Sözler

Doqquzuncu Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§2

فَسُبْحَانَ اللّٰهِ حٖينَ تُمْسُونَ وَحٖينَ تُصْبِحُونَ ۞ وَلَهُ الْحَمْدُ فِى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَعَشِيًّا وَحٖينَ تُظْهِرُونَ

§3

Ey birader! Məndən, namazın bu muayyen beş vakte hikmet-i tahsisini sorursan. çoxlu hikmetlerinden yalnız birisine işarə ederiz.

§4

Bəli, hər bir namazın vaxtı, mühim bir inkılab başı olduğu kimi azîm bir tasarruf-u İlahînin âyinesi və o tasarruf içinde ihsanat-ı külliye-i İlahiyenin birer ma’kesi olduğundan, Kadîr-i Zülcelal’e o vaxtlarda daha ziyade tesbih və tazim və hədsiz nimetlerinin iki vaxt ortasında toplanmış yekûnüne qarşı şükür və həmd demək olan namaza emredilmişdir. Bu ince və derin manayı bir parça fehmetmek üçün beş nükteyi nəfsimlə birlikdə dinləmek lâzım.

§5

Birinci Nükte

§6

Namazın manası, Cənabı-Haqq’ı tesbih və tazim və şükürdür. Yani, celaline qarşı kavlen və fiilen “Sübhanallah” deyip takdis etmək; hem kemaline qarşı lafzen və amelen “Allahu ekber” deyip tazim etmək; hem cemaline qarşı kalben və lisanen və bedenen “Elhamdülillah” deyip şükretmektir.

§7

Demək tesbih və tekbir və həmd, namazın çekirdekleri hükmündedirler. Ondandır ki namazın harekât və ezkârında bu üç şey, hər tarafında bulunurlar. Hem ondandır ki namazdan sonra, namazın manasını tekid və takviye üçün bu kelimat-ı mübareke, otuz üç defa tekrar edilir. Namazın manası, bu mücmel hülâsalarla tekid edilir.

§8

İkinci Nükte

§9

İbadetin manası şudur ki: Dərgah-ı İlahîde abd, öz kusurunu və acizlik və möhtaclıqnı görüb kemal-i rububiyetin və qüdrət-i Samedaniyenin və rahmet-i İlahiyenin önünde hayret və muhabbetle secde etmektir.

§10

Yani rububiyetin saltanatı, necə ki bəndəliki və itaati istəyər; rububiyetin kudsiyeti, pâklığı də istəyər ki abd, öz kusurunu görüb istiğfar ilə və Rabb’ini bütün nekaisten pâk və müberra və ehl-i dalaletin efkâr-ı bâtılasından münezzeh və muallâ və kainatın bütün kusuratından mukaddes və muarra olduğunu, tesbih ilə “Sübhanallah” ilə ilan etsin.

§11

Hem də rububiyetin kemal-i qüdrəti də istəyər ki abd, öz zaafını və mahlukatın acizliyini görmekle qüdrət-i Samedaniyenin azamet-i âsârına qarşı istihsan və hayret içinde “Allahu ekber” deyip huzû ilə rükûya gedib ona iltica və təvəkkül etsin.

§12

Hem rububiyetin nihayətsiz rəhmət xəzinəsii də istəyər ki abd, öz ehtiyacını və bütün mahlukatın möhtaclıq u ehtiyacatını sual və dua dili ilə izhar və Rabb’inin ihsan və in’amatını, şükür və sena ilə və “Elhamdülillah” ilə ilan etsin.

§13

Demək, namazın ef’al və akvali, bu manaları tazammun edir və bunlar üçün taraf-ı İlahîden vaz’edilmişler.

§14

Üçüncü Nükte

§15

Necə ki insan, bu âlem-i kebirin bir misal-i musağğarıdır və Fatiha-i Şerife, bu Kur’an-ı Azîmüşşan’ın bir timsal-i münevveridir. Namaz də bütün ibadatın envaını şâmil bir fihriste-i nuraniyedir və bütün esnaf-ı mahlukatın elvan-ı ibadətlerine işarə eden bir harita-i kudsiyedir.

§16

Dördüncü Nükte

§17

Necə ki haftalık bir saatin saniye və dakika və saat və günlerini sayan milleri birbirine bakarlar, birbirinin misalidirler və birbirinin hükmünü alırlar. Elə də Cənabı-Haqqın bir saat-i kübrası olan bu âlem-i dünyanın saniyesi hükmünde olan gece və gündüz deveranı və dakikaları sayan seneler və saatleri sayan tabakat-ı ömr-ü insan və günleri sayan edvar-ı ömr-ü âlem birbirine bakarlar, birbirinin misalidirler və birbirinin hükmündedirler və birbirini hatırlatırlar. Mesela:

§18

Fecir zamanı, tulûa qədər, evvel-i bahar zamanına hem insanın rahm-ı madere düştüğü âvânına hem semavat və arzın altı gün yaradılışinden birinci gününe benzer və hatırlatır və onlardaki şuunat-ı İlahiyeyi ihtar edər.

§19

Zuhr zamanı isə yaz mevsiminin ortasına hem gençlik kemaline hem ömr-ü dünyadaki yaradılış-i insan devrine benzer və işarə edər və onlardaki tecelliyat-ı rəhməti və füyuzat-ı neməti hatırlatır.

§20

Asr zamanı isə güz mevsimine hem ihtiyarlık vaktine hem Âhir Zaman Peygamberinin (asm) asr-ı saadetine benzer və onlardaki şuunat-ı İlahiyeyi və in’amat-ı Rahmaniyeyi ihtar edər.

§21

Mağrib zamanı isə güz mevsiminin âhirinde çoxlu mahlukatın gurûbunu hem insanın vefatını hem dünyanın kıyamet iptidasındaki harabiyetini ihtar ilə tecelliyat-ı celaliyeyi ifham və beşeri gaflet uykusundan uyandırır, ikaz edər.

§22

İşâ vaxtı isə âlem-i zulümat, nehar âleminin bütün âsârını siyah kefeni ilə setretmesini hem kışın beyaz kefeni ilə ölmüş yerin yüzünü örtmesini hem vefat etmiş insanın bakiyye-i âsârı də vefat edib nisyan perdesi altına girmesini hem bu dâr-ı imtihan olan dünyanın bütün bütün kapanmasını ihtar ilə Kahhar-ı Zülcelal’in celalli tasarrufatını ilan edər.

§23

Gece vaxtı isə hem kışı hem kabri hem âlem-i berzahı ifham ilə ruh-u beşer rahmet-i Rahman’a ne derece möhtac olduğunu insana hatırlatır. Və gecede teheccüd isə kabir gecesinde və berzah karanlığında ne qədər lüzumlu bir ışık olduğunu bildirir, ikaz edər və bütün bu inkılabat içinde Cenab-ı Həqiqi Nemət Sahibi’nin nihayətsiz nemətlərini ihtar ilə ne derece həmd ü senaya müstahak olduğunu ilan edər.

§24

İkinci sabah isə sabah-ı haşri ihtar edər. Bəli, bu gecenin sabahı və bu kışın baharı, ne qədər makul və lâzım və kat’î isə haşrin sabahı da berzahın baharı da o kat’iyettedir.

§25

Demək, bu beş vaxtın hər biri, bir mühim inkılab başında olduğu və böyük inkılabları ihtar ettiği kimi, qüdrət-i Samedaniyenin tasarrufat-ı azîme-i yevmiyesinin işarəiyle hem senevî hem asrî hem dehrî, qüdrətin mu’cizatını və rahmetin hedâyâsını hatırlatır. Demək, asıl yaradılış vəzifəsi və esas-ı bəndəlik və kat’î borç olan farz namaz, bu vaxtlarda lâyıktır və ensebdir.

§26

Beşinci Nükte

§27

İnsan fitrətən gayet zayıftır. Halbuki hər şey ona ilişir, onu müteessir və müteellim edər. Hem gayet âcizdir. Halbuki belaları və düşmanları çox çoktur. Hem gayet fakirdir. Halbuki ehtiyacatı çox ziyadedir. Hem tembel və iktidarsızdır. Halbuki hayatın tekâlifi gayet ağırdır. Hem insaniyet onu kainatla alâkadar etmişdir. Halbuki sevdiyi, ünsiyet ettiği şeylerin zeval və firakı, mütemadiyen onu incitir. Hem ağıl ona yüksək maksatlar və bâki meyvələr gösterir. Halbuki eli qısa, ömrü qısa, iktidarı qısa, sabrı kısadır.

§28

İşte bu vaziyette bir ruh, fecir zamanında bir Kadîr-i Zülcelal’in, bir Rahîm-i Zülcemal’in dərgahına niyaz ilə namaz ilə müracaat edib arzuhal etmək, tevfik və meded istəmək ne qədər elzem və peşindeki gündüz âleminde başına geləcək, beline yüklenəcək işleri, vazifeleri tahammül üçün ne qədər lüzumlu bir nöqtə-i istinad olduğu bedaheten anlaşılır.

§29

Və zuhr zamanında –ki o zaman– gündüzün kemali və zevale meyli və yevmî işlerin âvân-ı tekemmülü və meşâgilin tazyikinden muvakkat bir istirahat zamanı və fâni dünyanın bekasız və ağır işlerin verdiyi gaflet və sersemlikten ruhun teneffüse ihtiyaç vaxtı və in’amat-ı İlahiyenin tezahür ettiği bir andır.

§30

Ruh-u beşer, o tazyikten kurtulup o gafletten sıyrılıp o manasız və bekasız şeylerden çıxıb Kayyum-u Bâki olan Həqiqi Nemət Sahibi’nin dərgahına gedib el bağlayarak, yekûn nimetlerine şükür və hamdedip və istiane etmək və celal və azametine qarşı rükû ilə acizliyini izhar etmək və kemal-i bîzevaline və cemal-i bîmisaline qarşı secde edib hayret və muhabbet və mahviyetini ilan etmək demək olan zuhr namazını kılmak; ne qədər güzel, ne qədər hoş, ne qədər lâzım və münasib olduğunu anlamayan insan, insan deyil.

§31

Asr vaxtında –ki o vaxt– hem güz mevsim-i hazînanesini və ihtiyarlık halet-i mahzunanesini və âhir zaman mevsim-i elîmanesini andırır və hatırlattırır. Hem yevmî işlerin neticelenmesi zamanı hem o günde mazhar olduğu sıhhat və salamatlıq və hayırlı hizmet kimi niam-ı İlahiyenin bir yekûn-ü azîm teşkil ettiği zamanı hem o koca güneşin ufûle meyletmesi işarəiyle insan, bir misafir memur və hər şey geçici, bîqərar olduğunu ilan etmək zamanıdır.

§32

Indi ebediyeti isteyen və ebed üçün halk olunan və ihsana qarşı perestiş eden və firaktan müteellim olan ruh-u insan, kalkıp abdest alıb bu asr vaxtında ikindi namazını kılmak üçün Kadîm-i Bâki və Kayyum-u Sermedî’nin dərgah-ı Samedaniyesine arz-ı münâcat edərək, zevalsiz və nihayətsiz rahmetinin iltifatına iltica edib hesapsız nimetlerine qarşı şükür və hamdederek, izzet-i rububiyetine qarşı zelilane rükûya gedib sermediyet-i uluhiyetine qarşı mahviyetkârane secde edərək, həqiqi bir teselli-i qəlb, bir rahat-ı ruh bulup huzur-u kibriyasında kemer-beste-i bəndəlik olmaq demək olan asr namazını kılmak, ne qədər ulvi bir vazife, ne qədər münasib bir hizmet, ne qədər yerinde bir borc-u fıtrat eda etmək, bəlkə gayet hoş bir saadet elde etmək olduğunu insan olan anlar.

§33

Mağrib vaxtında –ki o zaman– hem kışın başlamasından yaz və güz âleminin nâzenin və güzel mahlukatının veda-i hazînanesi içinde gurûb etmesinin zamanını andırır. Hem insanın vefatıyla bütün sevdiklerinden bir firak-ı elîmane içinde ayrılıp kabre girmek zamanını hatırlatır. Hem dünyanın zelzele-i sekerat içinde vefatıyla bütün sekenesi başqa âlemlere göçmesi və bu dâr-ı imtihan lambasının söndürülmesi zamanını andırır, hatırlatır və zevalde gurûb eden mahbublara perestiş edenleri şiddetle ikaz edər bir zamandır.

§34

İşte akşam namazı üçün belə bir vakitte, fitrətən bir Cemal-i Bâki’ye âyenə-i müştak olan ruh-u beşer, bu azîm işleri yapan və bu cesîm âlemleri çeviren, tebdil eden Kadîm-i Lemyezel və Bâki-i Lâyezal’in arş-ı azametine yüzünü çevirip bu fânilerin üstünde ‌اَللّٰهُ اَكْبَرُ‌ deyip onlardan əllərini çekip hizmet-i Mevla üçün el bağlayıp Daim-i Bâki’nin huzurunda kıyam edib اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ‌ demekle; kusursuz kemaline, misilsiz cemaline, nihayətsiz rahmetine qarşı həmd ü sena edib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ demekle, muînsiz rububiyetine, şeriksiz uluhiyetine, vezirsiz saltanatına qarşı arz-ı bəndəlik və istiane etmək…

§35

Hem nihayətsiz kibriyasına, hədsiz kudretine və aczsiz izzetine qarşı rükûya gedib bütün kainatla birlikdə zaaf və acizliyini, möhtaclıq və zilletini izhar etmekle سُبْحَانَ رَبِّىَ الْعَظٖيمِ deyip Rabb-i Azîm’ini tesbih edib hem zevalsiz cemal-i zatına, tagayyürsüz sıfât-ı kudsiyesine, tebeddülsüz kemal-i sermediyetine qarşı secde edib hayret və mahviyet içinde terk-i mâsiva ilə muhabbet və bəndəlikini ilan edib hem bütün fânilere bedel bir Cemil-i Bâki, bir Rahîm-i Sermedî bulup سُبْحَانَ رَبِّىَ الْاَعْلٰى demekle zevalden münezzeh, kusurdan müberra Rabb-i A’lâsını takdis etmək…

§36

Sonra teşehhüd edib oturup bütün mahlukatın tahiyyat-ı mübarekelerini və salavat-ı tayyibelerini öz hesabına o Cemil-i Lemyezel və Celil-i Lâyezal’e hədiyyə edib və Rəsuli-Əkrəm’ine selâm etmekle biatını tecdid və evamirine itaatini izhar edib və imanını tecdid ilə tenvir etmək üçün bu kasr-ı kainatın nizam-nizam-intizam-ı hakîmanesini müşahede edib Sâni’-i Zülcelal’in vahdaniyetine şehadet etmək…

§37

Hem saltanat-ı rububiyetin dellâlı və mübelliğ-i marziyatı və kitab-ı kainatın tercüman-ı âyâtı olan Muhammed-i Arabî aleyhissalâtü Vəssalamın risaletine şehadet etmək demək olan mağrib namazını kılmak ne qədər latîf, nazif bir vazife, ne qədər aziz, leziz bir hizmet, ne qədər hoş və güzel bir bəndəlik, ne qədər ciddi bir həqiqət və bu fâni misafirhanede bâkiyane bir sohbet və daimane bir saadet olduğunu anlamayan adam, necə adam ola bilər!

§38

İşâ vaxtında –ki o vaxt– gündüzün ufukta kalan bakiyye-i âsârı də kaybolup gece âlemi kainatı kaplar. مُقَلِّبُ الَّيْلِ وَ النَّهَارِ olan Kadîr-i Zülcelal’in o beyaz sahifeyi bu siyah sahifeye çevirmesindeki tasarrufat-ı Rabbaniyesiyle yazın müzeyyen yeşil sahifesini, kışın bârid beyaz sahifesine çevirmesindeki مُسَخِّرُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ olan Hakîm-i Zülkemal’in icraat-ı İlahiyesini hatırlatır. Hem mürur-u zamanla ehl-i kuburun bakiyye-i âsârı də bu dünyadan kesilmesiyle bütün bütün başqa âleme geçmesindeki Hâlık-ı mevt və hayat’ın şuunat-ı İlahiyesini andırır. Hem dar və fâni və hakir dünyanın tamamen harap olub azîm sekeratıyla vefat edib geniş və bâki və azametli âlem-i âhiretin inkişafında Hâlık-ı arz və semavat’ın tasarrufat-ı celaliyesini və tecelliyat-ı cemaliyesini andırır, hatırlattırır bir zamandır. Hem bu kainatın Mâlik və Mutasarrıf-ı Həqiqi’si, Mabud və Mahbub-u Həqiqi’si o zat ola bilər ki gece gündüzü, kış və yazı, dünya və âhireti, bir kitabın sahifeleri kimi suhuletle çevirir, yazar bozar, değiştirir. Bütün bunlara hükmeder bir Kadîr-i Mutlak olduğunu ispat eden bir vaziyettir.

§39

İşte nihayətsiz âciz, zayıf hem nihayətsiz fakir, möhtac hem nihayətsiz bir istikbal zulümatına dalmakta hem nihayətsiz hâdisat içinde çalkanmakta olan ruh-u beşer, yatsı namazını kılmak üçün bu manadaki işâda İbrahimvari لَٓا اُحِبُّ الْاٰفِلٖينَ deyip Mabud-u Lemyezel, Mahbub-u Lâyezal’in dərgahına namaz ilə iltica edib və bu fâni âlemde və fâni ömürde və karanlık dünyada və karanlık istikbalde, bir Bâki-i Sermedî ilə münâcat edib bir parçacık bir sohbet-i bâkiye, bir neçə dakikacık bir ömr-ü bâki içinde dünyasına nur serpəcək, istikbalini ışıklandıracaq, mevcudatın və ahbabının firak və zevalinden neş’et eden yaralarına merhem sürəcək olan Rahman-ı Rahîm’in iltifat-ı rahmetini və nur-u hidayetini görüb istəmək…

§40

Hem muvakkaten onu unutan və gizlenen dünyayı, o də unutup dertlerini qəlbin ağlamasıyla dərgah-ı rahmette döküp hem ne olur ne olmaz, ölüme benzeyen uykuya girmeden evvel, son vazife-i bəndəlikini yapıp yevmiye defter-i amelini hüsn-ü hâtime ilə bağlamak üçün salâta kıyam etmək, yani bütün fâni sevdiklerine bedel bir Mabud və Mahbub-u Bâki’nin və bütün dilencilik ettiği âcizlere bedel bir Kadîr-i Kerîm’in və bütün titrediyi muzırların şerrinden kurtulmak üçün bir Hafîz-i Rahîm’in huzuruna çıxmaq…

§41

Hem Fatiha ilə başlamak, yani bir şeye yaramayan və yerinde olmayan nâkıs, fakir mahlukları medih və minnettarlığa bedel, bir Kâmil-i Mutlak və Ganiyy-i Mutlak və Rahîm-i Kerîm olan Rabbü’l-âlemîn’i medh ü sena etmək…

§42

Hem اِيَّاكَ نَعْبُدُ hitabına terakki etmək, yani küçüklüğü, hiçliği, kimsesizliği ilə birlikdə, ezel və ebed sultanı olan Mâlik-i Yevmi’d-din’e intisabıyla bu kainatta nazdar bir misafir və ehemmiyetli bir vazifedar makamına girip اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ اِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ demekle bütün mahlukat adına kainatın cemaat-i kübrası və cemiyet-i uzmasındaki ibadat və istianatı ona takdim etmək…

§43

Hem اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقٖيمَ demekle, istikbal karanlığı içinde saadet-i ebediyeye giden, nurani yolu olan sırat-ı müstakime hidayeti istəmək…

§44

Hem indi yatmış nebatat, hayvanat kimi gizlenmiş güneşler, hüşyar yıldızlar, birer nefer misillü emrine musahhar və bu misafirhane-i âlemde birer lambası və hizmetkârı olan Zat-ı Zülcelal’in kibriyasını düşünüb ‌اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyip rükûya varmak…

§45

Hem bütün mahlukatın secde-i kübrasını düşünüb, yani bu gecede yatmış mahlukat kimi hər senede, hər asırdaki enva-ı mevcudat, hattâ arz, hattâ dünya, birer muntazam ordu, bəlkə birer mutî nefer kimi vazife-i bəndəlik-i dünyeviyesinden “Emr-i kün feyekûn” ilə terhis edildiyi zaman, yani âlem-i gayba gönderildiyi vaxt, nihayet nizam-nizam-intizam ilə zevalde gurûb seccadesinde ‌اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyip secde ettikleri…

§46

Hem “Emr-i kün feyekûn”den gelen bir sayha-i ihya və ikaz ilə yenə baharda kısmen eynilə, kısmen mislen haşrolup kıyam edib kemer-beste-i hizmet-i Mevla oldukları kimi bu insancık onlara iktidaen o Rahman-ı Zülkemal’in, o Rahîm-i Zülcemal’in bârgâh-ı huzurunda hayret-âlûd bir muhabbet, beka-âlûd bir mahviyet, izzet-âlûd bir tezellül içinde ‌اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyip sücuda getmək, yani bir nevi mi’raca çıxmaq demək olan işâ namazını kılmak, ne qədər hoş, ne qədər güzel, ne qədər şirin, ne qədər yüksək, ne qədər aziz və leziz, ne qədər makul və münasib bir vazife, bir hizmet, bir bəndəlik, bir ciddi həqiqət olduğunu əlbəttə anladın.

§47

Demək bu beş vaxt, hər biri birer inkılab-ı azîmin işaratı və icraat-ı cesîme-i Rabbaniyenin emaratı və in’amat-ı külliye-i İlahiyenin alâmatı olduklarından, borç və zimmet olan farz namazın o zamanlara tahsisi, nihayet hikmettir.

§48

سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّمْتَنَٓا اِنَّكَ اَنْتَ الْعَلٖيمُ الْحَكٖيمُ

§49

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى مَنْ اَرْسَلْتَهُ مُعَلِّمًا لِعِبَادِكَ لِيُعَلِّمَهُمْ كَيْفِيَّةَ مَعْرِفَتِكَ وَ الْعُبُودِيَّةَ لَكَ وَ مُعَرِّفًا لِكُنُوزِ اَسْمَائِكَ وَ تَرْجُمَانًا لِاٰيَاتِ كِتَابِ كَائِنَاتِكَ وَ مِرْاٰتًا بِعُبُودِيَّتِهٖ لِجَمَالِ رُبُوبِيَّتِكَ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ اَجْمَعٖينَ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنٖينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمٖينَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ

§50

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol