Sözler

Onuncu Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Haşir Bahsi

§2

İhtar: Bu risalelerde teşbih və temsilleri, hekayələr surətində yazdığımın səbəbi hem teshil hem həqiqətlər-i İslâmiye ne qədər makul, mütenasip, muhkem, mütesanid olduğunu göstermektir. Hikâyelerin manaları, sonlarındaki hakikatlerdir. Kinaiyat kabîlinden yalnız onlara delâlet edərlər. Demək, hayalî hekayələr deyil, doğru hakikatlerdir.

§3

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§4

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§5

Birader, haşir və âhireti basit və sadə xalq dili ilə və vâzıh bir tarzda beyanını istersen elə isə bu təmsili hekayəciğe nəfsimlə birlikdə bak, dinlə:

§6

Bir zaman iki adam, cənnət kimi güzel bir memlekete –bu dünyaya işarətir– gidirlər. Bakarlar ki hər kəs ev, hane, dükkân kapılarını açık buraxıb muhafazasına dikkat etmirlər. Mal və para, meydanda sahipsiz kalır. O adamlardan biri, hər istediyi şeye elini uzatıp ya çalır, ya gasbedir. Hevesine tebaiyet edib hər nevi zulmü, sefaheti irtikâb edir. Ahali də ona çox ilişmirlər.

§7

Digər arkadaşı ona dedi ki:

§8

“Ne yapırsan? Ceza çekəcəksən, məni də belaya sokacaqsan. Bu mallar mîrî malıdır. Bu ahali çoluk çocuğuyla əsgər olmuşlar və ya memur olmuşlar, bu işlerde sivil olaraq istihdam edilirlər. Onun üçün sənə çox ilişmirlər. Lakin nizam-nizam-intizam şedittir. Padşahın hər yerde telefonu var və memurları bulunur. Çabuk git, dehalet et.” dedi.

§9

Lakin o sersem inat edib dedi:

§10

“Yok, mîrî malı deyil, bəlkə vakıf malıdır, sahipsizdir. Hər kəs istediyi kimi tasarruf edə bilər. Bu güzel şeylerden istifadeyi men’edəcək heç bir səbəb görmürəm. Gözümle görmezsem inanmayacağam.” dedi. Hem feylesofane çox safsatiyatı söyledi.

§11

İkisi arasında ciddi bir münazara başladı. Evvela o sersem dedi:

§12

“Padşah kimdir? Tanımam.”

§13

Sonra arkadaşı ona cevaben: “Bir köy muhtarsız olmaz. Bir iğne ustasız olmaz, sahipsiz ola bilməz. Bir harf kâtipsiz ola bilməz, bilirsən. Necə olur ki nihayet derecede muntazam bu memleket hâkimsiz olur? Və bu qədər çox servet ki hər saatte bir şimendifer (Hâşiye[1]) gaibden gəlir kimi qiymətli, musanna mallarla dolu gəlir. Burada dökülür, gidir. Necə sahipsiz olur? Və hər yerde görünen ilannameler və beyannameler və hər mal üstünde görünen turra və sikkeler, damgalar və hər köşesinde sallanan bayraklar necə mâliksiz ola bilər? Sən anlaşılır ki bir parça Frengî okumuşsun, bu İslâm yazılarını okuyamırsan hem də bilenden sormursan. İşte gel, en böyük fermanı sənə okuyacağam.”

§14

O sersem döndü, dedi:

§15

“Haydi padşah var lakin mənim cüz’î istifadem ona ne zərər verebilir, hazinesinden ne noksan edər? Hem burada hapis mapis yoxdur, ceza görünmür.”

§16

Arkadaşı ona cevaben dedi:

§17

“Yahu bu görünen memleket bir manevra meydanıdır. Hem sanayi-i garibe-i sultaniyenin meşheridir. Hem muvakkat, temelsiz misafirhaneleridir. Görmür musun ki hər gün bir kafile gəlir, biri gedər, kaybolur. Daima dolar, boşanır. Bir zaman sonra bu memleket tebdil ediləcək, bu ahali başqa və daimî bir memlekete naklediləcək. Orada hər kəs hizmetine mukabil ya ceza, ya mükâfat görəcək.” dedi.

§18

Yenə o hain sersem, temerrüd edib “İnanmam. Heç mümkün müdür ki bu memleket harap edilsin, başqa bir memlekete göç etsin.” dedi.

§19

Bunun üzerine emin arkadaşı dedi:

§20

“Madam bu derece inat və temerrüd edersin. Gel, hadd ü hesabı olmayan delail içinde On İki Surət ilə sənə gösterəcəyəm ki bir mahkeme-i kübra var, bir dâr-ı mükâfat və ihsan və bir dâr-ı mücazat və zindan var və bu memleket hər gün bir derece boşandığı kimi bir gün gəlir ki bütün bütün boşanıp harap ediləcək.

§21

Birinci Surət: Heç mümkün müdür ki: Bir saltanat, bâhusus belə muhteşem bir saltanat, hüsn-ü hizmet eden mutîlere mükâfatı və isyan edenlere mücazatı bulunmasın. Burada yox hükmündedir.

§22

Demək, başqa yerde bir mahkeme-i kübra vardır.

§23

İkinci Surət: Bu gidişata, icraata bak! Necə en fakir, en zayıftan tut, tâ hər kəsə mükemmel, mükellef erzak verilir; kimsesiz hastalara çox güzel bakılır. Hem gayet qiymətli və şahane təamlar, kaplar, murassa nişanlar, müzeyyen elbiseler, muhteşem ziyafetler vardır. Bak, sənin kimi sersemlerden başqa, hər kəs vazifesine gayet dikkat edər. Kimse zerrece haddinden tecavüz etməz. En böyük şahıs, en böyük bir itaatle mütevaziane bir havf və heybet altında hizmet edər.

§24

Demək, bu saltanat sahibinin çox böyük bir keremi, çox geniş bir merhameti var. Hem çox böyük izzeti, çox celalli bir haysiyeti, namusu vardır. Halbuki kerem isə in’am etmək istəyər. Mərhəmət isə ihsansız ola bilməz. İzzet isə gayret istəyər. Haysiyet və namus isə edepsizlerin te’dibini istəyər. Halbuki bu memlekette o mərhəmət, o namusa lâyık binden biri yapılmır. Zalim izzetinde, mazlum zilletinde kalıp buradan göçüp gidirlər.

§25

Demək, bir mahkeme-i kübraya bırakılır.

§26

Üçüncü Surət: Bak, ne qədər âlî bir hikmət, bir nizam-nizam-intizamla işler dönür. Hem ne qədər həqiqi bir adalet, bir mizanla muameleler görülür. Halbuki hikmet-i hükûmet isə saltanatın cenah-ı himayesine iltica eden mültecilerin taltifini istəyər. Adalet isə raiyetin hukukunun muhafazasını istəyər; tâ hükûmetin haysiyeti, saltanatın haşmeti muhafaza edilsin. Halbuki bu yerlerde o hikmete, o adalete lâyık binden biri icra edilmir. Sənin kimi sersemler, çoğu ceza görmeden buradan göçüp gidirlər.

§27

Demək, bir mahkeme-i kübraya bırakılır.

§28

Dördüncü Surət: Bak, hadd ü hesaba gelmeyen bu sergilerde olan misilsiz mücevherat, bu sofralarda olan emsalsiz mat’umat gösterirlər ki bu yerlerin padşahının hədsiz bir sehaveti, hesapsız dolu hazineleri vardır. Halbuki belə bir sehavet və tükenmez hazineler, daimî və istenilen hər şey içinde bulunur bir dâr-ı ziyafet istəyər. Hem istəyər ki o ziyafetten telezzüz edenler orada devam etsinler. Tâ zeval və firak ilə elem çekmesinler. Çünki zeval-i elem, ləzzət olduğu kimi zeval-i ləzzət də elemdir.

§29

Bu sergilere bak və bu ilanlara dikkat et! Və bu dellâllara kulak ver ki mu’ciz-nüma bir padşahın antika sanatlarını teşkil və teşhir edirlər. Kemalâtını gösterirlər. Misilsiz cemal-i manevîsini beyan edirlər. Hüsn-ü mahfîsinin letaifinden bahsedirlər. Demək, onun olduqca mühüm, hayret verici kemalât və cemal-i manevîsi vardır.

§30

Gizli, kusursuz kemal isə takdir edici, istihsan edici, mâşâallah deyip müşahede edicilerin başlarında teşhir istəyər. Mahfî, nazirsiz cemal isə görünmek və görmək istəyər. Yani, öz cemalini iki vecihle görmək: Biri, muhtelif âyinelerde bizzat müşahede etmək. Diğeri, müştak seyirci və mütehayyir istihsan edicilerin müşahedesi ilə müşahede etmək istəyər. Hem görmək hem görünmek hem daimî müşahede hem ebedî işhad istəyər.

§31

Hem o daimî cemal, müştak seyirci və istihsan edicilerin devam-ı vücudlarını istəyər. Çünki daimî bir cemal, zâil müştaka razı ola bilməz. Çünki dönmemek üzere zevale mahkûm olan bir seyirci, zevalin tasavvuruyla muhabbeti adâvete döner, hayret və hörməti tahkire meyleder. Çünki insan, bilmediyi və yetişmediyi şeye düşmandır. Halbuki bu misafirhanelerden hər kəs çabuk gedib kaybolur. O kemal və o cemalin bir ışığını bəlkə zayıf bir gölgesini, bir anda baxıb doymadan gidir.

§32

Demək, bir seyrangâh-ı daimîye gidilir.

§33

Beşinci Surət: Bak, bu işler içinde görünür ki o misilsiz zatın çox böyük bir şəfqəti vardır. Çünki hər musibetzedenin imdadına koşturur, hər suale və matluba cavab verir. Hattâ bak, en edna bir hâcet, en edna bir raiyetten görse şefkatle kaza edir. Bir çobanın bir koyunu, bir ayağı incinse ya merhem ya baytar gönderir.

§34

Gel gidelim, bu adada böyük bir içtima var. Bütün memleket eşrafı orada toplanmışlar. Bak, çox böyük bir nişanı taşıyan bir yaver-i ekrem bir nutuk okur. O şəfqətli padşahından bir şeyler istəyir. Bütün ahali: “Evet, bəli biz də istirik.” dirlər. Onu tasdik və teyid edirlər. Indi dinlə, bu padşahın sevgilisi dir ki:

§35

“Ey bizi nimetleriyle perverde eden sultanımız! Bizə gösterdiyin numunelerin və gölgelerin asıllarını, menbalarını göster. Və bizi makarr-ı saltanatına celbet. Bizi bu səhralarda mahvettirme. Bizi huzuruna al. Bizə mərhəmət et. Burada bizə tattırdığın leziz nemətlərini orada yedir. Bizi zeval və teb’id ilə tazip etme. Sənə müştak və müteşekkir bu mutî raiyetini başı boş buraxıb idam etme.” dir və çoxlu yalvarır. Sən də işitirsən.

§36

Əcəba bu qədər şəfqətli və kudretli bir padşah, heç mümkün müdür ki en edna bir adamın en edna bir meramını ehemmiyetle yerine getirsin, en sevgili bir yaver-i ekreminin en güzel bir maksudunu yerine getirmesin? Halbuki o sevgilinin maksudu, umumun da maksududur. Hem padşahın marzîsi hem mərhəmət və adaletinin muktezasıdır. Hem ona rahattır, ağır deyil. Bu misafirhanelerdeki muvakkat nüzhetgâhlar qədər ağır gəlməz. Madam ki numunelerini göstermek üçün beş altı gün seyrangâhlara bu qədər masraf edir, bu memleketi kurdu. Əlbəttə həqiqi hazinelerini, kemalâtını, hünerlerini makarr-ı saltanatında elə bir tarzda gösterəcək, elə seyrangâhlar açacaq ki akılları hayrette bırakacaq.

§37

Demək, bu meydan-ı imtihanda olanlar, başı boş deyillər, saadet sarayları və zindanlar onları beklirlər.

§38

Altıncı Surət: İşte gel, bak, bu muhteşem şimendiferler, tayyareler, teçhizatlar, depolar, sergiler, icraatlar gösterirlər ki perde arkasında çox muhteşem bir saltanat vardır, (Hâşiye[2]) hükmedir. Belə bir saltanat, özünə lâyık bir raiyet istəyər. Halbuki görürsən, bütün raiyet bu misafirhanede toplanmışlar. Misafirhane isə hər gün dolar, boşanır. Hem bütün raiyet, manevra üçün bu meydan-ı imtihanda bulunurlar. Meydan isə hər saat tebdil edilir. Hem bütün raiyet, padşahın qiymətli ihsanatının numunelerini və hârika sanatlarının antikalarını sergilerde temaşa etmək üçün bu teşhirgâhta bir neçə dakika durup seyredirlər. Meşher isə hər dakika tahavvül edir. Giden gəlməz, gelen gedər.

§39

İşte bu hal, bu vaziyet kat’î gösterir ki, bu misafirhane və bu meydan və bu meşherlerin arkasında daimî saraylar, müstemir meskenler, bu numunelerin və suretlerin hâlis və yüksək asıllarıyla dolu bağ və hazineler vardır.

§40

Demək, burada çabalamak onlar içindir. Şurada çalıştırır, orada ücret verir. Hər kəsin istidadına göre orada bir saadeti var.

§41

Yeddinci Surət: Gel, bir parça gezelim, bu medeni ahali içinde ne var, ne yox görelim. İşte bak hər yerde, hər köşede, müteaddid fotoğraflar kurulmuş, surət alırlar. Bak, hər yerde müteaddid kâtipler oturmuşlar, bir şeyler yazırlar. Hər şeyi kaydedirlər. En ehemmiyetsiz bir hizmeti, en âdi bir vukuatı zapt edirlər. Hâ, bu yüksək dağda padşaha mahsus bir böyük fotoğraf kurulmuş ki (Hâşiye[3]) bütün bu yerlerde ne cereyan edər, suretini alırlar. Demək, o zat emretmiş ki mülkünde cereyan eden bütün muamele və işler zapt edilsin. Demək olur ki o zat-ı muazzam bütün hâdisatı kaydettirir, suretini alır. İşte bu dikkatli hıfz və muhafaza, əlbəttə bir muhasebe içindir.

§42

Indi, en âdi raiyetin en âdi muamelelerini ihmal etmeyen bir Hâkim-i Hafîz, heç mümkün müdür ki raiyetin en büyüklerinden en böyük amellerini muhafaza etmesin, muhasebe etmesin, mükâfat və mücazat vermesin? Halbuki o zatın izzetine və gayretine dokunacaq və şe’n-i merhameti heç qəbul etmeyəcək muameleler, o büyüklerden sudûr edir. Burada cezaya çarpmır.

§43

Demək, bir mahkeme-i kübraya bırakılır.

§44

Səkkizinci Surət: Gel, ondan gelen bu fermanları sənə okuyacağam. Bak, mükerrer vaad edir və şiddetli tehdit edir ki “Sizleri oradan alıb makarr-ı saltanatıma getirəcəyəm və mutîleri mesud, âsileri mahpus edəcəyəm. O muvakkat yeri harap edib müebbed sarayları, zindanları hâvi digər bir memleket kuracağam.” Hem o vaad ettiği şeyler, ona gayet rahattır. Raiyetine gayet mühimdir. Vaadinde hulf isə izzet-i iktidarına gayet zıttır.

§45

İşte bak ey sersem! Sən yalancı vehmini, hezeyancı aklını, aldatıcı nəfsini tasdik edirsən. Və heç bir vechile hulf və hilafa mecburiyeti olmayan və heç bir cihetle hilaf haysiyetine yakışmayan və bütün görünen işler sıdkına şehadet eden bir zatı tekzip edirsən. Əlbəttə böyük bir cezaya müstahak olursun. Misalin buna benzer ki: Bir yolcu, güneşin ziyasından gözünü kapır, hayaline bakır; vehmi, bir yıldız böceği kimi kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu tenvir etmək istəyir. Madam ki vaad etmiş, yapacaqdır. Halbuki îfası ona çox rahat və bizə və hər şeye və ona və saltanatına çoxlu lâzımdır.

§46

Demək, bir mahkeme-i kübra, bir saadet-i uzma vardır.

§47

Doqquzuncu Surət: Indi gel! Bu dairelerin və cemaatlerin bazı rüesalarına ki (Hâşiye[4]) hər biri bizzat padişahla görüşəcək hususi birer telefonu var, hem bazı onun huzuruna çıkmışlar. Ne dirlər bak: Bunlar ittifakla ihbar edirlər ki o zat, mükâfat və mücazat üçün çox muhteşem və dehşetli bir yer ihzar etmiş. Gayet kavî vaad və şiddetli tehdit edir. Hem onun izzət və celaleti heç bir vecihle hulfü’l-vaade tenezzül edib tezellülü qəbul etməz.

§48

Halbuki o muhbirler hem tevatür derecesinde çox hem icma kuvvetinde bir ittifakla haber verirlər ki bu bazı âsârı görünen saltanat-ı azîmenin medarı və makarrı, buradan uzaq bir başqa memlekettedir və bu meydan-ı imtihanda binalar muvakkattırlar. Sonra daimî saraylara tebdil ediləcək. Bu yerler değişecekler. Çünki eserleriyle azameti anlaşılan bu muhteşem, zevalsiz saltanat; belə geçici, devamsız, bîqərar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekasız, nâkıs, tekemmülsüz umûrlar üzerinde kurulmaz, durulmaz. Demək, ona lâyık, daimî, müstekar, zevalsiz, müstemir, mükemmel, muhteşem umûrlar üzerinde durur.

§49

Demək, bir diyar-ı âher var, əlbəttə o makarra gidiləcəkdir.

§50

Onuncu Surət: Gel, bugün nevruz-u sultanîdir. (Hâşiye[5]) Bir tebeddülat olacaq, acib işler çıkacaq. Bu baharın bu güzel gününde, bu güzel çiçekli olan bu yeşil səhraya gedib bir seyran ederiz. İşte bak, ahali də bu tarafa gelirlər. Bak, bir sihir var; o binalar birden harap oldular, başqa bir şəkil aldı. Bak, bir mu’cize var; o harap olan binalar, birden burada yapıldı. Âdeta bu hâlî bir səhra, bir medeni şəhər oldu. Bak, sinema perdeleri kimi hər saat başqa bir âlem gösterir, başqa bir şəkil alır. Buna dikkat et ki o qədər karışık, süratli, kesretli, həqiqi perdeler içinde ne qədər mükemmel bir nizam-nizam-intizam vardır ki hər şey yerli yerine konulur. Hayalî sinema perdeleri də bunun qədər muntazam ola bilməz. Milyonlar mahir sihirbazlar də bu sanatları yapamazlar. Demək, bizə görünmeyen o padşahın çox böyük mu’cizeleri vardır.

§51

Ey sersem! Sən dirsən: “Nasıl bu koca memleket tahrip edilip başqa yere kurulacaq?”

§52

İşte görürsən ki hər saat, sənin ağlın qəbul etmediyi o tebdil-i diyar kimi çox inkılablar, tebdiller olur. Bu toplanmak, dağılmak və bu hallerden anlaşılır ki bu görünen süratli içtimalar, dağılmalar, teşkiller, tahripler içinde başqa bir maksat var. Bir saatlik içtima üçün on sene qədər masraf yapılır. Demək bu vaziyetler maksud-u bizzat deyillər. Bir temsildir, bir taklittirler. O zat mu’cize ilə yapır. Tâ suretleri alınıp terkip edilsin və neticeleri hıfzedilip yazılsın. –Necə ki manevra meydan-ı imtihanının hər şeyi kaydedilirdi və yazılırdı.– Demək, bir mecma-ı ekberde muamele, bunlar üzerine devam edib dönəcək. Hem bir meşher-i a’zamda daimî gösteriləcək. Demək bu geçici, kararsız vaziyetler; sabit suretler, bâki meyvələr verirlər.

§53

Demək, bu ihtifalat; bir saadet-i uzma, bir mahkeme-i kübra, bilmediyimiz ulvi gayeler içindir.

§54

On Birinci Surət: Gel, ey muannid arkadaş! Bir tayyareye, ya şarka və ya garba yani mazi və müstakbele giden bir şimendifere binelim. Bu mu’cizekâr zatın, sair yerlerde ne çeşit mu’cizeler gösterdiğini görelim. İşte bak, gördüyümüz menzil və meydan və meşher kimi acayipler, hər tarafta bulunur. Lâkin sanatça, suretçe birbirinden ayrıdırlar. Lakin buna iyi dikkat et ki o sebatsız menzillerde, o devamsız meydanlarda, o bekasız meşherlerde; ne qədər bâhir bir hikmetin nizam-nizam-intizamatı, ne derece zahir bir inayetin işaratı, ne mertebe âlî bir adaletin emaratı, ne derece vâsi bir merhametin semeratı görünür. Basîretsiz olmayan hər kəs yakînen anlar ki, onun hikmetinden daha ekmel bir hikmət və inayetinden daha ecmel bir inayət və merhametinden daha eşmel bir mərhəmət və adaletinden daha ecell bir adalet ola bilməz və tasavvur edilemez.

§55

Əgər faraza tevehhüm ettiğin kimi daire-i memleketinde daimî menziller, âlî mekânlar, sabit makamlar, bâki meskenler, mukim ahali, mesud raiyeti bulunmazsa bu hikmət, inayət, mərhəmət, adaletin hakikatlerine bu bekasız memleket mazhar olamadığı malûm və onlara mazhar olacaq, başqa yerde də bulunmazsa o vaxt gündüz ortasında güneşin ışığını gördüyümüz halde güneşi inkâr etmək derecesinde bir ahmaklıkla, bu gözümüz önündeki hikməti inkâr etmək və bu müşahede ettiğimiz inayəti inkâr etmək və bu gördüyümüz merhameti inkâr etmək və bu çox qüvvətli emaratı, işaratı görünen adaleti inkâr etmək lâzım gəlir. Hem bu gördüyümüz icraat-ı hakîmane və ef’al-i kerîmane və ihsanat-ı rahîmanenin sahibini –hâşâ sümme hâşâ!– sefih bir oyuncu, gaddar bir zalim olduğunu qəbul etmək lâzım gəlir. Bu isə həqiqətlərin zıtlarına inkılabıdır. Halbuki inkılab-ı həqiqətlər, bütün ehl-i ağlın ittifakıyla muhaldir, mümkün deyildir. Yalnız, hər şeyin vücudunu inkâr eden sofestaî eblehler hariçtir.

§56

Demək, bu diyardan başqa bir diyar vardır. Onda bir mahkeme-i kübra, bir ma’dele-i ulyâ, bir mekreme-i uzma vardır ki tâ bu mərhəmət və hikmət və inayət və adalet tamamen tezahür etsinler.

§57

On İkinci Surət: Gel indi döneceğiz. Bu cemaatlerin reisleriyle və zabitleriyle görüşeceğiz və teçhizatlarına bakacağız ki o teçhizat, yalnız o meydandaki qısa bir müddet içinde geçinmek üçün mi verilmişdir yaxud başqa yerde uzun bir saadet həyatı tahsil etmək üçün mi verilmişdir, görelim. Hər kəsə və hər teçhizata bakamayız. Lakin numune üçün bu zabitin cüzdan və defterine bakacağız:

§58

Bu cüzdanda zabitin rütbesi, maaşı, vazifesi, matlubatı, düstur-u harekâtı vardır. Bak, bu rütbe bir neçə günlük üçün deyil; olduqca uzun bir zaman üçün verilebilir. “Şu maaşı hazine-i hâssadan filan tarihte alacaqsan.” yazılıdır. Halbuki o tarih, çox zaman sonra və bu meydan kapandıktan sonra gəlir. Bu vazife isə bu muvakkat meydana göre deyil, bəlkə padşahın kurbünde daimî bir saadeti kazanmak üçün verilmişdir. Bu matlubat isə bir neçə günlük bu misafirhanede geçinmek üçün ola bilməz. Bəlkə uzun və mesudane bir həyat üçün ola bilər. Bu düstur isə bütün bütün açığa verir ki cüzdan sahibi başqa yere namzettir, başqa âleme çalışır.

§59

Bak bu defterlerde, âletler teçhizatının suret-i istimali və mes’uliyetler vardır. Halbuki əgər yalnız bu meydandan başqa âlî, daimî bir yer bulunmazsa bu muhkem defter, o kat’î cüzdan, bütün bütün manasız olur. Hem bu muhterem zabit və mükerrem kumandan və muazzez başçı; bütün ahaliden aşağı, hamıdan daha bedbaht, daha biçarə, daha zelil, daha musibetli, daha fakir, daha zayıf bir derekeye düşer. İşte buna kıyas et. Hangi şeye dikkat etsen şehadet edər ki bu fâniden sonra bir bâki var.

§60

Ey arkadaş!

§61

Demək, bu muvakkat memleket bir tarla hükmündedir, bir talimgâhtır, bir pazardır. Əlbəttə arkasında bir mahkeme-i kübra, bir saadet-i uzma geləcəkdir. Əgər bunu inkâr etsen bütün zabitlerdeki cüzdanları, defterleri, teçhizatları, düsturları bəlkə bu memleketteki bütün nizam-nizam-intizamatı, hattâ hükûmeti inkâr etmeye mecbur olursun və bütün vaki olan icraatın vücudunu tekzip etmək lâzım gəlir. O vaxt sənə, insan və şüurlu denilmez. Sofestaîlerden daha akılsız olursun.

§62

Əsla zannetme, tebdil-i memleket delilleri bu On İki Surete münhasırdır. Bəlkə hadd ü hesaba gəlməz emareler, deliller var ki: Bu kararsız mütegayyir memleket; zevalsiz, müstekar bir memlekete tahvil ediləcəkdir. Hem hadd ü hesaba gəlməz işarəler, alâmetler var ki: Bu ahali, bu muvakkat misafirhanelerden alınacaq, saltanatın makarr-ı daimîsine gönderiləcək.

§63

Bâhusus, gel sənə On İki Surət kuvvetinden daha qüvvətli bir bürhan daha gösterəcəyəm.

§64

İşte gel, bak, bu uzaktaki görünen cemaat-i azîme içinde, evvel adada gördüyümüz böyük nişan sahibi Yaver-i Ekrem bir tebligatta bulunur. Gidelim, dinleyelim. Bak, o parlak yaver-i ekrem, bak o yüksekte ta’lik edilmiş ferman-ı a’zamı ahaliye bildirir və deyir ki:

§65

“Hazırlanınız; başqa, daimî bir memlekete gideceksiniz. Elə bir memleket ki bu memleket ona nisbeten bir zindan hükmündedir. Padşahımızın makarr-ı saltanatına gedib merhametine, ihsanlarına mazhar olacaqsanız. Əgər güzelce bu fermanı dinleyip itaat etseniz. Yoxsa isyan edib dinlemezseniz müthiş zindanlara atılacaqsanız.” kimi tebligatta bulunur.

