بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On Birinci Söz
وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا ۞ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ۞ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ۞ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ۞ وَ السَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰيهَا ۞ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ۞ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ۞ … الخ
Ey qardaş! Əgər hikmet-i âlemin tılsımını və yaradılış-i insanın muammasını və həqiqət-i salâtın rumuzunu bir parça fehmetmek istersen nəfsimlə birlikdə bu təmsili hekayəciğe bak:
Bir zaman bir sultan varmış. Servetçe onun çoxlu hazineleri vardı. Hem o hazinelerde hər çeşit cevahir, elmas və zümrüt bulunuyormuş. Hem gizli, çox acayip defineleri varmış. Hem kemalâtça sanayi-i garibede çoxlu mahareti varmış. Hem hesapsız fünun-u acibeye marifeti, ihatası varmış. Hem nihayətsiz ulûm-u bedîaya ilim və ıttılaı varmış.
Hər cemal və kemal sahibi, öz cemal və kemalini görmək və göstermek istemesi sırrınca o sultan-ı zîşan də istedi ki bir meşher açsın, içinde sergiler dizsin; tâ nâsın enzarında saltanatının haşmetini hem servetinin şaşaasını hem öz sanatının hârikalarını hem öz marifetinin garibelerini izhar edib göstersin. Tâ cemal və kemal-i manevîsini iki vecihle müşahede etsin:
Bir vechi: Bizzat nazar-ı dekaik-aşinasıyla görsün.
Diğeri: Gayrın nazarıyla baksın.
Bu hikmete binaen, cesîm və geniş və muhteşem bir kasrı yapmaya başladı. Şahane bir surette dairelere, menzillere taksim edərək hazinelerinin türlü türlü murassaatıyla süslendirip öz dest-i sanatının en latîf, en güzel eserleriyle ziynetlendirip fünun-u hikmetinin en incelikleriyle tanzim edib düzelterek və ulûmunun âsâr-ı mu’cizekâraneleriyle donatarak tekmil ettikten sonra, hər bir təam və nimetlerinin bütün çeşitlerinden en lezizlerini câmi’ sofralar, o sarayda kurdu. Hər bir taifeye lâyık bir sofra tayin etti. Elə sehavetkârane, sanat-perverane bir ziyafet-i âmme ihzar etti ki güya hər bir sofra, yüz sanayi-i latîfenin eserleriyle vücud bulmuş kimi qiymətli hədsiz nimetleri serdi.
Sonra aktar-ı memleketindeki ahali və raiyetini, seyre və tenezzühe və ziyafete davet etti. Sonra bir yaver-i ekremine sarayın hikmetlerini və müştemilatının manalarını bildirerek onu üstad və tarif edici tayin etti. Tâ ki sarayın sâni’ini, sarayın müştemilatıyla ahaliye tarif etsin və sarayın nakışlarının rumuzlarını bildirip, içindeki sanatlarının işarəlerini öğretip, deyərûnundaki manzum murassalar və mevzun nukuş nedir? Və ne vecihle saray sahibinin kemalâtına və hünerlerine delâlet ettiklerini, o saraya girenlere tarif etsin və girmenin âdabını və seyrin merasimini bildirip, o görünmeyen sultana qarşı marziyatı dairesinde teşrifat merasimini tarif etsin.
İşte o muarrif üstadın hər bir dairede birer avenesi bulunur. Özü en böyük dairede şakirdleri içinde durmuş, bütün seyircilere belə bir tebligatta bulunur. Dir ki:
“Ey ahali! Bu kasrın meliki olan seyyidimiz, bu şeylerin izharıyla və bu sarayı yapmasıyla özünü sizə tanıttırmak istəyir. Siz də onu tanıyınız və güzelce tanımaya çalışınız. Hem bu tezyinatla özünü sizə sevdirmek istəyir. Siz də onun sanatını takdir və işlerini istihsan ilə kendinizi ona sevdiriniz. Hem bu gördüyünüz ihsanat ilə sizə muhabbetini gösterir. Siz də itaat ilə ona muhabbet ediniz. Hem bu görünen in’am və ikramlar ilə sizə şefkatini və merhametini gösterir. Siz də şükür ilə ona hörmət ediniz. Hem bu kemalâtının âsârıyla manevî cemalini sizə göstermek istəyir. Siz də onu görmeye və teveccühünü kazanmaya iştiyakınızı gösteriniz. Hem bütün bu gördüyünüz masnuat və müzeyyenat üstünde birer mahsus sikke, birer hususi hâtem, birer taklit edilmez turra koymakla hər şey özünə has olduğunu və öz eser-i desti olduğunu və özü tək və yekta, istiklal və infirad sahibi olduğunu sizə göstermek istəyir. Siz də onu tək və yekta və misilsiz, nazirsiz bîhemta tanıyınız və qəbul ediniz.”
Daha bunun kimi ona və o makama münasib sözleri seyircilere söyledi. Sonra, giren ahali iki güruha ayrıldılar:
Birinci güruhu, özünü tanımış və aklı başında və qəlbi yerinde oldukları üçün o sarayın içindeki acayiplere baktıkları zaman dediler: “Bunda böyük bir iş var.” Hem anladılar ki beyhude deyil, âdi bir oyuncak deyil. Onun üçün merak ettiler. “Acaba tılsımı nedir, içinde ne var?” deyip düşünürken, birden o muarrif üstadın beyan ettiği nutkunu işittiler. Anladılar ki bütün esrarın anahtarları ondadır. Ona müteveccihen gittiler və dediler: “Esselâmü aleyke yâ eyyühe’l-üstad! Hakkan, belə bir muhteşem sarayın, sənin kimi sadık və müdakkik bir muarrifi lâzımdır. Seyyidimiz sənə ne bildirmişse lütfen bizə bildiriniz.”
Üstad isə evvel zikri geçen nutukları onlara dedi. Bunlar güzelce dinlediler, iyice qəbul edib tam istifadə ettiler. Padşahın marziyatı dairesinde amel ettiler. Onların bu edepli muamele və vaziyetleri o padşahın hoşuna geldiğinden onları has və yüksək və tavsif edilmez digər bir saraya davet etti, ihsan etti. Hem elə bir cevvad-ı meliğe lâyık və elə mutî ahaliye şayeste və elə edepli misafirlere münasib və elə yüksək bir kasra şâyan bir surette ikram etti, daimî onları saadetlendirdi.
İkinci güruh isə akılları bozulmuş, kalpleri sönmüş olduklarından saraya girdikleri vaxt, nefislerine mağlup olub ləzzətli taamlardan başqa heç bir şeye iltifat etmediler; bütün o mehasinden gözlerini kapadılar və o üstadın irşadatından və şakirdlerinin ikazatından kulaklarını tıkadılar. Heyvan kimi yiyerek uykuya daldılar. İçilmeyen lakin bazı şeyler üçün ihzar edilen iksirlerden içtiler. Sarhoş olub elə bağırdılar, karıştırdılar; seyirci misafirleri çox rahatsız ettiler. Sâni’-i zîşanın düsturlarına qarşı edepsizlikte bulundular. Saray sahibinin askerleri də onları tutup elə edepsizlere lâyık bir hapse attılar.
Ey mənimlə bu hikâyeyi dinleyen arkadaş! Əlbəttə anladın ki o hâkim-i zîşan bu kasrı, bu mezkûr maksatlar üçün bina etmişdir. Bu maksatların husulü isə iki şeye mütevakkıftır:
Biri: Bu gördüyümüz və nutkunu işittiğimiz üstadın vücududur. Çünki o bulunmazsa bütün maksatlar beyhude olur. Çünki anlaşılmaz bir kitab, muallimsiz olsa manasız bir kâğıttan ibaret kalır.
İkincisi: Ahali, o üstadın sözünü qəbul edib dinlemesidir. Demək, vücud-u üstad vücud-u kasrın dâîsidir və ahalinin istimaı, kasrın bekasına sebeptir. Elə isə denilebilir ki bu üstad olmasaydı, o melik-i zîşan bu kasrı bina etmezdi. Hem yenə denilebilir ki o üstadın talimatını ahali dinlemedikleri vaxt, əlbəttə o kasır tebdil və tahvil ediləcək.
Ey arkadaş! Hikâye burada bitti. Əgər bu temsilin sırrını anladınsa bak, həqiqətin yüzünü də gör:
İşte o saray, bu âlemdir ki tavanı, tebessüm eden yıldızlarla tenvir edilmiş gökyüzüdür. Tabanı isə şarktan garba gûnagûn çiçeklerle süslendirilmiş yeryüzüdür. O melik isə ezel ebed sultanı olan bir Zat-ı Mukaddes’tir ki yeddi kat semavat və arz və içlerinde olan hər şey, özlərinə mahsus lisanlarla o zatı takdis edib tesbih edirlər. Hem elə bir Melik-i Kadîr ki semavat və arzı altı günde yaratarak arş-ı rububiyetinde durup; gece və gündüzü, siyah və beyaz iki hat kimi birbiri arkası sıra döndürüp, kainat sahifesinde âyâtını yazan; və güneş, ay, yıldızlar emrine musahhar zîhaşmet və zîqüdrət sahibidir.
O sarayın menzilleri isə bu on səkkiz min âlemdir ki hər biri özünə lâyık bir tarz ilə tezyin və tanzim edilmişdir. İşte o sarayda gördüyün sanayi-i garibe isə bu âlemde görünen qüdrət-i İlahiyenin mu’cizeleridir. Və o sarayda gördüyün təamlar isə bu âlemde, hele yaz mevsiminde, hele Barla bahçelerinde rahmet-i İlahiyenin semerat-ı hârikalarına işarətir. Və oradaki ocak və matbah isə burada kalbinde ateş olan arz və sath-ı arzdır.
Və orada temsilde gördüyün gizli definelerin cevherleri isə bu həqiqətdə esma-i kudsiye-i İlahiyenin cilvelerine misaldir. Və temsilde gördüyümüz nakışlar və o nakışların remizleri isə bu âlemi süslendiren muntazam masnuat və mevzun nukuş-u qələm-i kudrettir ki Kadîr-i Zülcelal’in esmasına delâlet edərlər. Və o üstad isə Seyyidimiz Muhammed aleyhissalâtü Vəssalamdır. Avenesi isə enbiya aleyhimüsselâmdır və şakirdleri isə evliya və asfiyadır. O saraydaki hâkimin hizmetkârları isə bu âlemde melaike aleyhimüsselâma işarətir. Temsilde, seyir və ziyafete davet edilen misafirler isə bu dünya misafirhanesinde cin və ins və insanın hizmetkârları olan heyvanlara işarətir.
Və o iki fırka isə burada biri ehl-i imandır ki kitab-ı kainatın âyâtının müfessiri olan Kur’an-ı Hakîm’in şakirdleridir. Digər güruh isə ehl-i küfür və tuğyandır ki nəfs və şeytana tabi olub yalnız hayat-ı dünyeviyeyi tanıyan, heyvan kimi bəlkə daha aşağı; sağır, dilsiz, dâllîn güruhudur.
Birinci kafile olan süeda və ebrar isə zülcenaheyn olan üstadı dinlediler. O üstad hem abddir, bəndəlik noktasında Rabb’ini tavsif və tarif edər ki Cənabı-Haqqın dərgahında ümmetinin elçisi hükmündedir. Hem resuldür, risalet noktasında Rabb’inin ahkâmını Kur’an vasıtasıyla cin və inse tebliğ edər.
Bu bahtiyar cemaat, o resulü dinleyip Kur’an’a kulak verdiler. Özlərini, enva-ı ibadatın fihristesi olan namaz ilə bir çox makamat-ı âliye içinde çox latîf vazifelerle telebbüs etmiş gördüler.
Bəli, namazın mütenevvi ezkâr və harekâtıyla işarə ettiği vezaifi, makamatı mufassalan gördüler. Belə ki:
Evvelen: Âsâra baxıb gaibane muamele surətində, saltanat-ı rububiyetin mehasinine temaşager makamında özlərini gördüklerinden tekbir və tesbih vazifesini eda edib “Allahu ekber” dediler.
Sâniyen: Esma-i kudsiye-i İlahiyenin cilveleri olan bedayi’ine və parlak eserlerine dellâllık makamında görünmekle “Sübhanallah, Velhamdülillah” deyərək takdis və tahmid vazifesini îfa ettiler.
Sâlisen: Rahmet-i İlahiyenin hazinelerinde iddihar edilen nemətlərini zahir və bâtın duygularla tadıp anlamaq makamında, şükür və sena vazifesini edaya başladılar.
Râbian: Esma-i İlahiyenin definelerindeki cevherleri, manevî cihazat mizanlarıyla tartıp bilmək makamında, tenzih və medih vazifesine başladılar.
Hâmisen: Mistar-ı qədər üstünde qələm-i kudretiyle yazılan mektubat-ı Rabbaniyeyi mütalaa makamında, təfəkkür və istihsan vazifesine başladılar.
Sâdisen: Eşyanın yaratılışında və masnuatın sanatındaki latîf incelik və nâzenin güzellikleri temaşa ilə tenzih makamında Fâtır-ı Zülcelal, Sâni’-i Zülcemal’lerine muhabbet və iştiyak vazifesine girdiler.
Demək, kainata və âsâra baxıb gaibane muamele-i bəndəlikle mezkûr makamatta mezkûr vezaifi eda ettikten sonra Sâni’-i Hakîm’in də muamelesine və ef’aline bakmak derecesine çıktılar ki hazırane bir muamele surətində evvela Hâlık-ı Zülcelal’in öz sanatının mu’cizeleriyle özünü şüurlua tanıttırmasına qarşı hayret içinde bir marifet ilə mukabele edərək سُبْحَانَكَ مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ dediler. “Senin tarif edicilerin bütün masnuatındaki mu’cizelerindir.”
Sonra o Rahman’ın öz rahmetinin güzel meyveleriyle özünü sevdirmesine qarşı, muhabbet və aşk ilə mukabele edib اِيَّاكَ نَعْبُدُ وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ dediler.
Sonra o Həqiqi Nemət Sahibi’nin tatlı nimetleriyle terahhum və şefkatini göstermesine qarşı şükür və həmd ilə mukabele ettiler, dediler: سُبْحَانَكَ وَبِحَمْدِكَ “Senin hak şükrünü necə eda edebiliriz? Sən elə şükre lâyık bir meşkûrsun ki bütün kainata serilmiş bütün ihsanatın açık hal dilileri, şükür və senanızı okurlar. Hem âlem çarşısında dizilmiş və zeminin yüzüne serpilmiş bütün nemətlərin ilanatıyla həmd və medhinizi bildirirlər. Hem rəhmət və nimetin manzum meyvələri və mevzun yemişleri, sənin cûd və keremine şehadet etmekle sənin şükrünü enzar-ı mahlukat önünde îfa edərlər.”
Sonra bu kainatın yüzlerinde değişen mevcudat âyinelerinde cemal və celal və kemal və kibriyasının izharına qarşı اَللّٰهُ اَكْبَرُ deyip tazim içinde bir aczle rükûya gedib mahviyet içinde bir muhabbet və hayretle secde edib mukabele ettiler.
Sonra o Ganiyy-i Mutlak’ın servetinin çokluğunu və rahmetinin genişliğini göstermesine qarşı möhtaclıq u hâcetlerini izhar edib, dua edib istemekle mukabele edib وَاِيَّاكَ نَسْتَعٖينُ dediler.
Sonra o Sâni’-i Zülcelal’in öz sanatının latîflerini, hârikalarını, antikalarını, sergilerle teşhirgâh-ı enamda neşrine qarşı مَاشَاءَ اللّٰهُ deyip takdir edərək “Ne güzel yapılmış!” deyip istihsan edərək بَارَكَ اللّٰهُ deyip müşahede etmək, اٰمَنَّا deyip şehadet etmək; “Geliniz, baxın!” hayran olaraq حَىَّ عَلَى الْفَلَاحِ deyip herkesi şahit tutmakla mukabele ettiler.
Hem o Sultan-ı ezel və ebed, kainatın aktarında öz rububiyetinin saltanatını ilanına və vahdaniyetinin izharına qarşı, tevhid və tasdik edib سَمِعْنَا وَ اَطَعْنَا deyərək itaat və inkıyad ilə mukabele ettiler.
Sonra o Rabbü’l-âlemîn’in uluhiyetinin izharına qarşı zaaf içinde aczlerini, ihtiyaç içinde fakrlarını ilandan ibaret olan bəndəlik ilə və bəndəlikin hülâsası olan namaz ilə mukabele ettiler.
Daha bunlar kimi gûnagûn bəndəlik vazifeleriyle bu dâr-ı dünya denilen mescid-i kebirinde farîza-i ömürlerini və vazife-i hayatlarını eda edib ahsen-i takvim suretini aldılar. Bütün mahlukat üstünde bir mertebeye çıktılar ki yümn-ü iman ilə emn ü emanet ilə mücehhez, emin bir halife-i arz oldular.
Və bu meydan-ı tecrübe və bu destgâh-ı imtihandan sonra onların Rabb-i Kerîm’i onları, imanlarına mükâfat olaraq saadet-i ebediyeye və İslâmiyetlerine ücret olaraq Dârü’s-selâm’a davet edərək elə bir ikram etti və edər ki heç göz görmemiş və kulak işitmemiş və kalb-i beşere hutur etmemiş derecede parlak bir tarzda rahmetine mazhar etti və onlara ebediyet və beka verdi. Çünki ebedî və sermedî olan bir cemalin seyirci müştakı və âyinedar âşığı, əlbəttə bâki kalıp ebede gidəcəkdir.
İşte Kur’an şakirdlerinin âkıbetleri böyledir. Cənabı-Haqq bizleri onlardan eylesin, âmin!
Amma füccar və eşrar olan digər güruh isə hadd-i büluğ ilə bu âlem sarayına girdikleri vaxt, bütün vahdaniyetin delillerine qarşı küfür ilə mukabele edib və bütün nemətlərə qarşı küfran ilə mukabele edərək və bütün mövcudatı kıymetsizlikle kâfirane bir ittiham ilə tahkir ettiler və bütün esma-i İlahiyenin tecelliyatına qarşı red və inkâr ilə mukabele ettiklerinden, az bir vakitte nihayətsiz bir cinayet işlediler; nihayətsiz bir azaba müstahak oldular. Bəli, insana sermaye-i ömür və cihazat-ı insaniye, mezkûr vezaif üçün verilmişdir.
Ey sersem nəfsim və ey pür-heves arkadaşım! Âyâ zannedir musunuz ki vazife-i hayatınız; yalnız terbiye-i medeniye ilə güzelce muhafaza-i nəfs etmək, ayıp olmasın, batn və fercin hizmetine mi münhasırdır? Yaxud zannedir musunuz ki hayatınızın makinesinde dercedilen bu nazik letaif və maneviyat və bu hassas aza və âlât və bu muntazam cevarih və cihazat və bu mütecessis havas və hissiyatın gaye-i yegânesi; bu hayat-ı fâniyede nefs-i rezilenin, hevesat-ı süfliyenin tatmini üçün istimaline mi münhasırdır? Hâşâ və kellâ! Bəlkə vücudunuzda bunların yaratılması və fıtratınızda bunların gaye-i idhali, iki esastır:
Biri: Cenab-ı Həqiqi Nemət Sahibi’nin bütün nimetlerinin hər bir çeşitlerini sizə ihsas ettirip şükrettirmekten ibarettir. Siz də hissedip şükür və ibadətini etmelisiniz.
İkincisi: Âleme tecelli eden esma-i kudsiye-i İlahiyenin bütün tecelliyatının aksamını, birer birer, sizə o cihazat vasıtasıyla bildirip tattırmaktır. Siz də tatmakla tanıyarak iman getirmelisiniz.
İşte bu iki esas üzerine kemalât-ı insaniye neşv ü nema bulur. Bununla insan, insan olur.
İnsaniyetin cihazatı, heyvan kimi hayat-ı dünyeviyeyi kazanmak üçün verilmemiş olduğuna bu təmsil sırrıyla bak:
Mesela, bir zat bir hizmetçisine iyirmi altın verdi, tâ mahsus bir kumaştan özünə bir kat libas alsın. O hizmetçi gitti, o kumaşın a’lâsından mükemmel bir libas aldı, giydi.
Sonra gördü ki o zat, digər bir hizmetkârına min altın verib bir kâğıt içinde bazı şeyler yazılı olaraq onun cebine koydu, ticarete gönderdi. Indi, hər aklı başında olan bilir ki o sermaye, bir kat libas almaq üçün deyil. Çünki evvelki hizmetkâr, iyirmi altınla en a’lâ kumaştan bir kat libas almış olduğundan əlbəttə bu min altın, bir kat libasa sarf edilmez. Əgər bu ikinci hizmetkâr, cebine konulan kâğıdı okumayıp bəlkə evvelki hizmetçiye baxıb, bütün parayı bir dükkâncıya bir kat libas üçün verib hem o kumaşın en çürüğünden və arkadaşının libasından əlli derece aşağı bir libas alsa, əlbəttə o hâdim nihayet derecede ahmaklık etmiş olacağı üçün şiddetle tazip və hiddetle te’dib ediləcəkdir.
Ey nəfsim və ey arkadaşım! Aklınızı başınıza toplayınız. Sermaye-i ömür və istidad-ı hayatınızı heyvan kimi bəlkə hayvandan çox aşağı bir derecede bu hayat-ı fâniye və lezzet-i maddiyeye sarf etmeyiniz. Yoxsa sermayece en a’lâ hayvandan əlli derece yüksək olduğunuz halde en ednasından əlli derece aşağı düşersiniz.
Ey gafil nəfsim! Sənin hayatının gayesini və hayatının mahiyetini hem hayatının suretini hem hayatının sırr-ı hakikatini hem hayatının kemal-i saadetini bir derece anlamaq istersen bak:
Sənin hayatının gayelerinin icmali doqquz emirdir:
Birincisi şudur ki: Sənin vücudunda konulan duygular terazileriyle rahmet-i İlahiyenin hazinelerinde iddihar edilen nimetleri tartmaktır və küllî şükretmektir.
İkincisi: Sənin fıtratında vaz’edilen cihazatın anahtarlarıyla esma-i kudsiye-i İlahiyenin gizli definelerini açmaktır, Zat-ı Akdes’i o esma ilə tanımaktır.
Üçüncüsü: Bu teşhirgâh-ı dünyada, mahlukat nazarında, esma-i İlahiyenin sənə taktıkları garib sanatlarını və latîf cilvelerini bilerek hayatınla teşhir və izhar etmektir.
Dördüncüsü: Hal dili və kālinle Hâlık’ının dərgah-ı rububiyetine bəndəlikini ilan etmektir.
Beşincisi: Necə bir əsgər, padşahından aldığı türlü türlü nişanları, resmî vaxtlarda takıp padşahın nazarında görünmekle onun iltifatat-ı âsârını gösterdiyi kimi sən də esma-i İlahiyenin cilvelerinin sənə verdikleri letaif-i insaniye murassaatıyla bilerek süslenip o Şahid-i Ezelî’nin nazar-ı şuhud və işhadına görünmektir.
Altıncısı: Zevi’l-hayat olanların tezahürat-ı hayatiye denilen, Hâlıklarına tahiyyatları; və rumuzat-ı hayatiye denilen, Sâni’lerine tesbihatları və semerat və gayat-ı hayatiye denilen, Vâhibü’l-hayat’a arz-ı bəndəliklerini bilerek müşahede etmək, təfəkkür ilə görüb şehadetle göstermektir.
Yedincisi: Sənin hayatına verilen cüz’î ilim və qüdrət və irade kimi sıfat və hallerinden kiçik numunelerini vâhid-i kıyasî ittihaz ilə Hâlık-ı Zülcelal’in sıfât-ı mutlakasını və şuun-u mukaddesesini o ölçüler ilə bilmektir. Mesela sən, cüz’î iktidarın və cüz’î ilmin və cüz’î iraden ilə bu haneyi muntazam yaptığından bu kasr-ı âlemin sənin hanenden büyüklüğü derecesinde, bu âlemin ustasını o nisbette Kadîr, Alîm, Hakîm, Müdebbir bilmək lâzımdır.
Sekizincisi: Bu âlemdeki mevcudatın hər biri özünə mahsus bir dil ilə Hâlık’ının vahdaniyetine və Sâni’inin rububiyetine dair manevî sözlerini fehmetmektir.
Dokuzuncusu: Acizlik və zaafın, möhtaclıq və ehtiyacın ölçüsüyle qüdrət-i İlahiye və gına-yı Rabbaniyenin derecat-ı tecelliyatını anlamaktır. Necə ki açlığın dereceleri nisbetinde və ehtiyacın envaı miktarınca, taamın ləzzəti və derecatı və çeşitleri anlaşılır. Onun kimi sən də nihayətsiz acizliyin və möhtaclığınla nihayətsiz qüdrət və gına-yı İlahiyenin derecatını fehmetmelisin. İşte sənin hayatının gayeleri, icmalen bunlar kimi emirlerdir.
Indi öz hayatının mahiyetine bak ki o mahiyetinin icmali şudur:
Esma-i İlahiyeye ait garaibin fihristesi hem şuun və sıfât-ı İlahiyenin bir mikyası hem kainattaki âlemlerin bir mizanı hem bu âlem-i kebirin bir listesi hem bu kainatın bir haritası hem bu kitab-ı ekberin bir fezlekesi hem qüdrətin gizli definelerini açacaq bir anahtar külçesi hem mevcudata serpilen və evkata takılan kemalâtının bir ahsen-i takvimidir. İşte mahiyet-i hayatın bunlar kimi emirlerdir.
Indi sənin hayatının surəti və tarz-ı vazifesi şudur ki:
Hayatın bir kelime-i mektubedir. Qələm-i kudretle yazılmış hikmet-nüma bir sözdür. Görünüp və işitilip Əsmaül-Hüsnaya delâlet edər. İşte hayatının surəti bu kimi emirlerdir.
Indi hayatının sırr-ı həqiqəti şudur ki:
Tecelli-i ehadiyete, cilve-i samediyete âyineliktir. Yani bütün âleme tecelli eden esmanın nöqtə-i mihrakıyesi hükmünde bir câmiiyetle Zat-ı Əhəd və Səməd olan Allah’e âyineliktir.
Indi hayatının saadet içindeki kemali isə:
Sənin hayatının âyinesinde temessül eden Şems-i Ezelî’nin envarını hissedip sevmektir. Şüurlu olaraq ona şevk göstermektir. Onun muhabbetiyle özündən geçmektir. Qəlbin göz bebeğinde aks-i nurunu yerleştirmektir. İşte bu sırdandır ki səni a’lâ-yı illiyyîne çıkaran bir hadîs-i kudsînin meal-i şerifi olan
مَنْ نَه گُنْجَمْ دَرْ سَمٰوَات و زَمٖينْ § اَزْ عَجَبْ گُنْجَمْ بَقَلْبِ مُؤْمِنٖينْ
denilmişdir.
Bax, ey nəfsim! Hayatının belə ulvi gayata müteveccih olduğu və belə qiymətli hazineleri câmi’ olduğu halde, heç ağıl və insafa lâyık mıdır ki hiç-ender heç olan muvakkat huzuzat-ı nefsaniyeye, geçici lezaiz-i dünyeviyeye sarf edib zayi edersin? Əgər zayi etməmək istersen, geçen təmsil və həqiqətə remzeden
وَالشَّمْسِ وَضُحٰيهَا ۞ وَالْقَمَرِ اِذَا تَلٰيهَا ۞ وَالنَّهَارِ اِذَا جَلّٰيهَا ۞ وَ الَّيْلِ اِذَا يَغْشٰيهَا ۞ وَ السَّمَٓاءِ وَمَا بَنٰيهَا ۞ وَ الْاَرْضِ وَمَا طَحٰيهَا ۞ وَ نَفْسٍ وَمَا سَوّٰيهَا ۞ فَاَلْهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقْوٰيهَا ۞ قَدْ اَفْلَحَ مَنْ زَكّٰيهَا ۞ وَ قَدْ خَابَ مَنْ دَسّٰيهَا ۞
suresindeki kasem və cevab-ı kasemi düşünüb amel et.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّمْ عَلٰى شَمْسِ سَمَاءِ الرِّسَالَةِ وَ قَمَرِ بُرْجِ النُّبُوَّةِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ اَصْحَابِهٖ نُجُومِ الْهِدَايَةِ وَ ارْحَمْنَا وَ ارْحَمِ الْمُؤْمِنٖينَ وَ الْمُؤْمِنَاتِ اٰمٖينَ اٰمٖينَ اٰمٖينَ
***

