Mesnevî-i Nuriye

Lâsiyyemalar

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

(Onuncu Söz’ün bir cihette esası və Iyirmi Səkkizinci Söz’ün Arabî ikinci makamıdır.)

§2

Kainatın bütün zerratı müctemian və münferiden lisan-ı acizlik və möhtaclıq ilə vücub-u vücud və vahdetine şehadet ettikleri Sâni’-i Hakîm’e hamdler, senalar, şükürler olsun. Və kainatın tılsımını açıp âyâtını keşif və beyan eden Resulü ilə âl ü ashabına və sair enbiya və mürselîn ihvanına və ibad-ı salihîne salât ü selâmlar olsun.

§3

Arkadaş! Tabiat və esbab, bazı insanlara şükür kapısını kapatıp şirk və küfür kapısını açmışdır. Halbuki şirkin teməli sayısız muhalattan kurulmuş olduğundan haberleri yox. O muhalattan bir taneyi beyan edeyim ki şirkin ne qədər fena bulunduğunu kör gözleriyle görsünler. Belə ki:

§4

Şirk sahibi, cehalet sarhoşluğunu terk və ilim gözüyle küfrüne baktığı zaman, o küfrü iman və iz’an edebilmek üçün bir zerre-i vâhideye bir ton ağırlığında bir yük yükletmeye və hər zerrede sayısız matbaaları icad edib tabiat və esbabın eline vermeye və bütün masnuatta bütün sanat inceliklerini tabiata ders vermeye muztar və mecbur olur. Çünki hava unsurundan mesela hər bir zerre bütün nebatlar, çiçəklər, semereler üstünde konup bünyelerinde vazifesini etmək salahiyetindedir. Əgər bu zerreler, yaptıkları vazifelerde memur olub Cənabı-Haqqın emir və iradesine tabi oldukları kâfirane inkâr edilirse o zerre herhangi bir bünyeye girse o bünyenin bütün cihazatını, keyfiyetiyle teşekkülünü bilmesi lâzımdır. Bu bilginin o zerrede bulunmasını ancaq o kâfir itikad edə bilər.

§5

Maahâzâ bir semere, bir şecerenin bir misal-i musağğarıdır. Və o semeredeki çərdək, o şecerenin defter-i a’malidir. O ağacın tarih-i həyatı o çekirdekte yazılıdır. Bu itibar ilə bir semere şecerenin tamamına, bəlkə o şecerenin nevine, bəlkə küre-i arza nâzırdır. Elə isə bir semerenin sanatındaki azamet-i maneviyesi, arzın cesameti nisbetindedir. O zerreyi, sanatça hâvi olduğu o azamet-i maneviye ilə bina eden, arzı haml və bina etmekten âciz olmayacaqdır. Əcəba o kâfir münkir, kalbinde belə bir küfrü taşımakla, ağıl və zekâ iddiasında bulunması qədər bir ahmaklık var mıdır?

§6

Arkadaş! Hər bir şey üçün iki surət və şəkil vardır:

§7

Biri: Maddiyedir ki âdeta bir gömlek kimi hər şeyin vücuduna göre kaderin takdiriyle biçilmiş bu görünen suretlerdir.

§8

Diğeri: Makuledir ki bir şeyin yaşadığı bir ömürde mürur-u zamanla değiştirdiyi muhtelif maddî suretlerin içtimaından tasavvur edilen bir suret-i vehmiyedir. Bir ateşin süratle tedvirinden hasıl olan daire-i vehmiye kimi hər şeyin tarih-i hayatını bildiren və kadere medar olan və mukadderat-ı eşya denilen bu ikinci surət, makuledir.

§9

Suret-i maddiye itibarıyla hər şeyin bir nihayeti, bir gayesi olduğu kimi suret-i maneviye itibarıyla da bir nihayeti və gizli bazı hikmətlər üçün bir gayesi də vardır. Binaenaleyh hər şeyin suret-i maddiyesinde qüdrət-i Rabbanî ustadır, qədər mühendistir. Suret-i maneviyesinde isə qədər mistardır, yani teşekkülatın çizgilerini çizer; qüdrət masdardır, yani o çizgiler üstünde yapılan teşekkülat, kudretten sudûr edər.

§10

Ey kâfir! Bunu işittikten sonra iyice düşün! Bir zerreye, bir terzilik sanatını öğretmeye qüdrətin var mıdır? Özünə hâlık ittihaz ettiğin tabiat və esbab, hər şeyin muhtelif və mütenevvi suretlerini biçip dikmesine kudretleri var mıdır?

§11

Bak, ey gözden mahrum kâfir! Şecere-i yaradılışin semeresi və qüvvət və ihtiyarca esbabdan üstün olan insan, terziliğin bütün kabiliyetlerini, bilgilerini cem’edib dikenli bir şecerenin azalarına uygun bir gömleği dikemez. Halbuki Sâni’-i Hakîm, hər şeyin neması zamanında çox muntazam, cedid və taze taze gömlekleri və yeşil yeşil hulleleri kemal-i sürat və suhuletle yapar, giydirir. Fesübhanallah!

§12

Bəli münezzehtir, hər şeyin vücudu emrine bağlı olan Allah münezzehtir. Hər şeyin içyüzü elinde bulunan Sâni’ münezzehtir. Bütün mahlukata merci olan Sâni’ münezzehtir.

§13

Arkadaş! Hər bir mevcudun üstünde, Sâni’-i Ehad və Samed’in bir sikkesi, bir hâtemi olub o mevcudun Sâni’-i Ehad və Samed’in mülkü və eser-i sanatı olduğuna şehadet edirlər.

§14

Bəli, gayr-ı mütenahî ehadiyet sikkelerinden və Samedaniyet hâtemlerinden, yalnız bahar mevsiminde sahife-i arza darbedilen sikkeye bak ki bu zikrediləcək müteselsil fıkralar, cümleler o sikkeyi güneş kimi gösterirlər və izhar edirlər.

§15

Bəli, sahife-i arzda çox garib, hakîmane bir icad görünür. Bu görünen icadın gösterdiyi qüvvət və faaliyeti görmək istersen bu gelen fıkralara dikkat et:

§16

1- O icad fiili, çox azîm və geniş bir sehavet-i mutlakadan gəlir.

§17

2- Bir suhulet-i mütləq ilə, bir qüvvət-i mutlakadan çıkır.

§18

3- Mutlak bir nizam-nizam-intizamla, sürat-i mutlakada meydana gəlir.

§19

4- Mevzun və mizanlı olaraq, bir vüs’at-i mutlakada bulunur.

§20

5- Güzel bir eser-i sanat olmakla birlikdə, mutlak bir ucuzlukta görünür.

§21

6- Taalluk ettiği şeyler çox karışık olmakla birlikdə, böyük bir imtiyaz-ı mutlak və adem-i iltibas ilə yapılır.

§22

7- Mahall-i taalluku gayr-ı mütenahî olmakla birlikdə, eserlerinde çirkinlik görünmez, ahsen şəkildə husule gəlir.

§23

8- Efrad və enva arasında, bu’d-u mutlak ilə birlikdə, tevafuk-u mutlak var.

§24

Arkadaş! Bu fıkraların hər biri tək başına da o sikkeyi izhar etmeye kâfidir. Baxın, en hârika bir sehavetle en hârika bir hüsn-ü sanat, muhit bir qüdrətin hâssasıdır.

§25

Və nizam-nizam-intizamla birlikdə hârika bir suhulet, heç bir şeyden âciz olmayan muhit bir ilim sahibine mahsustur.

§26

Tartılmış kimi gayet mizanlı olmakla birlikdə, mu’cizane bir sürat-i mütləq, hər şeyi emrine və kudretine teshir eden zata mahsustur.

§27

Nevilerin çox dağınık bulunmasından, çox geniş bir tasarruf ilə hârika bir hüsn-ü sanat, ilim və kudretiyle hər şeyin yanında bulunan zata hastır.

§28

Kesret və mebzuliyet ilə birlikdə, hər ferdin sanat itibarıyla qiymətli olması, sonsuz bir zenginlikle gayr-ı mütenahî hazinelere mâlik olan zata mahsustur.

§29

Efradın ziyadesiyle karışık olmasıyla birlikdə, iltibassız və fevkalâde imtiyaz və teşahhuslara mazhar olmaları, hər şeye basîr və hər şeye şehîd və hər bir fiili özünü digər bir fiilden men’etmeyen zata mahsustur.

§30

Və keza arzda dağınık bulunan efrad arasındaki uzaklıkla birlikdə, suretçe, vücudca, teşkilatça aralarında husule gelen tevafuk; küre-i arz yed-i tasarrufunda, ilminde, hükmünde, hikmetinde bulunan zata mahsustur.

§31

Və keza nev’in kesret-i efradıyla birlikdə hər ferdin hârikulâde bir hüsn-ü yaradılışe mâlik olması, Kadîr-i Mutlak’a hastır ki az çox, kiçik və böyük hər şey ona nisbeten birdir.

§32

Geçen fıkraların hər birisinde, hər şeyin tək bir Sâni’in sun’u və sanatı olduğuna delâlet eden başqa bir ayə daha vardır. Bəli, sehavet ilə kuvve-i iktisadiye arasında və sürat ilə mizanlı olmaq arasında və ucuzlukla qiymətli olmaq arasında və karışık olmakla mümtaz bulunmak arasında tezat vardır. Bu zıtları bir fiilinde cem etmək ancaq qüdrəti hədsiz bir Sâni’-i Kadîr’e mahsustur.

§33

Hülâsa: Hər bir fıkra, tək başına hâtem-i ehadiyeti izhara kâfi olduğu takdirde, fıkraların heyet-i içtimaiyesi çox zâhir bir tarîk-i evlâ ilə hâtem-i ehadiyeti gösterir. İşte bu izahtan وَلَئِن۟ سَاَل۟تَهُم۟ مَن۟ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ لَيَقُولُنَّ اللّٰهُ âyet-i kerîmesinin sırrı zâhir oldu. Yani o inatlı münkire “Hâlık-ı semavat və arz kimdir?” deyə sorulduğu zaman çâr ü nâçâr “Allah’tır.” diyəcəkdir.

§34

Arkadaş! Uluhiyet, risalet, âhiret, kainat arasında həqiqətdə telazum vardır.

§35

Yani bunlardan birisinin vücud və sübutu, ötekisinin də vücud və sübutunu istilzam edər. Birisine iman, ötekisine də imanı icab ettirir. Bəli mesela, hər bir kəlməsi bir kitabı və hər bir harfi bir satırı içerisinde tutan bir kitabın, kâtipsiz vücudu mümkün deyildir. Kainat kitabı da Nakkaş-ı Ezelî’nin vücub-u vücuduna bağlıdır. Sarhoş olmayanlar ancaq Nakkaş-ı Ezelî’ye iman etmekle kitab-ı kainata şahit olabilirler.

§36

Və keza çoxlu sanat hârikalarına və nakış və ziynetlerin garaibine müştemil olan bir binanın bâni və sâni’siz vücudu mümkün olmadığı kimi bu âlemin vücudu da Sâni’in vücuduna tabidir. Dalalet sarhoşluğuyla sarhoş olmayanlar, onu bunsuz tasdik edemezler.

§37

Və keza deniz və nehirlerin yüzünde, şemsin aksini gösteren kabarcıklardaki güneşin parıltısı, şemsin vücudunu inkâr etmekle mümkün olmadığı kimi aklı bozuk olmayanlar üçün kemal-i nizam-nizam-intizam ilə tahavvül və teceddüd eden bu kainatın şuhudu, Bâni və Sâni’in vücub-u vücudunun tasdikiyle ola bilər. Çünki bu muhteşem kainatı, meşiet və hikmetiyle tesis və kaza və kaderinin düsturlarıyla tafsil və âdetinin kanunlarıyla tanzim və inayət və rahmetinin namuslarıyla tezyin və esma və sıfâtının cilveleriyle tenvir eden ancaq və ancaq Bâni və Sâni’dir. Bəli, Hâlık-ı Vâhid qəbul edilmediyi takdirde, kainatın zerrat və mürekkebatı adedince sonsuz ilahların qəbulüne mecburiyet hasıl olur. Və eyni zamanda, hər bir ilahın bu kainatı halk etmeye kādir olması lâzımdır. Çünki canlıın hər bir cüz’îsi, zevi’l-hayatın küllüne yani umumuna bir fihristedir. Cüz’îyi halk eden, küllîyi də halk etmeye kādir olmalıdır.

§38

Və keza ziyasız güneşin vücudu mümkün olmadığı kimi uluhiyet də tezahürsüz ola bilməz. Tezahürü isə irsal-i rusül ilə olur.

§39

Və keza hadd-i kemale bâliğ olan en yüksək bir cemalin bilinmesi, görünmesi, gösterilmesi üçün resullerin tarifi lâzımdır.

§40

Və keza kemal-i cemale bâliğ olan kemal-i hüsn-ü sanat, resullerin delâletiyle olur.

§41

Və keza rububiyet-i âmme, bəndəlik-i külliye istəyər. Bu da zülcenaheyn resullerin vahdet-i İlahiyeyi halka ilan etmeleri ilə mümkün olur.

§42

Və keza bir hüsün sahibinin isteği olmasa və bir âyenə bulunmasa və tarif edici bir şahıs tavassut etmezse onun hüsnünün görünmesi, gösterilmesi mümkün deyildir. Bu da ancaq resuller vasıtasıyla olur. Çünki resul, bəndəlikiyle Hâlık’ın hüsnüne âyinedir; risaleti cihetiyle də halka izhar və ilan edər.

§43

Və keza bir zatın cevahirle, zîqiymət eşya ilə dolu hazinelerini açıp halka göstermek və arz etmekle o zatın kudretini, zenginliğini, saltanatını ilan etmək üçün ancaq o zatın müsaadesiyle və iradesiyle emir və tayin edilmiş bir memur lâzımdır. İşte o memur resuldür.

§44

Arkadaş! Bu sıfatları haiz, bu vazifeleri en mükemmel görebiləcək Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdan başqa âlemde bir şahıs yoxdur. En câmi’ en kâmil en fâzıl o zattır. Tam tamına teşhir, tebliğ, tarif, tavsif, izhar, ilan eden o zattır.

§45

Aziz qardaş! “İman-ı billah” ilə “âhiret imanı” arasındaki telazuma geldik. Hazır ol, dinlə!

§46

Bir sultan, itaat edenlere mükâfat və isyan edenlere də mücazat etmezse saltanatı inhidama yüz çevirir. Və keza bir sultanın sağında lütuf və mərhəmət və solunda kahr və terbiye lâzımdır. Mükâfat, merhametin iktizasıdır. Terbiye də mücazatı istəyər. Mükâfat və mücazat menzilleri âhirettir.

§47

Və keza yüksək bir hikmət və adalet sahibi olan bir sultan, saltanatının şanını kusurdan saklamak üzere, özünə iltica edenleri taltif və hâkimiyetinin haşmetini göstermek üçün milletinin hukukunu muhafaza edər. Bu cihetlerin mühim bir kısmı âhirette olur.

§48

Və keza lebâleb dolu hazinelere mâlik və sehavet-i mutlakaya sahib olan bir sultan üçün umumî və daimî bir dâr-ı ziyafet lâzımdır. Və ayrı ayrı ihtiyaç sahiplerinin devam və bekalarını istəyər. Bu da ancaq âhirette olur.

§49

Və keza bir cemal sahibi, daima hüsün və cemalini görmək və göstermek istəyər. Bu isə âhiretin vücudunu istəyər. Çünki daimî bir cemal, zâil və muvakkat bir müştaka razı olmaz. Onun da devamını istəyər. Bu da âhireti istəyər.

§50

Və keza yardım isteyenlere yardım və dua edenlere cavab vermək hususunda, çox rahîmane bir şəfqət sahibi olan bir sultan –ki edna bir mahlukun edna bir isteğini derhal yapar, verir– əlbəttə bütün mahlukatın en böyük bir ehtiyacını tam bir asanlıqla yapar. Belə umumî və en mühim bir ihtiyaç ancaq âhirettir.

§51

Və keza icraatından, faaliyetinden anlaşılan çox hârika bir ihtişam içinde bir saltanatı varken, milletinin içtimaları üçün yalnız dar bir misafirhane yapılmış; daimî olaraq milleti istiab edə bilməz, daima dolar boşalır. Və bir imtihan meydanı var; hər vaxt değişir, tebeddül edər. Və sultanın bazı âsâr-ı sanatına və ihsanatına bazı numuneler göstermek üçün meclisleri var, zaman zaman tahavvül edər.

§52

Bu vaziyet, bu dar menzil və meydan və meşherden sonra daimî bir menzil, sabit saraylar, açık hazineler bulunup və sakinleri sabit və daimî kalacaklarına bilbedahe delâlet edər.

§53

Və keza dikkat sahibi bir sultan ki milletinin bütün a’mallerini, ef’allerini, hizmetlerini, hâcetlerini tamamıyla yazar və yazdırır və mülkünde cereyan eden hər bir hâdise və hər bir vakıanın suretlerini, fotoğraflarını alıb tesbit və hıfzederse əlbəttə bu vaziyet; bir muhasebenin, bir muhakemenin, bir mükâfat və mücazatın vukua geleceğine kat’î bir surette delâlet edər.

§54

Və keza mükâfat və mücazat hakkında tekrar ilə çoxlu vaadleri və tehditleri olursa və o vaad ü vaîd edilen şeyler kudretine ağır gelmezse və o şeyler raiyeti üçün çox ehemmiyetli olursa əlbəttə söz verdiyi şeylerde hilaf olmayacaqdır. Çünki hulfü’l-vaad, qüdrətin izzetine zıttır.

§55

Və keza hadd-i tevatüre bâliğ olan muhbirlerin ittifak və icmalarına göre, o muhteşem və azîm saltanatın medarı və cevelangâhı ancaq âhiret memleketidir. Bu kiçik menziller, meydanlar o azamete daimî bir mekân ola bilməz. Çünki bu kimi zâil, mütebeddil şeyler, o müstekar saltanata makar ola bilməz.

§56

Bəli, o sultan bu kiçik menzilde və meydanda çox şeyleri, içtimaları, iftirakları gösterir. Lakin bizzat maksat o şeyler deyildir. Ancaq âhiretin meydan-ı ekberinde vukua geləcək hallerin, emirlerin numunelerini göstermektir. Çünki o mahşer-i azîmde yapılacaq muameleler, bu küçücük numunelere göre cereyan edəcəkdir. Demək bu menzilde gösterilen fâni, zâil haller o âlemde bâki və daimî semereler verəcəkdir.

§57

Bəli, o sultanın bu fâni menzillerde və korkunç meydanlarda gösterdiyi hikmət, inayət, adalet, rəhmət və şefkatin fevkinde bir derecenin tasavvuru imkân haricidir. Əlbəttə bu qədər yüksək və geniş, hârika sanatlar; daimî mekânları, sabit meskenleri və zevalsiz sakinleri istəyərlər ki o böyük hikmət və adaletin hakikatlerine mazhar olsunlar. Və illâ bu görünen hikmət, inayət və merhametin inkârı lâzım gəlir. Və eyni zamanda, bu qədər hikmetinden və inayetinden zuhur eden fiiller sahibinin –hâşâ– zalim, gaddar, sefih olduğuna zehab edilir. Bu isə inkılab-ı həqiqətləri istilzam edər.

§58

Və keza bu muvakkat menzillerin saltanat-ı daimeye makar olacaq bir şekle gireceğine çoxlu deliller, bürhanlar vardır. Maahâzâ, bu âlemi icad edib o biri âlemi icad etməmək və bu kainatı vücuda getirip o biri kainatı getirmemek, bu dünyayı yaratıp o biri dünyayı yaratmamak imkânı yoxdur. Çünki rububiyetin saltanatı mükâfat və mücazatı istəyər.

§59

Və keza Sâni’-i âlem’in hər şeyi içine almış və hər şeyi istila və istiab etmiş bir rahmet-i vâsiası vardır. Validelerin, hattâ bir cihette nebatatın evladına olan şefkatleri və kiçik, zayıf yavrularının suhulet-i rızıkları, o rəhmət deryasından bir katredir. O bahr-i rahmetin azametiyle, bu fâni dünyada, bu qısa ömürde, bu qədər zəhmət və belalar ilə karışık, zâil və gayr-ı sabit olan bu nemətlər və ebedî bekayı isteyen insanlar arasında münasibət yoxdur. Və eyni zamanda, iade edilmemek üzere zeval; neməti nıkmete, şəfqəti zahmete, muhabbeti musibete və ləzzəti eleme və rəhməti zıddına kalbeder.

§60

Və keza âlemde görünen tasarrufattan anlaşılır ki Sâni’-i âlem’in çox yüksək, celalli, izzetli bir haysiyeti vardır ki bəndəlikle Sâni’i tazim etmeyenlerin və ya istihfaf edenlerin te’diblerini tehir və imhal etse hətta ihmal etməz.

§61

Və keza o sultanın emirlerini, nehiylerini kıymetsiz görüb iman ilə imtisal etmeyenler və ibadətle özlərini sevdirmeyenler və şükran ilə hürmette bulunmayanlar üçün rububiyetin ebedî karargâhında əlbəttə bir dâr-ı mükâfat və mücazat olacaqdır.

§62

Və keza bütün mahlukatta görünen hüsn-ü sanatlar, nizam-nizam-intizamlar və ihtimamlardan və hər şeyde takip edilmekte olan maslahat və faydalardan anlaşılır ki kainat taht-ı tasarrufunda bulunan Sâni’-i Zülcelal’de çox böyük bir hikmet-i âmme vardır ki itaat ilə iltica edenlerin böyük taltif və in’amlara mazhar olacakları o hikmet-i âmmenin iktizasındandır.

§63

Və keza görünür ki hər şey lâyık mevkiine vaz’edilir. Və hər hak, hak sahibine verilir. Və hər ihtiyaç sahibinin hâceti, istediyi kimi yapılır. Və hər sual edenlerin matlubları –bilhassa istidat dili ilə və ya ehtiyac-ı fitri dili ilə və ya ıztırar və zaruret dili ilə olsun– cevaplandırılır. Belə eserleri görünen bir adalete bir mahkeme-i kübra lâzımdır ki rububiyetin hâkimiyetiyle hukuk-u ibad muhafaza edilsin. Çünki fâni olan bu dünya menzili, o böyük adalet-i həqiqiyeye mazhar ola bilməz. Elə isə o böyük Sultan-ı Âdil üçün bir cennet-i bâkiye, bir cehennem-i daime lâzımdır.

§64

Və keza görünür ki bu âlemin sahibi –yaptığı bu qədər fiillerin delâletiyle– hârika bir sehavete sahib olduğu kimi nur və ziya ilə dolu güneşler və meyvə və semereler ilə hamile eşcar və ağaclar misillü çoxlu hazineleri vardır. Binaenaleyh bu ebedî sehavet, tükenmez servet ebedî bir ziyafetgâhı istəyər və devam ilə möhtacların da devam-ı vücudunu iktiza edər. Çünki nihayet bir sehavet, hârika bir kerem, daima halka ihsan və in’am etmək iktiza edər. Bu isə ihsan və in’amlara minnettar və möhtac olanların devam-ı vücudlarını istəyər.

§65

Və keza bu mu’cizeli və hikmetli ef’al-i kerîmanenin tezahüratından anlaşılır ki Sâni’-i Fâil’in çox gizli kemalâtı vardır. Və daima o kemalâtı, enzar-ı âleme arz və teşhir etmək istəyər. Çünki daimî bir kemal, daimî bir tezahür ilə takdir edicilerin devam-ı vücudlarını iktiza edər. Çünki adem-i mütləq namzet olan insan, kemalâta qiymət verməz və istihsan və takdire bedel istiskal və tahkir edər.

§66

Və keza bu güzel, müzeyyen, münevver masnuatın Sâni’i üçün mücerred manevî bir cemal vardır. Və onun, o mahfî hüsün və cemal üçün çoxlu mehasin və letaifi vardır ki qısa akıllarımız ilə idrak edemeyiz. Ezcümle: O cemalin kesif âyinelerinden biri sath-ı arzdır. Bu sath-ı arz hər asırda hər mevsimde hər vaxtte daima tecelli etmekte olan o cilvelerin gölgelerini teşhir, tavsif, ilan və izhar edər.

§67

Və keza həqiqətlər-i sabitedendir ki yüksək bir cemal sahibi bizzat öz gözüyle və bi’l-vasıta başkasının gözüyle, cemalini və cemalinin inceliklerini görmək istəyir. Binaenaleyh cemal, sermedî və daim olursa behemehal onun inceliklerini gösteren âyinelerinin də ebedî və daimî olması zarurîdir. Çünki bâki bir hüsün, fâni bir müştaka razı ola bilməz. Və zâil və fâni bir âşığın, ebedî və bâki olan mahbubuna muhabbeti adâvete kalbolur. Bəli insan, eli və ya fehmi yetişmediyi güzel bir şeyi, özünü teselli üçün takbih edər. Bu itibarla bu âlem, Sâni’i istilzam ettiği kimi Sâni’ də âlem-i âhireti istilzam edər.

§68

Və keza bu âlemin Sâni’inde çox rahîmane bir şəfqət vardır. Çünki görürük ki: bu âlemde yardım isteyen bir musibetzedeye kemal-i süratle yardım edilir. Dərgah-ı izzete iltica eden kurtulur. Sual eden sâillerin istekleri verilir. En âdi bir canlıın sesi işitilir və hâceti qəbul edilir.

§69

İşte belə bir şəfqət sahibi, nev-i beşerin en böyük en lâzım en zarurî, şedit bir hâceti hakkında, bütün insanlar adına yaptığı duada istediyi cenneti və saadet-i ebediyeyi və ba’sü ba’de’l-mevt’i yapacaqdır. Bilhassa o reis-i muhteremin bu umumî duasına, bütün zevi’l-hayat, bütün mahlukat “Âmin, âmin!” dirlər.

§70

Bak, o zat elə bir maksat, elə bir gaye üçün saadet isteyip dua edir ki insanı və bütün mahlukatı, esfel-i safilîn olan fena-yı mütləq sukuttan, kıymetsizlikten, faydasızlıktan, abesiyetten a’lâ-yı illiyyîn olan kıymete, bekaya, ulvi vazifeye, mektubat-ı Samedaniye olması derecesine çıkarır. Bak hem elə yüksək bir fîzar-ı istimdadkârane ilə istəyir və elə tatlı bir niyaz-ı istirhamkârane ilə yalvarır ki güya bütün mövcudata, semavata, arşa işittirip vecde getirip duasına “Âmin Allahümme âmin!” dedirtir.

§71

Əcəba bütün mənî-Âdem’i arkasına alıb, bu arz üstünde durup, arş-ı a’zama müteveccihen el kaldırıp, nev-i beşerin hülâsa-i bəndəlikini câmi’ həqiqət-i bəndəlik-i Ahmediye (asm) içinde dua eden bu şeref-i nev-i insan və ferîd-i kevn ü zaman olan Fahr-i kainat ne istəyir, dinleyelim. Bak, özünə və ümmetine saadet-i ebediye istəyir, beka istəyir, cənnət istəyir. Hem mevcudat âyinelerinde cemallerini gösteren bütün esma-i kudsiye-i İlahiye ilə birlikdə istəyir; o esmadan şefaat tələb edir, görürsən.

§72

Əgər âhiretin hesapsız esbab-ı mûcibesi, delail-i vücudu olmasa idi, yalnız bu zatın tək duası, baharımızın icadı qədər Hâlık-ı Rahîm’in kudretine hafif gelen bu cennetin binasına sebebiyet verecekti. Demək necə ki o zatın risaleti, bu dâr-ı imtihanın açılmasına sebebiyet verdi.

§73

لَو۟لَاكَ لَو۟لَاكَ لَمَا خَلَق۟تُ ال۟اَف۟لَاكَ sırrına mazhar oldu, onun kimi bəndəliki də o biri dâr-ı saadetin açılmasına sebebiyet verdi.

§74

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى ذٰلِكَ ال۟حَبٖيبِ الَّذٖى هُوَ سَيِّدُ ال۟كَو۟نَي۟نِ وَ فَخ۟رُ ال۟عَالَمَي۟نِ وَ حَيَاةُ الدَّارَي۟نِ وَ وَسٖيلَةُ السَّعَادَتَي۟نِ وَ ذُو ال۟جَنَاحَي۟نِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَي۟نِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ وَ عَلٰى اِخ۟وَانِهٖ مِنَ النَّبِيّٖينَ وَ ال۟مُر۟سَلٖينَ اٰمٖينَ

§75

Və keza bu âlemin geliş və gidişatında və bütün mahlukatın bir hedefe sevkinde və semavî, süflî bütün ecramın bir qüdrətə bağlı və musahhar olmasında çox böyük bir saltanat eseri görünür. Və bundan anlaşılır ki bu mevcudatta tasarruf eden Sâni’in azîm rububiyetinde hârika bir saltanatı vardır. Halbuki bu dünya menzili tahavvülata, zevale maruzdur. Sanki misafirler üçün yapılmış bir handır ki daima dolup boşalır. Ne özünün sabit bir şekli vardır və ne də içinde oturanların bir qərarı vardır. Və Sâni’-i âlem’in garib və acib sanatlarının numunelerini teşhir və ilan üçün tahavvülden hâlî kalmayan bir meşherdir. Bu itibarla o handa və o meşherde içtima eden insanlar sabit kalacaq deyillər. Çünki meskenleri sabit deyildir.

§76

İşte bu hal və bu vaziyet, bu fâni menzilden sonra o sermedî saltanata karargâh olmaq üzere sabit, bâki, ebedî, sermedî saadetlerin, cennetlerin və sarayların olacağına kat’î bir delâletle şehadet edər. Çünki fâni, bâkiye makam və medar ola bilməz. Bəli, bir melikin gəlib giden misafirleri üçün yolda yaptığı bu menzile və o menzilde oturan misafirlere bakıldığı zaman görülür ki milyonlarca lira ilə yapılan o menzil, çox az bir zaman içindir. Və ondaki ziynetler, qiymətli şeyler, həmişə surət və örneklerdir. Və misafirler o nəfs təam və yemeklerin yalnız tadına baxıb karınlarını doyuracaq derecede yemirlər. Və hər bir misafir, hususi makinesiyle o menzildeki ziynetlerin resimlerini alırlar. Və melikin də gizli memurları onların bütün harekât, ef’al və muamelelerini yazırlar. Və o melik, hər mevsimde milyonlarca o ziynetleri, o güzel şeyleri yeni geləcək misafirler üçün tahrip və tecdid edir. Və hâkeza çoxlu garib və acib şeyler görünür.

§77

İşte bu vaziyet gösterir ki o muvakkat menzil sahibinin çox yüksək qiymətli menzilleri, daireleri və ebedî, sermedî sarayları vardır. Bu kiçik menzilde görünen şeyler, haller misafirleri ebedî menzillerdeki yüksək şeylere teşvik üçün gösterilen numunelerdir.

§78

Kezalik bu dünya menzilinin və içinde oturan insanların ahvaline dikkat edilirse anlaşılır ki: Bu dünya ebedî kalmak üçün yaratılmış bir menzil deyildir. Ancaq Cənabı-Haqqın ebedî və sermedî olan “Dârü’s-selâm” menziline davetlisi olan mahlukatın içtimaları üçün bir han və bir bekleme salonudur. Bu dünya menzilinde görünen leziz şeyler, ləzzət və zevk üçün deyildir. Çünki visallerinin ləzzəti, firaklarının elemine mukabil gəlməz.

§79

Maahâzâ o lezzetlerden heç kimse tam manasıyla muradına nâil ola bilməz. Ya o lezzetlerin ömürleri qısa olur və ya insanın ömrü qısa olduğundan muradına çata bilməz. Ancaq, o lezzetler və o nəfs şeyler ibret və şükre sevk içindir. Çünki onlar Cənabı-Haqqın ehl-i iman üçün cennetlerde ihzar ettiği həqiqi nemətlərə numunelerdir.

§80

Və o müzeyyen masnuat-ı fâniye, fena və adem üçün deyildir. Ancaq onların suretleri və misalleri, manaları, neticeleri alınır; âlem-i bekada, ehl-i beka üçün ebedî manzaraların yapılmasına medar olurlar. Yaxud ebedî âlemde, Sâni’-i Ebedî istediyi şekillere sokar. Çünki o masnuat, beka içindir. Onların o zâhirî ölüm və fenaları; vazifelerinden terhistir, idam deyildir.

§81

Bəli, onların ölümleri fena olsa hətta, yalnız bir cihetten fenaya gedər, çox cihetlerden bâki kalır. Mesela, qüdrət-i Ezeliyenin yarattığı bu gül çiçeğine bak! Bəli, necə bir kəlmə ağızdan çıkar çıxmaz zâhiren fenaya giderse də Allah’ın izniyle kulaklarda, kâğıtlarda, kitaplarda milyonlarca timsalleri kaldığı kimi akıllarda da akıllar adedince manaları kalır. Kezalik o gül qısa bir zamanda vazifesi tamam olur olmaz solar, ölür gedər. Amma onu gören bütün insanların kuvve-i hâfızalarında və halefiyle hamile olan toxumlarında suretleri, manaları bâkidir. Demək o gülün toxumu olsun, kuvve-i hâfızalar olsun; o gül çiçeğinin suretini, ziynetini, menzilini hıfz üçün sanki birer fotoğraf və bekası üçün birer menzildir.

§82

Ey arkadaş! İnsan da başıboş, serseri, sahipsiz bir heyvan deyildir. Ancaq onun da bütün harekât və ef’ali yazılır, tesbit edilir və a’malinin neticeleri hıfzedilir ki muhasebe-i kübrada ona göre derece alsın.

§83

Hülâsa: Hər güz mevsiminde yapılan tahribat, geləcək bahar mevsimlerinde gelen yeni misafirler üçün yer tedarik etmək və bir nevi terhis və izinlerdir.

§84

Və keza bu âlemde tasarruf eden Sâni’in elə bir kitab-ı mübini vardır ki ne kiçik və ne böyük, o kitabda yazılıp hıfzedilmemiş heç bir şey yoxdur. O kitabın maddelerinden âlemde görünen yalnız nizam və mizan maddelerine bak! Bəli, görürük ki herhangi muvazzaf bulunan bir şey, vazifesinden terhis edilmekle daire-i vücuddan çıkarsa Fâtır-ı Hakîm onun çox suretlerini “Levh-i Mahfuz”larda tesbit edər. Və tarih-i hayatını, tohumunda və neticesinde nakşedər və çoxlu gaybî âyinelerde ibka edər.

§85

Mesela bir şecere, meyvesiyle hamile olduğu kimi toxumu da meyvə ilə hamiledir. Demək, ağacın bünyesinde semeresi mevcud olduğu kimi tohumunda da semere mevcuddur. Və keza vücuddan çıkmış çoxlu şeyler, insanın kuvve-i hâfızasında mevcud kalır.

§86

İşte bu misallerden, hıfz və hafîziyet kanunu ne derece ihatalı olduğu anlaşıldı. Bəli, bu mevcudatın sahibi çox böyük bir ihtimam ilə mülkünde cereyan eden hər şeyi taht-ı hıfz və muhafazasına almışdır. Və hâkimiyetinin muhafazası üçün sonsuz bir dikkati vardır. Və rububiyetinde tam bir nizam-nizam-intizam və saltanat vardır ki edna bir hâdiseyi, âdi bir hizmeti yazar və yazdırır. İşte bu derece ihatalı, ihtimamlı bir hıfz kanunu, əlbəttə âlem-i âhirette yapılacaq bir divan-ı muhasebata bakar.

§87

Bu muhafaza kanunu, bütün eşyada cari olduğu kimi mahlukatın en eşrefi olan insana da şâmildir. Çünki insan Cənabı-Haqqın rububiyetine ait şuunat və ahvaline şahittir. Və mahlukatın cemaatleri içinde Allah’ın birliğine dellâldır. Və mevcudatın tesbihatına müşahit və hilafet-i kübra ilə tekrim və teşrif edilmişdir. İnsan bu keramete, bu şerefe nâil olduğu halde, özünü başıboş və gayr-ı mes’ul zannetmesin. Onun da divan-ı muhasebatta çox karışık hesapları vardır. Ondan kurtulduktan sonra, müstahak olduğu yere gidəcəkdir.

§88

Bəli qüdrət-i ezeliyeye nisbetle, ölümden sonra haşrin gelmesi, güzden sonra baharın gelmesi gibidir. Bəli, nebatat kimi insanın da bir güzü, bir də baharı vardır. Bəli, geçmiş zamanda vukua gelmiş olan mu’cizat-ı qüdrət, Sâni’in bütün imkânat-ı istikbaliyeye kādir olduğuna kat’î şahit və bürhanlardır.

§89

Və keza bu âlemin mâliki, öz kudretine çox kolay və çox ehven və ibadına fevkalâde mühim və çox şedidü’l-ihtiyaç olan haşrin tekrar be-tekrar vaadinde bulunmuşdur. Malûmdur ki hulfü’l-vaad qüdrətin izzetine, rububiyetin merhametine zıttır. Çünki vaadin hilafını etmək, cehlin və ya aczin alâmetidir. Bu isə Kadîr-i Mutlak, Hakîm-i Mutlak olan zata muhaldir.

§90

Maahâzâ, insanların haşri nebatatın haşri gibidir. Bunu gören onu necə inkâr edər? Haşrin icadına olan vaadi isə bütün enbiyanın tevatürüyle və böyük insanların icmaıyla sabit olduğu kimi Qurani-Kərim’in dili ilə da sabittir.

§91

Ezcümle:

§92

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَج۟مَعَنَّكُم۟ اِلٰى يَو۟مِ ال۟قِيَامَةِ لَا رَي۟بَ فٖيهِ وَ مَن۟ اَص۟دَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدٖيثًا olan âyet-i kerîme, böyük bir şiddet və kuvvetle haşrin icadına söz verir. Lakin bazı insan çox nankördür ki bütün mövcudat, sıdkına və hak olduğuna delâlet ettiği o Mâlikü’l-mülk’ün sözlerini tasdik etməz, öz hezeyanına və ahmaklığına itimat edər.

§93

Və keza bu âlemde çox ihtişamlı bir rububiyet âsârıyla şaşaalı bir saltanatın şuâları görünmektedir. Bəli görürük ki: Koca arz –sekenesiyle birlikdə– ehlî, zelil, mutî bir heyvan kimi o rububiyetin emri altında beslenir. Güzde ölmesi, baharda dirilmesi və bir Mevlevî kimi raks-ı hareketi və sair bütün işleri o emre tabi olduğu kimi şemsin də seyyaratıyla tanzim və teshiri və sair vaziyetleri o emre bağlıdır.

§94

Halbuki azametli bu rububiyet-i sermediye və bu saltanat-ı ebediye belə zayıf, zâil, muvakkat temeller və esaslar üzerine bina edilemez. Və bu mütebeddil, belalı, kederli, fâni dünya üzerine kaim ola bilməz. Ancaq bu dünya, o azametli rububiyetin çox azîm və geniş dairesi içinde insanları tecrübe və imtihan, qüdrətin mu’cizelerini teşhir və ilan üçün kurulmuş muvakkat bir menzildir ki tahrip edilip çox muazzam, geniş, ebedî və bâki bir âleme cüz olmaq üçün tebdil ediləcəkdir. Binaenaleyh bu tebeddülat ma’rezi olan âlemin Sâni’i üçün digər tagayyürsüz, sabit bir âlemin vücudu zarurîdir.

§95

Maahâzâ, zâhirden həqiqətə geçen ervah-ı neyyire ashabı və kulûb-ü münevvere aktabı və ukûl-ü nuraniye erbabı və kurb-u huzur-u İlahîde dâhil olanlar, o Zat-ı Zülcelal’in mutîler üçün bir dâr-ı mükâfat və âsiler üçün bir dâr-ı mücazat ihzar ettiğini və çox metin vaadler ilə şedit tehditleri olduğunu kat’î ihbar edirlər. Malûmdur ki vaadleri îfa etməmək bir zülldür. Hâlık-ı âlem züll və zilletlerden münezzehtir. Və eyni zamanda, o həqiqəti ihbar eden ehl-i həqiqət və enbiya və evliya və asfiya cemaatlerine kainat bütün âyâtıyla, kelimatıyla zahîr olaraq ihbarlarını teyid və takviye edir. Ey insan! Bu haberden daha doğru bir haber və bu sözden daha doğru bir söz var mıdır?

§96

Və keza bu âlemin mutasarrıfı, dar və muvakkat bu arz meydanında, âlem-i âhiretin böyük meydanının çox misallerini, numunelerini hər vaxt gösterir.

§97

Ezcümle: Bahar mevsiminde, arzın sathında yapılan nebatî haşirlere dikkat lâzımdır. Bəli altı gün zarfında, o karışık nebatatın toxumlarından ölmüş, çürümüş, kaybolmuş olan cesetleri galatsız, haltsız kema fi’s-sâbık inşa və iade etmekle, arz meydanında nebatî haşirleri yapan qüdrət, semavat və arzı altı günde halk etmesinden âciz deyildir. Və o qüdrətə nazaran göz işarəi qədər kolay olan haşr-i insanîyi yapmamak imkânı var mıdır? Bəli, haşr-i nebatîde kelimeleri, yazıları tamamen silinmiş üç yüz min qədər sahifeleri; birlikte, bilâ-halt və bilâ-galat qısa bir zamanda eski yazılarını iade eden bir qüdrətə, tək bir sahifeden ibaret bulunan haşr-i insanî ağır gəlir mi? Hâşâ!

§98

İşte o qüdrət sahibi, lisan-ı Kur’an ile emrettiği فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ âyet-i kerîmesi bu meselenin həqiqət olduğuna sarahat ile şehadet ediyor.

§99

Ey aziz arkadaş! Cənabı-Haqqın bu tasarrufatından və şuunatından anlaşıldı ki arz meydanında yapılan nebatî haşirler və neşirler və sair içtima və iftiraklar maksud-u bizzat deyildir. Çünki o biri âlemin meydan-ı kebirinde yapılan o böyük və mühim ihtifaller ilə qısa bir zamanda yapılan bu cüz’î, gayr-ı sabit bu semereler arasında münasibət yoxdur. Ancaq bu cüz’î semereler, birtakım misal və numunelerdir ki bunların surət və neticelerine o mecma-ı kebirde muameleler tatbik və icra edilsin. Demək bu fâni şeylerin suretleri o âlemde bâki semereleri meyvə verəcəkdir.

§100

Və keza görürük ki: Sâni’-i Sermedî, Sultan-ı Ebedî, bu inhidama meyyal menzillerde və zevale mahkûm meydanlarda elə bir hikmet-i bâhirenin və bir inayet-i zâhirenin və bir adalet-i âliyenin və bir merhamet-i câmianın âsârını izhar edir ki qəlbi paslanmamış, gözü kör olmamış bir insan, aynelyakîn ilə anlar ki: O hikmetten daha ekmel bir hikmət ola bilməz. Və o âsârı görünen inayetten daha ecmel bir inayət kabil deyil. Və o emaratı görünen adaletten daha ecell bir adalet yoxdur. Və o semeratı görünen merhametten daha eşmel bir mərhəmət tasavvur edilemez.

§101

Elə isə o sultanın memleketinde daimî mekânlar, sabit meskenler, daimî və mukim sakinler bulunmazsa bu görünen hikmət, inayət, mərhəmət və adaletin, qəlb və fikir sahiplerince inkârları lâzım gəlir. Və eyni zamanda o ef’al-i hakîmane sahibinin –hâşâ– sefih, zalim olmasını istilzam edər. Bu isə həqiqəti zıddına kalbeden bir muhaldir.

§102

Ey sözlerimi dinleyen arkadaş! Haşrin vücuduna və vukuuna dair delillerin, bu zikredilen kısma, emarelere münhasır olduğunu zannetme. Qurani-Kərim’in gösterdiyi gayr-ı mütenahî emarelerden istihraç edilen həqiqət şudur ki: Hâlık’ımız, bu muvakkat dünya meşherlerinde daimî olan rububiyetinin sabit karargâhına bizleri nakledəcəkdir. Və bu seyyal memleketi sermedî bir memlekete tebdil edəcəkdir.

§103

Və yenə zannetme ki haşir və âhireti iktiza eden, Əsmaül-Hüsnadan yalnız “Hakîm, Kerîm, Rahîm, Âdil, Hafîz” isimleridir. Bəlkə kainatın tedbiriyle alâkadar olan hər bir isim, âhiret və haşri iktiza edər.

§104

Hülâsa: Haşir meselesi elə bir hakikattir ki celaliyle, cemaliyle, esmasıyla Hâlık-ı Zîşan, bütün kütüb-ü semaviye ilə enbiya və evliya və asfiyanın icmalarını tazammun eden Bəyanı Möcüzə Quran və Fahr-i kainat Hazret-i Muhammed (asm) –ekmelü’l-halk və eşrefü’l-insan– haşrin geleceğine ittifakla hükmetdikləri kimi; bu kainat də bütün âyâtıyla və kelimatıyla haşrin vücud və icadına şehadet edir. Hattâ hər bir cüzün, cüz’î olsun küllî olsun, cüz olsun küll olsun, iki vechi vardır. Bir vecihle Hâlık’a bakar, vahdaniyete delâlet edər. Digər vecihle də âhirete nâzırdır ki haşrin, âhiretin vücudlarını istəyər.

§105

Mesela, bir insan öz vücuduyla, hüsn-ü sanatıyla Sâni’in vücub-u vücuduna və vahdetine delâlet ettiği kimi; âmâl və istidatları ebede qədər uzandığı halde çox süratle ölüm və zevali, âhiretin vücuduna delâlet edər. Bütün mövcudatta görünen nizam-nizam-intizam-ı hikmət, tezyin-i inayət, taltif-i rəhmət, tevzin-i adalet, Sâni’-i Hakîm’in vücud və vahdetine şahit oldukları kimi âhiretin və saadet-i ebediyenin də icad və vücudlarına delâlet edərlər.

§106

اَللّٰهُمَّ اج۟عَل۟نَا مِن۟ اَه۟لِ السَّعَادَةِ وَاح۟شُر۟نَا فٖى زُم۟رَةِ السُّعَدَاءِ وَ اَد۟خِل۟نَا ال۟جَنَّةَ مَعَ السُّعَدَاءِ بِشَفَاعَةِ نَبِيِّكَ ال۟مُخ۟تَارِ فَصَلِّ وَسَلِّم۟ عَلَي۟هِ وَعَلٰى اٰلِهٖ كَمَا يَلٖيقُ بِرَح۟مَتِكَ وَ بِحُر۟مَتِهٖ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol