma kâfirlerin medeniyetinde görülen mehasin və yüksək terakkiyat-ı sanayi, bunlar tamamen medeniyet-i İslâmiyeden, Kur’an’ın irşadatından, edyan-ı semaviyeden in’ikas və iktibas edildiyi “Lemaat” ilə “Sünuhat” eserlerimde istenildiyi kimi izah və ispat edilmişdir.

§49

رَاجِع۟هُمَا تَرٰى اَم۟رًا عَظٖيمًا غَفَلَ عَن۟هُ النَّاسُ

§50

İ’lem! Mesail-i diniyeden olan içtihad kapısı açıktır. Lakin bu zamanda oraya girmeye altı mani vardır.

§51

Birincisi: Necə ki kışta fırtınaların şiddetli olduğu bir vakitte, dar delikler də seddedilir; yeni kapılar açmak heç bir cihetle kâr-ı ağıl deyil. Hem necə ki böyük bir selin hücumunda tamir üçün duvarlarda delikler açmak gark olmaya vesiledir. Elə də bu münkerat zamanında və âdât-ı ecanibin istilası anında və bid’aların kesreti vaxtında və dalaletin tahribatı hengâmında, içtihad adı ilə kasr-ı İslâmiyetten yeni kapılar açıp duvarlarında muharriblerin girmesine vesile olacaq olan delikler açmak, İslâmiyet’e cinayettir.

§52

İkincisi: Dinin zaruriyatı ki içtihad onlara giremez. Çünki kat’î və muayyendirler. Hem o zaruriyat, kut və gıda hükmündedirler; bu zamanda terke uğrurlar və tezelzüldedirler. Və bütün himmet və gayreti onların ikamesine və ihyasına sarf etmək lâzım gelirken, İslâmiyet’in nazariyat kısmında və selefin içtihadat-ı safiyane və hâlisanesiyle bütün zamanların hâcatına dar gelmeyen efkârları olduğu halde, onları buraxıb heveskârane yeni içtihadlar etmək; bid’atkârane bir hıyanettir.

§53

Üçüncüsü: Hər zamanın insanlarınca, qiymətli addedilerek efkârı celbeden cazibedar bir meta mergubdur. Mesela, bu zamanda en rağbetli en iftiharlı, siyasetle iştigal və dünya hayatını temin etmektir. Selef-i salihîn asrında və o zaman çarşısında en mergub meta, Hâlık-ı semavat və arz’ın marziyatlarını və bizdən arzularını kelâmından istinbat etmək və nur-u nübüvvet və Kur’an ilə kapatılmayacaq derecede açılan âhiret âlemindeki saadet-i ebediyeyi kazandırmak və vesailini elde etmək idi.

§54

Bu itibarla, o zamanlarda bütün fikirler, qəlblər, ruhlar marziyat-ı İlahiyeyi bilmək və öğrenmeye müteveccih idi. Bunun üçün istidat və iktidarı olanlar o zamanlarda vukua gelen bütün ahval və vukuat və muhaverattan ders almakla, içtihadlara zemin teşkil eden yüksək istidatlar vücuda gelirdi.

§55

Indi isə fikir və kalplerin teşettütü, inayət və himmetlerin zafiyeti, insanların siyaset və felsefeye ibtila və rağbetleri yüzünden, bütün istidatlar fünun-u hazıra və hayat-ı dünyeviyeye müteveccihtir. Ahkâm-ı diniyeye sarf ediləcək müstakim bir içtihad yoxdur.

§56

Dördüncüsü: İçtihad kapısından İslâmiyet’e girip mesailini genişlendirmeye meyleden adamın maksadı, zaruriyata imtisal ilə takva və kemale mazhariyet isə güzeldir. Amma zaruriyatı terk və hayat-ı dünyeviyeyi, hayat-ı uhreviyeye tercih eden adam isə onun içtihada meyli, meylü’t-tahriptir. Tekliften çıxıb kaçmak üçün bir yol bulmaktır.

§57

Beşincisi: Hər şeyin, hər hükmün vücuda gelmesi bir illete binaen olduğu kimi bir maslahata də tabidir. Lakin maslahat illet deyildir. Ancaq tercih edici bir hikmettir. Bu zamanın efkârı, bizzat saadet-i dünyaya müteveccihtir. Şeriatın nazarı isə bizzat saadet-i uhreviyeye müteveccih olub bi’t-tabi dünyaya da nâzırdır. Çünki dünya âhirete vesiledir.

§58

Umumî bir beliyye olan və nâsın ona müptela olduğu çox işler vardır ki zaruriyattan olmuşdur. O kimi işler sû-i ihtiyar ilə gayr-ı meşru meyillerden doğmuş olduklarından, mahzuratı ibahe eden zaruriyattan deyildir. Və ruhsat və müsaade-i şer’iyenin şümulüne dâhil olamazlar. Mesela, bir adam sû-i ihtiyarıyla haram bir tarzda özünü sarhoş etse hal-i sekirde yaptığı tasarrufatta mazur ola bilməz.

§59

Bu zamanda bu kimi içtihadlar, semavî deyil ancaq arzî içtihadlardır. Bu kimi içtihadlar ilə Hâlık-ı semavat və arz’ın hükümlerinde yapılan tasarrufat merduddur.

§60

Mesela bazı gafiller, hutbenin Türkçe okunmasını istihsan edirlər ki halkın bilhassa siyasî ahvalden haberleri olsun. Halbuki bu kimi ahval-i siyasiye yalandan, hileden, şeytanî fikirlerden hâlî deyildir. Hutbe makamı isə ahkâm-ı İlahiyenin tebliği üçün ittihaz edilmiş bir makamdır.

§61

Sual: Avam-ı nâs Arabîden haberdar deyildir, fehmedemez?

§62

Cavab: Avam-ı nâs, zaruriyat və müsellemat-ı diniyeye möhtacdır. Və hutbe makamı da bu kimi hükümlerin tebliği içindir. Bu hükümler kisve-i Arabiye içinde tafsilen değilse də icmalen avam-ı nâsa malûm və maruftur. Maahâzâ lisan-ı Arap’ta bulunan şehamet, yükseklik, meziyet, satvet digər lisanlarda yoxdur.

§63

İ’lem ey gafletli, sağır və kör olaraq zulmetler içinde esbaba ibadət eden ahmaklar!

§64

Cənabı-Haqqın vücub-u vücud və vahdetine, kainatın mürekkebatı və zerratının əlli beş vecihle yaptıkları şehadetlerin bir vechini yazacağam. Belə ki:

§65

Eşyanın icadı, ya nefislerine və ya esbaba olan isnadı, hayret və istiğrabı mûcibdir. Bu da red və inkârı icab edər. Bu də dalaletleri intac edər. Bu isə ızdırabat-ı ruhiye və teşevvüşat-ı akliyeye səbəb olur. Bu da ruhları və akılları firar ettirmekle Vâcibü’l-vücud’a iltica etmeye mecbur edər.

§66

Çünki hər müşkülat, onun kudretiyle hallolur. Və açılmaz düğümler, onun iradesiyle açılır. Və qəlblər onun zikriyle mutmain olur. Bu həqiqəti belə bir muvazene ilə izah edəcəyəm. Belə ki:

§67

Mevcudatın fâili –yani eşyayı vücuda gətirən– ya vâcib və vâhiddir veyahut da mümkin və kesîrdir. Fâil, vâcib və vâhid olduğu takdirde, ne külfet var ne də garabet var. Olsa hətta vehmî olur.

§68

Esbaba isnad edildiyi takdirde, külfet və garabet vehmîlikten çıkar; kat’î və həqiqi bir şəkildə tahakkuk edər. Çünki kusur və zafiyetten hâlî olmayan esbab-ı kesîreden heç bir səbəb, bir müsebbebi omuzuna kaldıramaz. Və bir şeyin icadında gayr-ı mütenahî esbabın iştiraki lâzımdır. Mesela bal arısı, hər şeyle alâkadar olduğundan əgər icadı esbaba isnad edilirse semavat və arzın iştirakleri lâzımdır.

§69

Maahâzâ kesretin vâhidden sudûru, vâhidin kesretten sudûru qədər zəhmət deyildir, daha kolaydır. Mesela, bir kumandanın efrad-ı kesîreye verdiyi nizam-nizam-intizam və yaptırdığı işleri; o efrad-ı kesîre, öz başlarına böyük bir müşkülattan sonra yapabilirler.

§70

Maahâzâ icadın esbaba isnadında lâyüad külfet, garabet olmakla birlikdə çoxlu muhalata zemin teşkil edir:

§71

1- Hər bir zerrede Vâcibü’l-vücud’un sıfatlarının farzı lâzımdır.

§72

2- Uluhiyette gayr-ı mütenahî şeriklerin iştiraki lâzım gəlir.

§73

3- Hər bir zerrenin hem hâkim hem mahkûm olması lâzım gəlir. Kubbeli binalarda birbirine dayanmakla düşmekten kurtulan taşlar kimi.

§74

4- Şuur, irade və qüdrət kimi sıfatların hər zerrede bulunması lâzım gəlir. Çünki hüsn-ü sanat bu sıfatları iktiza edər.

§75

Bu həqiqəti izah üçün bir neçə misal söyleyeceğiz:

§76

Birincisi: Şems şeffafiyet sırrına binaen, şişelerin zerrelerinde, arzın denizlerinde, semanın seyyarelerinde müsavat üzerine tecelli edər.

§77

İkincisi: Mukabele sırrına binaen, merkezdeki bir lambanın daireyi teşkil eden âyinelere nisbet-i in’ikası birdir.

§78

Üçüncüsü: Nurdan və ya nurani bir şeyden tenevvür etmək və ziya almaq hususunda, bir ilə min birdir. Nuraninin iktizası öyledir.

§79

Dördüncüsü: Muvazene sırrına binaen, hassas bir terazinin iki kefesinde iki ceviz veyahut iki güneş bulunsa, hangi kefesine bir şey ilâvə edilirse o aşağı iner; ötekisi havaya kalkar.

§80

Beşincisi: Böyük bir sefine ilə gayet kiçik bir sefineyi sevk və tahrik hususunda fark yoxdur. Kaptan, istəyər bir çocuk olsun istəyər böyük olsun. Çünki nizam-nizam-intizam vardır.

§81

Altıncısı: Heyvan-ı nâtık kimi bir mahiyet-i mücerredenin kiçik və böyük efradına nisbeti, birdir.

§82

Hülâsa: Kalil ilə kesîr, kiçik ilə böyük arasında bir şey-i vâhide isnadlarında tefavüt olmadığı, imkân dairesinde olduğu bu misaller ilə tavazzuh etti. Binaenaleyh eşyada bulunan nizam-nizam-intizam, muvazene, evamir-i tekviniyeye qarşı imtisal, itaat, qüdrət-i ezeliyenin nuraniyeti, eşyanın içyüzünün şeffafiyeti kimi sırlardan dolayı; bir sinekle arzın ihyası, bir ağac ilə semavatın icadı, bir zerre ilə güneşin yaratılışı Vâcibü’l-vücud’a nisbetle mütesavidir.

§83

Bəli, müsavat və adem-i tefavütü göz ilə görünür. Bak! Mahiyeti meçhul, mu’cizatıyla malûm olan qüdrət-i ezeliyenin bilhassa semerat və sebzelerdeki nakışları, sanatları, esbaba havale edilirse esbab altında eziləcəkdir.

§84

Elhasıl: Hayatî, vücudî, nurani şeylerin icadında üç nöqtə var:

§85

Birinci Nöqtə: Qüdrətin umûr-u hasise ilə zâhiren mübaşereti görünmemek üçün perde olmaq üzere esbab vaz’edilmişdir.

§86

İkinci Nöqtə: Həyat, vücud və nurun, dışları kimi içleri də şeffaf olduğundan kesif perdeler hükmünde olan esbab vaz’edilmemişdir. Yalnız çox ince, nazik perdeleri andıran vesait varsa da altında dest-i qüdrət görünür.

§87

Üçüncü Nöqtə: Qüdrət-i ezeliyenin tesirinde, tasniinde külfet yoxdur. Bəli, bir incir çekirdeğinden kocaman bir incir ağacını və ince bir sap ilə koca bir kavunu bağlayıp çıkaran qüdrətə heç bir şey ağır gəlməz. Belə mu’cizatıyla malûm olan qüdrət sahibinin vücudu, zuhuru; kainatın vücudundan, zuhurundan daha zâhirdir. Çünki hər bir masnû, öz nəfsinə bir neçə vecihle eynilə delâlet edər. Lakin Sâni’ine hem eynilə hem aklen çox vecihler ilə delâletleri vardır. Və hangi bir masnuun vücudu esbabdan istenilirse bütün esbab toplanıp birbirine yardımları olsa hətta o masnuun benzerini yapamazlar.

§88

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanın ağıl və fikir meydanı elə bir vüs’attedir ki ihatası mümkün deyildir və o qədər dardır ki iğneye mahal ola bilməz. Bəli, bazen zerre içinde dönür, katre içerisinde yüzür, bir noktada hapsolur. Bazen də âlemi bir karpuz kimi eline alır və kainatı misafireten getirir, ağıl odasında misafir edər. Bazen də o qədər haddini tecavüz edər, yükseğe çıkar ki Vâcibü’l-vücud’u görmeye çalışır. Bazen də küçülür, zerreye benzer. Bazen də semavat qədər büyür. Bazen də bir katreye girer. Bazen də fıtrat və yaradılışi içine alır.

§89

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın insana verdiyi nemətlər, istəyər âfakî olsun istəyər enfüsî olsun, bazı şerait altında insana gəlib vusul bulur. Mesela ziya, hava, gıda, savt və sadâ kimi nimetlerden insanın istifadə edebilmesi ancaq göz, kulak, ağız, burun kimi vesaitin açılmasıyla olur. Bu vesait, Allah’ın halk və icadıyla olur. İnsanın eli, kesb və ihtiyarında yalnız o vesaiti açmaktır.

§90

Binaenaleyh o nimetleri yolda bulmuş kimi sahipsiz, hesapsız olduğunu zannetmesin. Ancaq Həqiqi Nemət Sahibi’nin kasdıyla gəlir, insan da ihtiyarıyla alır. Sonra ehtiyaca göre in’am edenin iradesiyle bedeninde intişar edər.

§91

İ’lem eyyühe’l-aziz! Herhangi bir şeyin sonu və âhiri nizam-nizam-intizam və güzellikçe evvelinden aşağı olmadığı kimi zâhiri və surəti də sanat və hikmetçe bâtınından güzel deyildir. Elə isə eşyanın içyüzlerini və nihayetlerini sahipsiz zannedip tesadüflere havale etme. Çiçekle, çiçekten çıkan semeredeki eser-i sanat və hikmət; çekirdekle, çekirdekten çıkan filizin eser-i sanat və nakşından aşağı deyildir.

§92

Binaenaleyh Sâni’-i Zülcelal hem evveldir hem âhir hem zâhirdir hem bâtın… وَ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ

§93

İ’lem eyyühe’l-aziz! Kur’an’ın i’cazı tahrifine bir settir. Bəli madam ki Kur’an mu’cizedir, beşer onun taklidini yapamaz. Âyetleri başqa kelâmlar ilə tebdil edilmekle tahrif və tağyiri mümkün deyildir. Çünki müfessir, müellif, mütercim, muharrif; üsluplarını, kisvelerini âyâtın kisvesiyle iltibas ettiremezler. Ayələrdə i’caz damgası vardır. O damganın altında olmayan kelâmlar ayə addedilemez. Elə isə i’caz, tahrif və tağyiri qəbul etməz.

§94

İ’lem eyyühe’l-aziz! Qurani-Kərim nimetleri, âyetleri, delilleri ta’dad ederken فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ âyet-i celilesi tekrar ilə zikredilmekte olduğundan belə bir delâlet vardır ki:

§95

Cin və insin en çox isyanlarını, en şedit tuğyanlarını, en azîm küfranlarını tevlid eden belə bir vaziyetleridir ki nemət içinde in’amı görmürlər. İn’amı görmediklerinden Həqiqi Nemət Sahibi’den gaflet edərlər. Mün’imden gafletleri sâikasıyla o nimetleri esbaba və ya tesadüfe isnad edərək Allah’tan o nemətlərin geldiğini tekzip edirlər.

§96

Binaenaleyh hər bir nimetin bidayetinde, mü’min olan kimse Besmele’yi okusun. Və o nimetin Allah’tan olduğunu kasdetmekle, özü ancaq Allah’ın adı ilə, Allah’ın hesabına aldığını bilerek Allah’a minnet və şükranla mukabelede bulunsun.

§97

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsan kalben və fikren həqiqətlər-i İlahiyeye baxıb düşündüğü zaman, bilhassa namaz və ibadət esnasında, gerek şeytan tarafından, gerek nefsi tarafından çox fena, pis və çirkin vesveseler, hatıralar, sinekler kimi kalbe, akla hücum edərlər. Bu kimi hevaî, vehmî və çirkin şeylerin def’iyle uğraşan adam, o vesveselere mağlup olur.

§98

Ancaq onları mağlup edib kaçırmak çarəsi, müdafaayı terk edib onlar ilə uğraşmamaktır. Bəli, arılar ilə uğraşıldıkça onlar hücumlarını arttırırlar. Onlara karışılmadığı takdirde, insanı terk edər, gedərlər.

§99

Hem də o kimi vesveselerin, ne həqiqətlər-i İlahiyeye və ne də sənin kalbine bir mazarratı yoxdur. Bəli, pis bir mendilin deliklerinden semanın güneş və yıldızlarına, cennetin gül və çiçeklerine bakılırsa o deliklerdeki pislik ne bakana və ne də bakılana bulaşmaz. Və fena bir təsir etməz. (Hâşiye )

§100

İ’lem eyyühe’s-Said! Nedir bu gurur və nedir bu gaflet? Nedir bu haşmet, nedir bu istiğna, nedir bu azamet? Elindeki ihtiyar bir kıl kadardır və iktidarın bir zerre kadardır. Və hayatın söndü ancaq bir şule kaldı. Ömrün geçti, şuurun söndü, bir lem’a kaldı.

§101

Zamanın geçti, kabirden başqa mekânın var mı? Biçarə! Acizliyinə və möhtaclıqına bir had var mı? Emellerin nihayətsizdir, ecelin yakındır. Bəli, belə acizlik və möhtaclıqnla iktidar və ihtiyardan hâlî bir insanın ne olacaq hali? Hazain-i rəhmət sahibi Hâlık-ı Rahmanu’r-Rahîm’e, belə bir acizlik ilə itimat etmək lâzımdır. Odur hər kəsə nöqtə-i istinad. Odur hər zayıfa cihet-i istimdad…

§102

هٰذِهِ ال۟مُنَاجَاةُ تَخَطَّرَت۟ فِى ال۟قَل۟بِ هٰكَذَا بِال۟بَيَانِ ال۟فَارِسٖى

§103

يَارَب۟ بَشَش۟ جِهَت۟ نَظَر۟ مٖيكَر۟دَم۟ دَر۟دِ خُود۟رَا دَر۟مَان۟ نَمٖى دٖيدَم۟

§104

دَر۟ رَاس۟ت۟ مٖى دٖيدَم۟ كِه دٖى رُوز۟ مَزَارِ پَدَرِ مَنَس۟ت۟

§105

وَ دَر۟ چَپ۟ دٖيدَم۟ كِه فَر۟دَا قَب۟رِ مَنَس۟ت۟

§106

وَ اٖيم۟رُوز۟ تَابُوتِ جِس۟مِ پُر۟ اِض۟طِرَابِ مَنَس۟ت۟

§107

بَر۟سَرِ عُم۟ر۟ جَنَازَۀِ مَن۟ اٖيس۟تَادَه اَس۟ت۟

§108

دَر۟ قَدَم۟ اٰبِ خَاكِ خِل۟قَتِ مَن۟ وَ خَاكِس۟تَرِ عِظَامِ مَنَس۟ت۟

§109

چُون۟ دَر۟ پَس۟ مٖينِگَرَم۟ بٖينَم۟ اٖين۟ دُن۟يَاءِ بٖى بُن۟يَاد۟ هٖيچ۟ دَر۟ هٖيچَس۟ت۟

§110

وَ دَر۟ پٖيش۟ اَن۟دَازَۀِ نَظَر۟ مٖيكُنَم۟ دَرِ قَبِر۟ كُشَادَه اَس۟ت۟

§111

وَ رَاهِ اَبَد۟ بَدُورِ دِرَاز۟ بَدٖيدَارَس۟ت۟

§112

مَرَا جُز۟ جُز۟ءِ اِخ۟تِيَارٖى چٖيزٖى نٖيس۟ت۟ دَر۟ دَس۟ت۟

§113

كِه اُو جُز۟ء۟ هَم۟ عَاجِز۟ هَم۟ كُوتَاهُ و هَم۟ كَم۟ عَيَارَس۟ت۟

§114

نَه دَر۟ مَاضٖى مَجَالِ حُلُول۟ نَه دَر۟ مُس۟تَق۟بَل۟ مَدَارِ نُفُوذ۟ اَس۟ت۟

§115

مَي۟دَانِ اُو اٖين۟ زَمَانِ حَال۟ وَ يَك۟ اٰنِ سَيَّالَس۟ت۟

§116

بَا اٖين۟ هَمَه فَق۟ر۟هَا وَ ضَع۟ف۟هَا قَلَمِ قُد۟رَتِ تُو اٰشِكَارَه نُوِش۟تَه اَس۟ت۟

§117

دَر۟ فِط۟رَتِ مَا مَي۟لِ اَبَد۟ وَ اَمَلِ سَر۟مَد۟

§118

بَل۟كِه هَر۟ چِه هَس۟ت۟ ، هَس۟ت۟

§119

دَائِرَۀِ اِح۟تِيَاج۟ مَانَن۟دِ دَائِرَۀِ مَدِّ نَظَر۟ بُزُر۟گٖى دَارَس۟ت۟

§120

خَيَال۟ كُدَام۟ رَسَد۟ اِح۟تِيَاج۟ نٖيز۟ رَسَد۟

§121

دَر۟ دَس۟ت۟ هَر۟چِه نٖيس۟ت۟ دَر۟ اِح۟تِيَاج۟ هَس۟ت۟

§122

دَائِرَۀِ اِق۟تِدَار۟ هَم۟چُو دَائِرَۀِ دَس۟تِ كُوتَاه۟ كُوتَاهَس۟ت۟

§123

پَس۟ فَق۟رُ و حَاجَاتِ مَا بَقَد۟رِ جِهَانَس۟ت۟

§124

وَ سَر۟مَايَۀِ مَا هَم۟ چُو جُز۟ءِ لَايَتَجَزَّا اَس۟ت۟

§125

اٖين۟ جُز۟ء۟ كُدَام۟ وَ اٖين۟ كَائِنَاتِ حَاجَات۟ كُدَامَس۟ت۟

§126

پَس۟ دَر۟ رَاهِ تُو اَز۟ اٖين۟ جُز۟ء۟ نٖيز۟ بَاز۟ مٖى گُذَش۟تَن۟ چَارَۀِ مَن۟ اَس۟ت۟

§127

تَا عِنَايَتِ تُو دَس۟ت۟گٖيرِ مَن۟ شَوَد۟ رَح۟مَتِ بٖى نِهَايَتِ تُو پَنَاهِ مَن۟ اَس۟ت۟

§128

اٰن۟ كَس۟ كِه بَح۟رِ بٖى نِهَايَتِ رَح۟مَت۟ يَاف۟ت۟ اَس۟ت۟

§129

تَك۟يَه نَه كُنَد۟ بَر۟ اٖين۟ جُز۟ءِ اِخ۟تِيَارٖى كِه يَك۟ قَط۟رَه سَرَابَس۟ت۟

§130

يَا رَب۟ اٖين۟ زِن۟دِگَانٖى هَم۟ چُو خَابَس۟ت۟

§131

وٖين۟ عُم۟رِ بٖى بُن۟يَاد۟ هَم۟ چُو بَادَس۟ت۟

§132

اِن۟سَان۟ بَزَوَال۟ دُن۟يَا بَفَنَا اَس۟ت۟ اٰمَال۟ بٖى بَقَا اٰلَام۟ بَبَقَا اَس۟ت۟

§133

بِيَا اَى۟ نَف۟سِ نَافَر۟جَام۟ وُجُودِ فَانٖى خُود۟رَا فَدَا كُن۟

§134

خَالِقِ خُود۟رَا كِه اٖين۟ هَس۟تٖى وَدٖيعَه هَس۟ت۟

§135

وَ مُل۟كِ اُو وَ اُو دَادَه فَنَا كُن۟ تَا بَقَا يَابَد۟

§136

اَز۟ اٰن۟ سِرّٖى كِه ، نَف۟ىِ نَف۟ى۟ اِث۟بَات۟ اَس۟ت۟

§137

خُدَاىِ پُر۟كَرَم۟ خُود۟ مُل۟كِ خُود۟رَا مٖى خَرَد۟ اَز۟ تُو

§138

بَهَاىِ بٖى كِرَان۟ دَادَه بَرَاىِ تُو نِگَاه۟ دَارَس۟ت۟

§139

(Hâşiye): Bu Farisî münâcat, kısalığına rağmen çox uzun həqiqətləri ihtiva etmektedir. Ankara’da otuz beş sene evvel tabedildiyi vaxt, Afgan Sefiri Sultan Ahmed çox beğenmiş və Afgan Şahına bir adet bu münâcattan hədiyyə göndermişdir. Türkçe tercümesi İhtiyarlar Risalesi’nde və On Yeddinci Söz’de olduğundan tercüme edilmedi.

§140

(Bu kısım, müellifin öz Türkçesidir)

§141

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ

§142

اِنَّ الصَّلٰوةَ كَانَت۟ عَلَى ال۟مُؤ۟مِنٖينَ كِتَابًا مَو۟قُوتًا

§143

Ey mücahidîn-i İslâm! Ey ehl-i hall ü akd! Bu fakirin bir meselede on sözünü, bir neçə nasihatini dinlemenizi rica edirəm.

§144

Evvela: Bu muzafferiyetteki hârikulâde nemət-i İlahiye bir şükran istəyər ki devam etsin, ziyade olsun. Yoxsa nemət şükrü görmezse gedər. Madam ki Kur’an’ı, Allah’ın tevfikiyle düşmanın hücumundan kurtardınız; Kur’an’ın en sarîh və en kat’î emri olan “salât” kimi feraizi imtisal etmeniz lâzımdır. Tâ onun feyzi belə hârika surətində üstünüzde tevali və devam etsin.

§145

Sâniyen: Âlem-i İslâm’ı mesrur ettiniz, muhabbet və teveccühünü kazandınız. Lâkin o teveccüh və muhabbetin idamesi, şeair-i İslâmiyeyi iltizam ilə olur. Çünki Müslümanlar İslâmiyet hesabına sizi severler.

§146

Sâlisen: Bu âlemde evliyaullah hükmünde olan gazi və şühedalara kumandanlık ettiniz. Kur’an’ın evamir-i kat’iyesine imtisal etmekle, o biri âlemde də o nurani güruha refik olmaya çalışmak, sizin kimi himmetlilerin şe’nidir. Yoxsa burada kumandan iken orada bir neferden istimdad-ı nur etmeye muztar kalacaqsanız. Bu dünya-yı deniyye, şan və şerefiyle elə bir meta deyil ki sizin kimi insanları işbâ etsin, tatmin etsin və maksud-u bizzat olsun.

§147

Râbian: Bu millet-i İslâm’ın cemaatleri çendan bir cemaat namazsız kalsa, fâsık da olsa yenə başlarındakini mütedeyyin görmək istəyər. Hattâ umum Kürdistan’da, umum memurlara dair en evvel sordukları sual bu imiş: “Acaba namaz kılır mu?” deyərlər. Namaz kılarsa mutlak emniyet edərlər, kılmazsa ne qədər muktedir olsa nazarlarında müttehemdir.

§148

Bir zaman, Beytüşşebab aşâirinde isyan vardı. Mən gittim, sordum: “Səbəb nedir?” Dediler ki: “Kaymakamımız namaz kılmırdı, rakı içirdi. Elə dinsizlere necə itaat edeceğiz?” Bu sözü söyleyenler də namazsız hem də eşkıya idiler.

§149

Hâmisen: Enbiyanın ekseri Şark’ta və hükemanın ağlebi Garp’ta gelmesi qədər-i ezelînin bir remzidir ki Şark’ı ayağa kaldıracaq din və kalptir, ağıl və felsefe deyil. Şark’ı intibaha getirdiniz, fıtratına muvafık bir cereyan veriniz. Yoxsa sa’yiniz ya hebaen gedər və ya muvakkat, sathî kalır.

§150

Sâdisen: Hasmınız və İslâmiyet düşmanı olan Frenkler, dindeki lâkaytlığınızdan çox fazla istifadə ettiler və edirlər. Hattâ diyebilirim ki hasmınız qədər İslâm’a zərər veren, dinde ihmalinizden istifadə eden insanlardır. Maslahat-ı İslâmiye və salamatlıq-i millet adına, bu ihmali a’male tebdil etmeniz gerektir.

§151

Görülmür mu ki İttihatçıların o qədər hârika azim və sebat və fedakârlıklarıyla, hattâ İslâm’ın bu intibahına da bir səbəb oldukları halde, bir derece dinde lâübalilik tavrını gösterdikleri üçün dâhildeki milletten nefret və tezyif gördüler. Hariçteki İslâmlar dindeki ihmallerini görmedikleri üçün hörməti verdiler.

§152

Sâbian: Âlem-i küfür; bütün vesaitiyle, medeniyetiyle, felsefesiyle, fünunuyla, misyonerleriyle âlem-i İslâm’a hücum və maddeten uzun zamandan beri galebe ettiği halde, âlem-i İslâm’a dinen galebe etmedi. Və dâhilî bütün fırak-ı dâlle-i İslâmiye də birer kemiye-i kalile-i muzırra surətində mahkûm kaldığı və İslâmiyet, metanetini və salabetini sünnet və cemaatle muhafaza eylediyi bir zamanda; laubaliyane, Avrupa medeniyet-i habîse kısmından süzülen bir cereyan-ı bid’atkârane, sinesinde yer tutamaz.

§153

Demək âlem-i İslâm içinde mühim və inkılabvari bir iş görmək, İslâmiyet’in desatirine inkıyad ilə ola bilər, başqa ola bilməz. Hem olmamış, olmuş isə də çabuk ölüp sönmüş.

§154

Sâminen: Zaaf-ı dine səbəb olan Avrupa medeniyet-i sefihanesi yırtılmaya yüz tutduğu bir zamanda və medeniyet-i Kur’an’ın zuhura yaxın geldiyi bir anda, lâkaydane və ihmalkârane müsbet bir iş görülmez. Menfîce, tahripkârane iş isə bu qədər rahnelere maruz kalan İslâm zaten möhtac deyildir.

§155

Tâsian: Sizin bu “İstiklal Harbi”ndeki muzafferiyetinizi və âlî hizmetinizi takdir eden və sizi can u dilden seven, cumhur-u mü’minîndir. Və bilhassa tabaka-i avamdır ki sağlam Müslümanlardır. Sizi ciddi sever və sizi tutar və sizə minnettardır və fedakârlığınızı takdir edərlər. Və intibaha gelmiş en cesîm və müthiş bir qüvvəti sizə takdim edərlər. Siz də evamir-i Kur’aniyeyi imtisal ilə onlara ittisal və istinad etmeniz maslahat-ı İslâm adına zarurîdir.

§156

Yoxsa İslâmiyet’ten tecerrüd eden bedbaht, milliyetsiz Avrupa meftunu Frenk mukallidleri, avam-ı müslimîne tercih etmək, maslahat-ı İslâm’a münafî olduğundan âlem-i İslâm nazarını başqa tarafa çevirəcək və başkasından istimdad edəcək.

§157

Âşiren: Bir yolda doqquz ihtimal-i helâket, tək bir ihtimal-i necat varsa hayatından vazgeçmiş, mecnun bir cesur lâzım ki o yola sülûk etsin. Indi iyirmi dörd saatten bir saati işgal eden farz namaz kimi zaruriyat-ı diniyede, yüzde doksan doqquz ihtimal-i necat var. Yalnız gaflet və tembellik haysiyetiyle, bir ihtimal zarar-ı dünyevî ola bilər. Halbuki feraizin terkinde, doksan doqquz ihtimal-i zərər var. Yalnız gaflet və dalalete istinad, tək bir ihtimal-i necat ola bilər. Əcəba dine və dünyaya zərər olan ihmal və feraizin terkine ne bahane bulunabilir? Hamiyet necə müsaade edər?

§158

Bâhusus bu güruh-u mücahidîn və bu yüksək Meclis’in ef’ali taklit edilir. Kusurlarını millet ya taklit və ya tenkit edəcək, ikisi də zarardır. Demək onlarda hukukullah, hukuk-u ibadı da tazammun edir. Sırr-ı tevatür və icmaı tazammun eden hədsiz ihbaratı və delaili dinlemeyen və safsata-i nəfs və vesvese-i şeytandan gelen bir vehmi qəbul eden adamlarla, həqiqi və ciddi iş görülmez.

§159

Bu inkılab-ı azîmin temel taşları sağlam gerek. Bu Meclis-i Âlînin şahsiyet-i maneviyesi, sahib olduğu qüvvət cihetiyle mana-yı saltanatı deruhte etmişdir. Əgər şeair-i İslâmiyeyi bizzat imtisal etmək və ettirmekle mana-yı hilafeti də vekâleten deruhte etmezse həyat üçün dörd şeye möhtac lakin an’ane-i müstemirre ilə günde lâekall beş defa dine möhtac olan, bu fıtratı bozulmayan və lehviyat-ı medeniye ilə ehtiyacat-ı ruhiyesini unutmayan bu milletin hâcat-ı diniyesini Meclis tatmin etmezse; bilmecburiye mana-yı hilafeti, tamamen qəbul ettiğiniz isme və lafza verəcək. O manayı idame etmək üçün qüvvəti də verəcək. Halbuki Meclis elinde bulunmayan və Meclis tarîkıyla olmayan belə bir qüvvət, inşikak-ı asâya sebebiyet verəcəkdir. İnşikak-ı asâ isə وَ اع۟تَصِمُوا بِحَب۟لِ اللّٰهِ جَمٖيعًا âyetine zıttır.

§160

Zaman cemaat zamanıdır. Cemaatin ruhu olan şahs-ı manevî daha metindir və tenfiz-i ahkâm-ı şer’iyeye daha ziyade muktedirdir. Halife-i şahsî ancaq ona istinad ilə vezaifi deruhte edə bilər. Cemaatin ruhu olan şahs-ı manevî əgər müstakim olsa ziyade parlak və kâmil olur. Əgər fena olsa çoxlu fena olur. Ferdin, iyiliği də fenalığı da mahduddur. Cemaatin isə gayr-ı mahduddur. Harice qarşı kazandığınız iyiliği, dâhildeki fenalıkla bozmayınız.

§161

Bilirsiniz ki ebedî düşmanlarınız və zıtlarınız və hasımlarınız, İslâm’ın şeairini tahrip edirlər. Elə isə zarurî vazifeniz, şeairi ihya və muhafaza etmektir. Yoxsa şuursuz olaraq şuurlu düşmana yardımdır. Şeairde tehavün, zaaf-ı milliyeti gösterir. Zaaf isə düşmanı tevkif etməz, teşci edər.

§162

حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ نِع۟مَ ال۟مَو۟لٰى وَنِع۟مَ النَّصٖيرُ

§163

İ’lem eyyühe’l-aziz!

§164

İ’lem eyyühe’l-aziz! Həqiqətlər-i imaniyeyi ispat üçün îrad edilen bürhan və delilleri tetkik ederken, bu kocaman neticeyi bu zayıf, nahif delil intac edə bilməz deyə tenkidatta bulunma. Çünki zafiyetiyle itham ettiğin o delilin sağında və solunda bulunan takviye kuvvetleri və kıtaları çox çoktur.

§165

Bəli, İslâmiyet’in sıdkına delâlet eden şahitlerden, şehîdlerden, bürhanlardan, delillerden, emarelerden hər biri, o müdafaa meydanında arkadaşını himaye etmekle sıhhat raporunu imzalayarak sağlam olduğunu tasdik edər. O da onun ilmühaberine ehl-i vukuf olur.

§166

Çünki həqiqətlər-i imaniyede hedef sübuttur, nefiy deyildir. Sabit olan bir şeyi gösterenlerin biri, min gibidir. Çünki sübutta gösterenlerin gösterme tarzları birbirine uygun və muvafık olduğundan, hər biri ötekileri tezkiye və tasdik etmiş olur.

§167

Nefiy cihetinde, nefyedenlerin şehadetlerinde tevafuk yoxdur. Nefiylerine mütehalif esbab gösterirler. Bunun üçün şehadetleri birbirinin sıhhatine delil ola bilməz. Çünki tevafuk yox.

§168

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bazen bir şeye şiddetli muhabbet, o şeyin inkârına səbəb olur. Və keza şiddet-i havf və gayet azamet və ağlın ihatasızlığı da inkâra səbəb olur.

§169

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hanzalenin çekirdeğinde hanzale ağacı mündemic və dâhil olduğu kimi cehennemin də küfür və dalalet tohumunda müstetir bulunduğunu, şuhudî bir yakîn ilə müşahede ettim. Və keza necə ki hurmanın çərdəyi, hurma ağacına hamiledir. Eynilə elə də iman habbesinde də cennetin mevcud olduğunu hads-i kat’î ilə gördüm.

§170

Çünki o çekirdeklerin ağaclara tahavvül və inkılabları garib olmadığı kimi küfür və dalalet manası da tazip edici bir cehennemi, iman və hidayet də bir cenneti intac edeceğinde istib’ad yoxdur.

§171

İ’lem eyyühe’l-aziz! Toxum olacaq bir habbenin qəlbi yani içi delindiyi zaman, əlbəttə sümbüllenip neşv ü nema bulamaz; ölür gedər. Kezalik ene ilə tabir edilen enaniyetin qəlbi, Allah Allah zikrinin şuâ və hararetiyle yanıp delinirse büyüyüp gafletle firavunlaşamaz. Və Hâlık-ı semavat və arz’a isyan edə bilməz. O zikr-i İlahî sayesinde ene mahvolur.

§172

İşte Nakşibendîler, zikir hususunda ittihaz ettikleri zikr-i hafî sayesinde qəlbin fethiyle, ene və enaniyet mikrobunu öldürmeye və şeytanın emirberi olan nefs-i emmarenin başını kırmaya muvaffak olmuşlardır. Kezalik Kādirîler də zikr-i cehrî sayesinde tabiat tağutlarını târumar etmişlerdir.

§173

İ’lem eyyühe’l-aziz! Âlemde hər şeyin yüzünde hikmət eserleri göründüğü kimi en uzaq en geniş en ince kesretin tabakaları üstünde də hikmət, ihtimam eserleri görülmektedir.

§174

Bəli, kesret və tekessürün müntehası və neticesi olan insanın sahife-i vechinde, cephesinde, cildinde, ellerinin içlerinde qələm-i qədər ilə çoxlu çizgiler, hatlar, nakışlar, nişanlar yazılmışdır. Malûmdur ki insanın bu sahifelerinde yazılan o kəlmələr, harfler, nöqtələr, harekeler, ruh-u insanîde bulunan manalara, maneviyatlara delâlet ettikleri kimi fıtratında qədər tarafından yazılan mektuplara da işarəleri vardır.

§175

Arkadaş, insanın geçen sahifelerine kaderin yazdığı hâşiye, tesadüf və ittifakın duhûlüne bir menfez bırakmamışdır.

§176

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bu dünya hayatına muhabbetle müptela olan bazı insanlar, o hayatın vücuda gelmesinden maksat və gaye, yalnız o hayata hizmet və o hayatın bekası olub başqa bir faydası olmadığını, yani Fâtır-ı Hakîm’in zevi’l-hayatta və cevher-i insaniyette vedia olaraq koyduğu bütün cihazat-ı acibe və teçhizat-ı hârikanın, seriü’z-zeval olan bu hayatın hıfzı ilə bekası üçün verildiğini zannedirlər.

§177

Halbuki kaziye elə olduğu takdirde, kainattaki gayr-ı mütenahî nizamların şehadetleriyle, sath-ı âlemde görünen hikmət, inayət, nizam-nizam-intizam, adem-i abesiyete olan delil və bürhanların, makûse olaraq abesiyete, israfa, nizam-nizam-intizamsızlığa, adem-i hikmete delil və bürhan olmaları lâzım geləcəkdir.

§178

Arkadaş! Bu dünyevî hayatın faydaları çox çoktur. O faydalardan, həyat sahibine –tasarruf və hizmeti nisbetinde– bir hisse ayrıldıktan sonra bâki kalan gayeler, semereler Fâtır-ı Hakîm’e râcidir. Bəli, insan və insanın həyatı esma-i İlahiyenin tecelliyatına bir tarladır. Və cennette rahmet-i İlahiyenin envaının cilvelerine mazhardır. Və hayat-ı uhreviyenin hârika və gayr-ı mütenahî semereleri üçün bir fidanlık və ya bir çekirdektir.

§179

Demək insan, bir sefine kaptanı gibidir. Sefinenin gayr-ı mahdud faydalarından, kaptanın alâka və hizmeti nisbetinde özünə verilir. Bâki kalan kısmı sultana râcidir. İnsan da sefine-i vücuduyla alâkası derecesinde o vücudun hayattar semeratından hissesini alır. Mütebâkisi, Sultan-ı Ezelî’ye aittir.

§180

İ’lem eyyühe’l-aziz! Dünyanın lezzetleri, zevkleri və ziynetleri; Hâlık’ımızı, Mâlik’imizi və Mevla’mızı bilmediyimiz takdirde cənnət olsa hətta cehennemdir. Bəli, elə gördüm və elə də zevk ettim. Bilhassa şefkatin ateşini söndürəcək, marifetullahtan başqa bir şey var mıdır? Bəli, marifetullah olduktan sonra, dünya lezzetlerine iştiha olmadığı kimi cənnətə hətta iştiyak geri kalır.

§181

İ’lem eyyühe’l-aziz! Dünyada cereyan eden və husule gelen hər bir şeyin iki vechi vardır. Biri âhirete bakar ki nefsü’l-emirde en sabit en ağır bu vecihdir. İkincisi dünyaya, nəfsinə, hevaya bakar. Bu vecih, hakaret, hiffet və zevalden elə bir mevkidedir ki qəlbin teessürüne, teellümüne, ızdırabına, düşüncelerine bâis olacaq bir kıymette deyildir.

§182

İ’lem eyyühe’l-aziz! İnsanların elə eblehleri vardır ki şeffaf bir zerrede şemsin timsalini və ya bir çiçeğin renginde şemsin tecellisini görse, şemsin o timsal və tecellisinden, həqiqi şemsin bütün levazımatını, hattâ âleme merkez olmasını və seyyarata olan cezbini tələb edib istəyərlər. Maahâzâ o zerrede və ya o çiçekte gördüğü timsal və tecellinin bir arızadan dolayı kayboldukları zaman, basar və basîretinin körlüğü dolayısıyla həqiqi şemsin inkârına zehab edərlər.

§183

Və keza o eblehler tecelli ilə husule gelen vücud-u zıllîyi, vücud-u həqiqi və aslîden fark edemezler, birbiriyle iltibas edərlər. Bunun üçün bir şeyde şemsin timsalini, gölgesini gördükleri zaman, şemsin hararetini, ziyasını və sair hususiyatını da istemeye başlarlar.

§184

Və keza o eblehler sinek, böcek və sair kiçik və hasis şeylere bakarken, onlarda çox yüksək bir eser-i sanat və hikmət görmekle, deyərlər: “Sâni’ bunlara çox fazla ehemmiyet vermişdir. Bir sineğin ne kıymeti ola bilər ki bu qədər masraflara, külfetlere mahal olsun?”

§185

Arkadaş! Bu kimi eblehleri ikna və işkâllerini def’ üçün dörd şeyin bilinmesi lâzımdır.

§186

Birincisi: Cənabı-Haqqın rububiyetinin kemaliyle alâkadar olan hər şey, onu tavsif edər. Lakin o şeyin, rububiyetine mazhar olduğu münasibətilə, kemalinin də mahall-i tecellisi olur. Lakin o kemal ilə muttasıf ola bilməz.

§187

İkincisi: Hər şeyden Cənabı-Haqqın nuruna bir kapı açılır. Bu kapılardan birisinin kapanması, gayr-ı mütenahî sair kapıların da kapanmasını istilzam etməz. Lakin hepsinin bir miftah ilə açılması mümkündür.

§188

Üçüncüsü: İlm-i muhitten in’ikas eden qədər, hər şeyde esma-i nuriyeden bir hisse tersim etmişdir.

§189

Dördüncüsü:

§190

اِنَّمَٓا اَم۟رُهُٓ اِذَٓا اَرَادَ شَي۟ئًا اَن۟ يَقُولَ لَهُ كُن۟ فَيَكُونُ ۝ مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ

§191

Bu ayələrin sarahatine göre, hər şeyin vücudu “Kün” emriyle bağlı olduğu kimi bütün eşyanın icad və sonradan ihyaları, bir nefs-i vâhidenin icad və ihyası gibidir. Demək icad, Cənabı-Haqq’a isnad edilirse bu qədər rahat və kolay olur. Amma esbaba və ya eşyanın özlərinə isnad edildiyi zaman, bütün ukalânın və eblehlerin hükümlerinden neş’et eden muhalatı qəbul etmeleri lâzım gəlir.

§192

İ’lem eyyühe’l-aziz! Bəyanı Möcüzə Quran, həqiqətləri durub-u emsal ilə beyan edir. Çünki daire-i uluhiyete ait həqiqətlər-i mücerrede, daire-i mümkinatta ancaq misaller ilə temessül və tavazzuh edər. Mümkin və miskin olan insan da daire-i imkânda misallere bakarak, fevkinde bulunan daire-i vücubun şuunatını, ahvalini düşünür.

§193

İ’lem eyyühe’l-aziz! Hər şeyin içine melekût, dışına da mülk denir. Bu itibarla insan ilə qəlb, birbirine hem zarf hem mazruf olur. Çünki insan mülk cihetiyle kalbe zarf olur. Melekût cihetiyle də mazruf olur.Bu kaide arş ilə kevn hakkında da tatbik edilir. Belə ki:

§194

Arş; Zâhir, Bâtın, Evvel, Âhir isimlerinin halita və karışığıdır. Bu halitada dâhil olan ism-i Zâhir itibarıyla arş, mülk; kevn, melekût olur. İsm-i Bâtın itibarıyla arş, melekût; kevn, mülk olur. Demək, arşa ism-i Zâhir nazarı ilə bakılırsa özü zarf, kevn də mazruf olur. İsm-i Bâtın gözü ilə bakılırsa özü mazruf, kevn zarf olur. Və keza ism-i Evvel itibarıyla وَكَانَ عَر۟شُهُ عَلَى ال۟مَٓاءِ âyetinin işarə ettiği kevnin bidayetini içine alır. Və ism-i Âhir itibarıyla سَق۟فُ ال۟جَنَّةِ عَر۟شُ الرَّح۟مٰنِ hadîs-i şerifinin îma ettiği kevnin nihayetini içine alır.

§195

Demək arş, elə bir halitadır ki bu dörd isimden aldığı hisseler ilə kevn ü vücudun sağını, solunu, üstünü və altını ihata etmiş olur.

§196

İ’lem eyyühe’l-aziz! Acizlik, nidanın madenidir. İhtiyaç, duanın menbaıdır.

§197

Feyâ Rabbî yâ Hâlıkî yâ Mâlikî! Səni çağırmakta hüccetim hâcetimdir. Sənə yapdığım dualarda uddetim fâkatimdir. Vesilem fıkdan-ı hile və möhtaclıqımdır. Hazinem aczimdir. Re’sü’l-malım, emellerimdir. Şefîim, Habibin aleyhissalâtü Vəssalam və rahmetindir. Affeyle, mağfiret eyle və mərhəmət eyle yâ Allah yâ Rahman yâ Rahîm, âmin!

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol