Sözler

Səkkizinci Söz

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ

§2

اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ ۞ اِنَّ الدّٖينَ عِنْدَ اللّٰهِ الْاِسْلَامُ

§3

Bu dünya və dünya içindeki ruh-u insanî və insanda dinin mahiyet və kıymetlerini və əgər din-i hak olmazsa dünya bir zindan olması və dinsiz insan, en bedbaht mahluk olduğunu və bu âlemin tılsımını açan, ruh-u beşerîyi zulümattan kurtaran يَا اَللّٰهُ və لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ olduğunu anlamaq istəyirsənsə bu təmsili hekayəyə bax və dinlə:

§4

Eski zamanda iki qardaş, uzun bir seyahate birlikdə gidirlər. Gitgide tâ yol ikileşti. O iki yol başında ciddi bir adamı gördüler. Ondan sordular: “Hangi yol iyidir?” O də onlara dedi ki: “Sağ yolda kanun və nizama tebaiyet mecburiyeti vardır. Lakin o külfet içinde bir emniyet və saadet vardır. Sol yolda isə serbestiyet və hürriyet vardır. Lakin o serbestiyet içinde bir tehlike və şakavet vardır. Indi intihabdaki ihtiyar sizdedir.”

§5

Bunu dinledikten sonra güzel huylu qardaş sağ yola تَوَكَّلْتُ عَلَى اللّٰهِ deyip gitti və nizam və nizam-nizam-intizama tebaiyeti qəbul etti. Ahlâksız və serseri olan digər qardaş, sırf serbestlik üçün sol yolu tercih etti. Zahiren hafif, manen ağır vaziyette giden bu adamı hayalen takip edirik:

§6

İşte bu adam, dereden tepeden aşıp gitgide tâ hâlî bir səhraya girdi. Birden müthiş bir sadâ işitti. Baktı ki dehşetli bir arslan, meşelikten çıxıb ona hücum edir. O da kaçtı. Tâ altmış arşın derinliğinde susuz bir kuyuya rast geldi. Korkusundan özünü içine attı. Yarısına qədər düşüp əlləri bir ağaca rast geldi, yapıştı. Kuyunun duvarında göğermiş olan o ağacın iki kökü var. İki fare, biri beyaz biri siyah, o iki köke musallat olub kesirlər. Yukarıya baktı, gördü ki arslan, nöbetçi kimi kuyunun başında beklir. Aşağıya baktı, gördü ki dehşetli bir ejderha, içindedir. Başını kaldırmış, otuz arşın yukarıdaki ayağına takarrub etmiş. Ağzı kuyu ağzı kimi geniştir. Kuyunun duvarına baktı, gördü ki ısırıcı muzır haşerat, etrafını sarmışlar. Ağacın başına baktı, gördü ki bir incir ağacıdır. Lakin hârika olaraq muhtelif çox ağacların meyvələri, cevizden nara qədər başında yemişleri var.

§7

İşte bu adam, sû-i fehminden, akılsızlığından anlamır ki bu âdi bir iş deyildir. Bu işler tesadüfî ola bilməz. Bu acib işler içinde garib esrar var. Və çox böyük bir işleyici var olduğunu intikal etmedi. Indi bunun qəlbi və ruh və aklı, bu elîm vaziyetten gizli feryad u figan ettikleri halde; nefs-i emmaresi, güya bir şey yokmuş kimi tecahül edib ruh və qəlbin ağlamasından kulağını kapayıp öz özünü aldatarak bir bahçede bulunur kimi o ağacın meyvelerini yemeye başladı. Halbuki o meyvelerin bir kısmı zehirli və muzır idi.

§8

Bir hadîs-i kudsîde Cənabı-Haqq buyurmuş: اَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدٖى بٖى Yani “Kulum məni necə tanırsa onunla elə muamele ederim.” İşte bu bedbaht adam, sû-i zan ilə və akılsızlığı ilə, gördüyünü âdi və ayn-ı həqiqət telakki etti və elə də muamele gördü və görür və görəcək. Ne ölür ki kurtulsun, ne də yaşır, beləliklə azap çekir. Biz də bu meş’umu, bu azapta buraxıb döneceğiz tâ o biri kardeşin halini anlayacağız.

§9

İşte bu mübarək akıllı zat gidir. Lakin biraderi kimi sıkıntı çekmir. Çünki güzel ahlâklı olduğundan güzel şeyleri düşünür, güzel hülyalar edər. Öz özünə ünsiyet edər. Hem biraderi kimi zəhmət və meşakkat çekmir. Çünki nizamı bilir, tebaiyet edər, teshilat görür. Asayiş və emniyet içinde serbest gidir. İşte bir bahçeye rast geldi. İçinde hem güzel çiçək və meyvələr var. Hem bakılmadığı üçün murdar şeyler də bulunur. Kardeşi də belə birisine girmişdi. Lakin murdar şeylere dikkat edib meşgul olmuş, midesini bulandırmış. Heç istirahat etmeden çıxıb gitmişdi. Bu zat isə “Her şeyin iyisine bak.” kaidesiyle amel edib murdar şeylere heç bakmadı. İyi şeylerden iyi istifadə etti. Güzelce istirahat edərək çıxıb gidir.

§10

Sonra gitgide bu də evvelki biraderi kimi bir sahra-i azîmeye girdi. Birden hücum eden bir arslanın sesini işitti. Korktu lakin biraderi qədər korkmadı. Çünki hüsn-ü zannıyla və güzel fikriyle “Şu səhranın bir hâkimi var. Və bu arslan, o hâkimin taht-ı emrinde bir hizmetkâr olması ihtimali var.” deyə düşünüb teselli buldu. Lakin yenə kaçtı. Tâ altmış arşın derinliğinde bir susuz kuyuya rast geldi, özünü içine attı. Biraderi kimi ortasında bir ağaca eli yapıştı, havada muallak kaldı. Baktı iki heyvan, o ağacın iki kökünü kesirlər. Yukarıya baktı arslan, aşağıya baktı, bir ejderha gördü. Eyni kardeşi kimi bir acib vaziyet gördü. Bu də tedehhüş etti. Lakin kardeşinin dehşetinden min derece hafif. Çünki güzel ahlâkı, ona güzel fikir vermiş və güzel fikir isə ona hər şeyin güzel cihetini gösterir.

§11

İşte bu səbəbdən belə düşündü ki: Bu acib işler, birbiriyle alâkadardır. Hem bir emir ilə hərəkət edərlər kimi görünür. Elə isə bu işlerde bir tılsım vardır. Bəli, bunlar, bir gizli hâkimin emriyle dönerler. Elə isə mən yalnız değilim, o gizli hâkim mənə bakır; məni tecrübe edir, bir maksat üçün məni bir yere sevk edib davet edir.

§12

Bu tatlı korku və güzel fikirden bir merak neş’et edər ki: Əcəba məni tecrübe edib özünü mənə tanıttırmak isteyen və bu acib yol ilə bir maksada sevk eden kimdir? Sonra, tanımak merakından tılsım sahibinin muhabbeti neş’et etti və bu muhabbetten, tılsımı açmak arzusu neş’et etti və o arzudan, tılsım sahibini razı edəcək və hoşuna gidəcək bir güzel vaziyet almaq iradesi neş’et etti.

§13

Sonra ağacın başına baktı, gördü ki incir ağacıdır. Lakin başında, binlerle ağacın meyvələri vardır. O vaxt bütün bütün korkusu gitti. Çünki kat’î anladı ki bu incir ağacı, bir listedir, bir fihristedir, bir sergidir. O mahfî hâkim, bağ və bostanındaki meyvelerin numunelerini, bir tılsım və bir mu’cize ilə o ağaca takmış və öz misafirlerine ihzar ettiği et’imeye birer işarə surətində o ağacı tezyin etmiş olmalı. Yoxsa bir tək ağac, minlərlə ağacların meyvelerini verməz.

§14

Sonra niyaza başladı. Tâ tılsımın anahtarı ona ilham oldu. Bağırdı ki: “Ey bu yerlerin hâkimi! Sənin bahtına düştüm. Sənə dehalet edirəm və sənə hizmetkârım və sənin rızanı istəyirəm və səni arıram.” Və bu niyazdan sonra, birden kuyunun duvarı yarılıp şahane, nezih və güzel bir bahçeye bir kapı açıldı. Bəlkə ejderha ağzı, o kapıya inkılab etti və arslan və ejderha, iki hizmetkâr suretini giydiler və onu içeriye davet edirlər. Hattâ o arslan, özünə musahhar bir at şekline girdi.

§15

Bax, ey tembel nəfsim və ey hayalî arkadaşım! Geliniz, bu iki kardeşin vaziyetlerini muvazene edelim. Tâ iyilik, necə iyilik getirir və fenalık, necə fenalık getirir; görelim, bilelim.

§16

Baxın, sol yolun bedbaht yolcusu, hər vaxt ejderhanın ağzına girmeye muntazırdır, titrir. Və bu bahtiyar isə meyvedar və revnaktar bir bahçeye davet edilir. Hem o bedbaht, elîm bir dehşette və azîm bir korku içinde qəlbi parçalanır. Və bu bahtiyar isə leziz bir ibret, tatlı bir havf, mahbub bir marifet içinde garib şeyleri seyir və temaşa edir. Hem o bedbaht, vahşet və meyusiyet və kimsesizlik içinde azap çekir. Və bu bahtiyar isə ünsiyet və ümit və iştiyak içinde telezzüz edir. Hem o bedbaht, özünü vahşi canavarların hücumuna maruz bir mahpus hükmünde görür. Və bu bahtiyar isə bir aziz misafirdir ki misafiri olduğu Mihmandar-ı Kerîm’in acib hizmetkârları ilə ünsiyet edib eğlenir. Hem o bedbaht zahiren leziz, manen zehirli yemişleri yemekle azabını tacil edir. Çünki o meyvələr, numunelerdir, tatmaya izin var, tâ asıllarına talip olub müşteri olsun. Yoxsa heyvan kimi yutmaya izin yoxdur. Və bu bahtiyar isə tadar, işi anlar, yemesini tehir edər və intizar ilə telezzüz edər. Hem o bedbaht, öz özünə zulmetmiş. Gündüz kimi güzel bir həqiqəti və parlak bir vaziyeti, basîretsizliği ilə özünə muzlim və zulümatlı bir evham, bir cəhənnəm şekline getirmiş. Ne şefkate müstahaktır və ne də kimseden şekvaya hakkı vardır.

§17

Mesela, bir adam, güzel bir bahçede, ahbaplarının ortasında, yaz mevsiminde, hoş bir ziyafetteki keyfe kanaat etmeyip özünü pis müskirlerle sarhoş edib; özünü kış ortasında, canavarlar içinde aç, çıplak tahayyül edib bağırmaya və ağlamaya başlasa, necə şefkate lâyık deyil, öz özünə zulmedir. Dostlarını canavar görüb tahkir edir. İşte bu bedbaht də öyledir. Və bu bahtiyar isə həqiqəti görür. Həqiqət isə güzeldir. Həqiqətin hüsnünü derk etmekle həqiqət sahibinin kemaline hörmət edər, rahmetine müstahak olur. İşte “Fenalığı özündən, iyiliği Allah’tan bil.” olan hükm-ü Kur’anînin sırrı zahir olur.

§18

Daha bunlar kimi sair farkları muvazene etsen anlayacaqsan ki evvelkisinin nefs-i emmaresi, ona bir manevî cəhənnəm ihzar etmiş. Və ötekisinin hüsn-ü niyeti və hüsn-ü zannı və hüsn-ü hasleti və hüsn-ü fikri, onu böyük bir ihsan və saadete və parlak bir fazilete və feyze mazhar etmiş.

§19

Ey nəfsim və ey nəfsimlə birlikdə bu hikâyeyi dinleyen adam! Əgər bedbaht qardaş olmaq istemezsen və bahtiyar qardaş olmaq istersen, Kur’an’ı dinlə və hükmüne mutî ol və ona yapış və ahkâmıyla amel et.

§20

Bu hikâye-i temsiliyede olan həqiqətləri əgər fehmettin isə həqiqət-i dini və dünyayı və insanı və imanı ona tatbik edebilirsin. Mühimlerini mən söyleyəcəyəm, incelerini sən özün istihraç et.

§21

İşte bak! O iki qardaş isə biri ruh-u mü’min və kalb-i salihtir. Diğeri, ruh-u kâfir və kalb-i fâsıktır.

§22

Və o iki tarîkten sağ isə tarîk-i Kur’an və imandır, sol isə tarîk-ı isyan və küfrandır.

§23

Və o yoldaki bahçe isə cemiyet-i beşeriye və medeniyet-i insaniye içinde muvakkat hayat-ı içtimaiyedir ki xeyr və şer, iyi və fena, temiz və pis şeyler birlikdə bulunur. Âkıl odur ki: خُذْ مَا صَفَا دَعْ مَا كَدَرْ kaidesiyle amel edər, salamatlıq-i qəlb ilə gedər.

§24

Və o səhra isə bu arz və dünyadır. Və o arslan isə ölüm və eceldir. Və o kuyu isə beden-i insan və zaman-ı hayattır. Və o altmış arşın derinlik isə ömr-ü vasatî və ömr-ü galibî olan altmış seneye işarətir. Və o ağac isə müddet-i ömür və madde-i hayattır. Və o siyah və beyaz iki heyvan isə gece və gündüzdür.

§25

Və o ejderha isə ağzı kabir olan tarîk-ı berzahiye və revak-ı uhrevîdir. Lakin o ağız, mü’min üçün zindandan bir bahçeye açılan bir kapıdır.

§26

Və o haşerat-ı muzırra isə musibat-ı dünyeviyedir. Lakin mü’min üçün gaflet uykusuna dalmamak üçün tatlı ikazat-ı İlahiye və iltifatat-ı Rahmaniye hükmündedir.

§27

Və o ağactaki yemişler isə dünyevî nimetlerdir ki Cenab-ı Kerîm-i Mutlak, onları âhiret nimetlerine bir liste hem ihtar edici hem müşabihleri hem cənnət meyvelerine müşterileri davet eden numuneler surətində yapmış.

§28

Və o ağacın birliğiyle birlikdə muhtelif başqa başqa meyvələr vermesi isə qüdrət-i Samedaniyenin sikkesine və rububiyet-i İlahiyenin hâtemine və saltanat-ı uluhiyetin turrasına işarətir. Çünki “Bir tək şeyden hər şeyi etmək” yani bir topraktan bütün nebatat və meyvələri etmək, hem bir sudan bütün hayvanatı halk etmək, hem basit bir yemekten bütün cihazat-ı hayvaniyeyi icad etmək; bununla birlikdə “Her şeyi bir tək şey etmək” yani canlıın yediyi gayet muhtelifü’l-cins taamlardan o canlıa bir lahm-ı mahsus etmək, bir cild-i basit dokumak kimi sanatlar; Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah olan Sultan-ı ezel və ebed’in sikke-i hâssasıdır, hâtem-i mahsusudur, taklit edilmez bir turrasıdır. Bəli, bir şeyi hər şey və hər şeyi bir şey etmək; hər şeyin Hâlık’ına has və Kādir-i külli şey’e mahsus bir nişandır, bir âyettir.

§29

Və o tılsım isə sırr-ı iman ilə açılan sırr-ı hikmet-i yaradılıştir və o miftah isə يَا اَللّٰهُ لَا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ اَللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ الْحَىُّ الْقَيُّومُ dur. Və o ejderha ağzı bahçe kapısına inkılab etmesi isə işarətir ki kabir ehl-i dalalet və tuğyan üçün vahşet və nisyan içinde, zindan kimi sıkıntılı və bir ejderha batnı kimi dar bir mezara açılan bir kapı olduğu halde, ehl-i Kur’an və iman üçün zindan-ı dünyadan bostan-ı bekaya və meydan-ı imtihandan ravza-i cinana və zahmet-i hayattan rahmet-i Rahman’a açılan bir kapıdır. Və o vahşi arslanın də munis bir hizmetkâra dönmesi və musahhar bir at olması isə işarətir ki mevt, ehl-i dalalet üçün bütün mahbubatından elîm bir firak-ı ebedîdir. Hem öz cennet-i kâzibe-i dünyeviyesinden ihraç və vahşet və yalnızlık içinde zindan-ı mezara idhal və hapis olduğu halde, ehl-i hidayet və ehl-i Kur’an üçün o biri âleme gitmiş eski dost və ahbaplarına kavuşmaya vesiledir. Hem həqiqi vatanlarına və ebedî makam-ı saadetlerine girmeye vasıtadır. Hem zindan-ı dünyadan bostan-ı cinana bir davettir. Hem Rahman-ı Rahîm’in fazlından öz hizmetine mukabil ahz-ı ücret etmeye bir nöbettir. Hem vazife-i həyat külfetinden bir terhistir. Hem bəndəlik və imtihanın talim və talimatından bir paydostur.

§30

Elhasıl: Hər kim hayat-ı fâniyeyi esas maksat yapsa zahiren bir cənnət içinde olsa da manen cehennemdedir. Və hər kim hayat-ı bâkiyeye ciddi müteveccih isə saadet-i dâreyne mazhardır. Dünyası ne qədər fena və sıkıntılı olsa da dünyasını, cennetin intizar salonu hükmünde gördüğü üçün hoş görür, tahammül edər, səbir içinde şükreder.

§31

اَللّٰهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ اَهْلِ السَّعَادَةِ وَ السَّلَامَةِ وَ الْقُرْاٰنِ وَ الْاٖيمَانِ اٰمٖينْ

§32

اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَحْبِهٖ بِعَدَدِ جَمٖيعِ الْحُرُوفَاتِ الْمُتَشَكِّلَةِ فٖى جَمٖيعِ الْكَلِمَاتِ الْمُتَمَثِّلَةِ بِاِذْنِ الرَّحْمٰنِ فٖى مَرَايَا تَمَوُّجَاتِ الْهَوَاءِ عِنْدَ قِرَائَةِ كُلِّ كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْاٰنِ مِنْ كُلِّ قَارِءٍ مِنْ اَوَّلِ النُّزُولِ اِلٰى اٰخِرِ الزَّمَانِ وَ ارْحَمْنَا وَ وَالِدَيْنَا وَارْحَمِ الْمُؤْمِنٖينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِعَدَدِهَا بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمٖينَ اٰمٖينَ وَالْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمٖينَ

§33

***

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol