Mesnevî-i Nuriye

On Dördüncü Reşha

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

MU’CİZE-İ KÜBRADAN BİRKAÇ KATREYİ TAZAMMUN EDEN

§2

Nübüvvet-i Ahmediyeyi (asm) ispat eden deliller ne ta’dad və ne tahdid edilemez. Ehl-i tahkik və yüksək insanlarca, beyanları hakkında yapılan tasnifler çox çoktur. Acizlik və kusurum ilə “Şuâat” adlı eserimde o şemsin bazı şuâları beyan edildiyi kimi “Lemaat” adlı ikinci bir eserimde Kur’an’ın i’caz dereceleri, kırka iblağ edilmişdir. Və o vücuh-u i’cazdan belâgat-ı nazmiyeye ait bir vecih də “İşaratü’l-İ’caz” nam eserimde beyan edilmişdir. İştihası olanlara o üç kitabı tavsiye edirəm.

§3

Geçen derslerden anlaşıldığı üzere Hâlık-ı arz və semavat’ın, nev-i beşerin ıslah və terbiyesi üçün inzal ettiği Kur’an’ın çoxlu vazife və makamları vardır.

§4

Bəli Kur’an, kainatın bir tercüme-i ezeliyesidir. Və kainatın öz lisanlarıyla okudukları âyât-ı tekviniyenin tercümanıdır. Və bu kitab-ı âlemin tefsiri olduğu kimi arz, semavat sahifelerinde müstetir Əsmaül-Hüsnanın definelerini keşşaftır. Və bu âlem-i şehadete âlem-i gaybdan bir lisandır. Və âlem-i İslâm’ın güneşi olduğu kimi âlem-i âhiretin də haritasıdır. Və Cənabı-Haqqın zatına, sıfâtına, esmasına, şuunatına bir bürhan və bir tercümandır. Və keza nev-i beşerin şeriat kitabı, hikmət kitabı, dua kitabı, davet kitabı, ibadət kitabı, emir kitabı, zikir kitabı, fikir kitabı olmakla zâhiren bir kitab şeklinde isə də ihtiva ettiği fünun və ulûm cihetiyle minlərlə kitab hükmündedir.

§5

Tekrarat-ı Kur’aniyedeki i’cazın bir lem’asını beyan zımnında altı noktadan ibarettir.

§6

Birinci Nöqtə: Kur’an; bir zikir kitabı, bir dua kitabı, bir davet kitabı olduğuna nazaran, surelerinde vukua gelen tekrar, belâgatça ayn-ı isabet və ayn-ı hikmettir. Çünki zikir və duadan maksat sevaptır və merhamet-i İlahiyeyi celbetmektir. Malûmdur ki bu kimi hususlarda fazlasıyla tekrar lâzımdır ki o nisbette sevap kazanılsın və mərhəmət celbedilsin. Hem də zikrin tekrarı qəlbi tenvir edər. Duanın tekrarı bir takrirdir. Davet də tekrarı nisbetinde təsiri, tekidi vardır.

§7

İkinci Nöqtə: Kur’an, bütün beşerin tabakatına hitap və deva olduğu üçün zeki gabî, takî şakî, zâhid gayr-ı zâhid, bütün insan tabakaları bu hitab-ı İlahiyeye mazhar və bu eczahane-i Rahmaniyeden ilaç almaya hakları vardır. Halbuki Kur’an’ı tamamen və daima okumak hər kəsə müyesser deyildir. Bunun üçün lüzumlu olan maksatlar, hüccetler bilhassa uzun surelerde tekrar edilmişdir ki hər bir surə hemen hemen bir kiçik Kur’an hükmünde olsun ki hər kəs suhuletle istediyi vaxt istediyi sureyi okumakla tam Kur’an’ın sevabını kazanabilsin. Bəli وَلَقَد۟ يَسَّر۟نَا ال۟قُر۟اٰنَ لِلذِّك۟رِ olan âyet-i kerîme bu həqiqəti ispat edir.

§8

Üçüncü Nöqtə: Cismanî ihtiyaçlar vakitlerin ihtilaflarıyla tebeddül edər. Noksan və fazlalaşır. Mesela, havaya olan ihtiyaç hər anda var. Suya olan ihtiyaç, midenin harareti zamanlarında olur. Gıdaya olan hâcet, hər günde olur. Ziyaya olan ihtiyaç, ale’l-ekser haftada bir defa lâzımdır. Və hâkeza…

§9

Kezalik manevî ihtiyaçlar da vakitleri muhtelif və mütefavittir. Hər anda “Allah” kelimesine ihtiyaç vardır. Hər vaxt “Besmele”ye hər saatte “Lâ ilahe illallah”a ihtiyaç vardır. Və hâkeza…

§10

Binaenaleyh ayələrin, kelimelerin tekrarı, ihtiyaçların tekrarından ileri gəlir. Və keza o kimi hükümlere olan ehtiyacın şiddetine işarətir.

§11

Dördüncü Nöqtə: Bilirsiniz ki Kur’an, bu metin din-i azîmin esasatını və İslâmiyet’in erkânını tesis ettiği kimi içtimaat-ı beşeriyeyi tebdil eden bir kitaptır. Malûmdur ki müessis olan zat, vaz’ettiği esasları güzelce yerleştirmek üçün tekrarlara çox ehtiyacı olur. Bəli, tekrar edilen şey sabit kalır, takarrur edər, unutulmaz.

§12

Və keza Kur’an, beşerin muhtelif tabakalarından kālî və ya halî yapılan suallere lâzım olan cavabları veren umumî bir mürşid-i mücîbdir. Malûm ya, sual tekerrür ederse cavab da tekerrür edər.

§13

Beşinci Nöqtə: Bilirsiniz ki Kur’an, çox böyük meselelerden bahseder. Və kalpleri iman və tasdike davet edər. Və çox ince hakikatlerden bahis açar. Akılları marifete, dikkate tahrik edər. Binaenaleyh o mesailin, o ince həqiqətlərin, kalplerde, efkârda tesbit və takriri üçün suver-i muhtelifede türlü türlü üsluplarla tekrara ihtiyaç vardır.

§14

Altıncı Nöqtə: Bilirsiniz ki hər ayə üçün bir zâhir var, bir bâtın var, bir had var, bir muttala’ var. Və hər bir kıssa üçün çox vecihler, hükümler, faydalar, maksatlar vardır. Binaenaleyh muayyen bir ayə, hər yerde öbür münasib bir vecih üçün bir fayda üçün zikredilebilir. Bu itibarla zâhiren tekrar görünse hətta həqiqətdə tekrar deyildir.

§15

Kur’an’ın felsefî mesail-i kevniyenin bir kısmında ihmal ilə bir kısmında ibham ilə o biri kısmında icmal ilə işarə ettiği derece-i i’cazı altı nükte zımnında izah edirik.

§16

Birinci Nükte:

§17

S: Ne üçün Kur’an da hikmət və felsefe kimi kainattan bahsetmir?

§18

C: Felsefe həqiqətdən udûl etmiş, kainata mana-yı adı ilə bakarak kainatı, kainat hesabına istihdam edir. Kur’an isə Hak’tan hak ilə nâzil olmuş, həqiqətə gidir. Mevcudata mana-yı harfiyle bakarak Hâlık’ının hesabına istihdam edir.

§19

S: Ulvi və süflî ecramın mahiyetleri, şekilleri, hareketleri hakkında fennin verdiyi beyanat kimi beyan lâzım iken mübhem bırakılmışdır?

§20

C: Bu kimi meselelerde ibham daha mühimdir. Və icmal daha cemil və güzeldir. Çünki Kur’an, istitradî və tebeî olaraq Cənabı-Haqqın zatına, sıfâtına istidlal üçün kainattan bahsedir. İstidlalin birinci şartı, delilin neticeden daha zâhir və malûm olması lâzımdır. Əgər fencilerin iştihası kimi “Şemsin sükûnuna, arzın hareketine bakmakla Allah’ın azametini anlayın.” demiş olsaydı, delil müddeadan daha hafî olurdu. Və insanların ekserisi, ekser zamanlarda fehmedemediklerinden inkâra zehab ederlerdi. Halbuki irşad və hidayet zamanlarında cumhurun derece-i fehimleri nazara alınarak ona göre söz söylemek icab edər.

§21

Maahâzâ ekseriyete yapılan müraattan, ekalliyette kalanın mahrumiyeti neş’et etməz. Çünki onlar da istifadə edirlər. Amma mesele makûse olursa ekseriyet mahrum kalır, istifadə edə bilməz. Çünki fehimleri kāsırdır.

§22

Və sâniyen: Belâgat-ı irşadiyenin şe’nindendir ki avamın nazarına, âmmenin hissine, cumhurun fehmine göre hərəkət yapılsın ki nazarları tevahhuş, fikirleri kabulden imtina etmesin. Binaenaleyh cumhura olan hitabın en beliği zâhir, basit, sehil olmasıdır ki âciz olmasınlar. Muhtasar olsun ki melûl olmasınlar. Mücmel olsun ki lüzumlu olmayan tafsilden nefret etmesinler.

§23

Və sâlisen: Kur’an, mevcudatın ahvalinden ancaq Hâlıkları üçün bahseder. Mevcudatın zatlarına ait deyildir. Bu itibarla Kur’anca en mühim, kainatın Hâlık’a nâzır olan ahvalidir. Fen isə Hâlık’ı işe katmır. Kainatın ahvalinden bizatiha bahsedir.

§24

Və keza Kur’an bütün insanlara hitap edər. Və ekseriyetin fehmini müraat edər ki tahkiki bir marifet sahibi olsunlar. Fen isə yalnız fenciler ilə konuşur. Avamı nazara almır. Sadə xalq taklitte kalır. Bu itibarla fennin tafsilatını ihmal və ya ibham, maslahat-ı âmme və menfaat-i umumiyeye nazaran ayn-ı isabet və ayn-ı hikmettir.

§25

Və râbian: Kur’an, bütün zamanları tenvir və bütün insanları irşad eden bir kitaptır. Bu itibarla irşadın belâgatı icabınca ekseriyeti, nazarlarında bedihî olan meselelere qarşı mükâbereye, mugalataya îka və icbar etməmək lâzımdır. Və onlarca mahsûs, meşhud, maruf olan bir şeyi lüzumsuz yerde tağyir etməmək lâzımdır.

§26

Və keza vazife-i asliyece ekseriyete lâzım olmayan şeyin ihmal və ya icmali lâzımdır. Mesele, şemsin zatından, mahiyetinden bahsetmek deyildir. Ancaq âlemi tenvir etmekle, yaradılışin nizam merkezi və âleme mihver olması kimi hârika şeyleri ihtiva eden vazifesinden bahsetmekle, Hâlık’ın azamet-i kudretini efkâr-ı âmmeye ibraz etmektir.

§27

İkinci Nükte: وَجَعَل۟نَا ( الشَّم۟سَ ) سِرَاجًا

§28

S: Ne üçün şems “sirac”la tavsif edilmişdir. Halbuki ehl-i fence şems, arza tabi deyildir ki ona sirac olsun. Bəlkə arz ilə seyyarat özünə tabi olan bir merkezdir?

§29

C: “Sirac” tabiri belə bir tasvire işarətir ki: Âlem bir saray gibidir. Mevcudatı, o sarayın müştemilatı, tezyinatı makamında olduğu kimi şems də o saray halkını tenvir eden İlahî bir lüküstür.

§30

Və keza “sirac” tabiri Cənabı-Haqqın rububiyetinden doğan vüs’at-i rahmetine və o rəhmət içinde derece-i in’am və ihsanına bir ihtar və azamet-i saltanatı içinde vahdaniyetine bir ilandır ki müşriklerin mabud ittihaz ettikleri kocaman şems, âlem sarayında lüküs vazifesiyle muvazzaf, musahhar bir memur və bir hizmetkârdır. Malûmdur ki lamba hizmetini gören camid bir şeyin ibadəte, yani mabud olmaya heç liyakati var mıdır?

§31

Üçüncü Nükte: Kur’an’ın takip ettiği makasıd-ı esasiye və anâsır-ı asliye: Bəndəlikle tevhid, risalet, haşir, adalet olmaq üzere dörttür. Digər bahsetdiyi meseleler ancaq bu maksatlara vesilelerdir. Bu itibarla vesilelerde yapılacaq tafsilat, ol babdaki kavaide muhaliftir. Çünki malayani ilə iştigal, maksadı geri bırakır. Bunun içindir ki bazı mesail-i kevniyede Bəyanı Möcüzə Quran ihmal və ya ibham və ya icmal yapmışdır.

§32

Və keza Kur’an’ın muhataplarından kısm-ı ekseri avamdır. Sadə xalq sınıfının həqiqətlər-i İlahiyenin ince və müşkül kısmına fehimleri kādir deyildir. Ancaq təmsil və icmaller ilə fehimlerine yakınlaştırmak lâzımdır. Bunun içindir ki Kur’an, kesret ilə temsilleri zikredir. Və istikbalde keşfediləcək bazı mesailde də icmal yapır.

§33

Dördüncü Nükte: Bu nükte mütercim tarafından tayyedilmişdir.

§34

Beşinci Nükte: Müellif-i muhteremi tarafından tayyedilmişdir.

§35

Kur’an başqa kelâmlar ilə mukayese edilmez. Aralarında münasibət yoxdur. Bəli kelâmın ulviyetine, kuvvetine, hüsnüne, cemaline qüvvət veren; mütekellim, muhatap, maksat, makam olmaq üzere dörd şeydir. Ediblerin zannetdikləri kimi yalnız makam deyildir. Demək, bir kelâmın derece-i kuvvetini anlamaq istediyin zaman; kāiline, muhatabına, gayesine, mevzuuna bak. Bunların dereceleri nisbetinde kelâmın derecesi anlaşılır.

§36

Bəli mesela, o kelâm emir və ya nehiy olursa irade və qüdrəti tazammun ettiğinden derecesine göre tezauf edir. Mesela, Kur’an’ın يَٓا اَر۟ضُ اب۟لَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَق۟لِعٖى âyetiyle, sema və arza verdiyi emrin tazammun ettiği yüksək və kat’î irade və qüdrət ilə derhal semaî sehab çekilir, arz da suyunu yutar.

§37

Və keza arz və semaya اِئ۟تِيَا طَو۟عًا اَو۟ كَر۟هًا âyetiyle verilen emri itaatle qəbul etmelerinden, o emirdeki irade və qüdrətin derece-i qüvvəti və dolayısıyla kelâmın derece-i ulviyeti tebarüz edər. Lakin insanların camidata verdikleri emirler, mütekellimindeki irade və qüdrətin zafiyeti nisbetinde ruhsuz, hayalî hezeyanlardan farkları yoxdur.

§38

İ’lem eyyühe’l-aziz! Cənabı-Haqqın “A’lem, Ekber, Erham, Ahsen” kimi esma və sıfât və ef’alinde kullanılan ism-i tafdil tevhide naks deyildir. Çünki maksat, bizzat və həqiqi bir mevsufu gayr-ı həqiqi və ya aklî bir imkânla və ya vehmî bir mevsufa tafdil etmektir.

§39

Və keza izzet-i İlahiyeye də münafî deyildir. Çünki maksat, sıfât və ahval-i İlahiye ilə mahlukatın sıfât və ef’ali arasında bir muvazene etmək deyildir. Yani ikisini bir seviyede tuttuğundan sonra, bunu ona tafdil etmək deyildir ki sıfât-ı İlahiyeye bir naks olsun.

§40

Bəli masnuattaki kemalât, Cənabı-Haqqın kemalinden in’ikas eden bir gölge olduğuna nazaran masnuat, sıfât-ı İlahiye ilə muvazene hakkına mâlik deyildir.

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol