بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحٖيمِ
Mənbə mətni saxlanılır. Uyğun model olduqda tərcümə ayrıca göstərilir.
Sözler
On İkinci Söz
وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ اُوتِىَ خَيْرًا كَثٖيرًا
Kur’an-ı Hakîm’in hikmet-i kudsiyesi ilə felsefe hikmetinin icmalen muvazenesi, hem hikmet-i Kur’aniyenin insanın hayat-ı şahsiyesine və hayat-ı içtimaiyesine verdiyi ders-i terbiyenin gayet qısa bir fezlekesi, hem Kur’an’ın sair kelimat-ı İlahiyeye və bütün kelâmlara cihet-i rüçhaniyetine bir işarətir. İşte bu sözde dörd esas vardır.
Birinci Esas
Hikmet-i Kur’aniye ilə hikmet-i fenniyenin farklarına bu geləcək hikâye-i temsiliye dürbünüyle bak:
Bir zaman hem dindar hem gayet sanatkâr bir hâkim-i namdar istedi ki Kur’an-ı Hakîm’i, maânîsindeki kudsiyetine və kelimatındaki i’caza şayeste bir yazı ilə yazsın. O mu’ciz-nüma kamete, hârika bir libas giydirilsin. İşte o nakkaş zat, Kur’an’ı çox acib bir tarzda yazdı. Bütün qiymətli cevherleri, yazısında istimal etti. Həqiqətlərinin tenevvüüne işarə üçün bazı mücessem hurufatını elmas və zümrüt ilə və bir kısmını lü’lü və akik ilə və bir taifesini pırlanta və mercanla və bir nevini altın və gümüş ilə yazdı. Hem elə bir tarzda süslendirip münakkaş etti ki okumayı bilen və bilmeyen hər kəs temaşasından hayran olub istihsan ederdi. Bâhusus ehl-i həqiqətin nazarına o surî güzellik, manasındaki gayet parlak güzelliğin və gayet şirin tezyinatın işaratı olduğundan çox qiymətli bir antika olmuşdur.
Sonra o hâkim, bu musanna və murassa Kur’an’ı, bir ecnebi feylesofa və bir Müslüman âlime gösterdi. Hem tecrübe hem mükâfat üçün emretti ki: “Her biriniz, bunun hikmetine dair bir eser yazınız.” Evvela o feylesof sonra o âlim, ona dair birer kitab telif ettiler.
Lakin feylesofun kitabı, yalnız harflerin nakışlarından və münasebetlerinden və vaziyetlerinden və cevherlerinin hâsiyetlerinden və tarifatından bahseder. Manasına heç ilişmez. Çünki o ecnebi adam, Arabî hattı okumayı heç bilməz. Hattâ o müzeyyen Kur’an’ı, bilmir ki bir kitaptır və manayı ifade eden yazıdır. Bəlkə ona münakkaş bir antika nazarıyla bakır. Lâkin çendan Arabî bilmir lakin çox iyi bir mühendistir, güzel bir tasvircidir, mahir bir kimyagerdir, sarraf bir cevhercidir. İşte o adam, bu sanatlara göre eserini yazdı.
Amma Müslüman âlim isə ona baktığı vaxt anladı ki o, Kitab-ı Mübin’dir, Kur’an-ı Hakîm’dir. İşte bu hakperest zat, ne tezyinat-ı zahiriyesine ehemmiyet verdi və ne də hurufun nukuşuyla iştigal etti. Bəlkə elə bir şeyle meşgul oldu ki milyon mertebe o biri adamın iştigal ettiği meselelerinden daha âlî daha gâlî daha latîf daha şerif daha nâfi’ daha câmi’… Çünki nukuşun perdesi altında olan həqiqətlər-i kudsiyesinden və envar-ı esrarından bahsederek gayet güzel bir tefsir-i şerif yazdı.
Sonra ikisi, eserlerini götürüp o hâkim-i zîşana takdim ettiler. O hâkim, evvela feylesofun eserini aldı. Baktı gördü ki o hodpesend və tabiat-perest adam çox çalışmış lakin heç həqiqi hikmetini yazmamış. Heç bir manasını anlamamış, bəlkə karıştırmış. Ona qarşı hürmetsizlik, bəlkə edepsizlik etmiş. Çünki o menba-ı həqiqətlər olan Kur’an’ı, manasız nukuş zannederek mana cihetinde kıymetsizlik ilə tahkir etmiş olduğundan o hâkim-i hakîm də onun eserini başına vurdu, huzurundan çıkardı.
Sonra o biri hakperest, müdakkik âlimin eserine baktı gördü ki gayet güzel və nâfi’ bir tefsir və gayet hakîmane, mürşidane bir teliftir. “Âferin, bârekellah” dedi. İşte hikmət budur və âlim və hakîm, bunun sahibine deyərlər. O biri adam isə haddinden tecavüz etmiş bir sanatkârdır. Sonra onun eserine bir mükâfat olaraq hər bir harfine mukabil, tükenmez hazinesinden “On altın verilsin.” irade etti.
Əgər təmsili fehmettin isə bak, həqiqətin yüzünü də gör:
Amma o müzeyyen Kur’an isə bu musanna kainattır. O hâkim isə Hakîm-i Ezelî’dir. Və o iki adam isə biri yani ecnebisi, ilm-i felsefe və hükemasıdır. Diğeri, Kur’an və şakirdleridir.
Bəli, Kur’an-ı Hakîm, bu Kur’an-ı Azîm-i Kainat’ın en âlî bir müfessiridir və en beliğ bir tercümanıdır. Bəli, o Furkan’dır ki bu kainatın sahifelerinde və zamanların yarpaqlarında qələm-i kudretle yazılan âyât-ı tekviniyeyi cin və inse ders verir. Hem hər biri birer harf-i manidar olan mevcudata “mana-yı harfî” nazarıyla yani onlara Sâni’ hesabına bakar, “Ne qədər güzel yapılmış, ne qədər güzel bir surette Sâni’inin cemaline delâlet edir.” deyər. Və bununla kainatın həqiqi güzelliğini gösterir.
Amma ilm-i hikmət dedikleri felsefe isə huruf-u mevcudatın tezyinatında və münasebatında dalmış və sersemleşmiş, həqiqətin yolunu şaşırmış. Bu kitab-ı kebirin hurufatına “mana-yı harfî” ilə yani Allah hesabına bakmak lâzım gelirken elə etmeyip “mana-yı ismî” ilə yani mevcudata mevcudat hesabına bakar, elə bahseder. “Ne güzel yapılmış.”a bedel, “Ne güzeldir.” deyər, çirkinleştirir. Bununla kainatı tahkir edib özünə müşteki edər. Bəli, dinsiz felsefe, hakikatsiz bir safsatadır və kainata bir tahkirdir.
İkinci Esas
Kur’an-ı Hakîm’in hikməti, hayat-ı şahsiyeye verdiyi terbiye-i ahlâkiye və hikmet-i felsefenin verdiyi dersin muvazenesi:
Felsefenin hâlis bir tilmizi, bir firavundur. Lakin menfaati üçün en hasis şeye ibadət eden bir firavun-u zelildir. Hər menfaatli şeyi özünə rab tanır. Hem o dinsiz şakird, mütemerrid və muanniddir. Lakin bir ləzzət üçün nihayet zilleti qəbul eden miskin bir mütemerriddir. Şeytan kimi şahısların, bir menfaat-i hasise üçün ayağını öpmekle zillet gösterir denî bir muanniddir. Hem o dinsiz şakird, cebbar bir mağrurdur. Lakin kalbinde nöqtə-i istinad bulmadığı üçün zatında gayet acizlik ilə âciz bir cebbar-ı hodfüruştur. Hem o şakird; menfaat-perest, hodendiştir ki gaye-i himmeti, nəfs və batnın və fercin hevesatını tatmin və menfaat-i şahsiyesini, bazı menfaat-i kavmiye içinde arayan dessas bir hodgâmdır.
Amma hikmet-i Kur’an’ın hâlis tilmizi isə bir abddir. Lakin a’zam-ı mahlukata da ibadəte tenezzül etməz, hem cənnət kimi a’zam-ı menfaat olan bir şeyi, gaye-i ibadət qəbul etməz bir abd-i azizdir. Hem həqiqi tilmizi mütevazidir, selim halîmdir. Lakin Fâtır’ının gayrına, daire-i izni haricinde ihtiyarıyla tezellüle tenezzül etməz. Hem fakir və zayıftır, möhtaclıq və zaafını bilir. Lakin onun Mâlik-i Kerîm’i, ona iddihar ettiği uhrevî servet ilə ehtiyacsızdir və Seyyid’inin nihayətsiz kudretine istinad ettiği üçün kavîdir. Hem yalnız livechillah, rıza-i İlahî üçün fazilet üçün amel edər, çalışır.
İşte iki hikmetin verdiyi terbiye, iki tilmizin muvazenesiyle anlaşılır.
Üçüncü Esas
Hikmet-i felsefe ilə hikmet-i Kur’aniyenin hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeye verdiyi terbiyeler:
Amma hikmet-i felsefe isə hayat-ı içtimaiyede nöqtə-i istinadı, “qüvvət” qəbul edər. Hedefi, “menfaat” bilir. Düstur-u həyatı, “cidal” tanır. Cemaatlerin rabıtasını, “unsuriyet, menfî milliyet”i tutar. Semeratı isə “hevesat-ı nefsaniyeyi tatmin və hâcat-ı beşeriyeyi tezyid”dir.
Halbuki qüvvətin şe’ni tecavüzdür. Menfaatin şe’ni hər arzuya kâfi gelmediğinden üstünde boğuşmaktır. Düstur-u cidalin şe’ni çarpışmaktır. Unsuriyetin şe’ni başkasını yutmakla beslenmek olduğundan tecavüzdür. İşte bu hikmettendir ki beşerin saadeti selb olmuşdur.
Amma hikmet-i Kur’aniye isə nöqtə-i istinadı, qüvvətə bedel “hakk”ı qəbul edər. Gayede menfaate bedel, “fazilet və rıza-yı İlahî”yi qəbul edər. Hayatta düstur-u cidal yerine, “düstur-u teavün”ü esas tutar. Cemaatlerin rabıtalarında unsuriyet, milliyet yerine “rabıta-i dinî və sınıfî və vatanî” qəbul edər. Gayatı, hevesat-ı nefsaniyenin tecavüzatına set çekip ruhu maâliyata teşvik və hissiyat-ı ulviyesini tatmin edər və insanı kemalât-ı insaniyeye sevk edib insan edər.
Hakkın şe’ni ittifaktır. Faziletin şe’ni tesanüddür. Düstur-u teavünün şe’ni birbirinin imdadına yetişmektir. Dinin şe’ni uhuvvettir, incizabdır. Nefsi gemlemekle bağlamak, ruhu kemalâta kamçılamakla serbest bırakmanın şe’ni saadet-i dâreyndir.
Dördüncü Esas
Kur’an’ın bütün kelimat-ı İlahiye içinde cihet-i ulviyetini və bütün kelâmlar üstünde cihet-i tefevvukunu anlamaq istersen bu iki temsile bak:
Birincisi: Bir sultanın iki çeşit mükâlemesi, iki tarzda hitabı vardır. Biri, âdi bir raiyet ilə cüz’î bir iş üçün hususi bir hâcete dair, has bir telefonla konuşmaktır. Diğeri, saltanat-ı uzma unvanıyla və hilafet-i kübra adı ilə və hâkimiyet-i âmme haysiyetiyle evamirini etrafa neşir və teşhir maksadıyla bir elçisiyle və ya böyük bir memuruyla konuşmaktır və haşmetini izhar eden ulvi bir fermanla mükâlemedir.
İkinci Təmsil: Bir adam, elinde bir âyineyi güneşe qarşı tutar. O âyenə miktarınca bir ışık və yeddi rengi câmi’ bir ziya alır; o nisbetle güneşle münasebettar olur, sohbet edər. Və o ışıklı âyineyi, karanlıklı hanesine və ya dam altındaki bağına tevcih etse güneşin kıymeti nisbetinde deyil, bəlkə o âyinenin kabiliyeti miktarınca istifadə edə bilər.
Diğeri isə hanesinden və ya bağının damından geniş pencereler açar. Gökteki güneşe qarşı yollar yapar. Həqiqi güneşin daimî ziyasıyla sohbet edər, konuşur və hal dili ilə belə minnettarane bir sohbet edər. Deyər: “Ey yeryüzünü ışığıyla yaldızlayan və bütün çiçeklerin yüzünü güldüren dünya güzeli və gök nazdarı olan nâzenin güneş! Onlar kimi mənim haneciğimi və bahçeciğimi ısındırdın, ışıklandırdın.” Halbuki âyenə sahibi belə diyemez. O kayıt altındaki güneşin aksi isə âsârı mahduddur. O kayda göredir.
İşte bu iki temsilin dürbünüyle Kur’an’a bak. Tâ ki i’cazını göresin və kudsiyetini anlayasın.
Bəli, Kur’an deyər ki: “Eğer yerdeki ağaclar qələm olub denizler mürekkep olsa Cənabı-Haqqın kelimatını yazsalar, bitiremezler.” Indi bu nihayətsiz kelimat içinde en böyük makam, Kur’an’a verilmesinin səbəbi şudur ki:
Kur’an, ism-i a’zamdan və hər ismin a’zamlık mertebesinden gelmiş. Hem bütün âlemlerin Rabb’i itibarıyla Allah’ın kelâmıdır. Hem bütün mövcudatın ilahı unvanıyla Allah’ın fermanıdır. Hem semavat və arzın Hâlık’ı haysiyetiyle bir hitaptır. Hem rububiyet-i mütləq cihetinde bir mükâlemedir. Hem saltanat-ı âmme-i Sübhaniye hesabına bir hutbe-i ezeliyedir. Hem rahmet-i vâsia-i muhita noktasında, bir defter-i iltifatat-ı Rahmaniyedir. Hem uluhiyetin azamet-i haşmeti haysiyetiyle, başlarında bazen şifre bulunan bir muhabere mecmuasıdır. Hem ism-i a’zamın muhitinden nüzul ilə arş-ı a’zamın bütün muhatına bakan, teftiş eden hikmet-feşan bir kitab-ı mukaddestir.
İşte bu sırdandır ki “kelâmullah” unvanı kemal-i liyakatle Kur’an’a verilmiş.
Amma sair kelimat-ı İlahiye isə bir kısmı, has bir itibar ilə və cüz’î bir unvan və hususi bir ismin cüz’î tecellisi ilə və has bir rububiyet ilə və mahsus bir saltanat ilə və hususi bir rəhmət ilə zahir olan kelâmdır. Hususiyet və külliyet cihetinde dereceleri muhteliftir. Ekser ilhamat bu kısımdandır. Lakin derecatı çox mütefavittir.
Mesela, en cüz’îsi və basiti, hayvanatın ilhamatıdır. Sonra avam-ı nâsın ilhamatıdır. Sonra avam-ı melaikenin ilhamatıdır. Sonra evliya ilhamatıdır. Sonra melaike-i izam ilhamatıdır. İşte bu sırdandır ki qəlbin telefonuyla vasıtasız münâcat eden bir veli deyər: حَدَّثَنٖى قَلْبٖى عَنْ رَبّٖى Yani “Kalbim, mənim Rabb’imden haber verir.” Demir: “Rabbü’l-âlemîn’den haber verir.” Hem deyər: “Kalbim, Rabb’imin âyinesidir, arşıdır.” Demir: “Rabbü’l-âlemîn’in arşıdır.” Çünki kabiliyeti miktarınca və yetmiş bine yaxın hicabların nisbet-i ref’i derecesinde mazhar-ı hitap ola bilər.
İşte bir padşahın saltanat-ı uzması haysiyetiyle çıkan fermanı, âdi bir adamla cüz’î bir mükâlemesinden ne qədər yüksək və âlî isə və gökteki güneşin feyzinden istifadə, âyinedeki aksinin cilvesinden istifadeden ne derece çox və faik isə Kur’an-ı Azîmüşşan də o nisbette bütün kelâmların və həmişə kitabların fevkindedir.
Kur’an’dan sonra ikinci derecede kütüb-ü mukaddese və suhuf-u semaviyenin dereceleri nisbetinde tefevvukları vardır. O sırr-ı tefevvuktan hissedardırlar.
Əgər bütün cin və insanın Kur’an’dan tereşşuh etmeyen bütün güzel sözleri toplansa yenə Kur’an’ın mertebe-i kudsiyesine yetişip tanzir edə bilməz.
Eğer Kur’an’ın ism-i a’zamdan və her ismin a’zamlık mertebesinden geldiğini bir parça fehmetmek istersen Âyetü’l-Kürsî və âyet-i وَعِنْدَهُ مَفَاتِحُ الْغَيْبِ və âyet-i قُلِ اللّٰهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ və âyet-i يُغْشِى الَّيْلَ النَّهَارَ يَطْلُبُهُ حَثٖيثًا وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومَ مُسَخَّرَاتٍ بِاَمْرِهٖ və âyet-i يَٓا اَرْضُ ابْلَعٖى مَٓاءَكِ وَيَا سَمَٓاءُ اَقْلِعٖى və âyet-i تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّبْعُ وَالْاَرْضُ وَمَنْ فٖيهِنَّ və âyet-i مَا خَلْقُكُمْ وَلَا بَعْثُكُمْ اِلَّا كَنَفْسٍ وَاحِدَةٍ və âyet-i اِنَّا عَرَضْنَا الْاَمَانَةَ عَلَى السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِ وَالْجِبَالِ və âyet-i يَوْمَ نَطْوِى السَّمَٓاءَ كَطَىِّ السِّجِلِّ لِلْكُتُبِ və âyet-i وَمَا قَدَرُوا اللّٰهَ حَقَّ قَدْرِهٖ وَالْاَرْضُ جَمٖيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ və âyet-i لَوْ اَنْزَلْنَا هٰذَا الْقُرْاٰنَ عَلٰى جَبَلٍ لَرَاَيْتَهُ kimi âyetlerin küllî, umumî, ulvi ifadelerine bak.
Hem başlarında اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ veyahut سَبَّحَ və يُسَبِّحُ bulunan surelerin başlarına dikkat et. Tâ bu sırr-ı azîmin şuâını göresin. Hem الٓمٓ lerin və الٓرٰ ların və حٰمٓ lerin fatihalarına bak; Kur’an’ın, Cənabı-Haqqın yanında ehemmiyetini bilesin.
Əgər bu “Dördüncü Esas”ın qiymətli sırrını fehmettin isə enbiyaya gelen vahyin ekseri melek vasıtasıyla olduğunu və ilhamın ekseri vasıtasız olduğunu anlarsın. Hem en böyük bir veli, heç bir nebinin derecesine yetişmediğinin sırrını anlarsın. Hem Kur’an’ın azametini və izzet-i kudsiyetini və ulviyet-i i’cazının sırrını anlarsın. Hem mi’racın sırr-ı lüzumunu, yani tâ semavata, tâ Sidretü’l-münteha’ya, tâ Kab-ı Kavseyn’e gedib, اَقْرَبُ اِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرٖيدِ olan Zat-ı Zülcelal ilə münâcat edib tarfetü’l-aynda yerine gəlmək sırrını anlarsın.
Bəli, şakk-ı kamer, necə ki bir mu’cize-i risaletidir; nübüvvetini cin və inse gösterdi. Elə də mi’rac də bir mu’cize-i bəndəlikidir; habibiyetini, ervah və melaikeye gösterdi.
اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلٰى اٰلِهٖ كَمَا يَلٖيقُ بِرَحْمَتِكَ وَبِحُرْمَتِهٖ اٰمٖينَ
***