§66

Sən də görürsən ki o ferman-ı a’zamda elə i’cazkâr bir turra var ki heç bir vechile kabil-i taklit deyil. Sənin kimi sersemlerden başqa hər kəs, o ferman, padşahın fermanı olduğunu kat’î bilir. Və o parlak yaver-i ekremde elə nişanlar var ki sənin kimi körlerden başqa hər kəs o zatı, padşahın çox doğru tercüman-ı evamiri olduğunu yakînen anlar.

§67

Əcəba o yaver-i ekrem, o ferman-ı a’zamla birlikdə bütün qüvvəti ilə dava edib tebliğ ettikleri bu tebdil-i memleket meselesi, heç kabil midir ki itiraz qəbul etsin? Bəli, kabil deyil. İllâ ki bütün bu gördüyümüz hər şeyi inkâr edesin.

§68

Indi ey arkadaş! Söz senindir, selə. Ne diyorsan də!

§69

— Mən ne diyəcəyəm, daha buna qarşı bir şey denebilir mi? Gündüz ortasında güneşe qarşı söz söylenir mi? Yalnız derim ki: Elhamdülillah, yüz min defa şükür olsun ki vehim və heva tahakkümünden, nəfs və heves esaretinden kurtulup daimî hapis və zindandan halâs oldum və inandım ki: Bu karmakarışık, kararsız misafirhanelerden başqa və kurb-u şahanede bir diyar-ı saadet vardır, biz də ona namzediz.

§70

İşte haşir və âhiretten kinaye və ibaret olan bu hikâye-i temsiliye burada tamam oldu.

§71

Indi tevfik-i İlahî ilə həqiqət-i ulyâya geçeceğiz. Geçmiş On İki Surete mukabil On İki mütesanid Həqiqət ilə bir Mukaddime beyan edeceğiz.

§72

***

§73

Mukaddime

§74

Bir neçə işarəle, başqa yerlerde yani Iyirmi İkinci, On Doqquzuncu, Iyirmi Altıncı Sözlerde izah edilen bir neçə meseleye işarə ederiz.

§75

Birinci İşaret: Hikâyedeki sersem adamın o emin arkadaşıyla üç həqiqətləri var.

§76

Birincisi: Nefs-i emmarem ilə kalbimdir.

§77

İkincisi: Felsefe şakirdleriyle Kur’an-ı Hakîm tilmizleridir.

§78

Üçüncüsü: Ümmet-i İslâmiye ilə millet-i küfriyedir.

§79

Felsefe şakirdleri və millet-i küfriye və nefs-i emmarenin en müthiş dalaleti, Cənabı-Haqq’ı tanımamaktadır. Hikâyede necə emin adam demişdi: “Bir harf kâtipsiz olmaz, bir kanun hâkimsiz olmaz.” Biz də deriz:

§80

Necə ki bir kitab, bâhusus elə bir kitab ki hər kəlməsi içinde kiçik kalemle bir kitab yazılmış, hər harfi içinde ince qələm ilə muntazam bir kaside yazılmış. Kâtipsiz olmaq, son derece muhaldir.

§81

Elə də bu kainat nakkaşsız olmaq, son derece muhal-ender muhaldir. Çünki bu kainat elə bir kitaptır ki hər sahifesi çox kitabları tazammun edər. Hattâ hər kəlməsi içinde bir kitab vardır. Hər bir harfi içinde bir kaside vardır. Yeryüzü bir sahifedir, ne qədər kitab içinde var. Bir ağac bir kelimedir, ne qədər sahifesi vardır. Bir meyvə, bir harf; bir çərdək, bir noktadır. O noktada koca bir ağacın programı, fihristesi var. İşte belə bir kitab, evsaf-ı celal və cemale, nihayətsiz qüdrət və hikmete mâlik bir Zat-ı Zülcelal’in nakş-ı qələm-i qüdrəti ola bilər. Demək, âlemin şuhuduyla bu iman lâzım gəlir. İllâ ki dalaletten sarhoş olmuş ola.

§82

Hem necə ki bir hane ustasız olmaz. Bâhusus elə bir hane ki hârika sanatlarla, acib nakışlarla, garib ziynetlerle tezyin edilmiş. Hattâ hər bir taşında, bir saray qədər sanat dercedilmiş. Ustasız olmaq, heç bir ağıl qəbul edə bilməz, gayet mahir bir sanatkâr istəyər. Bâhusus o saray içinde sinema perdeleri kimi hər saatte həqiqi menziller teşkil edilip kemal-i nizam-nizam-intizamla elbise değiştirdiyi kimi değiştirir. Hattâ hər bir həqiqi perde içinde, müteaddid kiçik kiçik menziller icad edilir.

§83

Elə də bu kainat nihayətsiz hakîm, alîm, kadîr bir sâni’ istəyər. Çünki bu muhteşem kainat elə bir saraydır ki ay, güneş lambaları; yıldızlar, mumları; zaman, bir ip, bir şerittir ki o Sâni’-i Zülcelal hər sene bir başqa âlemi ona takıp gösterir. O taktığı âlemin içinde üç yüz altmış tarzda muntazam suretlerini tecdid edir. Kemal-i nizam-nizam-intizamla və hikmetle değiştirir. Yeryüzünü bir sofra-i nemət yapmış ki hər bahar mevsiminde, üç yüz min enva-ı masnuatıyla tezyin edir. Hadd ü hesaba gəlməz enva-ı ihsanatıyla doldurur. Elə bir tarzda ki nihayet ihtilat içinde və karışmış oldukları halde, nihayet derecede imtiyaz və farkla birbirlerinden ayrılır. Başqa cihetleri buna kıyas et… Necə, belə bir sarayın Sâni’inden gaflet edilebilir?

§84

Hem necə ki bulutsuz, gündüz ortasında, güneşin deniz yüzünde bütün kabarcıklar üstünde və karada bütün parlak şeylerde və karın bütün parçalarında cilvesi göründüğü və aksi müşahede edildiyi halde güneşi inkâr etmək, ne derece acib bir divanelik hezeyanıdır. Çünki o vaxt bir tək güneşi inkâr və qəbul etmemekle; katarat sayısınca, kabarcıklar miktarınca, parçalar adedince, həqiqi və bi’l-asale güneşçikleri qəbul etmək lâzım gəlir.

§85

Hər zerrecikte (ki ancaq bir zerre sıkışabildiyi halde) koca bir güneşin hakikatini içinde qəbul etmək lâzım geldiyi kimi, eynilə elə də bu sıravari içinde hər zaman hikmetle değişen və düzgünlük içinde hər vaxt tazelenen bu muntazam kainatı görüb Hâlık-ı Zülcelal’i evsaf-ı kemaliyle tasdik etməmək, ondan daha berbat bir dalalet divaneliğidir, bir mecnunluk hezeyanıdır. Çünki hər şeyde, hattâ hər bir zerrede bir uluhiyet-i mütləq qəbul etmək lâzımdır. Çünki mesela, havanın hər bir zerresi; hər bir çiçək ilə hər bir meyveye, hər bir yaprağa girer və işleyebilir. İşte bu zerre, əgər memur olmazsa bütün girebildiyi və işlediyi masnuların tarz-ı teşkilatını və suretlerini və heyetlerini bilmək lâzımdır, tâ içinde işleyebilsin. Demək, muhit bir ilim və qüdrətə mâlik olmalı ki belə yapsın.

§86

Mesela, torpaqda hər bir zerresi kabildir ki muhtelif bütün toxumlar və çekirdeklere medar və menşe olsun. Əgər memur olmazsa lâzım gəlir ki otlar və ağaclar adedince manevî cihazat və makineleri tazammun etsin. Veyahut onların bütün tarz-ı teşkilatını bilir, yapar, bütün onlara giydirilen suretleri tanır, dikebilir bir sanat və qüdrət vermək lâzım gəlir.

§87

Daha sair mevcudatı da kıyas et. Tâ anlayacaqsan ki hər şeyde aşikâre, vahdaniyetin çox delilleri var. Bəli, bir şeyden hər şeyi etmək və hər şeyi bir tək şey etmək, hər şeyin hâlıkına has bir iştir. وَ اِنْ مِنْ شَىْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهٖ ferman-ı zîşanına dikkat et.

§88

Demək, Vâhid-i Ehad’i qəbul etməmək ilə mevcudat adedince ilahları qəbul etmək lâzım gəlir.

§89

İkinci İşaret: Hikâyede bir yaver-i ekremden bahsedilmiş və denilmiş ki: “Kör olmayan hər kəs onun nişanlarını görmekle anlar ki o zat, padşahın emriyle hərəkət edər və onun has bendesidir.” İşte o yaver-i ekrem, Rəsuli-Əkrəm’dir (asm).

§90

Bəli, belə müzeyyen bir kainatın, elə mukaddes bir Sâni’ine belə bir Rəsuli-Əkrəm, ışık şemse lüzumu derecesinde elzemdir. Çünki necə güneş, ziya vermeksizin mümkün deyildir. Elə də uluhiyet də peygamberleri göndermekle özünü göstermeksizin mümkün deyildir.

§91

Hem heç mümkün olur mu ki nihayet kemalde olan bir cemal, gösterici və tarif edici bir vasıta ilə özünü göstermek istemesin?

§92

Hem mümkün olur mu ki gayet cemalde bir kemal-i sanat, onun üzerine enzar-ı dikkati celbeden bir dellâl vasıtasıyla teşhir istemesin?

§93

Hem heç mümkün olur mu ki bir rububiyet-i âmmenin saltanat-ı külliyesi, kesret və cüz’iyat tabakatında vahdaniyet və Samedaniyetini, zülcenaheyn bir mebus vasıtasıyla ilanını istemesin? Yani o zat, bəndəlik-i külliye cihetiyle kesret tabakatının dərgah-ı İlahiye elçisi olduğu kimi kurbiyet və risalet cihetiyle dərgah-ı İlahînin kesret tabakatına memurudur.

§94

Hem heç mümkün olur mu ki nihayet derecede bir hüsn-ü zatî sahibi, cemalinin mehasinini və hüsnünün letaifini âyinelerde görmək və göstermek istemesin? Yani bir habib resul vasıtasıyla ki hem habibdir, bəndəlikiyle özünü ona sevdirir, âyinedarlık edər. Hem resuldür; onu mahlukatına sevdirir, cemal-i esmasını gösterir.

§95

Hem heç mümkün olur mu ki acib mu’cizelerle, garib və qiymətli şeylerle dolu hazineler sahibi, sarraf bir tarif edici və vassaf bir teşhir edici vasıtasıyla enzar-ı halka arz və başlarında izhar etmekle gizli kemalâtını beyan etmək irade etmesin və istemesin?

§96

Hem mümkün olur mu ki bu kainatı bütün esmasının kemalâtını ifade eden masnuatla tezyin edərək seyir üçün garib və ince sanatlarla süslenilmiş bir saraya benzetsin də rehber bir muallim tayin etmesin?

§97

Hem heç mümkün olur mu ki bu kainatın sahibi, bu kainatın tahavvülatındaki maksat və gaye ne olacağını müş’ir tılsım-ı muğlakını hem mevcudatın “Nereden? Haraya? Necisin?” üç sual-i müşkülün muammasını bir elçi vasıtasıyla açtırmasın?

§98

Hem heç mümkün olur mu ki bu güzel masnuat ilə özünü şüurlua tanıttıran və qiymətli nemətlər ilə özünü sevdiren Sâni’-i Zülcelal, onun mukabilinde şüurludan marziyatı və arzuları ne olduğunu bir elçi vasıtasıyla bildirmesin?

§99

Hem heç mümkün olur mu ki nev-i insanı, şuurca kesrete müptela, istidatça bəndəlik-i külliyeye müheyya surətində yaratıp, muallim bir rehber vasıtasıyla onları kesretten vahdete yüzlerini çevirmek istemesin?

§100

Daha bunlar kimi çox vezaif-i nübüvvet var ki hər biri bir bürhan-ı kat’îdir ki: Uluhiyet, risaletsiz ola bilməz.

§101

Indi əcəba âlemde Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamdan –beyan olunan evsaf və vezaife– daha ehil və daha câmi’ kim zuhur etmiş? Və rütbe-i risalete və vazife-i tebliğe ondan daha elyak, daha evfak heç zaman göstermiş midir? Xeyr, aslâ və kat’â! Bəlkə o, bütün resullerin seyyididir, bütün enbiyanın imamıdır, bütün asfiyanın serveridir, bütün mukarrebînin akrebidir, bütün mahlukatın ekməlidir, bütün mürşidlerin sultanıdır.

§102

Bəli, ehl-i tahkikatın ittifakıyla, şakk-ı kamer və barmaqlarından su akması kimi bine bâliğ mu’cizatından hadd ü hesaba gəlməz delail-i nübüvvetinden başqa, Kur’an-ı Azîmüşşan kimi bir bahr-i həqiqətlər və qırx vecihle mu’cize olan mu’cize-i kübra, güneş kimi risaletini göstermeye kâfidir. Başqa risalelerde və bilhassa Iyirmi Beşinci Söz’de Kur’an’ın kırka karib vücuh-u i’cazından bahsettiğimizden burada qısa kesirik.

§103

Üçüncü İşaret: Hatıra gelmesin ki bu küçücük insanın ne ehemmiyeti var ki bu azîm dünya onun muhasebe-i a’mali üçün kapansın, başqa bir daire açılsın? Çünki bu küçücük insan, câmiiyet-i fıtrat itibarıyla bu mevcudat içinde bir ustabaşı və bir dellâl-ı saltanat-ı İlahiye və bir bəndəlik-i külliyeye mazhar olduğundan böyük ehemmiyeti vardır.

§104

Hem hatıra gelmesin ki kısacık bir ömürde necə ebedî bir azaba müstahak olur? Çünki küfür; bu mektubat-ı Samedaniye derecesinde və kıymetinde olan kainatı manasız, gayesiz bir derekeye düşürdüğü üçün bütün kainata qarşı bir tahkir olduğu kimi, bu mevcudatta cilveleri, nakışları görünen bütün esma-i kudsiye-i İlahiyeyi inkâr ilə red və Cənabı-Haqqın hakkaniyet və sıdkını gösteren gayr-ı mütenahî bütün delillerini tekzip olduğundan nihayətsiz bir cinayettir. Nihayətsiz cinayet isə nihayətsiz azabı icab edər.

§105

Dördüncü İşaret: Necə ki hikâyede on iki surətlə gördük ki heç bir cihetle mümkün deyil, elə bir padşahın, elə muvakkat misafirhane kimi bir memleketi bulunsun da müstekar və haşmetine mazhar və saltanat-ı uzmasına medar digər daimî bir memleketi bulunmasın.

§106

Elə də heç bir vecihle mümkün deyil ki bu fâni âlemin bâki Hâlık’ı, bunu icad etsin də bâki bir âlemi icad etmesin. Hem mümkün deyil bu bedî’ və zâil kainatın sermedî Sâni’i bunu halk etsin də müstekar və daimî digər bir kainatı icad etmesin. Hem mümkün deyil bu meşher və meydan-ı imtihan və tarla hükmünde olan dünyanın Hakîm və Kadîr və Rahîm olan Fâtır’ı onu yaratsın, onun bütün gayelerine mazhar olan dâr-ı âhireti halk etmesin.

§107

Bu həqiqətə on iki kapı ilə girilir. On iki həqiqət ilə o kapılar açılır. En qısa və basitten başlarız:

§108

Birinci Həqiqət

§109

Bab-ı rububiyet və saltanattır ki ism-i Rabb’in cilvesidir.

§110

Heç mümkün müdür ki: Şe’n-i rububiyet və saltanat-ı uluhiyet, bâhusus belə bir kainatı, kemalâtını göstermek üçün gayet âlî gayeler və yüksək maksatlar ilə icad etsin, onun gayat və makasıdına qarşı iman və bəndəlikle mukabele eden mü’minlere mükâfatı bulunmasın və o makasıdı red və tahkir ilə mukabele eden ehl-i dalalete mücazat etmesin?

§111

İkinci Həqiqət

§112

Bab-ı kerem və rahmettir ki Kerîm və Rahîm isminin cilvesidir.

§113

Heç mümkün müdür ki: Gösterdiyi âsâr ilə nihayətsiz bir kerem və nihayətsiz bir rəhmət və nihayətsiz bir izzət və nihayətsiz bir gayret sahibi olan bu âlemin Rabb’i; kerem və rahmetine lâyık mükâfat, izzət və gayretine şayeste mücazatta bulunmasın?

§114

Bəli, bu dünya gidişatına bakılsa görülür ki en âciz, en zayıftan tut (Hâşiye[6]) tâ en kavîye qədər hər canlıya lâyık bir rızık verilir. En zayıf, en âcize en iyi rızık verilir. Hər dertliye ummadığı yerden derman yetiştirilir. Elə ulvi bir keremle ziyafetler, ikramlar olunur ki nihayətsiz bir kerem eli içinde işlediğini bedaheten gösterir.

§115

Mesela, bahar mevsiminde cənnət hurileri tarzında bütün ağacları sündüs-misal libaslar ilə giydirip, çiçək və meyvelerin murassaatıyla süslendirip hizmetkâr edərək onların latîf əlləri olan dallarıyla, çeşit çeşit en tatlı, en musanna meyvələri bizə takdim etmək, hem zehirli bir sineğin eliyle şifalı en tatlı balı bizə yedirmek, hem en güzel və yumşaq bir libası elsiz bir böceğin eliyle bizə giydirmek, hem rahmetin böyük bir hazinesini kiçik bir çərdək içinde bizim üçün saklamak ne qədər cemil bir kerem, ne qədər latîf bir rəhmət eseri olduğu bedaheten anlaşılır.

§116

Hem insan və bazı canavarlardan başqa, güneş və ay və arzdan tut, tâ en kiçik mahluka qədər hər şey kemal-i dikkatle vazifesine çalışması, zerrece haddinden tecavüz etmemesi, bir azîm heybet tahtında umumî bir itaat bulunması; böyük bir celal və izzət sahibinin emriyle hərəkət ettiklerini gösterir.

§117

Hem gerek nebatî və gerek heyvanî və gerek insanî bütün validelerin o rahîm şefkatleriyle (Hâşiye[7]) və süt kimi o latîf gıda ilə o âciz və zayıf yavruların terbiyesi, ne qədər geniş bir rahmetin cilvesi işlediyi bedaheten anlaşılır.

§118

Bu âlemin mutasarrıfının madam ki nihayətsiz belə bir keremi, nihayətsiz belə bir rəhməti, nihayətsiz elə bir celal və izzeti vardır. Nihayətsiz celal və izzət, edepsizlerin te’dibini istəyər. Nihayətsiz kerem, nihayətsiz ikram istəyər. Nihayətsiz rəhmət, özünə lâyık ihsan istəyər. Halbuki bu fâni dünyada və qısa ömürde, denizden bir damla kimi milyonlar cüzden ancaq bir cüzü yerleşir və tecelli edər. Demək o kereme lâyık və o rahmete şayeste bir dâr-ı saadet olacaqdır. Yoxsa gündüzü ışığıyla dolduran güneşin vücudunu inkâr etmək kimi bu görünen rahmetin vücudunu inkâr etmək lâzım gəlir. Çünki bir daha dönmemek üzere zeval isə şəfqəti musibete, muhabbeti hırkate və neməti nıkmete və aklı meş’um bir âlete və ləzzəti eleme kalbettirmekle həqiqət-i rahmetin intıfası lâzım gəlir.

§119

Hem o celal və izzete uygun bir dâr-ı mücazat olacaqdır. Çünki ekseriya zalim izzetinde, mazlum zilletinde kalıp buradan göçüp gidirlər. Demək bir mahkeme-i kübraya bırakılır, tehir edilir. Yoxsa, bakılmır deyil. Bazen dünyada də ceza verir. Kurûn-u sâlifede cereyan eden âsi və mütemerrid kavimlere gelen azaplar gösterir ki insan başı boş deyil, bir celal və gayret sillesine hər vaxt maruzdur.

§120

Bəli, heç mümkün müdür ki insan umum mevcudat içinde ehemmiyetli bir vazifesi, ehemmiyetli bir istidadı olsun da insanın Rabb’i də insana bu qədər muntazam masnuatıyla özünü tanıttırsa, mukabilinde insan iman ilə onu tanımazsa; hem bu qədər rahmetin süslü meyveleriyle özünü sevdirse, mukabilinde insan ibadətle özünü ona sevdirmese; hem bu qədər bu türlü nimetleriyle muhabbet və rahmetini ona gösterse; mukabilinde insan şükür və hamdle ona hörmət etmese cezasız kalsın, başı boş bırakılsın, o izzət, gayret sahibi Zat-ı Zülcelal bir dâr-ı mücazat hazırlamasın?

§121

Hem heç mümkün müdür ki: O Rahman-ı Rahîm’in özünü tanıttırmasına mukabil, iman ilə tanımakla və sevdirmesine mukabil, ibadətle sevmek və sevdirmekle və rahmetine mukabil, şükür ilə hörmət etmekle mukabele eden mü’minlere bir dâr-ı mükâfatı, bir saadet-i ebediyeyi vermesin?

§122

Üçüncü Həqiqət

§123

Bab-ı hikmət və adalet olub ism-i Hakîm və Âdil’in cilvesidir.

§124

Heç mümkün müdür ki: (Hâşiye[8]) Zerrelerden güneşlere qədər cereyan eden hikmət və nizam-nizam-intizam, adalet və mizanla rububiyetin saltanatını gösteren Zat-ı Zülcelal, rububiyetin cenah-ı himayesine iltica eden və hikmət və adalete iman və bəndəlikle tevfik-i hərəkət eden mü’minleri taltif etmesin və o hikmət və adalete küfür və tuğyan ilə isyan eden edepsizleri te’dib etmesin? Halbuki bu muvakkat dünyada o hikmət, o adalete lâyık binden biri, insanda icra edilmir, tehir edilir. Ehl-i dalaletin çoğu ceza almadan; ehl-i hidayetin də çoğu mükâfat görmeden buradan göçüp gidirlər. Demək bir mahkeme-i kübraya, bir saadet-i uzmaya bırakılır.

§125

Bəli, görünür ki bu âlemde tasarruf eden zat, nihayətsiz bir hikmetle iş görür. Ona bürhan mı istersin? Hər şeyde maslahat və faydalara riayet etmesidir. Görmür musun ki insanda bütün aza, kemikler və damarlarda, hattâ bedenin hüceyratında, hər yerinde, hər cüzünde faydalar və hikmetlerin gözetilmesi, hattâ bazı azası, bir ağacın ne qədər meyvələri varsa o derece o uzva hikmətlər və faydalar takması gösterir ki nihayətsiz bir hikmət eliyle iş görülür.

§126

Hem hər şeyin sanatında nihayet derecede nizam-nizam-intizam bulunması gösterir ki nihayətsiz bir hikmət ilə iş görülür. Bəli, güzel bir çiçeğin dakik programını, küçücük bir tohumunda dercetmek, böyük bir ağacın sahife-i a’malini, tarihçe-i hayatını, fihriste-i cihazatını küçücük bir çekirdekte manevî qədər kalemiyle yazmak; nihayətsiz bir hikmət kalemi işlediğini gösterir.

§127

Hem hər şeyin yaradılışinde gayet derecede hüsn-ü sanat bulunması, nihayet derecede hakîm bir Sâni’in nakşı olduğunu gösterir. Bəli, bu küçücük insan bədəni içinde bütün kainatın fihristesini, bütün hazain-i rahmetin anahtarlarını, bütün esmalarının âyinelerini dercetmek; nihayet derecede bir hüsn-ü sanat içinde bir hikməti gösterir.

§128

Indi heç mümkün müdür ki belə icraat-ı rububiyette hâkim bir hikmət, o rububiyetin kanadına iltica eden və iman ilə itaat edenlerin taltifini istemesin və ebedî taltif etmesin?

§129

Hem adalet və mizan ilə iş görüldüyüne bürhan mı istersin? Hər şeye hassas mizanlarla, mahsus ölçülerle vücud vermək, surət giydirmek, yerli yerine koymak; nihayətsiz bir adalet və mizan ilə iş görüldüyünü gösterir.

§130

Hem hər hak sahibine istidadı nisbetinde hakkını vermək, yani vücudunun bütün levazımatını, bekasının bütün cihazatını en münasib bir tarzda vermək; nihayətsiz bir adalet elini gösterir.

§131

Hem istidat dili ilə, ehtiyac-ı fitri dili ilə, ıztırar dili ilə sual edilen və istenilen hər şeye daimî cavab vermək; nihayet derecede bir adl və hikməti gösterir.

§132

Indi heç mümkün müdür ki belə en kiçik bir mahlukun en kiçik bir hâcetinin imdadına koşan bir adalet və hikmət, insan kimi en böyük bir mahlukun beka kimi en böyük bir hâcetini mühmel bıraksın? En böyük istimdadını və en böyük sualini cevapsız bıraksın? Rububiyetin haşmetini, ibadının hukukunu muhafaza etmekle muhafaza etmesin?

§133

Halbuki bu fâni dünyada qısa bir həyat geçiren insan, elə bir adaletin hakikatine mazhar ola bilməz və olamır. Bəlkə bir mahkeme-i kübraya bırakılır. Çünki həqiqi adalet istəyər ki: Bu küçücük insan, bu küçüklüğü nisbetinde deyil, bəlkə cinayetinin büyüklüğü, mahiyetinin ehemmiyeti və vazifesinin azameti nisbetinde mükâfat və mücazat görsün.

§134

Madam ki bu fâni, geçici dünya; ebed üçün halk olunan insan hususunda elə bir adalet və hikmete mazhariyetten çox uzaktır. Əlbəttə âdil olan o Zat-ı Celil-i Zülcemal’in və Hakîm olan o Zat-ı Cemil-i Zülcelal’in daimî bir cehennemi və ebedî bir cenneti bulunacaqdır.

§135

Dördüncü Həqiqət

§136

Bab-ı cûd və cemaldir. İsm-i Cevvad və Cemil’in cilvesidir.

§137

Heç mümkün müdür ki: Nihayətsiz cûd u sehavet, tükenmez servet, bitmez hazineler, misilsiz sermedî cemal, kusursuz ebedî kemal; bir dâr-ı saadet və mahall-i ziyafet içinde daimî bulunacaq olan möhtac şâkirleri, müştak âyinedarları, mütehayyir seyircileri istemesinler?

§138

Bəli, dünya yüzünü bu qədər müzeyyen masnuatıyla süslendirmek, ay ilə güneşi lamba etmək, yeryüzünü bir sofra-i nemət edərək mat’umatın en güzel çeşitleriyle doldurmak, meyveli ağacları birer kap etmək, hər mevsimde bir çox defalar tecdid etmək; hədsiz bir cûd u sehaveti gösterir.

§139

Belə nihayətsiz bir cûd u sehavet, elə tükenmez hazineler və rəhmət hem daimî hem arzu edilen hər şey içinde bulunur bir dâr-ı ziyafet və mahall-i saadet istəyər. Hem kat’î istəyər ki o ziyafetten telezzüz edenler, o mahall-i saadette devam etsinler, ebedî kalsınlar tâ zeval və firakla elem çekmesinler. Çünki zeval-i elem ləzzət olduğu kimi zeval-i ləzzət də elemdir. Elə sehavet, elem çektirmek istəməz.

§140

Demək, ebedî bir cenneti hem içinde ebedî möhtacları istəyər. Çünki nihayətsiz cûd u seha, nihayətsiz ihsan etmək istəyər, nimetlendirmek istəyər. Nihayətsiz ihsan və nimetlendirmek isə nihayətsiz minnettarlık, nimetlenmek istəyər. Bu isə ihsana mazhar olan şahsın devam-ı vücudunu istəyər. Tâ daimî tena’umla o daimî in’ama qarşı şükür və minnettarlığını göstersin. Yoxsa zeval ilə acılaşan cüz’î bir telezzüz, kısacık bir zamanda elə bir cûd u sehanın muktezasıyla kabil-i tevfik deyildir.

§141

Hem də meşher-i sanat-ı İlahiye olan aktar-ı âlem sergilerine bak. Yeryüzündeki nebatat və hayvanatın ellerinde olan ilanat-ı Rabbaniyeye dikkat et (Hâşiye[9]), mehasin-i rububiyetin dellâlları olan enbiya və evliyaya kulak ver. Necə müttefikan Sâni’-i Zülcelal’in kusursuz kemalâtını, hârika sanatlarının teşhiriyle gösterirlər, beyan edirlər, enzar-ı dikkati celbedirlər.

§142

Demək, bu âlemin Sâni’inin olduqca mühüm və hayret verici və gizli kemalâtı vardır. Bu hârika sanatlarla onları göstermek istəyər. Çünki gizli, kusursuz kemalât isə takdir edici, istihsan edici, mâşâallah deyərək müşahede edicilerin başlarında teşhir istəyər. Daimî kemalât isə daimî tezahür istəyər. O isə takdir və istihsan edicilerin devam-ı vücudunu istəyər. Bekası olmayan istihsan edicinin nazarında, kemalâtın kıymeti sukut edər (Hâşiye[10]).

§143

Hem də kainatın yüzünde serilmiş olan gayetle güzel və sanatlı və parlak və süslü bu mevcudat; ışık güneşi bildirdiyi kimi misilsiz manevî bir cemalin mehasinini bildirir və nazirsiz, hafî bir hüsnün letaifini iş’ar edir (Hâşiye[11]). O münezzeh hüsün, o mukaddes cemalin cilvesinden, esmalarda, bəlkə hər isimde çox gizli defineler bulunduğunu işarə edər.

§144

İşte bu derece âlî, nazirsiz, gizli bir cemal isə öz mehasinini bir mir’atta görmək və hüsnünün derecatını və cemalinin mikyaslarını şüurlu və müştak bir âyinede müşahede etmək istediyi kimi başkalarının nazarıyla yenə sevgili cemaline bakmak üçün görünmek də istəyər.

§145

Demək iki vecihle öz cemaline bakmak, biri hər biri başqa başqa renkte olan âyinelerde bizzat müşahede etmək, diğeri müştak olan seyirci və mütehayyir olan istihsancıların müşahedesi ilə müşahede etmək istəyər.

§146

Demək hüsün və cemal, görmək və görünmek istəyər. Görmək, görünmek isə müştak seyirci, mütehayyir istihsan edicilerin vücudunu istəyər. Hüsün və cemal, ebedî sermedî olduğundan müştakların devam-ı vücudlarını istəyər.

§147

Çünki daimî bir cemal isə zâil bir müştaka razı ola bilməz. Çünki dönmemek üzere zevale mahkûm olan bir seyirci, zevalin tasavvuruyla muhabbeti adâvete döner, hayreti istihfafa, hörməti tahkire meyleder. Çünki hodgâm insan, bilmediyi şeye düşman olduğu kimi yetişmediyi şeye də zıttır. Halbuki nihayətsiz bir muhabbet, hədsiz bir şevk və istihsan ilə mukabeleye lâyık olan bir cemale qarşı, zımnen bir adâvet və kin və inkâr ilə mukabele edər. İşte kâfir, Allah’ın düşmanı olduğunun sırrı bundan anlaşılır.

§148

Madam ki o nihayətsiz sehavet-i cûd, o misilsiz cemal-i hüsün, o kusursuz kemalât; ebedî müteşekkirleri, müştakları, müstahsinleri iktiza edərlər. Halbuki bu misafirhane-i dünyada görürük; hər kəs çabuk gedib, kaybolur. O sehavetin ihsanını ancaq az bir parça tadar. İştihası açılır lakin yemez gedər. O cemal, o kemalin də ancaq biraz ışığına, bəlkə bir zayıf gölgesine bir anda baxıb doymadan gedər.

§149

Demək, bir seyrangâh-ı daimîye gidilir.

§150

Elhasıl, necə ki bu âlem bütün mövcudatıyla Sâni’-i Zülcelal’ine kat’î delâlet edər, Sâni’-i Zülcelal’in də sıfât və esma-i kudsiyesi, dâr-ı âhirete delâlet edər və gösterir və istəyər.

§151

Beşinci Həqiqət

§152

Bab-ı şəfqət və bəndəlik-i Muhammediyedir (asm). İsm-i Mücîb və Rahîm’in cilvesidir.

§153

Heç mümkün müdür ki: En edna bir hâceti, en edna bir mahlukundan görüb kemal-i şefkatle ummadığı yerden is’af eden və en gizli bir sesi, en gizli bir mahlukundan işitip imdat eden, hal dili və kāl ilə istenilen hər şeye icabet eden nihayətsiz bir şəfqət və bir mərhəmət sahibi bir Rab; en böyük bir abdinden (Hâşiye[12]), en sevgili bir mahlukundan en böyük hâcetini görüb bitirmesin, is’af etmesin; en yüksək duayı işitip qəbul etmesin?

§154

Bəli mesela, hayvanatın zayıflarının və yavrularının rızık və terbiyeleri hususunda görünen lütuf və suhuleti gösterir ki bu kainatın mâliki, nihayətsiz bir rahmetle rububiyet edər. Rububiyetinde bu derece rahîmane bir şəfqət, heç kabil midir ki mahlukatın en efdalinin en güzel duasını qəbul etmesin? Bu həqiqəti On Doqquzuncu Söz’de izah etdiyim vechile, şurada də mükerreren belə beyan edelim:

§155

Ey nəfsimlə birlikdə məni dinleyen arkadaş! Hikâye-i temsiliyede demişdik: “Bir adada bir içtima var, bir yaver-i ekrem bir nutuk okur.” Onun işarə ettiği həqiqət şöyledir ki: Gel! Bu zamandan tecerrüd edib fikren asr-ı saadete və hayalen Ceziretü’l-Arab’a gidirik. Tâ ki Rəsuli-Əkrəm’i (asm) vazife başında və bəndəlik içinde görüb, ziyaret ederiz. Bak! O zat necə ki risaletiyle, hidayetiyle saadet-i ebediyenin sebeb-i husulü və vesile-i vusulüdür. Onun kimi bəndəlikiyle və duasıyla, o saadetin sebeb-i vücudu və cennetin vesile-i icadıdır.

§156

İşte bak! O zat elə bir salât-ı kübrada, bir ibadət-i ulyâda saadet-i ebediye üçün dua edir ki güya bu cezire, bəlkə bütün arz onun azametli namazıyla namaz kılar, niyaz edər. Çünki bəndəliki isə ona ittiba eden ümmetin bəndəlikini tazammun ettiği kimi muvafakat sırrıyla bütün enbiyanın sırr-ı bəndəlikini tazammun edər.

§157

Hem o salât-ı kübrayı elə bir cemaat-i uzmada kılar, niyaz edir ki güya mənî-Âdem’in Hazret-i Âdem’den asrımıza qədər, bəlkə kıyamete qədər bütün nurani və kâmil insanlar ona tebaiyetle iktida edib duasına âmin deyərlər. (Hâşiye[13])

§158

Bak hem elə beka kimi bir hâcet-i âmme üçün dua edir ki deyil ehl-i arz, bəlkə ehl-i semavat, bəlkə bütün mövcudat niyazına iştirak edib hal dili ilə “Oh, bəli yâ Rabbenâ! Ver, duasını qəbul et. Biz də istirik.” dirlər. Hem bak! Elə hazînane, elə mahbubane, elə müştakane, elə tazarrukârane saadet-i bâkiye istəyir ki bütün kainatı ağlattırıp duasına iştirak ettirir.

§159

Bak, hem elə bir maksat, elə bir gaye üçün saadet isteyip dua edir ki insanı və bütün mahlukatı esfel-i safilîn olan fena-yı mütləq sukuttan, kıymetsizlikten, faydasızlıktan, abesiyetten a’lâ-yı illiyyîn olan kıymete, bekaya, ulvi vazifeye, mektubat-ı Samedaniye olması derecesine çıkarır.

§160

Bak, hem elə yüksək bir fîzar-ı istimdadkârane ilə istəyir və elə tatlı bir niyaz-ı istirhamkârane ilə yalvarır ki güya bütün mövcudata, semavata, arşa işittirip vecde getirip duasına “Âmin Allahümme âmin!” dedirtir. (Hâşiye[14])

§161

Bak, hem elə Semî’ və Kerîm bir Kadîr’den, elə Basîr və Rahîm bir Alîm’den saadet və bekayı istəyir ki bilmüşahede en gizli bir canlıın en gizli bir arzusunu, en hafî bir niyazını görür, işitir, qəbul edər, mərhəmət edər. hal dili ilə də olsa icabet edər. Elə suret-i hakîmane, basîrane, rahîmanede verir və icabet edər ki şübhə bırakmaz o terbiye və tedbir elə Semî’ və Basîr’e mahsus, elə bir Kerîm və Rahîm’e hastır.

§162

Əcəba bütün mənî-Âdem’i arkasına alıb bu arz üstünde durup, arş-ı a’zama müteveccihen el kaldırıp, nev-i beşerin hülâsa-i bəndəlikini câmi’ həqiqət-i bəndəlik-i Ahmediye (asm) içinde dua eden bu şeref-i nev-i insan və ferîd-i kevn ü zaman olan Fahr-i kainat (asm) ne istəyir, dinleyelim. Bak, özünə və ümmetine saadet-i ebediye istəyir, beka istəyir, cənnət istəyir. Hem mevcudat âyinelerinde cemallerini gösteren bütün esma-i kudsiye-i İlahiye ilə birlikdə istəyir. O esmadan şefaat tələb edir, görürsən.

§163

Əgər âhiretin hesapsız esbab-ı mûcibesi, delail-i vücudu olmasa idi; yalnız bu zatın tək duası, baharımızın icadı qədər Hâlık-ı Rahîm’in kudretine hafif gelen bu cennetin binasına sebebiyet verecekti. (Hâşiye[15]) Bəli, baharımızda yeryüzünü bir mahşer eden, yüz min haşir numunelerini icad eden Kadîr-i Mutlak’a, cennetin icadı necə ağır ola bilər?

§164

Demək necə ki onun risaleti, bu dâr-ı imtihanın açılmasına sebebiyet verdi, لَوْلَاكَ لَوْلَاكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاكَ sırrına mazhar oldu. Onun kimi bəndəliki də o biri dâr-ı saadetin açılmasına sebebiyet verdi.

§165

Əcəba heç mümkün müdür ki bütün akılları hayrette bırakan bu nizam-nizam-intizam-ı âlem və geniş rəhmət içinde kusursuz hüsn-ü sanat, misilsiz cemal-i rububiyet; o duaya icabet etmemekle belə bir çirkinliği, belə bir merhametsizliği, belə bir nizam-nizam-intizamsızlığı qəbul etsin? Yani en cüz’î, en ehemmiyetsiz arzuları, sesleri ehemmiyetle işitip îfa etsin, yerine getirsin; en ehemmiyetli, lüzumlu arzuları ehemmiyetsiz görüb işitmesin, anlamasın, yapmasın? Hâşâ və kellâ, yüz min defa hâşâ! Belə bir cemal, belə bir çirkinliği qəbul edib çirkin ola bilməz (Hâşiye[16]).

§166

Demək, Rəsuli-Əkrəm aleyhissalâtü Vəssalam, risaletiyle dünyanın kapısını açtığı kimi bəndəlikiyle də âhiretin kapısını açar.

§167

عَلَيْهِ صَلَوَاتُ الرَّحْمٰنِ مِلْءَ الدُّنْيَا وَ دَارِ الْجِنَانِ

§168

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى عَبْدِكَ وَ رَسُولِكَ ذٰلِكَ الْحَبٖيبِ الَّذٖى هُوَ سَيِّدُ الْكَوْنَيْنِ وَ فَخْرُ الْعَالَمَيْنِ وَ حَيَاتُ الدَّارَيْنِ وَ وَسٖيلَةُ السَّعَادَتَيْنِ وَ ذُو الْجَنَاحَيْنِ وَ رَسُولُ الثَّقَلَيْنِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ وَ عَلٰى اِخْوَانِهٖ مِنَ النَّبِيّٖينَ وَ الْمُرْسَلٖينَ اٰمٖينَ

§169

Altıncı Həqiqət

§170

Bab-ı haşmet və sermediyet olub ism-i Celil və Bâki cilvesidir.

§171

Heç mümkün müdür ki: Bütün mövcudatı güneşlerden, ağaclardan zerrelere qədər emirber nefer hükmünde teshir və idare eden bir haşmet-i rububiyet, bu misafirhane-i dünyada muvakkat bir həyat geçiren pərişan fâniler üstünde dursun; sermedî, bâki bir daire-i haşmet və ebedî, âlî bir medar-ı rububiyeti icad etmesin?

§172

Bəli, bu kainatta görünen mevsimlerin değişmesi kimi haşmetli icraat və seyyaratın tayyare-misal hareketleri kimi azametli harekât və arzı insana beşik, güneşi halka lamba etmək kimi dehşetli teshirat və ölmüş, kurumuş küre-i arzı diriltmek, süslendirmek kimi geniş tahvilat gösterir ki perde arkasında belə muazzam bir rububiyet var, muhteşem bir saltanatla hükmedir. Belə bir saltanat-ı rububiyet, özünə lâyık bir raiyet istəyər və şayeste bir mazhar istəyər.

§173

Halbuki görürsən, mahiyetçe en câmi’ və mühim raiyeti və bendeleri, bu misafirhane-i dünyada pərişan bir surette muvakkaten toplanmışlar. Misafirhane isə hər gün dolar, boşanır. Hem bütün raiyet, tecrübe-i hizmet üçün bu meydan-ı imtihanda muvakkaten bulunurlar. Meydan isə hər saat tebeddül edər. Hem bütün o raiyet, Sâni’-i Zülcelal’in qiymətli ihsanatının numunelerini və hârika sanat antikalarını çarşı-yı âlem sergilerinde, ticaret nazarında temaşa etmək üçün bu teşhirgâhta bir neçə dakika durup seyredirlər; sonra kaybolurlar. Bu meşher isə hər dakika tahavvül edir. Giden gəlməz, gelen gedər.

§174

İşte bu hal və bu vaziyet kat’î gösterir ki bu misafirhane və bu meydan və bu meşherlerin arkasında, o sermedî saltanata medar və mazhar olacaq daimî saraylar, müstemir meskenler, bu dünyada gördüyümüz numunelerin və suretlerin en hâlis və en yüksək asıllarıyla dolu bağ və hazineleri vardır. Demək burada çabalamak, onlar içindir. Şurada çalıştırır, orada ücret verir. Hər kəsin istidadına göre –əgər kaybetmezse– orada bir saadeti vardır. Bəli, elə sermedî bir saltanat, muhaldir ki bu fâniler və zâil zeliller üstünde dursun.

§175

Bu həqiqətə, bu təmsil dürbünüyle bak ki: Mesela, sən yolda gidirsən, görürsən ki yol içinde bir han var. Bir böyük zat o hanı, özünə gelen misafirlerine yapmış. O misafirlerin bir gece tenezzüh və ibretleri üçün o hanın tezyinatına milyonlar altınlar sarf edir. Hem o misafirler o tezyinattan çox azı və az bir zamanda baxıb, o nimetlerden çox az bir vakitte, az bir şey tadıp doymadan gidirlər. Lakin hər misafir özünə mahsus fotoğrafıyla, o handaki şeylerin suretlerini alırlar. Hem o böyük zatın hizmetkârları da misafirlerin suret-i muamelelerini gayet dikkat ilə alırlar və kaydedirlər. Hem görürsən ki o zat hər günde, o qiymətli tezyinatın çoğunu tahrip edər. Yeni geləcək misafirlere, yeni tezyinatı icad edər. Bunu gördükten sonra heç şüphen kalır mı ki bu yolda bu hanı yapan zatın daimî çox âlî menzilleri hem tükenmez, çox qiymətli hazineleri hem müstemir, çox böyük bir sehaveti vardır. Bu handa gösterdiyi ikram ilə misafirlerini öz yanında bulunan şeylere iştihalarını açır və onlara hazırladığı hediyelere rağbetlerini uyandırır.

§176

Eynilə onun kimi bu misafirhane-i dünyadaki vaziyeti, sarhoş olmadan dikkat etsen bu doqquz esası anlarsın:

§177

Birinci Esas: Anlarsın ki o han kimi bu dünya də öz üçün deyil. Öz özünə də bu surəti alması muhaldir. Bəlkə kafile-i mahlukatın gəlib konmak və göçmek üçün dolup boşanan, hikmetle yapılmış bir misafirhanesidir.

§178

İkinci Esas: Hem anlarsın ki bu hanın içinde oturanlar misafirlerdir. Onların Rabb-i Kerîm’i, onları Dârü’s-selâm’a davet edər.

§179

Üçüncü Esas: Hem anlarsın ki bu dünyadaki tezyinat, yalnız telezzüz və ya tenezzüh üçün deyil. Çünki bir zaman ləzzət verse, firakıyla bir çox zaman elem verir. Sənə tattırır, iştihanı açar lakin doyurmaz. Çünki ya onun ömrü qısa, ya sənin ömrün kısadır. Doymaya kâfi deyil. Demək kıymeti yüksək, müddeti qısa olan bu tezyinat; ibret içindir (Hâşiye[17]), şükür içindir, usûl-ü daimîsine teşvik içindir. Başqa gayet ulvi gayeler içindir.

§180

Dördüncü Esas: Hem anlarsın ki bu dünyadaki müzeyyenat isə (Hâşiye[18]) cennette ehl-i iman üçün rahmet-i Rahman’la iddihar olunan nemətlərin numuneleri, suretleri hükmündedir.

§181

Beşinci Esas: Hem anlarsın ki bu fâni masnuat fena üçün deyil, bir parça görünüp mahvolmak üçün yaratılmamışlar. Bəlkə vücudda qısa bir zaman toplanıp, matlub bir vaziyet alıb tâ suretleri alınsın, timsalleri tutulsun, manaları bilinsin, neticeleri zapt edilsin. Mesela, ehl-i ebed üçün daimî manzaralar nescedilsin. Hem âlem-i bekada başqa gayelere medar olsun.

§182

Eşya beka üçün yaratıldığını, fena üçün olmadığını bəlkə sureten fena isə də tamam-ı vazife və terhis olduğu bununla anlaşılır ki fâni bir şey, bir cihetle fenaya gedər, çox cihetlerle bâki kalır.

§183

Mesela, qüdrət kelimelerinden olan bu çiçeğe bak ki qısa bir zamanda o çiçək tebessüm edib bizə bakar, deyər-akab fena perdesinde saklanır. Lakin sənin ağzından çıkan kəlmə kimi o gedər lakin minlərlə misallerini kulaklara tevdi edər. Dinleyen akıllar adedince, manalarını akıllarda ibka edər. Çünki vazifesi olan ifade-i mana bittikten sonra özü gedər lakin onu gören hər şeyin hâfızasında zahirî suretini və hər bir tohumunda manevî mahiyetini buraxıb elə gidir. Güya hər hâfıza ilə hər toxum, hıfz-ı ziyneti üçün birer fotoğraf və devam-ı bekası üçün birer menzildirler.

§184

En basit mertebe-i hayatta olan masnû belə isə en yüksək tabaka-i hayatta və ervah-ı bâkiye sahibi olan insan, ne qədər beka ilə alâkadar olduğu anlaşılır. Çiçekli və meyveli koca nebatatın bir parça ruha benzeyen hər birinin kanun-u teşekkülatı, timsal-i surəti; zərrəciklər kimi tohumlarda kemal-i nizam-nizam-intizamla, dağdağalı inkılablar içinde ibka və muhafaza edilmesiyle, gayet cem’iyetli və yüksək bir mahiyete mâlik, haricî bir vücud giydirilmiş, şüurlu, nurani bir kanun-u emrî olan ruh-u beşer; ne derece beka ilə merbut və alâkadar olduğu anlaşılır.

§185

Altıncı Esas: Hem anlarsın ki insan, ipi boğazına sarılıp istediyi yerde otlamak üçün başıboş bırakılmamışdır. Bəlkə bütün amellerinin suretleri alınıp yazılır və bütün fiillerinin neticeleri muhasebe üçün zapt edilir.

§186

Yeddinci Esas: Hem anlarsın ki güz mevsiminde yaz, bahar âleminin güzel mahlukatının tahribatı, idam deyil. Bəlkə vazifelerinin tamamıyla terhisatıdır (Hâşiye[19]). Hem yeni baharda geləcək mahlukata yer boşaltmak üçün tefrîgattır və yeni vazifedarlar gəlib konacaq və vazifedar mevcudatın gelmesine yer hazırlamaktır və ihzarattır. Hem şüurlua vazifesini unutturan gafletten və şükrünü unutturan sarhoşluktan ikazat-ı Sübhaniyedir.

§187

Səkkizinci Esas: Hem anlarsın ki bu fâni âlemin sermedî Sâni’i üçün başqa və bâki bir âlemi var ki ibadını oraya sevk və ona teşvik edər.

§188

Doqquzuncu Esas: Hem anlarsın ki elə bir Rahman, elə bir âlemde, elə has ibadına elə ikramlar edəcək; ne göz görmüş, ne kulak işitmiş, ne kalb-i beşere hutur etmişdir. Âmennâ…

§189

Yeddinci Həqiqət

§190

Bab-ı hıfz və hafîziyet olub ism-i Hafîz və Rakib’in cilvesidir.

§191

Heç mümkün müdür ki gökte, yerde, karada, denizde; yaş kuru, kiçik böyük, âdi âlî hər şeyi kemal-i nizam-nizam-intizam və mizan içinde muhafaza edib bir türlü muhasebe içinde neticelerini eleyen bir hafîziyet; insan kimi böyük bir fıtratta, hilafet-i kübra kimi bir rütbede, emanet-i kübra kimi böyük vazifesi olan beşerin rububiyet-i âmmeye temas eden amelleri və fiilleri muhafaza edilmesin, muhasebe eleğinden geçirilmesin, adalet terazisinde tartılmasın, şayeste ceza və mükâfat çekmesin? Xeyr, aslâ!

§192

Bəli, bu kainatı idare eden zat, hər şeyi nizam və mizan içinde muhafaza edir. Nizam və mizan isə ilim ilə hikmət və irade ilə qüdrətin tezahürüdür. Çünki görürük hər masnû vücudunda, gayet muntazam və mevzun yaratılır. Hem həyatı müddetince değiştirdiyi suretler də birer nizam-nizam-intizamlı olduğu halde, heyet-i mecmuası da bir nizam-nizam-intizam tahtındadır.

§193

Çünki görürük ki vazifesinin bitmesiyle ömrüne nihayet verilen və bu âlem-i şehadetten göçüp giden hər şeyin Hafîz-i Zülcelal, bir çox suretlerini elvah-ı mahfuza hükmünde olan (Hâşiye[20]) hâfızalarda və bir türlü misalî âyinelerde hıfzedip, ekser tarihçe-i hayatını çekirdeğinde, neticesinde nakşedib yazır. Zahir və bâtın âyinelerde ibka edir. Mesela, beşerin hâfızası, ağacın meyvəsi, meyvenin çərdəyi, çiçeğin toxumu, kanun-u hafîziyetin azamet-i ihatasını gösterir.

§194

Görmür musun ki koca baharın həmişə çiçekli, meyveli bütün mövcudatı və bunların özlərinə göre bütün sahaif-i a’mali və teşkilatının kanunları və suretlerinin timsalleri; mahdud bir miktar tohumcuklar içlerinde yazarak muhafaza edilir. İkinci bir baharda, onlara göre bir muhasebe içinde sahife-i amellerini neşredip kemal-i nizam-nizam-intizam və hikmət ilə koca digər bir bahar âlemini meydana getirmekle hafîziyetin ne derece qüvvətli ihata ilə cereyan ettiğini gösterir.

§195

Əcəba geçici, âdi, bekasız, ehemmiyetsiz şeylerde belə muhafaza edilirse âlem-i gaybda, âlem-i âhirette, âlem-i ervahta rububiyet-i âmmede mühim semere veren beşerin amelleri, hıfz içinde gözetilmek suretiyle ehemmiyetle zapt edilmemesi kabil midir? Xeyr və aslâ!

§196

Bəli, bu hafîziyetin bu surette tecellisinden anlaşılır ki bu mevcudatın Mâlik’i, mülkünde cereyan eden hər şeyin inzibatına böyük bir ihtimamı var. Hem hâkimiyet vazifesinde nihayet derecede dikkat edər. Hem rububiyet-i saltanatında gayet ihtimamı gözetir. O derece ki en kiçik bir hâdiseyi, en ufak bir hizmeti yazar, yazdırır. Mülkünde cereyan eden hər şeyin suretini müteaddid şeylerde hıfzeder.

§197

Bu hafîziyet işarə edər ki ehemmiyetli bir muhasebe-i a’mal defteri açılacaq və bilhassa mahiyetçe en böyük en mükerrem en müşerref bir mahluk olan insanın böyük olan amelleri, mühim olan fiilleri; mühim bir hesap və mizana girəcək, sahife-i amelleri neşrediləcək.

§198

Əcəba heç kabil midir ki insan, hilafet və emanetle mükerrem olsun, rububiyetin külliyat-ı şuununa şahit olaraq kesret dairelerinde, vahdaniyet-i İlahiyenin dellâllığını ilan etmekle, ekser mevcudatın tesbihat və ibadətlerine müdahale edib zabitlik və müşahitlik derecesine çıksın da sonra kabre gedib rahatla yatsın və uyandırılmasın? Kiçik böyük hər amellerinden sual edilmesin? Mahşere gedib mahkeme-i kübrayı görmesin? Xeyr və aslâ!

§199

Hem bütün geləcək zamanda olan (Hâşiye[21]) mümkinata kādir olduğuna, bütün geçmiş zamandaki mu’cizat-ı qüdrəti olan vukuatı şehadet eden və kıyamet və haşre çox benzeyen kış ilə baharı hər vaxt bilmüşahede icad eden bir Kadîr-i Zülcelal’den, insan necə ademe gedib kaçabilir, toprağa girip saklanabilir?

§200

Madam ki bu dünyada ona lâyık muhasebe görülüp hüküm verilmir. Əlbəttə bir mahkeme-i kübra, bir saadet-i uzmaya gidəcəkdir.

§201

Səkkizinci Həqiqət

§202

Bab-ı vaad və vaîddir. İsm-i Cemil və Celil’in cilvesidir.

§203

Heç mümkün müdür ki: Alîm-i Mutlak və Kadîr-i Mutlak olan bu masnuatın Sâni’i, bütün enbiyanın tevatürle haber verdikleri və bütün sıddıkîn və evliyanın icma ilə şehadet ettikleri mükerrer vaad və vaîd-i İlahîsini yerine getirmeyip –hâşâ– acizlik və cehlini göstersin? Halbuki vaad və vaîdinde bulunduğu emirler, kudretine heç ağır gəlməz; çox hafif və çox kolay. Geçmiş baharın hesapsız mevcudatını, geləcək baharda kısmen eynilə (Hâşiye[22]) kısmen mislen (Hâşiye[23]) iadesi qədər kolaydır.

§204

Îfa-yı vaad isə hem bizə hem hər şeye hem özünə hem saltanat-ı rububiyetine çoxlu lâzımdır. Hulfü’l-vaad isə hem izzet-i iktidarına zıttır hem ihata-yı ilmiyesine münafîdir. Çünki hulfü’l-vaad, ya cehilden ya aczden gəlir.

§205

Ey münkir! Bilir misin ki küfür və inkârın ilə ne qədər ahmakça bir cinayet işlirsən ki öz yalancı vehmini, hezeyancı aklını, aldatıcı nəfsini tasdik edib heç bir vechile hulf və hilafa mecburiyeti olmayan və heç bir vecihle hilaf, onun izzetine, haysiyetine yakışmayan və bütün görünen şeyler və işler, sıdkına və hakkaniyetine şehadet eden bir zatı tekzip edirsən! Nihayətsiz küçüklük içinde nihayətsiz böyük cinayet işlirsən! Əlbəttə, ebedî böyük cezaya müstahak olursun. Bazı ehl-i cehennemin bir dişi, dağ qədər olması; cinayetinin büyüklüğüne bir mikyas olaraq haber verilmiş. Misalin bu yolcuya benzer ki güneşin ziyasından gözünü kapar, kafası içindeki hayaline bakar. Vehmi, bir yıldız böceği kimi kafa fenerinin ışığıyla dehşetli yolunu tenvir etmək istəyir.

§206

Madam ki bu mevcudat, hak söyleyen sadık kelimeleri; bu hâdisat-ı kainat, doğru söyleyen nâtık âyetleri olan Cənabı-Haqq vaad etmiş, əlbəttə yapacaqdır. Bir mahkeme-i kübra açacaqdır, bir saadet-i uzma verəcəkdir.

§207

Doqquzuncu Həqiqət

§208

Bab-ı ihya və imatedir. İsm-i Hayy-ı Kayyum’un, Muhyî və Mümît’in cilvesidir.

§209

Heç mümkün müdür ki: Ölmüş, kurumuş koca arzı ihya eden və o ihya içinde hər biri beşer haşri kimi acib, üç yüz binden ziyade enva-ı mahlukatı haşir və neşredip kudretini gösteren və o haşir və neşir içinde nihayet derecede karışık və ihtilat içinde, nihayet derecede imtiyaz və tefrik ilə ihata-i ilmiyesini gösteren və bütün semavî fermanlarıyla beşerin haşrini vaad etmekle bütün ibadının enzarını saadet-i ebediyeye çeviren və bütün mövcudatı baş başa, omuz omuza, el ele verdirip emir və iradesi dairesinde döndürüp birbirine yardımcı və musahhar kılmakla azamet-i rububiyetini gösteren və beşeri, şecere-i kainatın en câmi’ və en nazik və en nâzenin en nazdar en niyazdar bir meyvəsi yaratıp özünə muhatap ittihaz edərək hər şeyi ona musahhar kılmakla, insana bu qədər ehemmiyet verdiğini gösteren bir Qadir-i Rəhim, bir Alîm-i Hakîm, kıyameti getirmesin? Haşri yapmasın və yapamasın? Beşeri ihya etmesin və ya edemesin? Mahkeme-i kübrayı açamasın? Cənnət və cehennemi yaratamasın? Hâşâ və kellâ!

§210

Bəli, bu âlemin Mutasarrıf-ı Zîşan’ı, hər asırda hər senede hər günde bu dar, muvakkat rûy-i zeminde haşr-i ekberin və meydan-ı kıyametin çoxlu emsalini və numunelerini və işaratını icad edir. Ezcümle:

§211

Haşr-i baharîde görürük ki beş altı gün zarfında kiçik və böyük hayvanat və nebatattan üç yüz binden ziyade envaı haşredip neşredir. Bütün ağacların, otların köklerini və bir kısım heyvanları eynilə ihya edib iade edir. Başkalarını ayniyet derecesinde bir misliyet surətində icad edir. Halbuki maddeten farkları çox az olan tohumcuklar o qədər karışmışken, kemal-i imtiyaz və teşhis ilə o qədər sürat və vüs’at və suhulet içinde kemal-i nizam-nizam-intizam və mizan ilə altı gün və ya altı hafta zarfında ihya edilir. Heç kabil midir ki bu işleri yapan zata bir şey ağır gelebilsin, semavat və arzı altı günde halk edemesin, insanı bir sayha ilə haşredemesin? Hâşâ!

§212

Əcəba mu’ciz-nüma bir kâtip bulunsa, hurufları ya bozulmuş və ya mahvolmuş üç yüz min kitabı, tək bir sahifede karıştırmaksızın, galatsız, sehivsiz, noksansız, hepsini birlikdə, gayet güzel bir surette bir saatte yazarsa; biri sənə dese: “Şu kâtip öz telif ettiği sənin suya düşmüş olan kitabını, yeniden bir dakika zarfında hâfızasından yazacaq.” Sən diyebilir misin ki “Yapamaz və inanmam.”

§213

Veyahut bir sultan-ı mu’cizekâr, öz iktidarını göstermek üçün və ya ibret və tenezzüh üçün bir işarəle dağları qaldırır, memleketleri tebdil edər, denizi karaya çevirdiğini gördüyün halde; sonra görsen ki böyük bir taş dereye yuvarlanmış, o zatın öz ziyafetine davet ettiği misafirlerin yolunu kesmiş, geçemirlər. Biri sənə dese: “O zat, bir işarəle o taşı, ne qədər böyük olursa olsun kaldıracaq və ya dağıtacaq, misafirlerini yolda bırakmayacaq.” Sən desen ki: “Kaldırmaz və ya kaldıramaz.”

§214

Veyahut bir zat bir günde, yeniden böyük bir orduyu teşkil ettiği halde biri dese: “O zat bir boru sesiyle, efradı istirahat üçün dağılmış olan taburları toplar. Taburlar, nizamı altına girerler.” Sən desen ki: “İnanmam.” Ne qədər divanece hərəkət ettiğini anlarsın.

§215

İşte bu üç təmsili fehmettin isə bak: Nakkaş-ı Ezelî, gözümüzün önünde kışın beyaz sahifesini çevirip, bahar və yaz yeşil yarpağını açıp, rûy-i arzın sahifesinde üç yüz binden ziyade envaı, qüdrət və qədər kalemiyle ahsen-i surət üzere yazar. Birbiri içinde birbirine karışmaz; birlikdə yazar, birbirine mani olmaz. Teşkilce, suretçe birbirinden ayrı, heç şaşırtmaz, yanlış yazmaz.

§216

Bəli, en böyük bir ağacın ruh programını bir nöqtə kimi en kiçik bir çekirdekte dercedip muhafaza eden Zat-ı Hakîm-i Hafîz, vefat edenlerin ruhlarını necə muhafaza edər denilir mi?

§217

Və küre-i arzı bir sapan taşı kimi çeviren Zat-ı Kadîr, âhirete giden misafirlerinin yolunda necə bu arzı kaldıracaq və ya dağıtacaq, denilir mi?

§218

Hem hiçten, yeniden bütün canlıın ordularını, bütün cesetlerinin taburlarında kemal-i nizam-nizam-intizamla zerratı “Emr-i kün feyekûn” ilə kaydedip yerleştiren, ordular icad eden Zat-ı Zülcelal; tabur-misal cesedin nizamı altına girmekle birbiriyle tanışan zerrat-ı esasiye və ecza-yı asliyesini bir sayha ilə necə toplayabilir, denilir mi?

§219

Hem bu bahar haşrine benzeyen, dünyanın hər devrinde, hər asrında, hattâ gece gündüzün tebdilinde, hattâ cevv-i havada bulutların icad və ifnasında haşre numune və misal və emare olacaq ne qədər nakışlar yaptığını gözünle görürsən. Hattâ əgər hayalen min sene evvel özünü farz etsen, sonra zamanın iki cenahı olan mazi ilə müstakbeli birbirine qarşılaştırsan; asırlar, günler adedince misal-i haşir və kıyametin numunelerini görəcəksən. Sonra bu qədər numune və misalleri müşahede ettiğin halde, haşr-i cismanîyi akıldan uzaq görüb istib’ad etmekle inkâr etsen, ne qədər divanelik olduğunu sən də anlarsın. Bak, Ferman-ı A’zam, bahsetdiyimiz həqiqətə dair ne dir:

§220

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§221

Elhasıl: Haşre mani heç bir şey yoxdur. Muktezî isə hər şeydir. Bəli, mahşer-i acayip olan bu koca arzı, âdi bir heyvan kimi imate və ihya eden və beşer və hayvana hoş bir beşik, güzel bir gemi yapan və güneşi onlara bu misafirhanede ışık verici və ısındırıcı bir lamba eden, seyyaratı meleklerine tayyare yapan bir zatın, bu derece muhteşem və sermedî rububiyeti və bu derece muazzam və muhit hâkimiyeti; əlbəttə yalnız belə geçici, devamsız, bîqərar, ehemmiyetsiz, mütegayyir, bekasız, nâkıs, tekemmülsüz umûr-u dünya üzerinde kurulmaz və durmaz.

§222

Demək, ona şayeste, daimî, berkarar, zevalsiz, muhteşem bir diyar-ı âher var. Başqa bâki bir memleketi vardır. Bizi onun üçün çalıştırır. Oraya davet edər və oraya nakledeceğine; zahirden həqiqətə geçen və kurb-u huzuruna müşerref olan bütün ervah-ı neyyire ashabı, bütün kulûb-ü münevvere aktabı, bütün ukûl-ü nuraniye erbabı şehadet edirlər. Və bir mükâfat və mücazat ihzar ettiğini müttefikan haber verirlər. Və mükerreren çox qüvvətli vaad və olduqca şiddətli tehdit edər, naklederler.

§223

Hulfü’l-vaad isə hem zillet hem tezellüldür. Heç bir cihetle celal və kudsiyetine yaxınlaşa bilməz. Hulfü’l-vaîd isə ya aftan, ya aczden gəlir. Halbuki küfür; cinayet-i mutlakadır, (Hâşiye[24]) affa kabil deyil. Kadîr-i Mutlak isə aczden münezzeh və mukaddestir.

§224

Şahitler, muhbirler isə mesleklerinde, meşreplerinde, mezheplerinde muhtelif oldukları halde, kemal-i ittifak ilə bu meselenin esasında müttehiddirler. Kesretçe tevatür derecesindedirler, keyfiyetçe icma kuvvetindedirler. Mevkice hər biri nev-i beşerin bir yıldızı, bir taifenin gözü, bir milletin azizidirler. Ehemmiyetçe bu meselede hem ehl-i ihtisas hem ehl-i ispattırlar. Halbuki bir fende və ya bir sanatta iki ehl-i ihtisas, minlərlə başkalardan müreccahtırlar və ihbarda iki müsbit, minlərlə nâfîlere tercih edilir. Mesela, ramazan hilâlinin sübutunu ihbar eden iki adam, minlərlə münkirlerin inkârlarını hiçe atarlar.

§225

Elhasıl, dünyada bundan daha doğru bir haber, daha sağlam bir dava, daha zahir bir həqiqət ola bilməz.

§226

Demək, şübhəsiz dünya bir mezraadır. Mahşer isə bir beyderdir, harmandır. Cənnət, cəhənnəm isə birer mahzendir.

§227

Onuncu Həqiqət

§228

Bab-ı hikmət, inayət, rəhmət, adalettir. İsm-i Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîm’in cilvesidir.

§229

Heç mümkün müdür ki: Bu bekasız misafirhane-i dünyada və bu devamsız meydan-ı imtihanda və bu sebatsız teşhirgâh-ı arzda bu derece bâhir bir hikmət, bu derece zahir bir inayət və bu derece kāhir bir adalet və bu derece vâsi bir merhametin âsârını gösteren Mâlikü’l-mülki Zülcelal’in daire-i memleketinde və âlem-i mülk və melekûtunda daimî meskenler, ebedî sakinler, bâki makamlar, mukim mahluklar bulunmayıp bu görünen hikmət, inayət, adalet, merhametin həqiqətləri hiçe insin?

§230

Hem heç kabil midir ki o Zat-ı Hakîm, bu insanı bütün mahlukat içinde özünə küllî muhatap və câmi’ bir âyenə yapıp bütün hazain-i rahmetinin müştemilatını ona tattırsın hem tarttırsın hem tanıttırsın, özünü bütün esmasıyla ona bildirsin, onu sevsin və sevdirsin; sonra o biçarə insanı o ebedî memleketine göndermesin, o daimî saadetgâha davet edib mesud etmesin?

§231

Hem heç makul mudur ki hattâ çərdək qədər hər bir mevcuda bir ağac qədər vazife yükü yüklesin, çiçəkləri qədər hikmetleri bindirsin, semereleri qədər maslahatları taksın da bütün o vazifeye, o hikmetlere, o maslahatlara dünyaya müteveccih yalnız bir çərdək qədər gaye versin? Bir hardal qədər ehemmiyeti olmayan dünyevî bekasını gaye yapsın? Və bunları, âlem-i manaya çərdəklər və âlem-i âhirete bir mezraa yapmasın? Tâ həqiqi və lâyık gayelerini versinler. Və bu qədər mühim ihtifalat-ı mühimmeyi gayesiz, boş, abes bıraksın. Onların yüzünü âlem-i manaya, âlem-i âhirete çevirmesin? Tâ asıl gayeleri və lâyık meyvelerini göstersin.

§232

Bəli, heç mümkün müdür ki bu şeyleri belə hilaf-ı həqiqət yapmakla öz evsaf-ı həqiqiyesi olan Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîm’in zıtlarıyla –hâşâ sümme hâşâ– muttasıf gösterip hikmət və keremine, adl və rahmetine delâlet eden bütün kainatın həqiqətlərini tekzip etsin, bütün mövcudatın şehadetlerini reddetsin, bütün masnuatın delâletlerini iptal etsin?

§233

Hem heç ağıl qəbul edər mi ki insanın başına və içindeki havassına saçları adedince vazifeler yükletsin də yalnız bir saç hükmünde ona bir ücret-i dünyeviye versin, adalet-i həqiqiyesine zıt olaraq və hikmet-i həqiqiyesine münafî, manasız iş yapsın?

§234

Hem heç mümkün müdür ki bir ağaca taktığı neticeler, meyvələr miktarınca hər bir canlıa, bəlkə dil kimi hər bir uzvuna, bəlkə hər bir masnua o derece hikmetleri, maslahatları takmakla özünün bir Hakîm-i Mutlak olduğunu ispat edib göstersin, sonra bütün hikmetlerin en büyüğü və bütün maslahatların en mühimmi və bütün neticelerin en elzemi və hikməti hikmət, neməti nemət, rəhməti rəhmət eden və bütün hikmetlerin, nemətlərin, rahmetlerin, maslahatların menbaı və gayesi olan beka və likayı və saadet-i ebediyeyi vermeyip terk edərək, bütün işlerini abesiyet-i mütləq derekesine düşürsün və özünü o zata benzetsin ki elə bir saray yapar, hər bir taşında minlərlə nakışlar, hər bir tarafında minlərlə ziynetler və hər bir menzilinde minlərlə qiymətli âlât və levazımat-ı beytiye bulundursun da sonra ona dam yapmasın, hər şey çürüsün, beyhude bozulsun? Hâşâ və kellâ! Hayr-ı Mutlak’tan xeyr gəlir, Cemil-i Mutlak’tan güzellik gəlir, Hakîm-i Mutlak’tan abes bir şey gəlməz.

§235

Bəli, hər kim fikren tarihe binip mazi cihetine gitse, bu zaman-ı hazırda gördüyümüz menzil-i dünya, meydan-ı ibtila, meşher-i eşya kimi seneler adedince vefat etmiş menziller, meydanlar, meşherler, âlemler görəcək. Suretçe, keyfiyetçe birbirinden ayrı oldukları halde; nizam-nizam-intizamca, acayipçe, Sâni’in qüdrət və hikmetini göstermekçe birbirine benzer.

§236

Hem görəcək ki o sebatsız menzillerde, o devamsız meydanlarda, o bekasız meşherlerde o qədər bâhir bir hikmetin nizam-nizam-intizamatı, o derece zahir bir inayetin işaratı, o mertebe kāhir bir adaletin emaratı, o derece vâsi bir merhametin semeratını görəcək. Basîretsiz olmamaq şartıyla yakînen biləcək ki o hikmetten daha ekmel bir hikmət ola bilməz və o âsârı görünen inayetten daha ecmel bir inayət kabil deyil və o emaratı görünen adaletten daha ecell bir adalet yoxdur və o semeratı görünen merhametten daha eşmel bir mərhəmət tasavvur edilmez.

§237

Əgər farz-ı muhal olaraq bu işleri çeviren, bu misafirleri və misafirhaneleri değiştiren Sultan-ı Sermedî’nin daire-i memleketinde daimî menziller, âlî mekânlar, sabit makamlar, bâki meskenler, mukim ahali, mesud ibadı bulunmazsa; ziya, hava, su, torpaq kimi qüvvətli və şümullü dörd anâsır-ı maneviye olan hikmət, adalet, inayət, merhametin hakikatlerini nefyetmek və o anâsır-ı zahiriye kimi görünen vücudlarını inkâr etmək lâzım gəlir. Çünki bu bekasız dünya və mâfîha, onların tam hakikatlerine mazhar olamadığı malûmdur.

§238

Əgər başqa yerde də onlara tam mazhar olacaq mekân bulunmazsa, o vaxt gündüzü dolduran ziyayı gördüğü halde, güneşin vücudunu inkâr etmək derecesinde bir divanelikle, bu hər şeyde bulunan gözümüz önündeki hikməti inkâr etmək, bu nefsimizde və ekser eşyada hər vaxt müşahede ettiğimiz inayəti inkâr etmək və bu çox qüvvətli emaratı görünen adaleti inkâr etmək (Hâşiye[25]) və bu hər yerde gördüyümüz merhameti inkâr etmək lâzım geldiyi kimi; bu kainatta gördüyümüz icraat-ı hakîmane və ef’al-i kerîmane və ihsanat-ı rahîmanenin sahibini –hâşâ sümme hâşâ– sefih bir oyuncu, gaddar bir zalim olduğunu qəbul etmək lâzım gəlir ki nihayətsiz muhal bir inkılab-ı həqiqətlərtir. Hattâ hər şeyin vücudunu və öz nefsinin vücudunu inkâr eden ahmak sofestaîler də bunun tasavvuruna kolay kolay yanaşamazlar.

§239

Elhasıl, bu görünen şuunat, dünyadaki vüs’atli içtimaat-ı hayatiye və süratli iftirakat-ı mevtiye və haşmetli toplanmalar və çabuk dağılmalar və azametli ihtifalat və böyük tecelliyat ilə və onların bu âleme ait bu dünya-yı fânide qısa bir zamanda malûmumuz olan semerat-ı cüz’iyeleri, ehemmiyetsiz və muvakkat gayeleri mabeyninde heç münasibət olmadığından, âdeta kiçik bir taşa bir böyük dağ qədər hikmətlər, gayeler takmak; bir böyük dağa, bir kiçik taş kimi muvakkat bir gaye-i cüz’iye vermeye benzer ki heç bir ağıl və hikmete uygun gelemez.

§240

Demək, bu mevcudat və şuunat ilə və dünyaya ait gayeleri ortasında bu derece nisbetsizlik, kat’iyen şehadet edər ki bu mevcudatın yüzleri âlem-i manaya müteveccihtir, münasib meyvələri orada verir və gözleri esma-i kudsiyeye dikkat edirlər, gayeleri o âleme bakır. Və özleri dünya torpağı altında, sümbülleri âlem-i misalde inkişaf edir. İnsan, istidadı nisbetinde burada ekir və ekilir, âhirette mahsul alır.

§241

Bəli, bu eşyanın esma-i İlahiyeye və âlem-i âhirete müteveccih yüzlerine baksan görəcəksən ki qüdrət möcüzəsi olan hər bir çekirdeğin bir ağac qədər gayesi var. Kelime-i hikmət olan hər bir çiçeğin (Hâşiye[26]) bir ağac çiçəkləri qədər manaları var və o sənət möcüzəsi və manzume-i rəhmət olan hər bir meyvenin, bir ağacın meyvələri qədər hikmetleri var. Bizlərə rızık olması isə o minlərlə hikmetlerinden bir tək hikmettir ki vazifesi biter, manasını ifade edər, vefat edər, midemizde defnedilir.

§242

Madam ki bu fâni eşya, başqa yerde bâki meyvələr verirler və daimî suretler bırakır və başqa cihette ebedî manalar ifade edər, sermedî tesbihat yapar. Və insan isə onların bu cihetine bakan yüzlerine bakmakla insan olur, fânide bâkiye yol bulur.

§243

Demək, bu həyat və mevt içinde yuvarlanan, toplanıp dağılan mevcudat içinde başqa maksat var. Temsilde kusur yoxdur; bu ahval, taklit və təmsil üçün teşkil və tertip edilen ahvale benzer. Necə böyük masrafla qısa içtimalar, dağılmalar yapılır. Tâ suretler alınsın, terkip edilsin, sinemada daim gösterilsin. Onun kimi bu dünyada qısa bir müddet zarfında hayat-ı şahsiye və hayat-ı içtimaiye geçirmenin bir gayesi şudur ki suretler alınıp terkip edilsin, netice-i amelleri alınıp hıfzedilsin. Tâ bir mecma-ı ekberde muhasebesi görülsün və bir meşher-i a’zamda gösterilsin və bir saadet-i uzmaya istidadı gösterilsin. Demək, hadîs-i şerifte “Dünya âhiret mezraasıdır.” deyə bu həqiqəti ifade edir.

§244

Madam ki dünya var. Və dünya içinde bu âsârıyla hikmət və inayət və rəhmət və adalet var. Əlbəttə dünyanın vücudu kimi kat’î olaraq âhiret də var. Madam ki dünyada hər şey bir cihette o âleme bakır. Demək oraya gidilir. Âhireti inkâr etmək, dünya və mâfîhayı inkâr etmək deməkdir. Demək, ecel və kabir insanı beklediyi kimi cənnət və cəhənnəm də insanı beklir və gözlür.

§245

On Birinci Həqiqət

§246

Bab-ı insaniyettir. İsm-i Hakk’ın cilvesidir.

§247

Heç mümkün müdür ki: Cənabı-Haqq və Mabud-u Bi’l-hak, insanı bu kainat içinde rububiyet-i mutlakasına və umum âlemlere rububiyet-i âmmesine qarşı en ehemmiyetli bir abd və hitabat-ı Sübhaniyesine en mütefekkir bir muhatap və mazhariyet-i esmasına en câmi’ bir âyenə və onu ism-i a’zamın tecellisine və hər isimde bulunan ism-i a’zamlık mertebesinin tecellisine mazhar bir ahsen-i takvimde en güzel bir qüdrət möcüzəsi və hazain-i rahmetinin müştemilatını tartmak, tanımak üçün en ziyade mizan və âletlere mâlik bir müdakkik və nihayətsiz nimetlerine en ziyade möhtac və fenadan en ziyade müteellim və bekaya en ziyade müştak və hayvanat içinde en nazik və en nazdar və en fakir və en möhtac və hayat-ı dünyeviyece en müteellim və en bedbaht və istidatça en ulvi və en yüksək surette, mahiyette yaratsın da onu müstaid olduğu və müştak olduğu və lâyık olduğu bir dâr-ı ebedîye göndermeyip, həqiqət-i insaniyeyi iptal edərək öz hakkaniyetine taban tabana zıt və həqiqət nazarında çirkin bir haksızlık etsin?

§248

Hem heç kabil midir ki: Hâkim-i Bi’l-hak, Rahîm-i Mutlak; insana elə bir istidat verib, yer ilə gökler və dağlar tahammülünden çekindiyi emanet-i kübrayı tahammül edib yani küçücük cüz’î ölçüleriyle, sanatçıklarıyla Hâlık’ının muhit sıfatlarını, küllî şuunatını, nihayətsiz tecelliyatını ölçerek bilib hem yerde en nazik, nâzenin, nazdar, âciz, zayıf yaratıp; halbuki bütün yerin nebatî və heyvanî olan mahlukatına bir nevi tanzimat memuru yapıp, onların tarz-ı tesbihat və ibadətlerine müdahale ettirip, kainattaki icraat-ı İlahiyeye küçücük mikyasta bir təmsil gösterip, rububiyet-i Sübhaniyeyi fiilen və kālen kainatta ilan ettirmek, meleklerine tercih edib hilafet rütbesini verdiyi halde; ona bütün bu vazifelerinin gayesi və neticesi və semeresi olan saadet-i ebediyeyi vermesin? Onu bütün mahlukatının en bedbaht, en biçarə, en musibetzede, en dertmend, en zelil bir derekeye atıp; en mübarək, nurani və âlet-i tes’id bir hədiyyə-i hikməti olan aklı o bîçareye en meş’um və zulmanî bir âlet-i tazip yapıp, hikmet-i mutlakasına büsbütün zıt və merhamet-i mutlakasına külliyen münafî bir merhametsizlik etsin? Hâşâ və kellâ!

§249

Elhasıl, necə hikâye-i temsiliyede bir zabitin cüzdanına və defterine baxıb görmüş idik ki hem rütbesi hem vazifesi hem maaşı hem düstur-u hareketi hem cihazatı bizə gösterdi ki o zabit, o muvakkat meydan üçün deyil, bəlkə müstekar bir memlekete gidəcək də ona göre çalışır. Eynilə onun kimi insanın qəlb cüzdanındaki letaif və ağıl defterindeki havas və istidadındaki cihazat, tamamen və müttefikan saadet-i ebediyeye müteveccih və ona göre verilmiş və ona göre teçhiz edilmiş olduğuna ehl-i tahkik və keşif müttefiktirler. Ezcümle:

§250

Mesela, ağlın bir hizmetkârı və tasvircisi olan kuvve-i hayaliyeye denilse ki: “Sana bir milyon sene ömür ilə saltanat-ı dünya veriləcək lakin âhirde mütləq heç olacaqsan.” Tevehhüm aldatmamak, nəfs karışmamak şartıyla “oh” yerine “âh” diyəcək və teessüf edəcək. Demək en böyük fâni, en kiçik bir âlet və cihazat-ı insaniyeyi doyuramır. İşte bu istidattandır ki insanın ebede uzanmış emelleri və kainatı ihata etmiş efkârları və ebedî saadetlerinin envaına yayılmış arzuları gösterir ki bu insan ebed üçün halk edilmiş və ebede gidəcəkdir. Bu dünya ona bir misafirhanedir və âhiretine bir intizar salonudur.

§251

On İkinci Həqiqət

§252

Babu’r-Risaleti və’t-Tenzil’dir. “Bismillahirrahmanirrahîm”in cilvesidir.

§253

Heç mümkün müdür ki: Bütün enbiya mu’cizelerine istinad edərək sözünü teyid ettikleri və bütün evliya keşif və kerametlerine istinad edib davasını tasdik ettikleri və bütün asfiya tahkikatına istinad edərək hakkaniyetine şehadet ettikleri Rəsuli-Əkrəm sallallahu aleyhi və sellemin tahakkuk etmiş min mu’cizatının kuvvetine istinad edib bütün qüvvəti ilə hem qırx vecihle mu’cize olan Kur’an-ı Hakîm minlərlə âyât-ı kat’iyesine istinad edərək, bütün kat’iyetle açtıkları âhiret yolunu və küşad ettikleri cənnət kapısını, sinek kanadı qədər qüvvəti bulunmayan vâhî vehimler, ne haddi var ki kapatabilsin?

§254

Geçen hakikatlerden anlaşıldı ki haşir meselesi elə râsih bir hakikattir ki küre-i arzı yerinden kaldıracaq, kırıp atacaq bir qüvvət o həqiqəti sarsamaz. Çünki o həqiqəti Cənabı-Haqq bütün esma və sıfâtının iktizası ilə tesbit edir və Rəsuli-Əkrəm’i bütün mu’cizat və berahiniyle tasdik edir və Kur’an-ı Hakîm bütün həqiqətlər və âyâtıyla onu ispat edir və bu kainat bütün âyât-ı tekviniye və şuunat-ı hakîmanesi ilə şehadet edir.

§255

Əcəba heç mümkün müdür ki haşir meselesinde Vâcibü’l-vücud ilə bütün mövcudat –kâfirler müstesna olaraq– ittifak etmiş olsun; kıl qədər qüvvəti olmayan şübhələr, şeytanî vesveseler o dağ kimi həqiqət-i râsiha-i âliyeyi sarssın, yerinden kaldırsın? Hâşâ və kellâ!

§256

Əsla zannetme, delail-i haşriye, bahsetdiyimiz on iki həqiqətə münhasırdır. Xeyr, bəlkə yalnız Kur’an-ı Hakîm, geçen bu on iki həqiqətləri bizə ders verdiyi kimi daha minlərlə vücuha işarə edib hər bir vecih kavî bir emaredir ki Hâlık’ımız bizi bu dâr-ı fâniden bir dâr-ı bâkiye nakledəcəkdir.

§257

Hem əsla zannetme ki haşri iktiza eden esma-i İlahiye, bahsetdiyimiz kimi yalnız Hakîm, Kerîm, Rahîm, Âdil, Hafîz isimlerine münhasırdır. Xeyr, bəlkə kainatın tedbirinde tecelli eden bütün esma-i İlahiye, âhireti iktiza edər, bəlkə istilzam edər.

§258

Hem zannetme ki haşre delâlet eden kainatın âyât-ı tekviniyesi, bu geçen bahsettiğimize münhasırdır. Xeyr, bəlkə ekser mevcudatta sağa sola açılır perdeler kimi vecih və keyfiyetleri vardır ki bir vechi Sâni’e şehadet ettiği kimi digər vechi də haşre işarə edər. Mesela, insanın ahsen-i takvimdeki hüsn-ü masnuiyeti, Sâni’i gösterdiyi kimi; o ahsen-i takvimdeki kabiliyet-i câmiasıyla qısa bir zamanda zeval bulması, haşri gösterir.

§259

Bazı kere bir vecihle iki nazarla bakılsa hem Sâni’i hem haşri gösterir. Mesela, ekser eşyada görünen hikmetin tanzimi, inayetin tezyini, adaletin tevzini və rahmetin taltifi; necə ki mahiyetlerine bakılsa, bir Sâni’-i Hakîm, Kerîm, Âdil, Rahîm’in dest-i kudretinden çıktığını gösterirler. Onun kimi bunların qüvvəti və hadsizlikleriyle birlikdə, bunların mazharları olan bu fâni mevcudatın ehemmiyetsiz və az yaşamasına bakılsa, âhiret görünür.

§260

Demək ki hər şey hal dili ilə اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ بِالْيَوْمِ الْاٰخِرِ‌ okur və okutturur.

§261

***

§262

Hâtime

§263

Geçen on iki həqiqət, birbirini teyid edər, birbirini tekmil edər, birbirine qüvvət verir. Bütün onlar birden ittihat edərək neticeyi gösterir. Hangi vehmin haddi var, bu demir kimi bəlkə elmas kimi on iki muhkem surları delip geçebilsin tâ hısn-ı hasînde olan haşr-i imanîyi sarssın?

§264

مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ âyet-i kerîmesi ifade edir ki bütün insanların halk olunması və haşredilmesi, qüdrət-i İlahiyeye nisbeten bir tək insanın halkı və haşri kimi âsandır. Bəli, öyledir. “Nöqtə” namında bir risalede haşir bahsinde bu ayənin ifade ettiği həqiqəti tafsilen yazmışım. Burada yalnız bir kısım təmsilləri ilə hülâsasına bir işarə edeceğiz. Əgər istersen o “Nöqtə”ya müracaat et.

§265

Mesela وَ لِلّٰهِ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى –temsilde kusur yox– necə ki “nuraniyet” sırrıyla, güneşin cilvesi öz ihtiyarıyla olsa da bir zerreye suhuletle verdiyi cilveyi, eyni suhuletle hədsiz şeffafata da verir.

§266

Hem “şeffafiyet” sırrıyla, bir zerre-i şeffafenin kiçik göz bebeği güneşin aksini almasında, denizin geniş yüzüne müsavidir.

§267

Hem “nizam-nizam-intizam” sırrıyla, bir çocuk barmağıyla gemi suretindeki oyuncağını çevirdiyi kimi kocaman bir dritnotu da çevirir.

§268

Hem “imtisal” sırrıyla, bir kumandan bir tək neferi bir “Arş!” emriyle tahrik ettiği kimi bir koca orduyu da eyni kəlmə ilə tahrik edər.

§269

Hem “muvazene” sırrıyla, cevv-i fezada bir terazi ki elə həqiqi hassas və o derece böyük farz edelim ki iki ceviz terazinin iki gözüne konulsa hisseder və iki güneşi də istiab edib tartar. O iki kefesinde bulunan iki cevizi birini semavata, birini yere indiren eyni kuvvetle, iki şems bulunsa birini arşa, diğerini ferşe qaldırır, indirir.

§270

Madam ki bu âdi, nâkıs, fâni mümkinatta nuraniyet və şeffafiyet və nizam-nizam-intizam və imtisal və muvazene sırlarıyla, en böyük şey en kiçik şeye müsavi olur. Hədsiz hesapsız şeyler, bir tək şeye müsavi görünür. Əlbəttə Kadîr-i Mutlak’ın zatî və nihayətsiz və gayet kemalde olan kudretinin nurani tecelliyatı və melekûtiyet-i eşyanın şeffafiyeti və hikmət və kaderin nizam-nizam-intizamatı və eşyanın evamir-i tekviniyesine kemal-i imtisali və mümkinatın vücud və ademinin müsavatından ibaret olan imkânındaki muvazenesi sırlarıyla; az çox, böyük kiçik ona müsavi olduğu kimi bütün insanları bir tək insan kimi bir sayha ilə haşre getirebilir.

§271

Hem bir şeyin qüvvət və zaafça meratibi, o şeyin içine zıddının müdahalesidir. Mesela, hararetin derecatı, soğuğun müdahalesidir. Güzelliğin meratibi, çirkinliğin müdahalesidir. Ziyanın tabakatı, karanlığın müdahalesidir. Lakin bir şey zatî olsa, ârızî olmazsa onun zıddı ona müdahale edə bilməz. Çünki cem’-i zıddeyn lâzım gəlir. Bu isə muhaldir. Demək asıl, zatî olan bir şeyde meratib yoxdur. Madam ki Kadîr-i Mutlak’ın qüdrəti zatîdir, mümkinat kimi ârızî deyildir və kemal-i mutlaktadır. Onun zıddı olan acizlik isə muhaldir ki tedahül etsin.

§272

Demək, bir baharı halk etmək, Zat-ı Zülcelal’ine bir çiçək qədər ehvendir. Əgər esbaba isnad edilse bir çiçək bir bahar qədər ağır olur. Hem bütün insanları ihya edib haşretmek, bir nəfsin ihyası kimi kolaydır.

§273

Mesele-i haşrin başından buraya qədər olan təmsil suretlerine və hakikatlerine dair olan beyanatımız, Kur’an-ı Hakîm’in feyzindendir. Nefsi teslime, qəlbi kabule ihzardan ibarettir. Asıl söz isə Kur’an’ındır. Çünki söz odur və söz onundur. Dinleyelim:

§274

فَلِلّٰهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ ۞ فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ ۞ قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ ۞ قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلٖيمٌ ۞ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظٖيمٌ ۞ يَوْمَ تَرَوْنَهَا تَذْهَلُ كُلُّ مُرْضِعَةٍ عَمَّٓا اَرْضَعَتْ وَتَضَعُ كُلُّ ذَاتِ حَمْلٍ حَمْلَهَا وَتَرَى النَّاسَ سُكَارٰى وَمَا هُمْ بِسُكَارٰى وَلٰكِنَّ عَذَابَ اللّٰهِ شَدٖيدٌ ۞ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ اِلٰى يَوْمِ الْقِيَامَةِ لَا رَيْبَ فٖيهِ وَمَنْ اَصْدَقُ مِنَ اللّٰهِ حَدٖيثًا ۞ اِنَّ الْاَبْرَارَ لَفٖى نَعٖيمٍ ۞ وَاِنَّ الْفُجَّارَ لَفٖى جَحٖيمٍ ۞ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ۞ وَاَخْرَجَتِ الْاَرْضُ اَثْقَالَهَا ۞ وَ قَالَ الْاِنْسَانُ مَالَهَا ۞ يَوْمَئِذٍ تُحَدِّثُ اَخْبَارَهَا ۞ بِاَنَّ رَبَّكَ اَوْحٰى لَهَا ۞ يَوْمَئِذٍ يَصْدُرُ النَّاسُ اَشْتَاتًا لِيُرَوْا اَعْمَالَهُمْ ۞ فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ ۞ وَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ۞ اَلْقَارِعَةُ ۞ مَا الْقَارِعَةُ ۞ وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَا الْقَارِعَةُ ۞ يَوْمَ يَكُونُ النَّاسُ كَالْفَرَاشِ الْمَبْثُوثِ ۞ وَ تَكُونُ الْجِبَالُ كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ ۞ فَاَمَّا مَنْ ثَقُلَتْ مَوَازٖينُهُ ۞ فَهُوَ فٖى عٖيشَةٍ رَاضِيَةٍ ۞ وَ اَمَّا مَنْ خَفَّتْ مَوَازٖينُهُ فَاُمُّهُ هَاوِيَةٌ ۞ وَمَٓا اَدْرٰيكَ مَاهِيَهْ ۞ نَارٌ حَامِيَةٌ ۞ وَ لِلّٰهِ غَيْبُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§275

Daha bunlar kimi âyât-ı beyyinat-ı Kur’aniyeyi dinleyip “Âmennâ və saddaknâ” diyelim.

§276

اٰمَنْتُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ الْيَوْمِ الْاٰخِرِ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ حَقٌّ وَ اَنَّ الْجَنَّةَ حَقٌّ وَ النَّارَ حَقٌّ وَ اَنَّ الشَّفَاعَةَ حَقٌّ وَ اَنَّ مُنْكَرًا وَ نَكٖيرًا حَقٌّ وَ اَنَّ اللّٰهَ يَبْعَثُ مَنْ فِى الْقُبُورِ اَشْهَدُ اَنْ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَشْهَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ

§277

اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى اَلْطَفِ وَ اَشْرَفِ وَ اَكْمَلِ وَ اَجْمَلِ ثَمَرَاتِ طُوبَاءِ رَحْمَتِكَ الَّذٖى اَرْسَلْتَهُ رَحْمَةً لِلْعَالَمٖينَ وَ وَسٖيلَةً لِوُصُولِنَا اِلٰى اَزْيَنِ وَ اَحْسَنِ وَ اَجْلٰى وَ اَعْلٰى ثَمَرَاتِ تِلْكَ الطُّوبَاءِ الْمُتَدَلِّيَةِ عَلٰى دَارِ الْاٰخِرَةِ اَىِ الْجَنَّةِ. اَللّٰهُمَّ اَجِرْنَا وَ اَجِرْ وَالِدَيْنَا مِنَ النَّارِ وَ اَدْخِلْنَا وَ اَدْخِلْ وَالِدَيْنَا الْجَنَّةَ مَعَ الْاَبْرَارِ بِجَاهِ نَبِيِّكَ الْمُخْتَارِ اٰمٖينَ

§278

Ey bu risaleyi insaf ilə mütalaa eden qardaş!

§279

Deme, niyə bu Onuncu Söz’ü birden tamamıyla anlayamıram və tamam anlamadığın üçün sıkılma! Çünki İbn-i Sina kimi bir dâhî-yi hikmət, اَلْحَشْرُ لَيْسَ عَلٰى مَقَايٖيسَ عَقْلِيَّةٍ demiş. “İman ederiz lakin ağıl bu yolda gidemez.” deyə hükmetmişdir. Hem bütün ulema-i İslâm “Haşir, bir mesele-i nakliyedir, delili nakildir, ağıl ilə ona gidilmez.” deyə müttefikan hükmetdikləri halde, əlbəttə o qədər derin və manen çox yüksək bir yol; birdenbire bir cadde-i umumiye-i akliye hükmüne geçemez.

§280

Kur’an-ı Hakîm’in feyziyle və Hâlık-ı Rahîm’in rahmetiyle, bu taklidi kırılmış və teslimi bozulmuş asırda, o derin və yüksək yolu bu derece ihsan ettiğinden min şükür etməliyik. Çünki imanımızın kurtulmasına kâfi gəlir. Fehmetdiyimiz miktarına memnun olub tekrar mütalaa ilə izdiyadına çalışmalıyız.

§281

Haşre ağıl ilə gidilmemesinin bir sırrı şudur ki: Haşr-i a’zam, ism-i a’zamın tecellisiyle olduğundan Cənabı-Haqqın ism-i a’zamının və hər ismin a’zamî mertebesindeki tecellisiyle zahir olan ef’al-i azîmeyi görmək və göstermekle, haşr-i a’zam bahar kimi kolay ispat və kat’î iz’an və tahkikî iman edilir. Bu Onuncu Söz’de feyz-i Kur’an ilə elə görülür və gösterilir. Yoxsa ağıl, dar və kiçik düsturlarıyla öz başına kalsa âciz kalır, taklide mecbur olur.

§282

***

§283

Onuncu Söz’ün Mühim Bir Zeyli və Lâhikasının Birinci Parçası

§284

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§285

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ ۞ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ۞ وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ اِذَٓا اَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ ۞ وَ مِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ اَنْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا لِتَسْكُنُٓوا اِلَيْهَا وَ جَعَلَ بَيْنَكُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ ۞ وَمِنْ اٰيَاتِهٖ خَلْقُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَاخْتِلَافُ اَلْسِنَتِكُمْ وَ اَلْوَانِكُمْ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِلْعَالِمٖينَ ۞ وَ مِنْ اٰيَاتِهٖ مَنَامُكُمْ بِالَّيْلِ وَ النَّهَارِ وَابْتِغَٓاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهٖ اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَسْمَعُونَ ۞ وَ مِنْ اٰيَاتِهٖ يُرٖيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفًا وَ طَمَعًا وَ يُنَزِّلُ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً فَيُحْيٖى بِهِ الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ ۞ وَمِنْ اٰيَاتِهٖٓ اَنْ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَالْاَرْضُ بِاَمْرِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْاَرْضِ اِذَٓا اَنْتُمْ تَخْرُجُونَ ۞ وَ لَهُ مَنْ فِى السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ ۞ وَ هُوَ الَّذٖى يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعٖيدُهُ وَ هُوَ اَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْاَعْلٰى فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَهُوَ الْعَزٖيزُ الْحَكٖيمُ ۞

§286

İmanın bir kutbunu gösteren bu semavî âyât-ı kübranın və haşri ispat eden bu kudsî berahin-i uzmanın bir nükte-i ekberi və bir hüccet-i a’zamı, bu Doqquzuncu Şuâ’da beyan ediləcək.

§287

Latîf bir inayet-i Rabbaniyedir ki bundan otuz sene evvel Eski Said, yazdığı tefsir mukaddimesi Muhakemat namındaki eserin âhirinde “İkinci Maksat: Kur’an’da haşre işarə eden iki ayə tefsir və beyan ediləcək. نَخُو بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ” deyip durmuş, daha yazamamış. Hâlık-ı Rahîm’ime delail və emarat-ı haşriye adedince şükür və hamdolsun ki otuz sene sonra tevfik ihsan eyledi.

§288

Bəli, bundan doqquz on sene evvel, o iki ayədən birinci ayə olan

§289

فَانْظُرْ اِلٰٓى اٰثَارِ رَحْمَتِ اللّٰهِ كَيْفَ يُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُحْيِى الْمَوْتٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَىْءٍ قَدٖيرٌ

§290

ferman-ı İlahî’nin iki parlak və çox qüvvətli hüccetleri və tefsirleri bulunan Onuncu Söz ilə Iyirmi Doqquzuncu Söz’ü in’am etti, münkirleri susturdu.

§291

Hem iman-ı haşrînin hücum edilmez o iki metin kalesinden doqquz və on sene sonra ikinci ayə olan başta mezkûr âyât-ı ekberin tefsirini bu risale ilə ikram etti. İşte bu Doqquzuncu Şuâ, mezkûr âyâtıyla işarə edilen doqquz âlî makam və bir ehemmiyetli mukaddimeden ibarettir.

§292

Mukaddime

§293

Haşir akidesinin çoxlu ruhî faydalarından və hayatî neticelerinden bir tək netice-i câmiayı ihtisar ilə beyan və hayat-ı insaniyeye hususan hayat-ı içtimaiyesine ne derece lüzumlu və zarurî olduğunu izhar və bu iman-ı haşrî akidesinin çoxlu hüccetlerinden bir tək hüccet-i külliyeyi icmal ilə göstermek və o akide-i haşriye ne derece bedihî və şübhəsiz bulunduğunu ifade etmekten ibaret olaraq iki noktadır.

§294

Birinci Nöqtə: Âhiret akidesi, hayat-ı içtimaiye və şahsiye-i insaniyenin üssü’l-esası və saadetinin və kemalâtının esasatı olduğuna, yüzer delillerinden bir mikyas olaraq yalnız dörd tanesine işarə edeceğiz:

§295

Birincisi: Nev-i beşerin hemen yarısını teşkil eden çocuklar, yalnız cənnət fikriyle onlara dehşetli və ağlatıcı görünen ölümlere və vefatlara qarşı dayanabilirler. Və gayet zayıf və nazik vücudlarında bir kuvve-i maneviye bulabilirler. Və hər şeyden çabuk ağlayan gayet mukavemetsiz mizac-ı ruhlarında, o cənnət ilə bir ümit bulup mesrurane yaşayabilirler. Mesela, cənnət fikriyle deyər: “Mənim kiçik qardaşım və ya arkadaşım öldü, cennetin bir kuşu oldu. Cennette gəzər, bizdən daha güzel yaşar.”

§296

Yoxsa hər vaxt etrafında öz kimi çocukların və büyüklerin ölümleri, o zayıf bîçarelerin endişeli nazarlarına çarpması; mukavemetlerini və kuvve-i maneviyelerini zîr ü zeber edərək gözleriyle birlikdə ruh, qəlb, ağıl kimi bütün letaifini də elə ağlattıracaq, ya mahvolup və ya divane bir bedbaht heyvan olacaktı.

§297

İkinci Delil: Nev-i insanın bir cihette nısfı olan ihtiyarlar, yalnız hayat-ı uhreviye ilə yakınlarında bulunan kabre qarşı tahammül edebilirler. Və çox alâkadar oldukları hayatlarının yaxında sönmesine və güzel dünyalarının kapanmasına mukabil bir teselli bulabilirler və çocuk hükmüne geçen seriü’t-teessür ruhlarında və mizaçlarında, mevt və zevalden çıkan elîm və dehşetli meyusiyete qarşı ancaq hayat-ı bâkiye ümidiyle mukabele edebilirler.

§298

Yoxsa o şefkate lâyık muhteremler və sükûnete və istirahat-i kalbiyeye çox möhtac o endişeli babalar və analar, elə bir vaveylâ-i ruhî və bir dağdağa-i kalbî hissedeceklerdi ki bu dünya onlara zulmetli bir zindan və həyat də kasavetli bir azap olurdu.

§299

Üçüncü Delil: İnsanların hayat-ı içtimaiyesinin medarı olan gençler, delikanlılar, şiddet-i galeyanda olan hissiyatlarını və ifratkâr bulunan nəfs və hevalarını tecavüzattan və zulümlerden və tahribattan durduran və hayat-ı içtimaiyenin hüsn-ü cereyanını temin eden yalnız cəhənnəm fikridir.

§300

Yoxsa cəhənnəm endişesi olmazsa “El-hükmü li’l-galib” kaidesiyle o sarhoş delikanlılar, hevesatları peşinde biçarə zayıflara, âcizlere, dünyayı cəhənnəmə çevireceklerdi və yüksək insaniyeti gayet süflî bir hayvaniyete döndüreceklerdi.

§301

Dördüncü Delil: Nev-i beşerin hayat-ı dünyeviyesinde en cem’iyetli merkez və en esaslı zemberek və dünyevî saadet üçün bir cənnət, bir melce, bir tahassungâh isə aile hayatıdır. Və hər kəsin hanesi, kiçik bir dünyasıdır. Və o hane və aile hayatının həyatı və saadeti isə samimi və ciddi və vefadarane hörmət və həqiqi və şəfqətli və fedakârane mərhəmət ilə ola bilər. Və bu həqiqi hörmət və samimi mərhəmət isə ebedî bir arkadaşlık və daimî bir refakat və sermedî bir beraberlik və hədsiz bir zamanda və hudutsuz bir hayatta birbiriyle pederane, ferzendane, kardeşane, arkadaşane münasebetlerin bulunmak fikriyle, akidesiyle ola bilər.

§302

Mesela, deyər: “Bu haremim, ebedî bir âlemde, ebedî bir hayatta, daimî bir refika-i hayatımdır. Şimdilik ihtiyar və çirkin olmuş isə də zərəri yox. Çünki ebedî bir güzelliği var, geləcək. Və belə daimî arkadaşlığın hatırı üçün hər bir fedakârlığı və merhameti yaparım.” deyərək o ihtiyare karısına, güzel bir huri kimi muhabbetle, şefkatle, merhametle mukabele edə bilər.

§303

Yoxsa kısacık bir iki saat surî bir refakatten sonra ebedî bir firak və müfarakata uğrayan arkadaşlık, əlbəttə gayet surî və muvakkat və esassız, heyvan kimi bir rikkat-i cinsiye manasında və bir mecazî mərhəmət və sun’î bir hörmət verebilir. Və hayvanatta olduğu kimi başqa menfaatler və sair galip hisler, o hörmət və merhameti mağlup edib o dünya cennetini, cəhənnəmə çevirir.

§304

İşte iman-ı haşrînin yüzer neticesinden biri, hayat-ı içtimaiye-i insaniyeye taalluk edər. Və bu tək neticenin də yüzer cihetinden və faydalarından mezkûr dörd delile sairleri kıyas edilse anlaşılır ki həqiqət-i haşriyenin tahakkuku və vukuu, insaniyetin ulvi həqiqəti və küllî hâceti derecesinde kat’îdir. Bəlkə insanın midesindeki ehtiyacın vücudu, taamların vücuduna delâlet və şehadetinden daha zahirdir və daha ziyade tahakkukunu bildirir.

§305

Və əgər bu həqiqət-i haşriyenin neticeleri insaniyetten çıksa o çox ehemmiyetli və yüksək və hayattar olan insaniyet mahiyeti, murdar və mikrop yuvası bir laşe hükmüne sukut edeceğini ispat edər.

§306

Beşerin idare və ahlâk və içtimaiyatı ilə çox alâkadar olan içtimaiyyun və siyasiyyun və ahlâkiyyunun kulakları çınlasın! Gelsinler, bu boşluğu ne ilə doldurabilirler və bu derin yaraları ne ilə tedavi edebilirler?

§307

İkinci Nöqtə: Həqiqət-i haşriyenin hədsiz bürhanlarından sair erkân-ı imaniyeden gelen şehadetlerin hülâsasından çıkan bir bürhanı, gayet muhtasar bir surette beyan edər. Belə ki:

§308

Hazret-i Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine delâlet eden bütün mu’cizeleri və bütün delail-i nübüvveti və hakkaniyetinin bütün bürhanları, birden həqiqət-i haşriyenin tahakkukuna şehadet edərək ispat edərlər. Çünki bu zatın bütün hayatında bütün davaları, vahdaniyetten sonra haşirde temerküz edir. Hem umum peygamberleri tasdik eden və ettiren bütün mu’cizeleri və hüccetleri, eyni həqiqətə şehadet edər. Hem وَ بِرُسُلِهٖ kelimesinden gelen şehadeti bedahet derecesine çıkaran وَ كُتُبِهٖ şehadeti də eyni həqiqətə şehadet edər. Belə ki:

§309

Başta Bəyanı Möcüzə Quran’ın hakkaniyetini ispat eden bütün mu’cizeleri, hüccetleri və həqiqətləri, birden həqiqət-i haşriyenin tahakkukuna və vukuuna şehadet edib ispat edərlər. Çünki Kur’an’ın hemen üçten biri haşirdir və ekser qısa surelerinin başlarında gayet qüvvətli âyât-ı haşriyedir. Sarîhan və işarəen minlərlə âyâtıyla eyni həqiqəti haber verir, ispat edər, gösterir. Mesela

§310

اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ ۞ يَٓا اَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ اِنَّ زَلْزَلَةَ السَّاعَةِ شَىْءٌ عَظٖيمٌ ۞ اِذَا زُلْزِلَتِ الْاَرْضُ زِلْزَالَهَا ۞ اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ ۞ اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ ۞ عَمَّ يَتَسَٓاءَلُونَ ۞ هَلْ اَتٰيكَ حَدٖيثُ الْغَاشِيَةِ

§311

kimi otuz qırx surelerin başlarında bütün kat’iyetle həqiqət-i haşriyeyi kainatın en ehemmiyetli və vâcib bir həqiqəti olduğunu göstermekle birlikdə, sair ayələr də o həqiqətin çeşit çeşit delillerini beyan edib ikna edər.

§312

Əcəba bir tək ayənin bir tək işarəi, gözümüz önünde ulûm-u İslâmiyede müteaddid ilmî, kevnî həqiqətləri meyvə veren bir kitabın belə şehadetleriyle və davaları ilə güneş kimi zuhur eden iman-ı haşrî hakikatsiz olması; güneşin inkârı bəlkə kainatın ademi kimi heç bir cihet-i imkânı var mı və yüz derece muhal və bâtıl olmaz mı?

§313

Əcəba bir sultanın bir tək işarəi yalan olmamaq üçün bazen bir ordu hərəkət edib çarpıştığı halde, o çox ciddi və izzetli sultanın minlərlə sözleri və vaadleri və tehditlerini yalan çıkarmak, heç bir cihette kabil midir və hakikatsiz olmaq mümkün müdür?

§314

Əcəba on üç asırda fâsılasız olaraq hədsiz ruhlara, akıllara, kalplere, nefislere hak və həqiqət dairesinde hükmeden, terbiye eden, idare eden bu manevî Sultan-ı Zîşan’ın bir tək işarəi belə bir həqiqəti ispat etmeye kâfi iken minlərlə tasrihat ilə bu həqiqət-i haşriyeyi gösterip ispat ettikten sonra, o həqiqəti tanımayan bir echel ahmak üçün cəhənnəm azabı lâzım gəlməz mi və ayn-ı adalet olmaz mı?

§315

Hem birer zamana və birer devre hükmeden bütün semavî suhufları və mukaddes kitabları də bütün istikbale və umum zamanlara hükümran olan Kur’an’ın tafsilatla, izahatla, tekrar ilə beyan və ispat ettiği həqiqət-i haşriyeyi, asırlarına və zamanlarına göre o həqiqəti kat’î qəbul ilə birlikdə, tafsilatsız və perdeli və muhtasar bir surette beyan lakin qüvvətli bir tarzda iddia və ispatları, Kur’an’ın davasını minlərlə imza ilə tasdik edərlər.

§316

Bu bahsin münasibətilə Risale-i Münâcat’ın âhirinde, “iman-ı bi’l-yevmi’l-âhir” rüknüne, sair rükünlerin hususan “rusül” və “kütüb”ün şehadetini, münâcat surətində zikredilen çox qüvvətli və hülâsalı və bütün evhamları izale eden bir hüccet-i haşriye eynilə buraya girir. Belə ki Münâcat’ta demiş:

§317

Ey Rabb-i Rahîm’im! Rəsuli-Əkrəm’inin talimiyle və Kur’an-ı Hakîm’in dersiyle anladım ki: Başta Kur’an və Rəsuli-Əkrəm’in olaraq bütün mukaddes kitablar və peygamberler, bu dünyada və hər tarafta numuneleri görülen celalli və cemalli isimlerinin tecellileri daha parlak bir surette ebedü’l-âbâdda devam edeceğine və bu fâni âlemde rahîmane cilveleri, numuneleri müşahede edilen ihsanatının daha şaşaalı bir tarzda dâr-ı saadette istimrarına və bekasına və bu qısa hayat-ı dünyeviyede onları zevk ilə gören və muhabbet ilə refakat eden müştakların, ebedde də refakatlerine və birlikdə bulunmalarına icma və ittifak ilə şehadet və delâlet və işarə edərlər.

§318

Hem yüzer mu’cizat-ı bâhirelerine və âyât-ı kātıalarına istinaden, başta Rəsuli-Əkrəm və Kur’an-ı Hakîm’in olaraq bütün nurani ruhların sahipleri olan peygamberler və bütün münevver kalplerin kutubları olan veliler və bütün keskin və nurlu akılların madenleri olan sıddıkînler, bütün suhuf-u semaviyede və kütüb-ü mukaddesede sənin çox tekrar ilə ettiğin minlərlə vaadlerine və tehditlerine istinaden hem sənin qüdrət və rəhmət və inayət və hikmət və celal və cemal kimi âhireti iktiza eden kudsî sıfatlarına, şe’nlerine və sənin izzet-i celaline və saltanat-ı rububiyetine itimaden hem âhiretin izlerini və tereşşuhatını bildiren hədsiz keşqiymətlərına və müşahedelerine və ilmelyakîn və aynelyakîn derecesinde bulunan itikadlarına və imanlarına binaen saadet-i ebediyeyi insanlara müjdelirlər. Ehl-i dalalet üçün cəhənnəm və ehl-i hidayet üçün cənnət bulunduğunu haber verib ilan edirlər. Qüvvətli iman edib şehadet edirlər.

§319

Ey Kadîr-i Hakîm! Ey Rahman-ı Rahîm! Ey Sadıku’l-Va’di’l-Kerîm! Ey izzət və azamet və celal sahibi Kahhar-ı Zülcelal! Bu qədər sadık dostlarını, bu qədər vaadlerini və bu qədər sıfât və şuunatını yalancı çıkarmak, tekzip etmək və saltanat-ı rububiyetinin kat’î mukteziyatını tekzip edib yapmamak və sənin sevdiyin və onlar də səni tasdik və itaat etmekle özlərini sənə sevdiren hədsiz makbul ibadının âhirete bakan hədsiz dualarını və davalarını reddetmek, dinlememek və küfür və isyan ilə və səni vaadinde tekzip etmekle, sənin azamet-i kibriyana dokunan və izzet-i celaline dokunduran və uluhiyetinin haysiyetine ilişen və şefkat-i rububiyetini müteessir eden ehl-i dalaleti və ehl-i küfrü haşrin inkârında, onları tasdik etmekten yüz minlərlə derece mukaddessin və hədsiz derece münezzeh və âlîsin. Belə nihayətsiz bir zulümden və nihayətsiz bir çirkinlikten, sənin o nihayətsiz adaletini və nihayətsiz cemalini və hədsiz rahmetini, hədsiz derece takdis edirik.

§320

Və bütün kuvvetimizle iman ederiz ki: O yüz minlərlə sadık elçilerin və o hədsiz doğru dellâl-ı saltanatın olan enbiya, asfiya, evliyalar; hakkalyakîn, aynelyakîn, ilmelyakîn surətində sənin uhrevî rəhmət hazinelerine, âlem-i bekadaki ihsanatının definelerine və dâr-ı saadette tamamıyla zuhur eden güzel isimlerinin hârika güzel cilvelerine şehadetleri hak və hakikattir və işarəleri doğru və mutabıktır və beşaretleri sadık və vakidir. Və onlar, bütün həqiqətlərin mercii və güneşi və hâmisi olan “Hak” isminin en böyük bir şuâı, bu həqiqət-i ekber-i haşriye olduğunu iman edərək sənin emrin ilə sənin ibadına hak dairesinde ders verirlər və ayn-ı həqiqət olaraq talim edirlər.

§321

Yâ Rab! Bunların ders və talimlerinin hakkı və hörməti üçün bizə və Risale-i Nur talebelerine iman-ı ekmel və hüsn-ü hâtime ver. Və bizleri onların şefaatlerine mazhar eyle, âmin!

§322

Hem necə ki Kur’an’ın, bəlkə bütün semavî kitabların hakkaniyetini ispat eden umum deliller və hüccetler və Habibullah’ın bəlkə bütün enbiyanın nübüvvetlerini ispat eden umum mu’cizeler və bürhanlar, dolayısıyla en böyük müddeaları olan âhiretin tahakkukuna delâlet edərlər. Eynilə elə də Vâcibü’l-vücud’un vücuduna və vahdetine şehadet eden ekser deliller və hüccetler, dolayısıyla rububiyetin və uluhiyetin en böyük medarı və mazharı olan dâr-ı saadetin və âlem-i bekanın vücuduna, açılmasına şehadet edərlər.

§323

Çünki geləcək makamatta beyan və ispat edileceği kimi; Zat-ı Vâcibü’l-vücud’un hem mevcudiyeti hem umum sıfatları hem ekser isimleri hem rububiyet, uluhiyet, rəhmət, inayət, hikmət, adalet kimi vasıfları, şe’nleri lüzum derecesinde âhireti iktiza və vücub derecesinde bâki bir âlemi istilzam və zaruret derecesinde mükâfat və mücazat üçün haşri və neşri istəyərlər.

§324

Bəli, madam ki ezelî, ebedî bir Allah var; əlbəttə saltanat-ı uluhiyetinin sermedî bir medarı olan âhiret vardır. Və madam ki bu kainatta və canlıta gayet haşmetli və hikmetli və şəfqətli bir rububiyet-i mütləq var və görünür. Əlbəttə o rububiyetin haşmetini sukuttan və hikmetini abesiyetten və şefkatini gadirden kurtaran ebedî bir dâr-ı saadet bulunacaq və giriləcək.

§325

Hem madam ki göz ilə görünen bu hədsiz in’amlar, ihsanlar, lütuflar, keremler, inayetler, rahmetler; perde-i gayb arkasında bir Zat-ı Rahman-ı Rahîm’in bulunduğunu sönmemiş akıllara, ölmemiş kalplere gösterir. Əlbəttə in’amı istihzadan və ihsanı aldatmaktan və inayəti adâvetten və rəhməti azaptan və lütf u keremi ihanetten halâs eden və ihsanı ihsan eden və neməti nemət eden bir âlem-i bâkide bir hayat-ı bâkiye var və olacaqdır.

§326

Hem madam ki bahar faslında zeminin dar sahifesinde hatasız yüz min kitabı birbiri içinde yazan bir qələm-i qüdrət gözümüz önünde yorulmadan işlir. Və o qələm sahibi yüz min defa ahd və vaad etmiş ki: “Bu dar yerde və karışık və birbiri içinde yazılan bahar kitabından daha kolay olaraq geniş bir yerde güzel və lâyemut bir kitabı yazacağam və sizə okutturacağam.” deyə bütün fermanlarda o kitabdan bahsedir. Əlbəttə və herhalde o kitabın aslı yazılmış və haşir və neşir ilə hâşiyeleri də yazılacaq və umumun defter-i a’malleri onda kaydediləcək.

§327

Hem madam ki bu arz, kesret-i mahlukat cihetiyle və mütemadiyen değişen yüz minlərlə çeşit çeşit enva-ı zevi’l-hayat və zevi’l-ervahın meskeni, menşei, fabrikası, meşheri, mahşeri olması haysiyetiyle bu kainatın qəlbi, merkezi, hülâsası, neticesi, sebeb-i yaradılışi olaraq gayet böyük elə bir ehemmiyeti var ki küçüklüğüyle birlikdə koca semavata qarşı denk tutulmuş. Semavî fermanlarda daima رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ الْاَرْضِ denilir.

§328

Və madam ki bu mahiyetteki arzın hər tarafına hükmeden və ekser mahlukatına tasarruf eden və ekser canlı mevcudatını teshir edib öz etrafına toplattıran və ekser masnuatını öz hevesatının hendesesiyle və ehtiyacatının düsturlarıyla elə güzelce tanzim və teşhir və tezyin və çox antika nevilerini liste kimi birer yerlerde elə toplayıp süslettirir ki deyil yalnız ins və cin nazarlarını, bəlkə semavat ehlinin və kainatın nazar-ı dikkatlerini və takdirlerini və kainat sahibinin nazar-ı istihsanını celbetmekle gayet böyük bir ehemmiyet və qiymət alan və bu haysiyetle bu kainatın hikmet-i yaradılışi və böyük neticesi və qiymətli meyvəsi və arzın halifesi olduğunu, fenleriyle, sanatlarıyla gösteren və dünya cihetinde Sâni’-i âlem’in mu’cizeli sanatlarını gayet güzelce teşhir və tanzim ettiği üçün isyan və küfrüyle birlikdə dünyada bırakılan və azabı tehir edilen və bu hizmeti üçün imhal edilip muvaffakıyet gören nev-i mənî-Âdem var.

§329

Və madam ki bu mahiyetteki nev-i mənî-Âdem, mizaç və yaradılış itibarıyla gayet zayıf və âciz və gayet acizlik və möhtaclıqyla birlikdə hədsiz ehtiyacatı və teellümatı olduğu halde, bütün bütün kuvvetinin və ihtiyarının fevkinde olaraq koca küre-i arzı, o nev-i insana lüzumu bulunan hər nevi madenlere mahzen və hər nevi taamlara ambar və nev-i insanın hoşuna gidəcək hər çeşit mallara bir dükkân suretine gətirən gayet qüvvətli və hikmetli və şəfqətli bir mutasarrıf var ki belə nev-i insana bakır, beslir, istediğini verir.

§330

Və madam ki bu hakikatteki bir Rab, hem insanı sever hem özünü insana sevdirir hem bâkidir hem bâki âlemleri var hem adaletle hər işi görür və hikmetle hər şeyi yapır. Hem bu qısa hayat-ı dünyeviyede və bu kısacık ömr-ü beşerde və bu muvakkat və fâni zeminde o Əzəli Hakimi’nin haşmet-i saltanatı və sermediyet-i hâkimiyeti yerleşemir.

§331

Və nev-i insanda vuku bulan və kainatın nizam-nizam-intizamına və adalet və muvazenelerine və hüsn-ü cemaline münafî və muhalif çox böyük zulümleri və isyanları və velinimetine və onu şefkatle besleyene qarşı ihanetleri, inkârları, küfürleri bu dünyada cezasız kalıp gaddar zalim, rahat ilə hayatını və biçarə mazlum meşakkatler içinde ömürlerini geçirirler. Və umum kainatta eserleri görünen bu adalet-i mutlakanın mahiyeti isə dirilmemek suretiyle o gaddar zalimlerin və meyus mazlumların vefat içindeki müsavatlarına bütün bütün zıttır, kaldırmaz, müsaade etməz!

§332

Və madam ki necə ki kainatın sahibi, kainattan zemini və zeminden nev-i insanı intihab edib gayet böyük bir makam, bir ehemmiyet vermiş. Elə də nev-i insandan də makasıd-ı rububiyetine tevafuk eden və özlərini iman və teslim ilə ona sevdiren həqiqi insanlar olan enbiya və evliya və asfiyayı intihab edib özünə dost və muhatap edərək, onları mu’cizeler və tevfikler ilə ikram və düşmanlarını semavî tokatlar ilə tazip edir.

§333

Və bu qiymətli, sevimli dostlarından də onların imamı və mefhari olan Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamı intihab edərək, ehemmiyetli küre-i arzın yarısını və ehemmiyetli nev-i insanın beşten birisini uzun asırlarda onun nuruyla tenvir edir. Âdeta bu kainat onun üçün yaratılmış kimi bütün gayeleri onun ilə və onun dini ilə və Kur’an’ı ilə tezahür edir.

§334

Və o çoxlu qiymətli və milyonlar sene yaşayacaq qədər hədsiz hizmetlerinin ücretlerini hədsiz bir zamanda almaya müstahak və lâyık iken, gayet meşakkatler və mücahedeler içinde altmış üç sene kimi kısacık bir ömür verilmiş. Əcəba heç bir cihetle heç bir imkânı, heç bir ihtimali, heç bir kabiliyeti var mı ki o zat, bütün emsali və dostlarıyla birlikdə dirilmesin və indi də ruhen diri və hay olmasın? İdam-ı ebedî ilə mahvolsunlar? Hâşâ, yüz min defa hâşâ və kellâ! Bəli, bütün kainat və həqiqət-i âlem, dirilmesini dava edər və hayatını Sahib-i kainat’tan tələb edir.

§335

Və madam ki Yeddinci Şuâ olan Âyetü’l-Kübra’da hər biri bir dağ kuvvetinde otuz üç adet icma-ı azîm ispat etmişler ki: Bu kainat bir elden çıkmış və bir tək zatın mülküdür. Və kemalât-ı İlahiyenin medarı olan vahdetini və ehadiyetini bedahetle göstermişler. Və vahdet və ehadiyet ilə bütün kainat, o Zat-ı Vâhid’in emirber neferleri və musahhar memurları hükmüne geçir. Və âhiretin gelmesiyle, kemalâtı sukuttan və adalet-i mutlakası müstehziyane gadr-ı mutlaktan və hikmet-i âmmesi sefahetkârane abesiyetten və rahmet-i vâsiası lâhiyane tazibden və izzet-i qüdrəti zelilane aczden kurtulurlar, takaddüs edərlər.

§336

Əlbəttə və əlbəttə və herhalde iman-ı billahın yüzer nüktesinden bu səkkiz mademlerdeki həqiqətlərin muktezasıyla; kıyamet kopacaq, haşir və neşir olacaq, dâr-ı mücazat və mükâfat açılacaq. Tâ ki arzın mezkûr ehemmiyeti və merkeziyeti və insanın ehemmiyeti və kıymeti tahakkuk edebilsin. Və arz və insanın Hâlık’ı və Rabb’i olan Mutasarrıf-ı Hakîm’in mezkûr adaleti, hikməti, rəhməti, saltanatı takarrur edebilsin. Və o Bâki Rabb’in mezkûr həqiqi dostları və müştakları idam-ı ebedîden kurtulsun. Və o dostların en büyüğü və en qiymətliı, bütün kainatı memnun və minnettar eden kudsî hizmetlerinin mükâfatını görsün. Və Sultan-ı Sermedî’nin kemalâtı naks və kusurdan və qüdrəti aczden və hikməti sefahetten və adaleti zulümden tenezzüh və takaddüs və teberri etsin.

§337

Elhasıl, madam ki Allah var, əlbəttə âhiret vardır…

§338

Hem necə ki mezkûr üç erkân-ı imaniye onları ispat eden bütün delilleriyle haşre şehadet və delâlet edərlər. Elə də وَ بِمَلٰئِكَتِهٖ وَ بِالْقَدَرِ خَيْرِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى olan iki rükn-ü imanî də haşri istilzam edib qüvvətli bir surette âlem-i bekaya şehadet və delâlet edərlər. Belə ki:

§339

Melaikenin vücudunu və vazife-i bəndəliklerini ispat eden bütün deliller və hədsiz müşahedeler, mükâlemeler, dolayısıyla âlem-i ervahın və âlem-i gaybın və âlem-i bekanın və âlem-i âhiretin və ileride cin və ins ilə şenlendiriləcək olan dâr-ı saadetin, cənnət və cehennemin vücudlarına delâlet edərlər. Çünki melekler bu âlemleri izn-i İlahî ilə görebilirler və girerler. Və Hazret-i Cebrail kimi, insanlar ilə görüşen umum melaike-i mukarrebîn mezkûr âlemlerin vücudlarını və onlar, onlarda gezdiklerini müttefikan haber verirlər. Görmediyimiz Amerika kıtasının vücudunu, ondan gelenlerin ihbarıyla bedihî bildiyimiz kimi yüz tevatür kuvvetinde bulunan melaike ihbaratıyla âlem-i bekanın və dâr-ı âhiretin və cənnət və cehennemin vücudlarına o kat’iyette iman etmək gerektir və elə də iman ederiz.

§340

Hem Iyirmi Altıncı Söz olan Risale-i Qədər’de “iman-ı bi’l-qədər” rüknünü ispat eden bütün deliller, dolayısıyla haşre və neşr-i suhufa və mizan-ı ekberdeki muvazene-i a’male delâlet edərlər. Çünki hər şeyin mukadderatını gözümüz önünde nizam və mizan levhalarında kaydetmek və hər canlıın sergüzeşt-i hayatiyelerini kuvve-i hâfızalarında və çekirdeklerinde və sair elvah-ı misaliyede yazmak və hər ruh sahibiun, hususan insanların defter-i a’mallerini elvah-ı mahfuzada tesbit etmək, geçirmek; əlbəttə elə muhit bir qədər və hakîmane bir takdir və müdakkikane bir kayıt və hafîzane bir kitabet, ancaq mahkeme-i kübrada umumî bir muhakeme neticesinde daimî bir mükâfat və mücazat üçün ola bilər. Yoxsa o ihatalı və inceden ince olan kayıt və muhafaza, bütün bütün manasız, faydasız kalır; hikmete və həqiqətə münafî olur. Hem haşir gelmezse qədər kalemiyle yazılan bu kitab-ı kainatın bütün mütləq manaları bozulur ki heç bir cihet-i imkânı ola bilməz və o ihtimal, bu kainatın vücudunu inkâr kimi bir muhal bəlkə bir hezeyan olur.

§341

Elhasıl: İmanın beş rüknü bütün delilleriyle haşir və neşrin vukuuna və vücuduna və dâr-ı âhiretin vücuduna və açılmasına delâlet edib istəyərlər və şehadet edib tələb edərlər.

§342

İşte həqiqət-i haşriyenin azametine tam muvafık belə azametli və sarsılmaz direkleri və bürhanları bulunduğu içindir ki Bəyanı Möcüzə Quran’ın hemen hemen üçten biri haşir və âhireti teşkil edir və onu bütün həqiqətlərine temel taşı və üssü’l-esas yapır və hər şeyi onun üstüne bina edir.

§343

(Mukaddime nihayet buldu.)

§344

***

§345

Zeylin İkinci Parçası

§346

Baştaki ayənin mu’cizane işarə ettikleri doqquz tabaka berahin-i haşriyeye dair doqquz makamdan “Birinci Makam”:

§347

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ ۞ يُخْرِجُ الْحَىَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَيُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَىِّ وَيُحْيِى الْاَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا وَكَذٰلِكَ تُخْرَجُونَ ۞

§348

olan fıkradaki ferman-ı haşre dair buradaki gösterdiyi bürhan-ı bâhiri və hüccet-i kātıası beyan və izah ediləcək inşâallah. (Hâşiye[27])

§349

Hayatın iyirmi səkkizinci hâssasında beyan edilmişdir ki: Həyat, imanın altı erkânına baxıb ispat edir, onların tahakkukuna işarəler edir.

§350

Bəli, madam ki bu kainatın en mühim neticesi və mâyesi və hikmet-i yaradılışi hayattır. Əlbəttə o həqiqət-i âliye; bu fâni, kısacık, noksan, elemli hayat-ı dünyeviyeye münhasır deyildir. Bəlkə hayatın iyirmi doqquz hâssasıyla mahiyetinin azameti anlaşılan şecere-i hayatın gayesi, neticesi və o şecerenin azametine lâyık meyvəsi; hayat-ı ebediyedir və hayat-ı uhreviyedir və taşıyla və ağacıyla, torpağıyla hayattar olan dâr-ı saadetteki hayattır.

§351

Yoxsa bu hədsiz cihazat-ı mühimme ilə teçhiz edilen həyat şeceresi, şüurlu hakkında, hususan insan hakkında meyvesiz, faydasız, hakikatsiz olmaq lâzım geləcək və sermayece və cihazatça serçe kuşundan mesela iyirmi derece ziyade və bu kainatın və canlıın en mühim, yüksək və ehemmiyetli mahluku olan insan; serçe kuşundan saadet-i həyat cihetinde, iyirmi derece aşağı düşüp en bedbaht en zelil bir biçarə olacaq.

§352

Hem en qiymətli bir nemət olan ağıl də geçmiş zamanın hüzünlerini və geləcək zamanın korkularını düşünmək ilə kalb-i insanı mütemadiyen incitip bir lezzete doqquz elemleri karıştırdığından en musibetli bir bela olur. Bu isə yüz derece bâtıldır. Demək bu hayat-ı dünyeviye, âhirete iman rüknünü kat’î ispat edir və hər baharda haşrin üç yüz binden ziyade numunelerini gözümüze gösterir.

§353

Əcəba sənin cisminde və sənin bahçende və sənin vatanında, sənin hayatına lâzım və münasib bütün levazımatı və cihazatı, hikmət və inayət və rahmetle ihzar eden və vaxtında yetiştiren, hattâ sənin midenin beka və yaşamak arzusuyla ettiği hususi və cüz’î olan rızık duasını bilen və işiten və hədsiz leziz taamlarla o duanın qəbulünü gösteren və mideyi memnun eden bir Mutasarrıf-ı Kadîr, heç mümkün müdür ki səni bilmesin və görmesin və nev-i insanın en böyük gayesi olan hayat-ı ebediyeye lâzım esbabı ihzar etmesin? Və nev-i insanın en böyük və en ehemmiyetli en lâyık və umumî olan beka duasını, hayat-ı uhreviyenin inşasıyla və cennetin icadıyla qəbul etmesin? Və kainatın en mühim mahluku, bəlkə zeminin sultanı və neticesi olan nev-i insanın arş və ferşi çınlatan umumî və gayet qüvvətli duasını işitmeyip kiçik bir mide qədər ehemmiyet vermesin, memnun etmesin? Kemal-i hikmetini və nihayet rahmetini inkâr ettirsin? Hâşâ, yüz min defa hâşâ!

§354

Hem heç kabil midir ki: Hayatın en cüz’îsinin çox gizli sesini işitsin, derdini dinləsin, derman versin və nazını çeksin və kemal-i itina və ihtimam ilə beslesin və ona dikkatle hizmet ettirsin və böyük mahlukatını ona hizmetkâr yapsın və sonra en böyük və qiymətli və bâki və nazdar bir hayatın gök sadâsı kimi yüksək sesini işitmesin? Və onun çox ehemmiyetli beka duasını və nazını və niyazını nazara almasın? Âdeta bir neferin kemal-i itina ilə teçhiz və idaresini yapsın və mutî və muhteşem orduya heç bakmasın? Və zerreyi görsün, güneşi görmesin? Sivrisineğin sesini işitsin, gök gürültüsünü işitmesin? Hâşâ, yüz min defa hâşâ!

§355

Hem heç bir cihetle ağıl qəbul edər mi ki: Hədsiz rahmetli, muhabbetli və nihayet derecede şəfqətli və öz sanatını çox sever və özünü sevdirip və özünü sevenleri ziyade sever bir Zat-ı Kadîr-i Hakîm, en ziyade özünü seven və sevimli və sevilen və Sâni’ini fitrətən perestiş eden həyatı və hayatın zatı və cevheri olan ruhu, mevt-i ebedî ilə idam edib özündən o sevgili muhibbini və habibini ebedî bir surette küstürsün, darıltsın, dehşetli rencide edərək sırr-ı rahmetini və nur-u muhabbetini inkâr etsin və ettirsin? Hâşâ, yüz min defa hâşâ və kellâ!

§356

Bu kainatı cilvesiyle süslendiren bir cemal-i mutlak və umum mahlukatı sevindiren bir rahmet-i mütləq, belə hədsiz bir çirkinlikten və kubh-u mutlaktan və belə bir zulm-ü mutlaktan, bir merhametsizlikten, əlbəttə nihayətsiz derece münezzehtir və mukaddestir.

§357

Netice: Madam ki dünyada həyat var; əlbəttə insanlardan hayatın sırrını anlayanlar və hayatını sû-i istimal etmeyenler, dâr-ı bekada və cennet-i bâkiyede hayat-ı bâkiyeye mazhar olacaklardır, âmennâ…

§358

Və hem necə ki yeryüzünde bulunan parlak şeylerin güneşin akisleriyle parlamaları və denizlerin yüzlerinde kabarcıklar, ziyanın lem’alarıyla parlayıp sönmeleri, arkalarından gelen kabarcıklar, gidenler kimi yenə hayalî güneşçiklere âyinelik etmeleri; bilbedahe gösterir ki o lem’alar, yüksək bir tək güneşin cilve-i in’ikasıdırlar və güneşin vücudunu muhtelif diller ilə yâd edirlər və ışık barmaqlarıyla ona işarə edirlər.

§359

Eynilə elə də Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un Muhyî isminin cilve-i a’zamı ilə berrin yüzünde və bahrin içindeki canlıların qüdrət-i İlahiye ilə parlayıp arkalarından gelenlere yer vermək üçün “Yâ Hay” deyip perde-i gaybda gizlenmeleri; bir hayat-ı sermediye sahibi olan Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına və vücub-u vücuduna şehadetler, işarəler ettikleri kimi umum mevcudatın tanziminde eseri görünen ilm-i İlahîye şehadet eden bütün deliller və kainata tasarruf eden qüdrəti ispat eden bütün bürhanlar və tanzim və idare-i kainatta hüküm-ferma olan irade və meşieti ispat eden bütün hüccetler və kelâm-ı Rabbanî və vahy-i İlahînin medarı olan risaletleri ispat eden bütün alâmetler, mu’cizeler və hâkeza yeddi sıfât-ı İlahiyeye şehadet eden bütün delail, bi’l-ittifak Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına delâlet, şehadet, işarə edirlər.

§360

Çünki necə bir şeyde görmək varsa həyatı da vardır. İşitmek varsa hayatın alâmetidir. Söylemek varsa hayatın vücuduna işarə edər. İhtiyar, irade varsa həyatı gösterir.

§361

Eynilə elə də bu kainatta âsârıyla vücudları mütləq və bedihî olan qüdrət-i mütləq və irade-i şâmile və ilm-i muhit kimi sıfatlar, bütün delailleri ilə Zat-ı Hayy-ı Kayyum’un hayatına və vücub-u vücuduna şehadet edərlər və bütün kainatı bir gölgesiyle ışıklandıran və bir cilvesiyle bütün dâr-ı âhireti zerratıyla birlikdə hayatlandıran hayat-ı sermediyesine şehadet edərlər.

§362

Hem həyat, “melaikeye iman” rüknüne də bakar, remzen ispat edər. Çünki madam ki kainatta en mühim netice hayattır və en ziyade intişar eden və kıymettarlığı üçün nüshaları teksir edilen və zemin misafirhanesini, gəlib geçen kafilelerle şenlendiren canlılardır və madam ki küre-i arz, bu qədər canlıın envaıyla dolmuş və mütemadiyen canlı envalarını tecdid və teksir etmək hikmetiyle hər vaxt dolar boşanır və en hasis və çürümüş maddelerinde də kesretle canlılar halk edilerek bir mahşer-i huveynat olur.

§363

Və madam ki hayatın süzülmüş en safi hülâsası olan şuur və ağıl və latîf və sabit cevheri olan ruh, küre-i arzda gayet kesretli bir surette halk olunurlar. Âdeta küre-i arz, həyat və ağıl və şuur və ervah ilə ihya olub elə şenlendirilmiş. Əlbəttə küre-i arzdan daha latîf, daha nurani, daha böyük, daha ehemmiyetli olan ecram-ı semaviye ölü, camid, hayatsız, şuursuz kalması imkân haricindedir.

§364

Demək gökleri, güneşleri, yıldızları şenlendirəcək və hayattar vaziyetini verəcək və netice-i yaradılış-i semavatı gösterəcək və hitabat-ı Sübhaniyeye mazhar olacaq olan şüurlu, canlı və semavata münasib sekeneler, herhalde sırr-ı hayatla bulunurlar ki onlar da melaikelerdir.

§365

Hem hayatın sırr-ı mahiyeti “peygamberlere iman” rüknüne baxıb remzen ispat edər. Bəli, madam ki kainat, həyat üçün yaratılmış və həyat də Hayy-ı Kayyum-u Ezelî’nin bir cilve-i a’zamıdır, bir nakş-ı ekməlidir, bir sanat-ı ecməlidir. Madam ki hayat-ı sermediye, resullerin gönderilmesiyle və kitabların indirilmesiyle özünü gösterir. Bəli, əgər kitablar və peygamberler olmaz isə o hayat-ı ezeliye bilinmez. Necə ki bir adamın söylemesiyle diri və hayattar olduğu anlaşılır. Elə də bu kainatın perdesi altında olan âlem-i gaybın arkasında söyleyen, konuşan, emir və nehyedip hitap eden bir zatın kelimatını, hitabatını gösterəcək peygamberler və nâzil olan kitaplardır.

§366

Əlbəttə kainattaki həyat, kat’î bir surette Hayy-ı Ezelî’nin vücub-u vücuduna kat’î şehadet ettiği kimi o hayat-ı ezeliyenin şuâatı, celevatı, münasebatı olan “irsal-i Rusül və inzal-i Kütüb” rükünlerine bakar, remzen ispat edər və bilhassa risalet-i Muhammediye və vahy-i Kur’anî, hayatın ruhu və aklı hükmünde olduğundan bu hayatın vücudu kimi hakkaniyetleri kat’îdir denilebilir.

§367

Bəli, necə ki həyat, bu kainattan süzülmüş bir hülâsadır və şuur və his də hayattan süzülmüş, hayatın bir hülâsasıdır və ağıl də şuurdan və histen süzülmüş, şuurun bir hülâsasıdır və ruh də hayatın hâlis və safi bir cevheri və sabit və müstakil zatıdır. Elə də maddî və manevî hayat-ı Muhammediye (asm) də hayattan və ruh-u kainattan süzülmüş hülâsatü’l-hülâsadır və risalet-i Muhammediye (asm) də kainatın his və şuur və aklından süzülmüş en safi hülâsasıdır. Bəlkə maddî və manevî hayat-ı Muhammediye (asm) âsârının şehadetiyle hayat-ı kainatın hayatıdır və risalet-i Muhammediye (asm) şuur-u kainatın şuurudur və nurudur. Və vahy-i Kur’an də hayattar həqiqətlərinin şehadetiyle hayat-ı kainatın ruhudur və şuur-u kainatın aklıdır.

§368

Bəli, bəli, bəli! Əgər kainattan risalet-i Muhammediyenin (asm) nuru çıksa, gitse kainat vefat edəcək. Əgər Kur’an gitse kainat divane olacaq və küre-i arz kafasını, aklını kaybedəcək. Bəlkə şuursuz kalmış olan başını, bir seyyareye çarpacaq, bir kıyameti koparacaq.

§369

Hem həyat, “iman-ı bi’l-qədər” rüknüne bakır, remzen ispat edər. Çünki madam ki həyat, âlem-i şehadetin ziyasıdır və istila edir və vücudun neticesi və gayesidir və Hâlık-ı kainat’ın en câmi’ âyinesidir və faaliyet-i Rabbaniyenin en mükemmel enmuzeci və fihristesidir. Temsilde hata olmasın, bir nevi programı hükmündedir. Əlbəttə âlem-i gayb, yani mazi müstakbel, yani geçmiş və geləcək mahlukatın hayat-ı maneviyeleri hükmünde olan nizam-nizam-intizam və nizam və malûmiyet və meşhudiyet və taayyün və evamir-i tekviniyeyi imtisale müheyya bir vaziyette bulunmalarını, sırr-ı həyat iktiza edir.

§370

Necə ki bir ağacın çərdək-i aslîsi və kökü və müntehasında və meyvelerindeki çekirdekleri də eynilə ağac kimi bir nevi hayata mazhardırlar. Bəlkə ağacın kavanin-i hayatiyesinden daha ince kavanin-i həyatı daşıyırlar. Hem necə ki bu hazır bahardan evvel geçmiş güzün bıraktığı toxumlar və kökler, bu bahar gittikten sonra geləcək baharlarda bırakacağı çərdəklər, kökler; bu bahar kimi cilve-i həyatı daşıyırlar və kavanin-i hayatiyeye tabidirler.

§371

Eynilə elə də şecere-i kainatın bütün dal və budaklarıyla hər birinin bir mazisi və müstakbeli var. Geçmiş və geləcək tavırlardan və vaziyetlerinden müteşekkil bir silsilesi bulunur. Hər nevi və hər cüzünün ilm-i İlahiyede muhtelif tavırlar ilə müteaddid vücudları, bir silsile-i vücud-u ilmî teşkil edər və vücud-u haricî kimi vücud-u ilmî də hayat-ı umumiyenin manevî bir cilvesine mazhardır ki mukadderat-ı hayatiye o manidar və canlı elvah-ı kaderiyeden alınır.

§372

Bəli, âlem-i gaybın bir nev’i olan âlem-i ervah, ayn-ı həyat və madde-i həyat və hayatın cevherleri və zatları olan ervah ilə dolu olması, əlbəttə mazi və müstakbel denilen âlem-i gaybın bir digər nev’i də və ikinci kısmı də cilve-i hayata mazhariyeti istəyər və istilzam edər. Hem bir şeyin vücud-u ilmîsindeki nizam-nizam-intizam-ı ekmel və manidar vaziyetleri və canlı meyvələri, tavırları, bir nevi hayat-ı maneviyeye mazhariyetini gösterir.

§373

Bəli, hayat-ı ezeliye güneşinin ziyası olan bu cilve-i həyat, əlbəttə yalnız bu âlem-i şehadete və bu zaman-ı hazıra və bu vücud-u haricîye münhasır ola bilməz. Bəlkə hər bir âlem, kabiliyetine göre o ziyanın cilvesine mazhardır və kainat bütün âlemleriyle o cilve ilə hayattar və ziyadardır. Yoxsa nazar-ı dalaletin gördüğü kimi muvakkat və zahirî bir həyat altında hər bir âlem, böyük və müthiş birer cenaze və karanlıklı birer virane âlem olacaktı.

§374

İşte kadere və kazaya iman rüknünün də geniş bir vechi də sırr-ı hayatla anlaşılır və sabit olur. Yani necə ki âlem-i şehadet və mevcud hazır eşya nizam-nizam-intizamlarıyla və neticeleriyle hayattarlıkları görünür. Elə də âlem-i gaybdan sayılan geçmiş və geləcək mahlukatın də manen hayattar bir vücud-u manevîleri və ruhlu birer sübut-u ilmîleri vardır ki Levh-i Kaza və Qədər vasıtasıyla o manevî hayatın eseri, mukadderat adı ilə görünür, tezahür edər.

§375

***

§376

Zeylin Üçüncü Parçası

§377

Haşir münasibətilə bir sual:

§378

Kur’an’da mükerreren اِنْ كَانَتْ اِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً hem وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ fermanları gösterir ki haşr-i a’zam bir anda zamansız vücuda gəlir. Dar ağıl isə bu hədsiz derece hârika və emsalsiz olan meseleyi iz’an ilə qəbul etmesine medar olacaq meşhud bir misal istəyər.

§379

Cavab: Haşirde, ruhların cesetlere gelmesi var. Hem cesetlerin ihyası var. Hem cesetlerin inşası var. Üç meseledir.

§380

Birinci mesele: Ruhların cesetlerine gelmesine misal isə, gayet muntazam bir ordunun efradı istirahat üçün hər tarafa dağılmış iken yüksək sadâlı bir boru sesiyle toplanmalarıdır. Bəli, İsrafil’in borusu olan Sûr’u, ordunun borazanından geri olmadığı kimi ebedler tarafında və zerreler âleminde iken ezel canibinden gelen اَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ hitabını işiten və قَالُوا بَلٰى ilə cavab veren ervahlar, əlbəttə ordunun neferatından minlərlə derece daha musahhar və muntazam və mutîdirler. Hem deyil yalnız ruhlar, bəlkə bütün zerreler də bir ordu-yu Sübhanî və emirber neferleri olduğunu kat’î bürhanlarla Otuzuncu Söz ispat etmiş.

§381

İkinci mesele: Cesetlerin ihyasına misal isə, çox böyük bir şehirde, şenlik bir gecede, bir tək merkezden, yüz min elektrik lambaları, âdeta zamansız, bir anda canlanmaları və ışıklanmaları kimi bütün küre-i arz yüzünde də bir tək merkezden yüz milyon lambalara nur vermək mümkündür. Madam ki Cənabı-Haqqın elektrik kimi bir mahluku və bir misafirhanesinde bir hizmetkârı və bir mumdarı, Hâlık’ından aldığı terbiye və nizam-nizam-intizam dersiyle bu keyfiyete mazhar olur. Əlbəttə elektrik kimi minlərlə nurani hizmetkârlarının təmsil ettikleri, hikmet-i İlahiyenin muntazam kanunları dairesinde, haşr-i a’zam tarfetü’l-aynda vücuda gelebilir.

§382

Üçüncü mesele ki ecsadın def’aten inşasının misali isə, bahar mevsiminde bir neçə gün zarfında, nev-i beşerin umumundan min derece ziyade olan umum ağacların bütün yarpaqları, evvelki baharın eyni kimi birden mükemmel bir surette inşaları; və yenə umum ağacların umum çiçəkləri və meyvələri və yarpaqları, geçmiş baharın mahsulatı kimi berk kimi bir süratle icadları; hem o baharın mebdeleri olan hədsiz tohumcukların, çekirdeklerin, köklerin, birden birlikdə intibahları və inkişafları və ihyaları; hem kemiklerden ibaret olaraq ayakta duran emvat kimi bütün ağacların cenazeleri bir emir ilə def’aten “ba’sü ba’de’l-mevt”e mazhariyetleri və neşirleri; hem küçücük heyvan taifelerinin hədsiz efradlarının gayet derecede sanatlı bir surette ihyaları; hem bilhassa sinekler kabilelerinin haşirleri və bilhassa daima yüzünü, gözünü, kanadını temizlemekle bizə abdesti və nezafeti ihtar eden və yüzümüzü okşayan gözüm önündeki kabilenin bir senede neşrolan efradı, mənî-Âdem’in Âdem zamanından beri gelen umum efradından fazla olduğu halde, hər baharda sair kabileler ilə birlikdə bir neçə gün zarfında inşaları və ihyaları, haşirleri; əlbəttə kıyamette ecsad-ı insaniyenin inşasına bir misal deyil, bəlkə minlərlə misaldirler.

§383

Bəli, dünya dârü’l-hikmet və âhiret dârü’l-qüdrət olduğundan dünyada Hakîm, Mürettib, Müdebbir, Mürebbi kimi çox isimlerin iktizasıyla dünyada icad-ı eşya bir derece tedricî və zaman ilə olması; hikmet-i Rabbaniyenin muktezası olmuş. Âhirette isə hikmetten ziyade qüdrət və rahmetin tezahürleri üçün maddeye və müddete və zamana və beklemeye ihtiyaç bırakmadan birden eşya inşa edilir. Burada bir günde və bir senede yapılan işler, âhirette bir anda, bir lemhada inşasına işarəen Bəyanı Möcüzə Quran وَمَٓا اَمْرُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَمْحِ الْبَصَرِ اَوْ هُوَ اَقْرَبُ ferman edər.

§384

Əgər haşrin gelmesini, geləcək baharın gelmesi kimi kat’î bir surette anlamaq istersen haşre dair Onuncu Söz ilə Iyirmi Doqquzuncu Söz’e dikkat ilə bak, gör. Əgər baharın gelmesi kimi inanmaz isen, gel barmağını gözüme sok.

§385

Dördüncü mesele olan mevt-i dünya və kıyamet kopması isə, bir anda bir seyyare və ya bir kuyruklu yıldızın emr-i Rabbanî ilə küremize, misafirhanemize çarpması bu hanemizi harap edə bilər. On senede yapılan bir sarayın, bir dakikada harap olması kimi…

§386

***

§387

Zeylin Dördüncü Parçası

§388

قَالَ مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ وَهِىَ رَمٖيمٌ ۞ قُلْ يُحْيٖيهَا الَّذٖٓى اَنْشَاَهَٓا اَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلٖيمٌ

§389

Yani, insan deyər: “Çürümüş kemikleri kim diriltəcək?” Sən, də: “Kim onları bidayeten inşa edib həyat vermiş isə o diriltəcək.”

§390

Onuncu Söz’ün Doqquzuncu Həqiqəti’nin üçüncü temsilinde tasvir edildiyi kimi bir zat, göz önünde bir günde yeniden böyük bir orduyu teşkil ettiği halde biri dese: “Şu zat, efradı istirahat üçün dağılmış olan bir taburu bir boru ilə toplar, tabur nizamı altına getirebilir.” Sən ey insan, desen: “İnanmam.” Ne qədər divanece bir inkâr olduğunu bilirsən.

§391

Eynilə onun kimi hiçlikten, yeniden ordu-misal bütün hayvanat və sair canlıın tabur-misal cesetlerini kemal-i nizam-nizam-intizamla və mizan-ı hikmetle o bedenlerin zerratını və letaifini “Emr-i kün feyekûn” ilə kaydedip yerleştiren və hər karnda, hattâ hər baharda rûy-i zeminde yüz minlərlə ordu-misal zevi’l-hayatın envalarını və taifelerini icad eden bir Zat-ı Kadîr-i Alîm, tabur-misal bir cesedin nizamı altına girmekle birbiriyle tanışan zerrat-ı esasiye və ecza-i asliyeyi bir sayha ilə Sûr-u İsrafil’in borusuyla necə toplayabilir? İstib’ad surətində denilir mi? Denilse, axmaqçesine bir divaneliktir.

§392

Hem Kur’an kâh olur ki Cənabı-Haqqın âhirette hârika ef’allerini kalbe qəbul ettirmek üçün ihzariye hükmünde və zihni tasdike müheyya etmək üçün bir i’dadiye surətində, dünyadaki acayip ef’alini zikreder. Veyahut istikbalî və uhrevî olan ef’al-i acibe-i İlahiyeyi elə bir surette zikreder ki meşhudumuz olan çox nazireleriyle onlara kanaatimiz gəlir. Mesela اَوَ لَمْ يَرَ الْاِنْسَانُ اَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَاِذَا هُوَ خَصٖيمٌ مُبٖينٌ tâ surenin âhirine kadar… İşte bu bahiste haşir meselesinde Kur’an-ı Hakîm haşri ispat üçün yeddi səkkiz surette, muhtelif bir tarzda ispat edir.

§393

Evvela, neş’e-i ûlâyı nazara verir. Deyər ki: Nutfeden alakaya, alakadan mudgaya, mudgadan tâ yaradılış-i insaniyeye qədər olan neş’etinizi görüyorsunuz. Necə olur ki neş’e-i uhrayı inkâr ediyorsunuz? O, onun misli, bəlkə daha ehvenidir.

§394

Hem Cənabı-Haqq, insana qarşı ettiği ihsanat-ı azîmeyi اَلَّذٖى جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْاَخْضَرِ نَارًا kelimesiyle işarə edib deyər: “Size belə nemət eden bir zat, sizi başıboş bırakmaz ki kabre girip kalkmamak üzere yatasınız.”

§395

Hem remzen deyər: Ölmüş ağacların dirilip yeşillenmesini görüyorsunuz. Odun kimi kemiklerin həyat bulmasını kıyas edemeyip istib’ad ediyorsunuz.

§396

Hem semavat və arzı halk eden, semavat və arzın meyvəsi olan insanın həyat və mematından âciz kalır mı? Koca ağacı idare eden, o ağacın meyvesine ehemmiyet vermeyip başkasına mal edər mi? Bütün ağacın neticesini terk etmekle bütün eczasıyla hikmetle yoğrulmuş yaradılış şeceresini abes və beyhude yapar mı zannedersiniz?

§397

Deyər: Haşirde sizi ihya edəcək zat elə bir zattır ki bütün kainat ona emirber nefer hükmündedir. “Emr-i kün feyekûn”e qarşı kemal-i inkıyad ilə serfürû edər. Bir baharı halk etmək, bir çiçək qədər ona ehven gəlir. Bütün hayvanatı icad etmək, bir sinek icadı qədər kudretine kolay gəlir bir zattır. Elə bir zata qarşı مَنْ يُحْيِى الْعِظَامَ deyip kudretine qarşı taciz ilə meydan okunmaz.

§398

Sonra فَسُبْحَانَ الَّذٖى بِيَدِهٖ مَلَكُوتُ كُلِّ شَىْءٍ tabiriyle hər şeyin dizgini elinde, hər şeyin anahtarı yanında, gece və gündüzü, kış və yazı bir kitab sahifeleri kimi kolayca çevirir; dünya və âhireti iki menzil kimi bunu kapar, onu açar bir Kadîr-i Zülcelal’dir. Madam ki böyledir, bütün delailin neticesi olaraq وَ اِلَيْهِ تُرْجَعُونَ yani, kabirden sizi ihya edib haşre getirip huzur-u kibriyasında hesabınızı görəcəkdir.

§399

İşte bu ayələr, haşrin qəbulüne zihni müheyya etti, qəlbi də hazır etti. Çünki nazairini dünyevî ef’al ilə də gösterdi.

§400

Hem kâh olur ki ef’al-i uhreviyesini elə bir tarzda zikreder ki dünyevî nazairlerini ihsas etsin. Tâ istib’ad və inkâra meydan kalmasın. Mesela اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ … اِلٰى اٰخِرِ və اِذَا السَّمَٓاءُ انْفَطَرَتْ … اِلٰى اٰخِرِ və اِذَا السَّمَٓاءُ انْشَقَّتْ

§401

İşte bu surelerde, kıyamet və haşirdeki inkılabat-ı azîmeyi və tasarrufat-ı rububiyeti elə bir tarzda zikreder ki insan onların nazirelerini dünyada mesela, güzde, baharda gördüğü üçün kalbe dehşet verib akla sığmayan o inkılabatı kolayca qəbul edər. Bu üç surenin meal-i icmalîsine işarə də olduqca uzun olur. Onun üçün bir tək kelimeyi numune olaraq göstereceğiz. Mesela اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ kelimesiyle ifade edər ki haşirde hər kəsin bütün a’mali bir sahife içinde yazılı olaraq neşredilir. Bu mesele öz özünə çox acib olduğundan ağıl ona yol bulamaz. Lakin surenin işarə ettiği kimi haşr-i baharîde başqa nöqtələrın naziresi olduğu kimi bu neşr-i suhuf naziresi çox zahirdir.

§402

Çünki hər meyvedar ağac və çiçekli bir otun da amelleri var, fiilleri var, vazifeleri var. Esma-i İlahiyeyi ne şəkildə göstererek tesbihat etmiş isə bəndəlikleri var. İşte onun bütün bu amelleri tarih-i hayatlarıyla birlikdə umum çekirdeklerinde, tohumcuklarında yazılıp başqa bir baharda, başqa bir zeminde çıkar. Gösterdiyi şəkil və surət dili ilə gayet fasih bir surette analarının və asıllarının a’malini zikretdiyi kimi dal, budak, yarpaq, çiçək və meyveleriyle sahife-i a’malini neşreder. İşte gözümüzün önünde bu hakîmane, hafîzane, müdebbirane, mürebbiyane, latîfane bu işi yapan odur ki deyər: اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَتْ

§403

Başqa nöqtələrı buna kıyas eyle, qüvvətin varsa istinbat et. Sənə yardım üçün bunu da söyleyeceğiz. İşte: اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ Bu kelâm, tekvir lafzıyla yani sarmak və toplamak manasıyla parlak bir temsile işarə ettiği kimi nazirini də îma edər.

§404

Birinci: Bəli, Cənabı-Haqq tarafından adem və esîr və sema perdelerini açıp güneş kimi dünyayı ışıklandıran pırlanta-misal bir lambayı, hazine-i rahmetinden çıkarıp dünyaya gösterdi. Dünya kapandıktan sonra o pırlantayı perdelerine sarıp kaldıracaq.

§405

İkinci: Və ya ziya metaını neşretmek və zeminin kafasına ziyayı zulmetle münavebeten sarmakla muvazzaf bir memur olduğunu və hər akşam o memura metaını də toplattırıp gizletdiyi kimi, kâh olur bir bulut perdesiyle alışverişini az yapar, kâh olur ay onun yüzüne qarşı perde olur, muamelesini bir derece çeker. Metaını və muamelat defterlerini topladığı kimi əlbəttə o memur bir vaxt o memuriyetten infisal edəcəkdir. Hattâ heç bir sebeb-i azl bulunmazsa şimdilik kiçik lakin büyümeye yüz tutmuş yüzündeki iki leke büyümekle güneş yerin başına izn-i İlahî ilə sardığı ziyayı, emr-i Rabbanî ilə geriye alıb güneşin başına sarıp “Haydi yerde işin kalmadı.” deyər, “Cehenneme git, sənə ibadət edib sənin kimi bir memur-u musahharı sadakatsizlikle tahkir edenleri yak.” deyər. اِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ fermanını lekeli siyah yüzüyle yüzünde okur.

§406

***

§407

Zeylin Beşinci Parçası

§408

Bəli, nass-ı hadîs ilə nev-i beşerin en mümtaz şahsiyetleri olan yüz iyirmi dörd min enbiyanın icma və tevatür ilə kısmen şuhuda və kısmen hakkalyakîne istinaden, müttefikan âhiretin vücudundan və insanların oraya sevk edileceğinden və bu kainat Hâlık’ının kat’î vaad ettiği âhireti getireceğinden haber verdikleri kimi; və onların verdikleri haberi keşif və şuhud ilə ilmelyakîn surətində tasdik eden yüz iyirmi dörd milyon evliyanın o âhiretin vücuduna şehadetleriyle və bu kainatın Sâni’-i Hakîm’inin bütün esması bu dünyada gösterdikleri cilveleriyle bir âlem-i bekayı bilbedahe iktiza ettiklerinden yenə âhiretin vücuduna delâletiyle; və hər sene baharda rûy-i zeminde ayakta duran hadd ü hesaba gəlməz ölmüş ağacların cenazelerini “Emr-i kün feyekûn” ilə ihya edib ba’sü ba’de’l-mevte mazhar eden və haşir və neşrin yüz minlərlə numunesi olaraq nebatat taifelerinden və hayvanat milletlerinden üç yüz min nevleri haşir və neşreden hədsiz bir qüdrət-i ezeliye və hesapsız və israfsız bir hikmet-i ebediye və rızka möhtac bütün ruh sahibiları kemal-i şefkatle gayet hârika bir tarzda iaşe ettiren və hər baharda az bir zamanda hadd ü hesaba gəlməz enva-ı ziynet və mehasini gösteren bir rahmet-i bâkiye və bir inayet-i daime, bilbedahe âhiretin vücudunu istilzam ilə və bu kainatın en mükemmel meyvəsi və Hâlık-ı kainat’ın en sevdiyi masnuu və kainatın mevcudatıyla en ziyade alâkadar olan insandaki şedit, sarsılmaz, daimî olan “aşk-ı beka” və “şevk-i ebediyet” və “âmâl-i sermediyet” bilbedahe işarəi və delâletiyle, bu âlem-i fâniden sonra bir âlem-i bâki və bir dâr-ı âhiret və bir dâr-ı saadet bulunduğunu o derece kat’î bir surette ispat edərlər ki: Dünyanın vücudu qədər, bilbedahe âhiretin vücudunu qəbul etmeyi istilzam edərlər (Hâşiye[28]).

§409

Madam ki Kur’an-ı Hakîm’in bizə verdiyi en mühim bir ders, iman-ı bi’l-âhirettir və o iman da bu derece kuvvetlidir və o imanda elə bir rica və bir teselli var ki yüz min ihtiyarlık bir tək şahsa gelse bu imandan gelen teselli mukabil gelebilir. Biz ihtiyarlar “Elhamdülillahi alâ kemali’l-iman” deyip ihtiyarlığımıza sevinmeliyiz.

§410

***

§411

[1] Hâşiye: Seneye işarətir. Bəli bahar, mahzen-i erzak bir vagondur, gaibden gəlir.

§412

[2] Hâşiye: Mesela, necə bu zamanda manevra meydanında harp usûlünde “Silah al, süngü tak!” emriyle koca bir ordu baştan başa dikenli bir meşegâha benzediyi kimi; hər bir bayram gününde resmigeçit üçün “Formalarınızı takıp nişanlarınızı asınız!” emrine qarşı ordugâh, serâser rengârenk çiçək açmış müzeyyen bir bahçeyi təmsil ettiği misillü; elə də rûy-i zemin meydanında, Sultan-ı Ezelî’nin nihayətsiz enva-ı cünudundan melek və cin və ins və heyvanlar kimi, şuursuz nebatat taifesi də hıfz-ı həyat cihadında “Emr-i kün feyekûn” ilə “Müdafaa üçün silahlarınızı və cihazatınızı takınız!” emr-i İlahîyi aldıkları vaxt, zemin baştan aşağıya bütün ondaki dikenli ağaclar və nebatlar süngücüklerini taktıkları zaman, eynilə süngülerini takmış muhteşem bir ordugâha benzir.

§413

Hem baharın hər bir günü, hər bir haftası, birer taife-i nebatatın birer bayramı hükmünde olduğu üçün, hər bir taifesi də öz Sultanının o taifeye ihsan ettiği güzel hediyeleri teşhir üçün ona taktığı murassa nişanları birer resmigeçit tarzında o Sultan-ı Ezelî’nin nazar-ı şuhud və işhadına arz ettiğinden və elə bir vaziyet gösterdiğinden, bütün nebatat və eşcar güya “Sanat-ı Rabbaniye murassaatını və çiçək və meyvə denilen fıtrat-ı İlahiyenin nişanlarını takınız, çiçəklər açınız!” emr-i Rabbaniyeyi dinlirlər ki, rûy-i zemin də gayet muhteşem bir bayram gününde, şahane resmigeçitte, sürməli formaları və murassa nişanları parlayan bir ordugâhı təmsil edir.

§414

İşte bu derece hikmetli və nizam-nizam-intizamlı teçhizat və tezyinat, əlbəttə nihayətsiz kadîr bir sultanın, nihayet derecede hakîm bir hâkimin emriyle olduğunu kör olmayanlara gösterir.

§415

[3] Hâşiye: Bu suretin işarə ettiği manaların bir kısmı Yeddinci Həqiqət’te beyan edilmiş. Yalnız burada padşaha mahsus bir böyük fotoğraf işarəi və həqiqəti “Levh-i Mahfuz” deməkdir. Levh-i Mahfuz’un tahakkuk-u vücudu Iyirmi Altıncı Söz’de belə ispat edilmiş ki: Necə kiçik kiçik cüzdanlar, böyük bir küdüyün vücudunu ihsas edər və kiçik kiçik senetler, bir defter-i kebirin bulunduğunu iş’ar edər və kiçik kesretli tereşşuhatlar, böyük bir su menbaını işmam edər.

§416

Eynilə elə də kiçik kiçik cüzdanlar hükmünde, hem birer kiçik Levh-i Mahfuz manasında, hem böyük Levh-i Mahfuz’u yazan kalemden tereşşuh eden kiçik kiçik nöqtələr surətində olan mənî-beşerin kuvve-i hâfızaları, ağacların meyvələri, meyvelerin çekirdekleri, toxumları; əlbəttə bir hâfıza-i kübrayı, bir defter-i ekberi, bir levh-i mahfuz-u a’zamı ihsas edər, iş’ar edər və ispat edər, bəlkə keskin akıllara gösterir.

§417

[4] Hâşiye: Bu suretin ispat ettiği manalar, Səkkizinci Həqiqət’te görünəcək. Mesela, dairelerin reisleri bu temsilde enbiya və evliyaya işarətir. Və telefon isə ma’kes-i vahiy və mazhar-ı ilham olan kalpten uzanan bir nisbet-i Rabbaniyedir ki, qəlb o telefonun başıdır və kulağı hükmündedir.

§418

[5] Hâşiye: Bu suretin remzini Doqquzuncu Həqiqət’te görəcəksən. Mesela, nevruz günü, bahar mevsimine işarətir. Çiçekli yeşil səhra isə bahar mevsimindeki rûy-i zemindir. Değişen perdeler, manzaralar isə fasl-ı baharın iptidasından yazın intihasına qədər Sâni’-i Kadîr-i Zülcelal’in, Fâtır-ı Hakîm-i Zülcemal’in kemal-i nizam-nizam-intizam ilə değiştirdiyi və kemal-i rəhmət ilə tazelendirdiyi və birbiri arkasında gönderdiyi mevcudat-ı bahariye tabakatına və masnuat-ı sayfiye taifelerine və erzak-ı hayvaniye və insaniyeye medar olan mat’umata işarətir.

§419

[6] Hâşiye: Rızk-ı helâl, iktidar ilə alınmadığına, bəlkə iftikara binaen verildiğine delil-i kat’î: İktidarsız yavruların hüsn-ü maişeti və muktedir canavarların dıyk-ı maişeti; hem zekâvetsiz balıkların semizliği və zekâvetli, hileli tilki və maymunun derd-i maişetle vücudca zayıflığıdır.

§420

Demək rızık, iktidar və ihtiyar ilə makûsen mütenasiptir. Ne derece iktidar və ihtiyarına güvense o derece derd-i maişete müptela olur.

§421

[7] Hâşiye: Bəli aç bir arslan, zayıf bir yavrusunu öz nəfsinə tercih edərək, elde ettiği bir eti yemeyip yavrusuna vermesi; hem korkak tavuk, yavrusunu himaye üçün ite, arslana saldırması; hem incir ağacı öz çamur yiyerek yavrusu olan meyvelerine hâlis süt vermesi bi’l-bedahe nihayətsiz Rahîm, Kerîm, Şefik bir zatın hesabıyla hərəkət ettiklerini kör olmayana gösterirlər.

§422

Bəli nebatat və behimiyat kimi şuursuzların gayet derecede şuurkârane və hakîmane işler görmesi bizzarure gösterir ki: Gayet derecede Alîm və Hakîm biri vardır ki, onları işlettirir. Onlar, onun adı ilə işlirlər.

§423

[8] Hâşiye: Bəli, “Hiç mümkün müdür ki” bu cümle çox tekrar edilir. Çünki mühim bir sırrı ifade edər. Belə ki: Ekser küfür və dalalet, istib’addan ileri gəlir. Yani akıldan uzaq və muhal görür, inkâr edər. İşte Haşir Söz’ünde kat’iyen gösterilmişdir ki həqiqi istib’ad, həqiqi muhaliyet və akıldan uzaklık və həqiqi suubet, hattâ imtina derecesinde müşkülat, küfür yolundadır və dalaletin mesleğindedir. Və həqiqi imkân və həqiqi makuliyet, hattâ vücub derecesinde suhulet, iman yolundadır və İslâmiyet caddesindedir.

§424

Elhasıl, ehl-i felsefe istib’ad ilə inkâra gedər. Onuncu Söz, istib’ad hangi tarafta olduğunu o tabir ilə gösterir. Onların ağızlarına bir şamar vurur.

§425

[9] Hâşiye: Bəli, kemik kimi bir kuru ağacın ucundaki tel kimi incecik bir sapta gayet münakkaş, müzeyyen bir çiçək və gayet musanna və murassa bir meyvə, əlbəttə gayet sanat-perver, mu’cizekâr və hikmettar bir Sâni’in mehasin-i sanatını şüurlua okutturan bir ilannamedir. İşte nebatata hayvanatı də kıyas et.

§426

[10] Hâşiye: Bəli, durub-u emsaldendir ki: Bir dünya güzeli, bir zaman özünə meftun olmuş âdi bir adamı huzurundan tard edər. O adam özünə teselli vermək üçün “Tuh, ne qədər çirkindir!” deyər. O güzelin güzelliğini nefyeder.

§427

Hem bir vaxt bir ayı, gayet tatlı bir üzüm asması altına girer. Üzümleri yemek istəyər. Koparmaya eli yetişmez. Asmaya da çıxa bilməz. Öz özünə teselli vermək üçün öz dili ilə “Ekşidir.” deyər, gümler gedər.

§428

[11] Hâşiye: Âyenə-misal mevcudatın birbiri arkasında zeval və fenalarıyla birlikdə, arkalarından gelenlerin üstünde və yüzlerinde eyni hüsün və cemalin cilvesinin bulunması gösterir ki cemal onların deyil; bəlkə o cemaller, bir hüsn-ü münezzeh və bir cemal-i mukaddesin âyâtı və emaratıdır.

§429

[12] Hâşiye: Bəli, min üç yüz əlli sene saltanat süren və saltanatı devam eden və ekser zamanda üç yüz əlli milyondan ziyade raiyeti bulunan və hər gün bütün raiyeti onunla tecdid-i biat eden və onun kemalâtına şehadet eden və kemal-i itaatle evamirine inkıyad eden və Arzın nısfı və nev-i beşerin humsu, o zatın sıbgı ilə sıbgalansa yani manevî rengiyle renklense və o zat onların mahbub-u kulûbü və mürebbi-i ervahı olsa; əlbəttə o zat, bu kainatta tasarruf eden Rabb’in en böyük abdidir.

§430

Hem ekser enva-ı kainat o zatın birer meyvə-i mu’cizesini daşımaq suretiyle onun vazifesini və memuriyetini alkışlasa əlbəttə o zat, bu kainat Hâlık’ının en sevgili mahlukudur.

§431

Hem bütün insaniyet, bütün istidadıyla istediyi beka kimi bir hâceti ki; o hâcet isə insanı esfel-i safilînden a’lâ-yı illiyyîne çıkarır. Əlbəttə o hâcet, en böyük bir hâcettir və en böyük bir abd, umumun adına onu Kādıyü’l-Hâcat’tan isteyəcək.

§432

[13] Hâşiye: Bəli, münâcat-ı Ahmediye (asm) zamanından indiyə qədər bütün ümmetin bütün salâtları və salavatları onun duasına bir âmin-i daimî və bir iştirak-i umumîdir. Hattâ ona getirilen hər bir salavat də onun duasına birer âmindir və ümmetinin hər bir ferdi, hər bir namazın içinde ona salât ü selâm getirmek və kametten sonra Şafiîlerin ona dua etmesi, onun saadet-i ebediye hususundaki duasına gayet qüvvətli və umumî bir âmindir.

§433

İşte bütün beşerin fıtrat-ı insaniyet hal dili ilə bütün qüvvəti ilə istediyi beka və saadet-i ebediyeyi, o nev-i beşer adına Zat-ı Ahmediye (asm) istəyir və beşerin nurani kısmı, onun arkasında âmin dirlər. Əcəba heç mümkün müdür ki bu dua kabule karin olmasın?

§434

[14] Hâşiye: Bəli, bu âlemin mutasarrıfı, bütün tasarrufatı bilmüşahede şuurane, alîmane, hakîmane olduğu halde; heç bir cihetle mümkün deyildir ki o mutasarrıf, öz masnuatı içinde en mümtaz bir ferdin harekâtına şuuru və ıttılaı bulunmasın.

§435

Hem heç bir cihetle mümkün deyildir ki o Mutasarrıf-ı Alîm, o ferd-i mümtazın harekâtına və daavatına (dualarına) ıttılaı bulunduğu halde ona qarşı lâkayt kalsın, ehemmiyet vermesin.

§436

Hem heç bir cihetle mümkün deyildir ki o Mutasarrıf-ı Qadir-i Rəhim; onun dualarına lâkayt kalmadığı halde, o duaları qəbul etmesin.

§437

Bəli, Zat-ı Ahmediye’nin (asm) nuruyla âlemin şekli değişti. İnsan və bütün kainatın mahiyet-i həqiqiyeleri o nur, o ziya ilə inkişaf etti və göründü ki bu kainatın mevcudatı; esma-i İlahiyeyi okutan birer mektubat-ı Samedaniye, birer muvazzaf memur və bekaya mazhar qiymətli və manidar birer mevcuddurlar. Əgər o nur olmasa idi, mevcudat fena-yı mütləq mahkûm və kıymetsiz, manasız, faydasız, abes, karmakarışık, tesadüf oyuncağı bir zulmet-i evham içinde kalırdı.

§438

İşte bu sırdandır ki: İnsanlar Zat-ı Ahmediye’nin (asm) duasına âmin dedikleri kimi arş və ferş və serâdan süreyyaya qədər bütün mövcudat onun nuruyla iftihar edib, alâkadarlık gösterirlər. Zaten bəndəlik-i Ahmediyenin (asm) ruhu, duadır. Bəlkə kainatın harekâtı və hidematı, bir nevi duadır. Mesela, bir çekirdeğin hareketi, Hâlık’ından bir ağac olmasına bir nevi duadır.

§439

[15] Hâşiye: Bəli, âhirete nisbeten gayet dar bir sahife hükmünde olan rûy-i zeminde hadd ü hesaba gelmeyen hârika sanat numunelerini və haşir və kıyametin misallerini göstermek və üç yüz min kitab hükmünde olan muntazam enva-ı masnuatı, o tək sahifede kemal-i nizam-nizam-intizam ilə yazıp dercetmek; əlbəttə geniş olan âlem-i âhirette latîf və muntazam cennetin binasından və icadından daha müşküldür.

§440

Bəli, cənnət bahardan ne qədər yüksək isə o derece bahar bahçelerinin yaradılışi, o cennetten daha müşküldür və hayret-fezadır, denilebilir.

§441

[16] Hâşiye: Bəli, inkılab-ı həqiqətlər ittifaken muhaldir. Və inkılab-ı həqiqətlər içinde muhal-ender muhal, bir zıt öz zıddına inkılabıdır. Və bu inkılab-ı ezdad içinde bi’l-bedahe min derece muhal şudur ki zıt, öz mahiyetinde kalmakla birlikdə, öz zıddının eyni olsun. Mesela, nihayətsiz bir cemal; həqiqi cemal iken, həqiqi çirkinlik olsun. İşte bu misalimizde meşhud və kat’iyyü’l-vücud olan bir cemal-i rububiyet, cemal-i rububiyet mahiyetinde daim iken, ayn-ı çirkinlik olsun. İşte dünyada muhal və bâtıl misallerin en acibidir.

§442

[17] Hâşiye: Bəli, madam ki hər şeyin kıymeti və dekaik-ı sanatı gayet yüksək və güzel olduğu halde müddeti qısa, ömrü azdır. Demək, o şeyler numunelerdir, başqa şeylerin suretleri hükmündedirler. Və madam ki müşterilerin nazarlarını, asıllarına çevirirlər kimi bir vaziyet vardır. Elə isə əlbəttə bu dünyadaki o çeşit tezyinat, bir Rahman-ı Rahîm’in rahmetiyle, sevdiyi ibadına hazırladığı niam-ı cennetin numuneleridir, denilebilir və denilir və öyledir.

§443

[18] Hâşiye: Bəli, hər şeyin vücudunun müteaddid gayeleri və hayatının müteaddid neticeleri vardır. Ehl-i dalaletin tevehhüm ettikleri kimi dünyaya, nefislerine bakan gayelere münhasır deyildir. Tâ abesiyet və hikmetsizlik içine girebilsin. Bəlkə hər şeyin gayat-ı vücudu və netaic-i həyatı üç kısımdır:

§444

Birincisi və en ulvîsi, Sâni’ine bakar ki o şeye taktığı sənət möcüzəsi murassaatını, Şahid-i Ezelî’nin nazarına resmigeçit tarzında arz etmektir ki o nazara bir ân-ı seyyale yaşamak kâfi gəlir. Bəlkə vücuda gelmeden bi’l-kuvve niyet hükmünde olan istidadı yenə kâfidir. İşte seriü’z-zeval latîf masnuat və vücuda gelmeyen, yani sümbül verməyən birer sənət möcüzəsi olan çərdəklər, toxumlar bu gayeyi bitamamiha verir. Faydasızlık və abesiyet onlara gəlməz. Demək, hər şey hayatıyla, vücuduyla Sâni’inin mu’cizat-ı kudretini və âsâr-ı sanatını teşhir edib Sultan-ı Zülcelal’in nazarına arz etmək, birinci gayesidir.

§445

İkinci kısım gaye-i vücud və netice-i həyat, şüurlua bakar. Yani hər şey, Sâni’-i Zülcelal’in birer mektub-u həqiqətlər-nüma, birer kaside-i letafetnüma, birer kelime-i hikmet-eda hükmündedir ki melaike və cin və heyvanın və insanın enzarına arz edər, mütalaaya davet edər. Demək, ona bakan hər şüurlua, ibret-nüma bir mütalaagâhtır.

§446

Üçüncü kısım gaye-i vücud və netice-i həyat, o şeyin nəfsinə bakar ki telezzüz və tenezzüh və beka və rahatla yaşamak kimi cüz’î neticelerdir. Mesela, azîm bir sefine-i sultaniyede bir hizmetkârın dümencilik ettiğinin gayesi; sefine itibarıyla yüzde biri özünə, ücret-i cüz’iyesine ait, doksan doqquzu sultana ait olduğu kimi; hər şeyin nəfsinə və dünyaya ait gayesi bir isə Sâni’ine ait doksan dokuzdur.

§447

İşte bu taaddüd-ü gayattandır ki birbirine zıt və münafî görünen hikmət və iktisat, cûd və seha və bilhassa nihayətsiz seha ilə sırr-ı tevfiki şudur ki:

§448

Birer gaye nöqtə-i nazarında cûd və seha hükmeder, ism-i Cevvad tecelli edər. Meyvələr, hubublar, o tək gaye nöqtə-i nazarında bigayr-ı hisabdır, nihayətsiz cûdu gösterir. Lakin umum gayeler nöqtə-i nazarında, hikmət hükmeder, ism-i Hakîm tecelli edər. Bir ağacın ne qədər meyvələri var, bəlkə hər meyvenin o qədər gayeleri vardır ki beyan ettiğimiz üç kısma tefrik edilir.

§449

Bu umum gayeler, nihayətsiz bir hikməti və iktisadı gösterir. Zıt kimi görünen nihayətsiz hikmət, nihayətsiz cûd ilə seha ilə içtima edir. Mesela, əsgər ordusunun bir gayesi, temin-i asayiştir. Bu gayeye göre ne qədər əsgər istersen var və hem çox fazladır. Lakin hıfz-ı hudut və mücahede-i a’da kimi sair vazifeler üçün bu mevcud ancaq kâfi gəlir, kemal-i hikmetle muvazenededir. İşte hükûmetin hikməti, haşmet ilə içtima edir. O halde, o askerlikte fazlalık yoxdur, denilebilir.

§450

[19] Hâşiye: Bəli, rahmetin erzak hazinelerinden olan bir şecerenin uçlarında və dallarının başlarındaki meyvələr, çiçəklər, yarpaqlar ihtiyar olub vazifelerinin hitama ermesiyle gitmelidirler. Tâ arkalarından akıp gelenlere kapı kapanmasın. Yoxsa rahmetin vüs’atine və sair ihvanlarının hizmetine set çekilir. Hem özləri, gençlik zevaliyle hem zelil hem pərişan olurlar.

§451

İşte bahar də mahşer-nüma bir meyvedar ağactır. Hər asırdaki insan âlemi, ibret-nüma bir şeceredir. Arz də mahşer-i acayip bir şecere-i kudrettir. Hattâ dünya də meyvələri âhiret pazarına gönderilen bir şecere-i hayret-nümadır.

§452

[20] Hâşiye: Yeddinci Suret’in hâşiyesine bak.

§453

[21] Hâşiye: Bəli, zaman-ı hazırdan tâ iptida-i yaradılış-i âleme qədər olan zaman-ı mazi, umumen vukuattır. Vücuda gelmiş hər bir günü, hər bir senesi, hər bir asrı; birer satırdır, birer sahifedir, birer kitaptır ki qələm-i qədər ilə tersim edilmişdir. Dest-i qüdrət, mu’cizat-ı âyâtını onlarda kemal-i hikmət və nizam-nizam-intizam ilə yazmışdır.

§454

Bu zamandan tâ kıyamete tâ cənnətə tâ ebede qədər olan zaman-ı istikbal, umumen imkânattır. Yani mazi vukuattır, istikbal imkânattır. İşte o iki zamanın iki silsilesi birbirine qarşı mukabele edilse necə ki dünkü günü halk eden və o güne mahsus mevcudatı icad eden zat, yarınki günü mevcudatıyla halk etmeye muktedir olduğu heç bir vecihle şübhə getirmez. Elə də şübhə yoxdur ki bu meydan-ı garaib olan zaman-ı mazinin mevcudatı və hârikaları, bir Kadîr-i Zülcelal’in mu’cizatıdır. Kat’î şehadet edərlər ki o Kadîr, bütün istikbalin bütün mümkinatın icadına, bütün acayibinin izharına muktedirdir.

§455

Bəli, necə ki bir elmayı halk edəcək, əlbəttə dünyada bütün elmaları halk etmeye və koca baharı icad etmeye muktedir olmaq gerektir. Baharı icad etmeyen, bir elmayı icad edə bilməz. Çünki o elma o tezgâhta dokunur. Bir elmayı icad eden, bir baharı icad edə bilər. Bir elma; bir ağacın, bəlkə bir bahçenin, bəlkə bir kainatın misal-i musağğarıdır. Hem sanat itibarıyla koca ağacın bütün tarih-i hayatını taşıyan elmanın çərdəyi itibarıyla elə bir sənət möcüzəsitır ki onu öylece icad eden, heç bir şeyden âciz kalmaz.

§456

Elə də bugünü halk eden, kıyamet gününü halk edə bilər və baharı icad edəcək, haşrin icadına muktedir bir zat ola bilər. Zaman-ı mazinin bütün âlemlerini zamanın şeridine kemal-i hikmət və nizam-nizam-intizam ilə takıp gösteren, əlbəttə istikbal şeridine də başqa kainatı takıp gösterebilir və gösterəcəkdir.

§457

Kaç Sözlerde, bilhassa Iyirmi İkinci Söz’de gayet kat’î ispat etmişiz ki hər şeyi yapamayan heç bir şeyi yapamaz və bir tək şeyi halk eden, hər şeyi yapabilir. Hem eşyanın icadı bir tək zata verilse bütün eşya bir tək şey kimi kolay olur və suhulet peyda edər. Əgər müteaddid esbaba verilse və kesrete isnad edilse bir tək şeyin icadı, bütün eşyanın icadı qədər müşkülatlı olur və imtina derecesinde suubet peyda edər.

§458

[22] Hâşiye: Ağac və otların kökleri kimi.

§459

[23] Hâşiye: Yarpaqlar, meyvələr kimi.

§460

[24] Hâşiye: Bəli küfür, mevcudatın kıymetini ıskat və manasızlıkla ittiham ettiğinden, bütün kainata qarşı bir tahkir və mevcudat âyinelerinde cilve-i esmayı inkâr olduğundan, bütün esma-i İlahiyeye qarşı bir tezyif və mevcudatın vahdaniyete olan şehadetlerini reddettiğinden, bütün mahlukata qarşı bir tekzip olduğundan; istidad-ı insanîyi elə ifsad edər ki salah və hayrı kabule liyakati kalmaz. Hem bir zulm-ü azîmdir ki umum mahlukatın və bütün esma-i İlahiyenin hukukuna bir tecavüzdür.

§461

İşte bu hukukun muhafazası və nefs-i kâfir hayra kabiliyetsizliği, küfrün adem-i affını iktiza edər. اِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظٖيمٌ bu manayı ifade edər.

§462

[25] Hâşiye: Bəli, adalet iki şıktır. Biri müsbet, diğeri menfîdir. Müsbet isə hak sahibine hakkını vermektir. Bu kısım adalet, bu dünyada bedahet derecesinde ihatası vardır. Çünki Üçüncü Həqiqət’ta ispat edildiyi kimi hər şeyin istidat dili ilə və ehtiyac-ı fitri dili ilə və ıztırar dili ilə Fâtır-ı Zülcelal’den istediyi bütün matlubatını və vücud və hayatına lâzım olan bütün hukukunu mahsus mizanlarla, muayyen ölçülerle bilmüşahede verir. Demək, adaletin bu kısmı, vücud və həyat derecesinde kat’î vardır.

§463

İkinci kısım menfîdir ki haksızları terbiye etmektir. Yani haksızların hakkını, tazip və tecziye ilə verir. Bu şık isə çendan tamamıyla bu dünyada tezahür etmir. Lakin o həqiqətin vücudunu ihsas edəcək bir surette hədsiz işarat və emarat vardır. Ezcümle, kavm-i Âd və Semud’dan tut, tâ bu zamanın mütemerrid kavimlerine qədər gelen sille-i te’dib və tâziyane-i tazip, gayet âlî bir adaletin hükümran olduğunu hads-i kat’î ilə gösterir.

§464

[26] Hâşiye: Sual: Əgər dense: Nədən en çox misalleri çiçekten və çekirdekten və meyveden getirirsən?

§465

Cavab: Çünki onlar hem mu’cizat-ı qüdrətin en antikaları en hârikaları en nâzeninleridirler. Hem ehl-i tabiat və ehl-i dalalet və ehl-i felsefe, onlardaki qələm-i qədər və qüdrətin yazdığı ince hattı okuyamadıkları üçün onlarda boğulmuşlar, tabiat bataklığına düşmüşler.

§466

[27] Hâşiye: O makam daha yazılmamış və həyat meselesi haşre münasebeti üçün buraya girmiş. Lakin hayatın âhirinde qədər rüknüne işarəi çox ince və derindir.

§467

[28] Hâşiye: Bəli, sübutî bir emri ihbar etmenin kolaylığı və inkâr və nefyetmenin gayet müşkül olduğu, bu temsilden görünür. Belə ki biri dese: Meyvələri süt konserveleri olan gayet hârika bir bahçe, küre-i arz üzerinde vardır. Diğeri dese: Yoxdur. İspat eden, yalnız onun yerini veyahut bazı meyvelerini göstermekle kolayca davasını ispat edər. İnkâr eden adam, nefyini ispat etmək üçün küre-i arzı bütün görmək və göstermekle davasını ispat edə bilər.

§468

Eynilə elə də cenneti ihbar edenler yüz minlərlə tereşşuhatını, meyvelerini, âsârını gösterdiklerinden kat’-ı nazar, iki şahid-i sadıkın sübutuna şehadetleri kâfi gelirken onu inkâr eden hədsiz bir kainatı və hədsiz ebedî zamanı temaşa etmək və görmək və eledikten sonra inkârını ispat edə bilər, ademini gösterebilir.

§469

Bax, ey ihtiyar qardaşlar, iman-ı âhiretin ne qədər qüvvətli olduğunu anlayın.

§470

Said Nursî

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol