Tarihçe-i Hayat

İlk Həyatı

Mənbə: QuranRisale Redaksiya Heyəti və Tərcümə Fondu · Azərbaycan dili rəsmi elektron nəşri
Risale oxuma planı
§1

Bediüzzaman Said Nursî Rumî 1293 tarihinde Bitlis vilayetine bağlı Hizan kazasının İsparit nahiyesinin Nurs köyünde doğmuşdur. Babasının adı Mirza, anasının adı Nuriye’dir.

§2

Doqquz yaşına qədər peder və validesinin yanında kaldı. O esnada bir halet-i ruhiye, tahsilde bulunan böyük biraderi Molla Abdullah’ın ilimden ne derece feyizyâb olduğunu tetkike sevk etti. Molla Abdullah’ın gittikçe tekâmül edərək köydeki okumamış arkadaşlarından okumakla tezahür eden meziyetini düşünüb hayran kaldı.

§3

Bunun üzerine ciddi bir şevk ilə tahsili gözüne aldı və bu niyetle nahiyeleri İsparit Ocağı dâhilinde bulunan Tağ köyünde Molla Mehmed Emin Efendi’nin medresesine gitti. Lakin fazla duramadı. Halet-i fitriyeleri icabı, daima izzetini (Hâşiye ) koruması və hattâ âmirane söylenen kiçik bir söze də tahammül edememesi; medreseden ayrılmasına səbəb oldu. Tekrar Nurs’a döndü. Nurs’ta ayrıca bir medrese olmadığından dersini böyük biraderinin haftada bir defa sılaya geldiyi günlere hasrederdi.

§4

Bir müddet sonra Pirmis karyesine, sonra Hizan Şeyhi’nin yaylasına gitti. Burada da tahakküme tahammülsüzlüğü, dörd talebe ilə geçinmemesine səbəb oldu. Bu dörd talebe birleşip özünü daima taciz ettiklerinden bir gün Şeyh Seyyid Nur Muhammed Hazretlerinin huzuruna çıxıb izhar-ı acizlik ilə arkadaşlarını şikâyet etmeyerek belə dedi:

§5

— Şeyh Efendi, bunlara söyleyiniz; mənimlə dövüştükleri vaxt dördü birden olmasınlar, ikişer ikişer gelsinler.

§6

Seyyid Nur Muhammed, kiçik Said’in bu mertliğinden hoşlanarak:

§7

— Sən mənim talebemsin, kimse sənə ilişemez, buyurdu.

§8

Bu hâdiseden sonra “Şeyh Talebesi” deyə yâd edildi. Burada bir müddet kaldıktan sonra, biraderi Molla Abdullah ilə birlikdə Nurşin köyüne geldiler. Yaz olması dolayısıyla, ahali və talebelerle birlikte Şeyhan yaylasına gittiler. Orada biraderi Molla Abdullah ilə bir gün dövüşmüş. Tağî Medresesi müderrisi Mehmed Emin Efendi, kiçik Said’e:

§9

— Ne üçün kardeşinin emrinden çıkırsan, deyə işe karışmış.

§10

Bulundukları medrese meşhur şeyh Abdurrahman Hazretlerinin olması dolayısıyla, hocasına bu yolda cavab verir:

§11

— Efendim, bu tekyede bulunmak hasebiyle, siz də mənim kimi talebesiniz. Bu halde burada hocalık hakkınız yoxdur, deyərək gündüz vaxtı hətta hər kəsin güçlükle geçebileceği cesîm bir ormandan geceleyin geçerek Nurşin’e gəlir.

§12

Şarkî Anadolu’da medrese teşkilatındaki hususiyetlerden biri şudur ki: İcazet almış bir âlim, istediyi köyde hasbeten lillah bir medrese açar; medrese talebelerinin ehtiyacı, iktidarı olursa medrese sahibi tarafından, iktidarı yoxsa halk tarafından temin edilir. Hoca meccanen ders verir, talebelerin iaşe və levazımatını da halk deruhte ederdi. Bunların içinde yalnız Molla Said, heç bir surətlə zekât almırdı. Zekât və başkasının eser-i minneti olan bir parayı kat’iyen qəbul etmirdi. (Hâşiye )

§13

Nurşin’de bir müddet kaldıktan sonra Hizan’a döndü. Sonra medrese hayatını terk edərək pederinin yanına geldi və bahara qədər evde kaldı. O sırada belə bir rüya görür:

§14

Kıyamet kopmuş, kainat yeniden dirilmiş. Molla Said, Peygamber aleyhissalâtü Vəssalamı necə ziyaret edebileceğini düşünür. Nihayet sırat köprüsünün başına gedib durmak hatırına gəlir. “Herkes oradan geçer, mən də orada beklerim.” deyər və sırat köprüsünün başına gedər. Bütün peygamberan-ı izam hazeratını birer birer ziyaret edər, Peygamber Efendimizi də ziyarete mazhar olunca uyanır.

§15

Artıq bu rüyadan aldığı feyiz, tahsil-i ilim üçün (Hâşiye ) böyük bir şevk uyandırır. Pederinden izin alarak tahsil etmək üzere Arvas nahiyesine gedər. Burada icra-yı tedris eden meşhur Molla Mehmed Emin Efendi özünə ders vermeye tenezzül etmeyip talebelerinden birisine okutmasını tavsiye edince izzetine ağır gəlir. Bir gün bu meşhur müderris camide ders okutmakta iken Molla Said itiraz edərək:

§16

— Efendim, elə deyil!

§17

Hitabında bulunur. Okutmasına tenezzül etmediğini hatırlatır. Orada bir müddet kaldıktan sonra, Mîr Hasan-ı Veli Medresesine gitti. Aşağı derecede okuyan yeni talebelere ehemmiyet verilmemek bu medresenin âdeti olduğunu anlayınca, sıra ilə okunması icab eden yeddi ders kitabını terk edərək səkkizinci kitabdan okuduğunu söyledi.

§18

Bir neçə gün sonra Vastan kasabasına gitti isə də orada tebdil-i hava üçün ancaq bir ay qədər kaldı, bilâhare Molla Mehmed isminde bir zatın refakatinde Erzurum vilayetine tabi Bayezid’e hərəkət etti. Həqiqi tahsiline bax bu tarihte başlar.

§19

Bu zamana qədər həmişə “sarf və nahiv” mebâdileriyle meşgul olmuştu və İzhar’a qədər okumuştu. Bayezid’de Şeyh Mehmed Celalî Hazretlerinin nezdinde yaptığı bu həqiqi və ciddi tahsili, üç ay qədər devam etmişdir. Lakin çox garibdir. Çünki Şarkî Anadolu usûl-ü tedrisiyle Molla Câmî’den nihayete qədər ikmal-i nüsah etti. Buna da hər kitabdan bir və ya iki ders, nihayet on ders tederrüs etmekle muvaffak oldu və mütebâkisini terk eyledi. Hocası Şeyh Mehmed Celalî Hazretleri ne üçün belə yaptığını sual edince Molla Said cevaben:

§20

— Bu qədər kitabı okuyup anlamaya muktedir değilim. Ancaq bu kitablar bir mücevherat kutusudur, anahtarı sizdedir. Yalnız sizdən bu kutuların içinde ne bulunduğunu göstermenizin istirhamındayım. Yani bu kitabların nədən bahsettiklerini anlayayım da bilâhare tabıma muvafık olanlara çalışırım, demişdir.

§21

Maksadı isə esasen özündə fitrətən mevcud bulunan icad və teceddüd fikrini medrese usûllerinde göstermek və bir teceddüd vücuda getirmek (Hâşiye ) və bir sürü hâşiye və şerhlerle vaxt zayi etmemekti. Bu surətlə ale’l-usûl iyirmi sene tahsili lâzım gelen ulûm və fünunun zübde və hülâsasını üç ayda tahsil və ikmal etmişdir.

§22

Bunun üzerine hocalarının hangi ilim tabına muvafık olduğu, sualine cevaben:

§23

— Bu ilimleri birbirinden tefrik edemirəm. Ya hepsini bilirəm veyahut hiçbirisini bilmirəm, deyər.

§24

Herhangi bir kitabı eline alırsa anlardı. Iyirmi dörd saat zarfında Cemu’l-Cevami’, Şerhü’l-Mevakıf, İbnü’l-Hacer kimi kitabların iki yüz sahifesini –öz özünə anlamaq şartıyla– mütalaa ederdi. O derece ilme dalmıştı ki hayat-ı zâhirî ilə heç alâkadar görünmezdi. Hangi ilimden olursa olsun sorulan suale tereddütsüz derhal cavab verirdi.

§25

* * *

§26

Evvela: Hükema-yı işrakiyyunun mesleklerine sülûk edərək zühd və riyazete başladı. Hükema-yı işrakiyyun, tedric kanunu mûcibince vücudlarını riyazete alıştırmışlardı. O isə tedrice riayet etmeyerek birdenbire riyazete daldı. Gün geçtikçe vücudu tahammül etmeyerek zayıf düşmeye başladı. Üç günde bir parça ekmekle idare edirdi. Ulema-yı işrakiyyunun “riyazetin küşayiş-i fikre hizmet ettiği” nazariyesi üzerine, onlar kimi yapacağam deyə çalışırdı.

§27

Sâniyen: İmam-ı Gazalî Hazretlerinin İhyaü’l-Ulûm’unda tasavvuf nöqtə-i nazarında دَع۟ مَا يُرٖيبُكَ اِلٰى مَالَا يُرٖيبُكَ kaidesine ittibaen, ekmeği hətta bir zaman terk edib ot ilə idareye koyuldu.

§28

Sâlisen: Nadir konuşurdu. Kürtlerin edib dâhîlerinden Molla Ahmed Hanî Hazretlerinin, gündüzleyin hətta havf ilə girilen kubbe-i saadetine kapanır, bazen geceleyin də orada kalırdı. Bundan dolayı ahali, Bediüzzaman’a: “Ahmed Hanî Hazretlerinin feyzine mazhar olmuşdur.” dirdi. Bu hali, müşarün-ileyhin kerametine hamlederlerdi. O vaxtlarda özü on üç on dörd yaşlarında idi.

§29

Sonra ulemadan mümtaz simalarla mülakat etmeye qərar verdi və Bağdat’a ziyaret kasdıyla hocasından izin istedi. Derviş kıyafetine girdi. Yolları takip etmeden dağlarda, ormanlarda gece dolaşarak Bağdat’a getmək niyetinde iken Bitlis’e geldi. Bitlis’te Şeyh Mehmed Emin Efendi Hazretlerinin yanına gedərək iki gün qədər dersinde bulundu. Şeyh Mehmed Emin Efendi, özünə kisve-i ilmiyeye girmesini teklif etti. Molla Said cevaben:

§30

— Mən henüz sinn-i büluğa vâsıl olmadığımdan muhterem bir müderris kıyafetini özümə yakıştıramıram. Və mən bir çocuk iken necə hoca olabilirim? Deyərək teklifini qəbul etmemişdir.

§31

Bundan sonra, Şirvan’daki biraderinin yanına gitti. Orada böyük kardeşiyle ilk görüşmede aralarında şöylece qısa bir muhavere cereyan etti.

§32

Molla Abdullah: Sizdən sonra mən Şerh-i Şemsî kitabını bitirdim, siz ne okuyorsunuz?

§33

Bediüzzaman: Mən seksen kitab okudum.

§34

Molla Abdullah: Ne demək?

§35

Bediüzzaman: İkmal-i nüsah ettim və sıranıza dâhil olmayan bir çox kitabları da okudum.

§36

Molla Abdullah: Elə isə səni imtihan edeyim.

§37

Bediüzzaman: Hazırım, ne sorarsanız sorunuz!

§38

Molla Abdullah, biraderini imtihan edər. Kifayet-i ilmiyesini takdir ilə səkkiz ay evvel talebesi bulunan Molla Said’i özünə üstad qəbul etti və talebelerinden gizli olaraq kiçik biraderinden ders almaya başladı. Və bi’t-tabi, daha evvel okutduğu kardeşini özünə üstad yaptığını sezdirmirdi. Nihayet talebeler, Molla Abdullah’ın Molla Said nezdinde ders okuduğunu kapıdan, anahtar deliğinden gizlice görünce taaccüb edərək sormuşlarsa da Molla Abdullah cevaben: “Nazar değmemek üçün mən ona ders verirəm.” demiş və talebelerini aldatmıştı.

§39

Molla Abdullah’ın yanında bir müddet kaldıktan sonra Siirt’e gəlir. Orada bulunan Molla Fethullah Efendi’nin medresesine gedər. Molla Fethullah, Molla Said’e:

§40

— Geçen sene Süyûtî okuyordunuz, bu sene Molla Câmî’yi mi okuyorsunuz?

§41

Bediüzzaman: Bəli, Câmî’yi bitirdim.

§42

Molla Fethullah hangi kitabı sordu isə “Bitirdim.” cavabını alınca tahayyürde kaldı. Bu qədər kitabı bitirdiğini hem də az zamanda bitirdiğini aklına sığıştıramadı, taaccüb etti və dedi:

§43

— Geçen sene deli idin, bu senede mi delisin?

§44

Bediüzzaman: İnsan başkasına qarşı kesr-i nəfs üçün həqiqəti ketmedebilir. Lakin babadan daha muhterem olan üstadına qarşı həqiqət-i mahzdan başqa bir şey söyleyemez. Emrederseniz söylediyim kitaplardan məni imtihan ediniz, deyər.

§45

Molla Fethullah hangi kitabdan sordu isə cavabını güzelce verir.

§46

Bunun üzerine bu muhavereyi dinleyen və bir sene evvel Said’in hocasının hocası bulunan Molla Ali-i Suran namındaki zat, özlərindən ders almaya başladı.

§47

Molla Fethullah: Çoxâlâ, zekâda hârikasınız lakin hıfzınız nasıldır? Makamat-ı Harîriye’den bir neçə satırını iki defa okumakla hıfzedebilir misiniz? Deyərək kitabı uzatır.

§48

Molla Said alarak bir yarpağını bir defa okumakla hıfzetti və okudu.

§49

Molla Fethullah: Zekâ ilə hıfzın ifrat derecede bir kimsede tecemmuu nadirdir, deyərək hayrette kaldı.

§50

Bediüzzaman orada iken Cemu’l-Cevami’ kitabını, günde bir iki saat iştigal etmək üzere bir haftada hıfzetti. Bunun üzerine Molla Fethullah bu kelâmı söyleyerek kitabın üzerine yazdı:

§51

قَد۟ جَمَعَ فٖى حِف۟ظِهٖ جَم۟عُ ال۟جَوَامِعِ جَمٖيعَهُ فٖى جُم۟عَةٍ

§52

Bu hal Siirt’te şüyû’ bulmuş və Molla Fethullah, ulemaya:

§53

— Bizim medreseye gayet genç bir talebe geldi. Hər ne sual ettimse bilâ-tevakkuf cavab verdi. Bu yaşta zekâsına və ilmine və fazlına hayran kaldım, deyərək çoxlu medheder. Bunun üzerine ulema bir yerde toplanarak Bediüzzaman’ı davet edərlər. Bediüzzaman intihab ettikleri bütün suallerine bilâ-tereddüt cavab verirken Molla Fethullah’ın yüzüne bakırdı. Sanki kitaba bakır kimi özlərindən okuyarak cavab verirdi. Bunu gören ulema, Bediüzzaman’ın hârikulâde bir genç olduğuna hükmedip faziletini takdir və sena ettiler. Bu hal etrafta işitilir. Ahali, özünə veliyyullah derecesinde ihtiram edər və o nazarla bakarlar.

§54

Bu vaziyet, ikinci derecede bulunan birtakım âlim və talebelerin rekabetlerini arttırdı. Genç, tecrübesiz talebelerden bir kısmı, ilmen mağlup edemedikleri Bediüzzaman’ı kavga yoluyla iskât etmək teşebbüsünde bulunmuşlarsa da meseleden haberdar olan Siirt ahalisi, özünü kurtarmak üçün gelmişler. Ahali nazarında böyük mevkii olduğu üçün derhal muarızların ellerinden kurtarılmış və bir odaya bırakılmış isə də Bediüzzaman, mesleklerine olan fevkalâde muhabbetinden, muarızları bulunan talebe və ehl-i ilmin cahillere hedef olmamasını temin üçün özü odadan çıxıb muarızları tarafından telef edilse hətta ehl-i ilmin işine cahillerin karışmamasını müdafaa edər. Bu ihtilafı qaldırmaq maksadıyla herhangi bir talebeye:

§55

— Məni öldürünüz, ilmin haysiyetini muhafaza ediniz, deyərək yüzünü çevirmiş isə də heç bir talebe özünə hücum etmemiş və nihayet ihtilaf bertaraf edilmişdir. Siirt Mutasarrıfı, özünü muhafaza etmək üzere yanına çağırdığı və o talebeleri nefyedeceği haberini tebliğ etmeye gönderdiyi jandarmaya qarşı Bediüzzaman:

§56

— Biz talebeyiz, birbirimizle dövüşürüz, barışırız. Binaenaleyh mesleğimiz haricinde bulunan birisinin bizə karışması muvafık olmadığından gelemeyəcəyəm və hata da benimdir. Cevabında bulunarak jandarmaları reddetmişdir.

§57

Bu esnada on beş on altı yaşlarında bulunurdu. Lâkin kuvve-i bedeniyece çox çevik və metindi. “Saidü’l-Meşhur” lakabıyla yâd edilirdi. Siirt’te kendisiyle mücadele etmək isteyen bütün arkadaşlarına qarşı hazır bulunduğu və eyni zamanda sorulacaq bütün suallere cavab vereceğini, kimseye sual sormayacağını ilan etti.

§58

Sonra tekrar Bitlis’e geldi. Bitlis’te bir iki şeyh hanedanının, âlim və talebelerin arasında geçimsizlik olduğunu işitir. Fesadı netice veren sözlerin bilhassa gıybetin İslâmiyet’e yakışmadığını onlara ihtar edince Molla Said’i, Şeyh Emin Efendi’ye şikâyet edərlər. Şeyh Emin isə:

§59

— Henüz çocuk olduğundan kabil-i hitap deyildir, deyər.

§60

Bu söz Molla Said’e tebliğ edildiyi anda, zaten bu kimi sözlere fitrətən tahammülsüz olduğundan Şeyh Emin Efendi’nin huzuruna çıkarak elini öper və:

§61

— Efendim, məni imtihan ediniz; kabil-i hitap olduğumu ispat etmək isterim, deyər.

§62

Şeyh Emin Efendi mütenevvi ilimlerden və en müşkül meselelerden on altı sual tertip edərək sorar. Molla Said, suallerin umumuna cavab verdikten sonra, Kureyş Camii’ne gedər, ahaliye vaaz və nəsihət etmeye başlar. Bunun üzerine Bitlis ahalisinin bir kısmı Molla Said’e, bir kısmı da Şeyh Emin Efendi’ye yardım etmək istəyərlər. Bundan dolayı vali, böyük bir vukuata meydan vermemek üçün Bediüzzaman’ı nefyeder.

§63

Bu defa da Şirvan’a gedər. Zaten infirad eden belə zatların muarızları çoxlu bulunur. Bilhassa mücadele-i ilmiyede mağlup düşenlerden bazı zâhir hocalar, Molla Said’i ahali nazarında kiçik düşürmek üçün var kuvvetleriyle çalışıyorlardı. Hər hususatını tecessüs ettirirlerdi. Bir gün nasılsa kazaen sabah namazını geçirmiş. Buna vâkıf olan hasımları “Molla Said, namazı terk etmişdir.” deyərək ahali arasında işaada bulundular. Molla Said’den soruldu ki:

§64

— Niyə hər kəs bunu belə söylür?

§65

Molla Said:

§66

— Bəli, esassız bir şey âlemin içinde çabuk yayılmaz. Hata bendedir. Onun üçün iki cezaya uğradım: Biri Allah’ın itabı, diğeri nâsın ta’rizi. Bunun esas səbəbi isə geceleyin âdet edindiyim vird-i şerifi terk ettiğimdir. İşte âlemin ruhu bu həqiqətə temas etmişse də tamamını kavrayamayarak adını bilemeyip bu vechile hatayı isimlendirmişler, cavabını verir.

§67

Şirvan’da bulunduğu sırada Siirt civarından biri gələrək:

§68

— Aman efendim, Siirt’e bir çocuk gelmiş, özü on dörd on beş yaşında, umum ulemayı ilzam etti. Bunu ilzam etmək üçün sizi davete geldim, deyər.

§69

Molla Said də bu davete icabet edərək Siirt’e getmək üçün hazırlanır. Yola düşerler, iki saat gittikten sonra, o kiçik hocanın evsaf və kıyafetini sorar. O adam:

§70

— Efendim, adını bilmirəm lakin ilk gelişte derviş kıyafetinde olub omuzunda bir posteki vardı. Bilâhare talebe kıyafetine girdi və umum ulemayı ilzam etti.

§71

Bunu dinlediğinde, özündən bahsettiğini və bir sene evvelki öz vukuatının indi civar köylerde şüyû’ bulduğunu anlayarak geriye döner, davete icabet etməz.

§72

Bilâhare Siirt’e bağlı Tillo kasabasına gitti. Meşhur bir türbeye kapandı. Orada hârika olaraq Kamus-u Okyanus’u Babü’s-Sin’e qədər hıfzetti. Ne fikre binaen kamusu hıfzetdiyi sorulduğunda:

§73

— Kamus hər kelimenin kaç manaya geldiğini yazır. Mən də bunun aksine olaraq hər manaya kaç kəlmə kullanıldığını gösterir bir kamus vücuda getirmek merakına düştüm, cavabında bulundu. Mezkûr türbeye kapandığı vaxt kiçik biraderi Mehmed, yemeğini getirirdi. Yemek içindeki taneleri kubbenin etrafında bulunan karıncalara vererek özü ekmeğini yemeğin suyuna batırarak kanaat edirdi.

§74

— Nədən dolayı taneleri karıncalara verirsən, denildiğinde:

§75

— Bunlarda hayat-ı içtimaiyeye mâlikiyet və fevkalâde vazife-şinaslık və çalışma bulunduğunu müşahede etdiyim üçün cumhuriyet-perverliklerine mükâfaten özlərinə muavenet etmək istəyirəm, cavabında bulunmuşdur. (Hâşiye )

§76

Tillo’da iken bir gece Şeyh Abdülkadir-i Geylanî (ks) Hazretlerini rüyasında görür. Geylanî Hazretleri (ks) özünə hitaben:

§77

— Molla Said! Mîran aşireti reisi Mustafa Paşa’ya gidiniz və özünü tarîk-i hidayete davet ediniz. Yaptığı zulümden vazgeçerek namaza və emr-i marufa müdavim olmasını tavsiye ediniz. Aksi takdirde öldürünüz.

§78

Molla Said, bu rüyayı görür görməz, hemen tedarikini yaparak Mîran aşiretine doğru Tillo’dan hərəkət edər, doğruca Mustafa Paşa’nın çadırına girer. Paşa orada bulunmadığından biraz istirahat edər. Sonra Mustafa Paşa içeri girer. Orada hazır olanların hepsi kıyam ettikleri halde Molla Said yerinden hətta kımıldanmaz. Paşa’nın nazar-ı dikkatini celbedince aşiret binbaşılarından Fettah Bey’den kim olduğunu sorar. Fettah Bey, meşhur Molla Said olduğunu bildirir. Halbuki Paşa, ulemadan heç hoşlanmazdı. Şübhəsiz bunun üzerine daha fazla kızmış isə də izhar etmemişdi. Molla Said’e ne üçün buraya geldiğini sorunca, Molla Said cevaben:

§79

— Səni hidayete getirmeye geldim. Ya zulmü terk edib namazını kılacaqsan veyahut səni öldürəcəyəm, demesinden Paşa hiddetlenerek dışarı çıkar. Biraz dolaştıktan sonra yenə çadıra girer və Molla Said’e ne üçün geldiğini tekrar sorar. Molla Said:

§80

— Sənə söyledim ya, onun üçün geldim, deyər. Mustafa Paşa çadırın direğinde asılı bulunan Said’in kılıncına işarə edərək:

§81

— Bu pis kılınçla mı?

§82

Bediüzzaman:

§83

— Kılınç kesmez, el keser, cavabında bulunur.

§84

Mustafa Paşa tekrar dışarıya çıkarak biraz gezindikten sonra içeriye girer. Bediüzzaman’a:

§85

— Mənim Cezire’de çox âlimlerim var; əgər hepsini ilzam edebilirsen sənin dediğini yaparım, əgər ilzam edemezsen səni Fırat Nehri’ne atarım.

§86

Molla Said:

§87

— Bütün ulemayı ilzam etmək mənim haddim olmadığı kimi məni də nehre atmak sənin haddin deyildir. Lakin ulemaya cavab verince sizdən bir şey isterim ki o da mavzer tüfeğidir. Əgər sözünde durmazsan səni onunla öldürəcəyəm, deyər.

§88

Bu muhavereden sonra Paşa ilə birlikte atlarla Cezire’ye gedərlər. Yolda Paşa kat’iyen Molla Said’le konuşmaz. Bani Hanı dedikleri mevkiye gelince yorgunluğundan Molla Said orada biraz yatar; uykudan uyanır uyanmaz etrafında bütün Cezire âlimlerinin, kitabları ellerinde beklediklerini görür. Biraz görüştükten sonra çay ikram edilir. Cezire âlimleri Molla Said’in şöhretini işittikleri üçün mebhut və hayran bir vaziyette çaylarını hətta unutarak Molla Said’in sualine intizar etmekte idiler. Molla Said isə öz çayını içtikten sonra dalgın dalgın qarşısında bulunan bir iki âlimin çayını da içer, onlar fark edemezler. Mustafa Paşa, hocalara hitaben:

§89

— Mən okumuş değilim lakin Molla Said ilə mücadelenizde mağlup olacağınızı indi anlıram. Çünki bakıram ki siz düşünmekten çaylarınızı unuttuğunuz halde, Molla Said öz çayını içtikten başqa iki üç bardak da sizin çayınızı içti.

§90

Bunun üzerine, biraz latîfe ettikten sonra Molla Said bu âlimlere qarşı:

§91

— Efendiler! Bendeniz vaad etmişim, heç kimseye sual sormam. Binaenaleyh suallerinize muntazırım, deyər.

§92

Bu hocalar qırx qədər sual sorarlar. Umumuna cavab verdikten sonra, hər nasılsa Molla Said bir sualin cavabını yanlış söylediyi halde qarşısındakiler doğru telakki edərək tasdik etmişlerdi. Meclis dağılınca Molla Said hatırlar, hemen arkalarından koşarak:

§93

— Affedersiniz, bir sualin cavabını yanlış söylediyim halde farkına varmadınız, deyərək cavabını tashih edər.

§94

Hocalar dediler:

§95

— İşte indi hakkıyla bizi tam ilzam ettiniz!

§96

Sonra o hocalardan bir kısmı Molla Said’den ders almaya gəlirlər.

§97

Bundan sonra Mustafa Paşa, ahdetdiyi mavzer tüfeğini hədiyyə edər və namaz kılmaya başlar.

§98

Molla Said, ilimdeki emsalsiz, hârika istidadı derecesinde vücudca da gayet idmanlı və qüvvətli idi. Güreş tutmaktan çox hoşlanırdı. Medreselerde bulunan umum talebelerle güreşirdi. Hiçbirisi güreşte hətta onu mağlup edemezdi.

§99

Mustafa Paşa ilə bir gün at yarışına çıkarlar. Lakin kasdî olaraq Mustafa Paşa gayet serkeş və talimsiz və heç binilmemiş bir at hazırlanmasını emreder. Molla Said’e binmek üçün verir. (Allahu a’lem attan düşüp ölmesini istemiş.) On altı yaşında bulunan Molla Said, serkeş atı biraz dolaştırdıktan sonra koşturmayı arzu edər. At, onun verdiyi istikametten çıkarak başqa bir istikamete doğru koşar. Var qüvvəti ilə durdurmak istəyər isə də muvaffak ola bilməz. Nihayet çocukların bulunduğu yere gedər. Cezire ağalarından birisinin oğlu yol üstünde iken heyvan iki ayağını kaldırıp çocuğun omuzları arasına vurunca çocuk yere düşerek heyvanın ayakları altında çırpınmaya başlar. Nihayet etraftan imdada ulaşırlar. Çocuğu hareketsiz, ölü surətində görünce Molla Said’i öldürmek istəyərlər. Ağanın hizmetçileri hançerlerini çekince, Molla Said hemen rovelverine el atar və adamlara hitaben:

§100

— Həqiqətə bakılırsa çocuğu Allah öldürmüş, zâhire bakılırsa at öldürmüş, sebebe bakılırsa Kel Mustafa öldürmüş çünki bu atı mənə o verdi. Durunuz, mən gəlib çocuğa bakayım, ölmüş isə sonra muharebe edelim, deyərək attan inerek çocuğu kucaklar. Çocukta hərəkət görmeyince soğuk suyun içine batırıp çıkarır. Çocuk gülerek gözünü açar. Bunun üzerine bütün ahali mütehayyir kalırlar.

§101

Bu acib vak’a üzerine bir müddet Cezire’de kaldıktan sonra talebesi Molla Salih ilə bedevî Arapların meskeni olan Biro’ya gedərlər. Orada biraz kalınca tekrar Mustafa Paşa’nın eskisi kimi zulme başladığını işitir, yanına gedər və ona nəsihət edər, tehdit edər. Bir gün bir münakaşa arasında Mustafa Paşa’ya:

§102

— Yenə mi zulme başladın, səni Hak adına öldürəcəyəm, tehdidinde bulunur. Paşa’nın kâtibi ortaya atılır.

§103

O sırada Molla Said, Mustafa Paşa’yı zulmünden dolayı çox tahkir edər.

§104

Paşa bu tahkire tahammül edemeyerek, öldürmek üçün üzerine hücum edər lakin Mîran ağaları zapt edərlər. Nihayet Mustafa Paşa’nın oğlu Abdülkerim, Molla Said’e yaklaşarak:

§105

— Onun akidesi yanlıştır; rica ederim, şimdilik buradan başqa yere teşrif ediniz, deyər.

§106

Abdülkerim’in sözünü kırmaz, yalnız olaraq bedevîlerin meskeni olan Biro Çölü’ne doğru hərəkət edər. Yolda bedevî eşkıyalarına tesadüf edər. Bedevîlerin silahları mızrak və Molla Said’in silahı mavzer olduğundan eşkıyalara doğru kurşun atmaya başlar, eşkıyalar çekilirler. Yoluna devam ederken ikinci çeteye tesadüf edər. Bu defa eşkıyalar çox olduğundan etrafını çevirirler. Özünü öldürecekleri sırada içlerinden biri tanıyarak:

§107

— Mən bunu Mîran aşiretinin içinde gördüm. Bu meşhur bir adamdır, deyince derhal bedevîler çekilerek kusurlarının af buyrulmasını dilerler. Və korkulu olan yerlerde özlərinə muhafızlık etmək istemişlerse də Molla Said reddedip yalnız olaraq yoluna devam edər.

§108

Bir neçə gün sonra Mardin’e gəlir. Mardin uleması muarazaya kalkışırlarsa da muvaffak olamazlar, evlatları yaşında olan genç Said’de hârika bir şekildeki ilmî qüdrəti görünce özlərinə üstad qəbul edərlər.

§109

Bu esnada, Mardin’e gelen iki talebeye tesadüf etti. Bunlardan biri, Cemaleddin-i Efganî’ye mensup olub diğeri, tarîkat-ı Sünûsiyeden idi. Bunlar vasıtasıyla hem Cemaleddin-i Efganî’nin mesleğine hem də tarîk-i Sünûsîye aşinalık peyda etti.

§110

Molla Said çox genç yaşta iken siyasî hayata atılır, vatan və millete hizmete başlar. İlk hayat-ı siyasiyesi Mardin’de başlamışdır. Bunun üzerine bir mutasarrıfın pençe-i kahrıyla əlləri bağlı, muhafız nezaretinde Bitlis’e nefyedildi. Jandarmalarla yolda giderken namaz vaxtı gəlir. Namaz kılmak üçün kayıtların açılmasını jandarmalara ihtar edər. Jandarmalar qəbul etmeyince demir kayıtları bir mendil kimi açarak önlerine atar. Jandarmalar, bu hali keramet addedip hayretler içinde kalırlar. Teslimiyetle, rica və istirham ilə:

§111

— Biz indiyə qədər muhafızınız idik, bundan sonra hizmetçiniziz, deyərlər.

§112

Bitlis’te iken bir gün özlərinə Vali ilə bir kısım memurların içki içtikleri ihbar olununca hiddetlenerek:

§113

— Bitlis kimi dindar bir memlekette hükûmeti təmsil eden bir zatın irtikâb ettiği bu muameleyi qəbul edemem, deyərək içki meclisine gedər. Evvela içki hakkında bir hadîs-i şerif okuduktan sonra çox acı sözler söyler, valinin vurdurmak üçün işarə etmesi ihtimaline binaen də bir elini rovelverinin bulunduğu yerde tutar. Lakin vali fevkalâde mütehammil və hamiyetli bir zat olduğundan kat’iyen ses çıkarmaz. Oradan ayrılınca valinin yaveri genç Said’e:

§114

— Ne yaptınız? Söyledikleriniz, idamınızı mûcibdir, deyər.

§115

Genç Said:

§116

— İdam hayalime gelmedi, hapis və nefiy zannederdim. Hər ne isə bir münkeri def’etmək üçün ölürsem ne zərəri var, cavabında bulunur.

§117

Oradan avdetinden bir iki saat sonra, iki polis vasıtasıyla vali özünü istetir. Valinin odasına girerken Vali, hörmət və tazimle genç Said’i qarşılayarak, elini öpmek istəyər. İltifatla yer göstererek:

§118

— Hər kəsin bir üstadı vardır. Sən də mənim üstadımsın, deyər.

§119

* * *

§120

Genç Said fitrətən, bir kanun altında yaşamayı və harekâtının tahdid olunmasını sevmez. Hər halinde, hər hareketinde gayet serbest olmasını arzu edər və daima “Mən, hürriyet və serbestiyetimi heç bir keyfî kanunla tahdid ettirmem.” derdi. Bunun içindir ki ilk İstanbul’a teşriflerinde yenə hər kayıttan uzaq kalmakta ısrar etmiş və hayatının bütün safhalarında bu vaziyet müşahede edilmişdir.

§121

Ondaki bu serbestiyet və hürriyet aşkı, hayatının yarısından sonra Avrupa’dan gelen müthiş bir dalalet və zındıka taarruzuna qarşı koymayı və felsefe-i tabiiyeden doğan dehşetli bir istibdad-ı mutlakın hilaf-ı Kur’an prensiplerine boyun eğmemeyi, onlara itaat etmemeyi və həqiqi hürriyet-i meşrua olan İslâmî hürriyet və medeniyete çalışmayı netice vermişdir.

§122

Molla Said, Bitlis’te iken on beş on altı yaşlarında idi. Henüz sinn-i büluğa vâsıl olmuştu. O zamana qədər bütün malûmatı sünuhat kabîlinden olduğu üçün uzun uzadıya mütalaaya lüzum görmezdi. Lakin o zaman sinn-i büluğa vâsıl olduğundan mı veyahut siyasete karıştığından mı hər nedense eski sünuhat yavaş yavaş kaybolmaya başladı. Bunun üzerine hər türlü fenne ait eserleri tetkike koyuldu. Bilhassa din-i İslâm’a vârid olan şek və şüpheleri reddetmek üçün Metali və Mevakıf nam eserler ilə ulûm-u âliye (اٰلِيَه ) –sarf, nahiv, mantık vesaire– və âliyeye (عَالِيَه ) –tefsir və ilm-i kelâma– dair qırx qədər kitabı iki sene zarfında hıfzeyledi. Hattâ hər gün okumak şartıyla, hıfzetdiyi kitabların üç ayda bir kere devrine muvaffak olurdu. Molla Said’in iki mutezad hali vardı:

§123

Birincisi: Fikrinin münkeşif bulunduğu vaxtlar ki hər ne eline alırsa onu anlamaması mümkün değildi.

§124

İkincisi: Fikrinin münkabız bulunduğu vaxtlar ki mütalaa deyil, konuşmaktan hətta hoşlanmazdı.

§125

Molla Said günde bir iki cüz okumak suretiyle Kur’an’ı hıfza başladı. Hər gün iki cüz ezber etmekle, Kur’an’ın mühim bir kısmını hıfzına aldı lakin iki sünuhat ilə tekmili müyesser olmadı:

§126

Birincisi, Kur’an’ın çox süratle okunması bir hürmetsizlik olmasın deyə; ikincisi, Kur’an həqiqətlərinin hıfzının daha ziyade lüzumu var deyə kalbine gelmiş. Onun üçün Kur’an həqiqətlərinin anahtarı olacaq və şübehata qarşı muhafaza və mukabele edəcək hikmət və fünun-u İslâmiyeye dair qırx risaleyi iki senede hıfzına aldı. Hər gün bir parça ezberden okumak suretiyle, hepsini üç ayda ancaq devredirdi.

§127

Mirkat ismindeki kitabı, hâşiye və şerh olmaksızın hıfzetmeye başladı. Bilâhare eline geçen mezkûr kitabın hâşiye və şerhi ilə öz nöqtə-i nazarını qarşılaştırmış, bütün meseleler muvafık olub ancaq üç kəlmə tevafuk etmemiş. Bu tevcihleri də ulemanın tahsinine mazhar olaraq qəbul edilmişdir.

§128

Bir gün Bitlis meşayihinden Şeyh Muhammed Küfrevî Hazretlerinin özlərinə beddua ettiğini biri yalandan söyler. Bunun üzerine müşarün-ileyhi ziyarete gedər. Şeyh Hazretleri Molla Said’e iltifat edər, teberrüken bir ders verir. İşte Molla Said’in en son aldığı ders bu olmuşdur.

§129

Bir gece Molla Said, rüyasında Şeyh Muhammed Küfrevî Hazretlerini görür. Özünə hitaben:

§130

— Molla Said! Gel məni ziyaret et, gidəcəyəm, demesi üzerine hemen gedər; ziyaret edər. Və şeyhin uçup gittiğini görünce uyanır. Saate bakar, saat gecenin yedisidir. Tekrar yatar. Sabahleyin Şeyh’in hanesinden matem seslerinin yükseldiğini işitir, oraya gedər və Şeyh Hazretlerinin gece saat yedide vefat ettiğini haber alır.

§131

اِنَّا لِلّٰهِ وَاِنَّٓا اِلَي۟هِ رَاجِعُونَ ۝ رَح۟مَةُ اللّٰهِ عَلَي۟هِ اٰمٖينَ

§132

Mahzun olaraq geriye döner.

§133

Molla Said Şark’ın böyük ulema və meşayihinden olan Seyyid Nur Muhammed, Şeyh Abdurrahman-ı Tağî, Şeyh Fehim və Şeyh Muhammed Küfrevî kimi zevat-ı âliyenin hər birisinden ilim və irfan hususunda ayrı ayrı derslere nâil olduğundan, onları fevkalâde severdi. Ulemadan Şeyh Emin Efendi, Molla Fethullah və Şeyh Fethullah Efendilere də ziyade muhabbeti vardı.

§134

Van’da maruf ulema bulunmadığından Hasan Paşa’nın daveti üzerine Molla Said Van’a gitti. Van’da on beş sene kalarak aşâirin irşadı üçün aralarında seyahatle tedris və tederrüs vazifesiyle həyat geçirdi. Van’da bulunduğu müddet, Vali və memurîn ilə ihtilat edərək, bu asırda yalnız eski tarzdaki ilm-i kelâmın İslâm dini hakkındaki şek və şüphelerin reddine kâfi olmadığına kanaat hasıl etmiş və fünunun tahsiline lüzum görmüşdür. (Hâşiye )

§135

Bu kanaati hasıl ettiği o zamanda, ulûm-u müsbete denilen bütün fenleri tetebbua başlayarak çox qısa bir zamanda tarih, coğrafya, riyaziyat, jeoloji, fizik, kimya, astronomi, felsefe kimi ilimlerin esaslarını elde etmişdir. Bu ilimleri bir hocadan ders alarak deyil, yalnız öz mütalaası sayesinde hakkıyla anlamışdır.

§136

Mesela bir coğrafya muallimini, mübahaseye girişmeden evvel, iyirmi dörd saat içerisinde eline geçirdiyi bir coğrafya kitabını hıfzetmek suretiyle, ertesi gün Van Valisi merhum Tahir Paşa’nın konağında onu ilzam edər. Və yenə eyni surette bir muaraza neticesinde beş gün zarfında kimya-yı gayr-ı uzvîyi (inorganik kimya) elde edərək, kimya muallimiyle muarazaya girişir və onu da ilzam edər.

§137

İşte çox genç yaşındaki mezkûr hârikulâdeliklere və bahr-i umman halinde bir ilme mâlikiyetine şahit olan ehl-i ilim, Molla Said’e “Bediüzzaman” lakabını vermişdir. Bediüzzaman Van’da bulunduğu müddet zarfında, o zamana qədər edindiyi fikir və mütalaalar və ilmî və dinî tedris usûllerini görmək ilə və zamanın ehtiyac-ı zarurîlerini nazar-ı itibara almakla özünə mahsus bir usûl-ü tedris icad edər. Bu da həqiqətlər-i diniyeyi asrın fehmine uygun en yeni izah və beyan tarzlarıyla ispat etmək suretiyle talebelerini tenvir etmektir.

§138

Molla Said Van’da bulunduğu zamanlarda, bazı hususlarda o havalinin ulemasına muhalif bulunurdu. (Hâşiye ) Bu hususlar şunlardır:

§139

1- Kat’iyen heç kimseden hədiyyə olaraq para almamak və maaş hətta qəbul etməmək. Bəli, hayatta heç bir maddî mülkiyeti olmayıp fakir və kimsesiz və daimî nefiy və hapislerle çox sıkıntılı və dehşetli musibetler içerisinde yaşadığı halde, kimseden para və mukabelesiz hədiyyə almadığı, bilmüşahede görülmüşdür.

§140

2- Heç bir âlimden sual sormamak. Iyirmi sene zarfında, daima ancaq sorulanlara cavab vermişdi. Bu hususta özləri derlerdi ki: “Mən ulemanın ilmini inkâr etmem binaenaleyh özlərindən sual sormak fazladır. Mənim ilmimden şübhə edenler varsa sorsunlar, onlara cavab vereyim.”

§141

3- Yanında bulunan talebelerini eyni özü kimi zekât və hədiyyə almaktan men’etmək. Onları da yalnız rıza-yı İlahî üçün çalıştırırdı. Hattâ çox zamanlar, talebelerini öz iaşe ederdi.

§142

4- Daima mücerred kalmak və dünyada heç bir şeyle alâka peyda etməmək. Bunun içindir ki: “Bütün malımı bir elimle kaldırıp götürebilmeliyim.” demişdir. Bu halin səbəbi sorulunca “Bir zaman geləcək, hər kəs mənim halime gıpta edəcəkdir. Sâniyen, mal və servet mənə ləzzət vermir, dünyaya ancaq bir misafirhane nazarıyla bakıram.” derdi.

§143

Van’da bulunduğu vaxt, merhum Vali Tahir Paşa, Avrupa kitablarını tetebbu edərək özünə sualler tertip edib sorardı. Bunların hiçbirisini görmediyi və Türkçeyi də yeni konuşmaya başladığı halde, cavabında tereddüt etmezdi. Bir gün kitabları görür və Tahir Paşa’nın bunlardan sual tertip ettiğini anlayarak az bir zamanda kitabların muhtevasını elde edər.

§144

O zamanda en böyük gaye və düşüncesi, Mısır’daki Camiü’l-Ezhere mukabil Bitlis və Van’da “Medresetü’z-Zehra” isminde bir dârülfünun vücuda getirmekti. Bu teşebbüsünü kuvveden fiile çıkarmak niyetinde olub bunu tasarlırdı.

§145

Van’da yaz zamanlarını, Başit və Beytüşşebab namındaki yaylalarda geçirirdi. Bir gün Tahir Paşa’ya, mezkûr dağların başında temmuzda hətta buz bulunduğunu söyler. Tahir Paşa itiraz edər və “Temmuzda kat’iyen oralarda buz bulunmaz.” iddiasında bulunur. Yaylada iken bir gün bunu hatırlayarak Tahir Paşa’ya yazdığı ilk Türkçe mektubunda deyər:

§146

— Ey Paşa! Başit başında buz tuttu. Görmediyin şeyi inkâr etme. Hər şey sənin malûmatında münhasır deyildir, Vəssalam.

§147

Molla Said, aşiretler arasında olan herhangi bir geçimsizliği işitince hemen müdahale edərək irşad yoluyla hər iki tarafı da derhal barıştırırdı. Hattâ hükûmetin hətta barıştırmaktan âciz kaldığı Şeker Ağa ilə Mîran Reisi Mustafa Paşa’yı barıştırdı. Və Mustafa Paşa’ya:

§148

— Daha tövbe etmedin mi, deyə sorunca, Mustafa Paşa da cevaben:

§149

— Seyda! Ne söylerseniz sözünüzden çıkmam, demişdir.

§150

Mustafa Paşa, at ilə para teberru etmək istəyər. Bediüzzaman reddederek:

§151

— Indiyə qədər kimseden para almadığımı işitmediniz mi? Bâhusus sizin kimi zalimden necə para alırım? Və siz galiba tövbenizi bozdunuz, bu takdirde Cezire’ye ulaşamazsınız, demişdir.

§152

Və hakikaten Cezire’ye yetişmeden yolda öldüyünü haber alır.

§153

Bediüzzaman, riyaziyede hârikulâde bir sürat-i intikale mâlik idi. Herhangi bir müşkül meseleyi, zihnen hemen hallederdi. Hattâ cebir mukabele ilminde bir risale telif etmişdi. Tahir Paşa nezdinde hesap meseleleri münakaşa mevzuu olduğunda hesaba dair hangi mesele bahsedilse başkaları və en mahir kâtipler neticeyi bulamadan, Molla Said zihnen çıkarırdı. Çox defalar belə yarışlara girişir və umumunda daima birinci gelirdi. Bir defasında belə bir sual sordular:

§154

— On beş müslim, on beş gayr-ı müslim farz edilerek birbiri ardına dizilince bunlara yapılacaq hər kurada gayr-ı müslime isabet etmesi matlubdur. Necə taksim edilir?

§155

Bu suale cevaben:

§156

— Bunların yüz iyirmi dörd vaziyet-i muhtemelesi vardır, deyərək yapar.

§157

Hem də deyər:

§158

— Bundan daha müşkülünü də özüm icad ederim. İki min beş yüz vaziyet-i muhtemeleye göre yaparım.

§159

İki saat zarfında yüz adamdan əlli adet gayr-ı müslimi o vaziyette taksim edər ki daima kurayı gayr-ı müslime düşürür. Və hattâ beş yüz gayr-ı müslim olmakla iki yüz əlli min vaziyet-i muhtemele üzerine bir mesele çıkarttı və Tahir Paşa’ya göstererek bir risale şeklinde yazdı (Hâşiye ).

§160

Bediüzzaman Van’da bulunduğu zamanlarda, Vali Tahir Paşa ilə bazı gazetelerden havadis okurdu. Bilhassa İslâmiyet’i alâkadar eden hususlara dikkat ederdi. Van’daki ikameti esnasında, âlem-i İslâm’ın vaziyetini bir derece öğrenmiş bulunurdu. Bir gün Tahir Paşa bir gazetede bu müthiş haberi ona göstermişdi. Haber bu idi:

§161

İngiliz Meclis-i Mebusanında Müstemlekat Nâzırı, elinde Qurani-Kərim’i göstererek söylediyi bir nutukta:

§162

“Bu Kur’an, İslâmların elinde bulundukça biz onlara hâkim olamayız. Ne yapıp yapmalıyız, bu Kur’an’ı onların elinden kaldırmalıyız yaxud Müslümanları Kur’an’dan soğutmalıyız.” deyə hitabede bulunmuş.

§163

İşte bu müthiş haber, onda tarifin fevkinde bir təsir uyandırmıştı. İstidadı şimşek kimi alevli, duyguları və bütün letaifi uyanık və ilim, irfan, ihlas, cesaret və şecaat kimi hârika inayət və seciyelere mazhar olan Bediüzzaman’ın, bu havadis üzerine: “Kur’an’ın sönmez və söndürülmez manevî bir güneş hükmünde olduğunu, mən dünyaya ispat edəcəyəm və gösterəcəyəm!” deyə qüvvətli bir niyet ruhunda uyanır və bu sâikle çalışır. (Hâşiye )

§164

Bediüzzaman Şarkî Anadolu’da “Medresetü’z-Zehra” namında bir dârülfünun açmak, ya Van’da veyahut da Diyarbakır’da dârülfünun derecesinde bir medrese tesisine çalışmak üçün İstanbul’a geldi. İstanbul’a gelişini bir muharrir belə tasvir etmişdi: “Şark’ın yalçın kayalıklarından bir ateşpare-i zekâ, İstanbul âfakında tulû etti.”

§165

İstanbul’a gelmeden evvel bir gün Tahir Paşa:

§166

— Şark ulemasını ilzam edirsən lakin İstanbul’a gedib o denizdeki böyük balıklara da meydan okuyabiləcək misin, demişdi.

§167

İstanbul’a gəlir gəlməz ulemayı münazaraya davet etti. Bunun üzerine İstanbul’daki meşhur âlimler grup grup ziyarete gəlib sualler sorurlar və o, hepsinin də cavablarını sahih olaraq verirdi. Bundan maksadı, Şarkî Anadolu’daki ilim və irfan faaliyetine nazar-ı dikkati celbetmekti. Yoxsa Molla Said, kat’iyen hodfüruşluğu sevmezdi. Hər türlü gösteriş və âlâyişten müberra olaraq hərəkət ederdi. İlim, cesaret, hâfıza və zekâ itibarıyla çox hârika idi. Eyni derecede bəlkə daha ziyade olaraq hâlis və muhlis idi. Tasannu və tekellüften kat’iyen hoşlanmazdı. İstanbul’daki ikametgâhının kapısında belə bir levha asılı idi: “Burada hər müşkül halledilir, hər suale cavab verilir lakin sual sorulmaz.” (Hâşiye )

§168

İstanbul’da grup grup gelen ulemanın suallerini cevaplandırırdı. Genç yaşında belə bilâ-istisna bütün suallere cavab vermesi və gayet mukni və beliğ ifade və hârika hal və tavırlarıyla, ehl-i ilmi hayranlıkla takdire sevk edirdi. Və “Bediüzzaman” unvanına bihakkın lâyık görürlər və bu fevkalâde zatı, bir “nadire-i yaradılış” olaraq tavsif ediyorlardı.

§169

Hattâ bu zamanlarda Mısır Camiü’l-Ezher Üniversitesi reislerinden meşhur Şeyh Bahît Efendi İstanbul’a bir seyahat üçün geldiğinde; Kürdistan’ın sarp, yalçın kayaları arasından gələrək İstanbul’da bulunan Bediüzzaman Said Nursî’yi ilzam edemeyen İstanbul uleması, Şeyh Bahît’ten bu genç hocanın ilzam edilmesini istəyərlər. Şeyh Bahît də bu teklifi qəbul edərək bir münazara zemini arar. Və bir namaz vaxtı Ayasofya Camii’nden çıxıb çayhaneye oturulduğunda bunu fırsat telakki eden Şeyh Bahît Efendi, yanında ulema hazır bulunduğu halde Bediüzzaman’a hitaben:

§170

مَا تَقُولُ فٖى حَقِّ ال۟اَو۟رُوبَائِيَّةِ وَ ال۟عُث۟مَانِيَّةِ

§171

Yani “Avrupa və Osmanlılar hakkında ne diyorsunuz, fikriniz nedir?” deyər.

§172

Şeyh Bahît Efendi’nin bu sualden maksadı, Bediüzzaman’ın şek olmayan bir bahr-i umman kimi ilmini və ateşpare-i zekâsını tecrübe etmək deyil bəlkə zaman-ı istikbale ait şiddet-i ihatasını və idare-i âlemdeki siyasetini anlamaq idi. Buna qarşı Bediüzzaman’ın verdiyi cavab bu oldu:

§173

اِنَّ ال۟اَو۟رُوبَا حَامِلَةٌ بِال۟اِس۟لَامِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَو۟مًا مَا وَاِنَّ ال۟عُث۟مَانِيَّةَ حَامِلَةٌ بِال۟اَو۟رُوبَائِيَّةِ فَسَتَلِدُ يَو۟مًا مَا

§174

Yani “Avrupa, bir İslâm Devleti’ne hamiledir, günün birinde onu doğuracaq. Osmanlılar da Avrupa ilə hamiledir, o da onu doğuracaq.”

§175

Bu cevaba qarşı Şeyh Bahît Hazretleri:

§176

— Bu gençle münazara edilmez. Mən də eyni kanaatteyim. Lakin bu qədər veciz və beliğane bir tarzda ifade etmək ancaq Bediüzzaman’a hastır, demişdir.

§177

Bediüzzaman’ın İstanbul’da həyatı, bir derece siyasîdir. Siyaset yoluyla İslâmiyet’e hizmet ediləcək deyə kanaat beslirdi. Siyasî hayata karışması, İslâmiyet’e hizmet aşkının bir neticesi idi. Daima hürriyet taraftarı idi. Gördüğü haksızlıklardan dolayı Jön Türklere daima muhalefette bulunarak:

§178

— Siz dini incittiniz, gayretullaha dokundunuz, şeriatı tezyif ettiniz; neticesi vahim olacaqdır, deyə izhar-ı muhalefetten çekinmirdi.

§179

Hürriyet’ten sonra mücahid arkadaşlarıyla birlikdə İttihad-ı Muhammedî (asm) Cemiyeti’ni kurmuşlar, cemiyet çox qısa bir zamanda inkişafa başlamış hattâ Bediüzzaman’ın bir makalesiyle Adapazarı və İzmit havalisinde əlli min kişi cemiyete dâhil olmuştu.

§180

Hürriyeti, sû-i tefsir etməmək və meşrutiyeti, meşrutiyet-i meşrua olaraq qəbul etmək lâzım geldiğini ileri sürerek bu hususta dinî gazetelerde makaleler neşredir və hitabelerde bulunurdu. Bu makale və hitabeleri, emsalsiz denəcək qədər beliğ və mukni idi. Ehl-i ilim və ehl-i siyaset, Said Nursî’nin bu yazılarından və derslerinden çox istifadə etmişlerdir. O zamandaki intibah-ı millîyi, Anadolu və Asya’nın saadet-i dünyeviyesinin fecr-i sadıkı olaraq müjde verir lakin elden kaçmaması üçün evamir-i şer’iyeyi çabuk imtisal etmenin zarurî olduğunu ileri sürürdü. “Eğer meşrutiyeti, hürriyet-i şer’iye ilə qəbul etmezsek və elə tatbik edilmezse elimizden kaçacaq, müstebit bir idareye yerini terk edəcək.” deyə ihtar edirdi.

§181

O nutuk və makalelerden numune olaraq cüz’î bir kısmını buraya dercedirik:

§182

(Bediüzzaman Said Nursî’nin ilan-ı Hürriyet’in üçüncü gününde irticalen söylediyi və sonra Selanik’te Hürriyet Meydanı’nda tekrar ettiği və o zamanın gazetelerinin neşretdikləri nutkunun suretidir.)

§183

Ey hürriyet-i şer’î! Elə müthiş və lakin güzel və müjdeli bir sadâ ilə çağırırsan ki mənim kimi bir bedevîyi tabakat-ı gaflet altında yatmışken uyandırırsan. Sən olmasaydın mən və umum millet, zindan-ı esarette kalacaktık. Səni ömr-ü ebedî ilə tebşir edirəm. Əgər aynü’l-hayat-ı şeriatı menba-ı həyat yapsan və o cennette neşv ü nema bulsan bu millet-i mazlumenin də eski zamana nisbeten min derece terakki edeceğini müjde verirəm. Əgər hakkıyla səni rehber etse və ağraz-ı şahsî və fikr-i intikam ilə sizi lekedar etmezse…

§184

Yâ Rab! Ne saadetli bir kıyamet və ne güzel bir haşir ki وَ ال۟بَع۟ثُ بَع۟دَ ال۟مَو۟تِ hakikatinin kiçik bir misalini bu zaman bizə tasvir edir. Belə ki:

§185

Asya’nın və Ruməli’nin köşelerinde medfun olan medeniyet-i kadîme hayata başlamış, menfaatini mazarrat-ı umumiyede arayan və istibdadı arzu edenler يَا لَي۟تَنٖى كُن۟تُ تُرَابًا demeye başladılar. Yeni Hükûmet-i Meşrutamız mu’cize kimi doğduğu üçün inşâallah bir seneye qədər نُكَلِّمُ مَن۟ كَانَ فِى ال۟مَه۟دِ صَبِيًّا sırrına mazhar olacağız. Mütevekkilane, sabûrane tuttuğumuz otuz sene ramazan-ı sükûtun sevabıdır ki azapsız cennet-i terakki və medeniyet kapılarını bizə açmışdır. Hâkimiyet-i milliyenin beraat-i istihlali olan kanun-u şer’î, hâzin-i cənnət kimi bizi duhûle davet edir.

§186

Ey mazlum ihvan-ı vatan! Gidelim dâhil olalım.

§187

Birinci kapısı, şeriat dairesinde ittihad-ı kulûb

§188

İkincisi, muhabbet-i milliye

§189

Üçüncüsü, maarif

§190

Dördüncüsü, sa’y-i insanî

§191

Beşincisi, terk-i sefahettir.

§192

Ötekilerini sizin zihninize havale edirəm.

§193

…

§194

Əsla ey ihvan-ı vatan! Sefahetlerle və dinde lâübaliliklerle tekrar öldürmeyiniz. Və bütün efkâr-ı fâsideye və ahlâk-ı rezileye və desais-i şeytaniyeye və tabasbusata qarşı; şeriat-ı garra üzerine müesses olan kanun-u esasî Azrail hükmüne geçti, onları öldürdü. Əsla ey ihvan-ı vatan! İsrafat və hilaf-ı şeriat və lezaiz-i nâmeşrua ilə tekrar ihya etmeyiniz!

§195

Demək indiyə qədər mezarda idik, çürüyorduk. Indi bu ittihad-ı millet və meşrutiyet ilə rahm-ı madere geçtik, neşv ü nema bulacağız. Yüz bu qədər sene geri kaldığımız mesafe-i terakkiden inşâallah mu’cize-i Peygamberî ilə şimendifer-i kanun-u şer’iye-i esasiyeye amelen və burak-ı meşveret-i şer’iyeye fikren bineceğiz. Bu vahşet-engiz sahra-yı kebiri qısa zamanda tayyetmekle birlikdə, milel-i mütemeddine ilə omuz omuza müsabaka edeceğiz. Çünki onlar kâh öküz arabasına binmişler, yola gitmişler. Biz birdenbire şimendifer və balon kimi mebâdeyə bineceğiz, geçeceğiz. Bəlkə câmi’-i ahlâk-ı hasene olan həqiqət-i İslâmiyenin və istidad-ı fitrinin və feyz-i imanın və şiddet-i açlığın hazma verdiyi teshil yardımıyla fersah fersah geçeceğiz. Necə ki vaxtilə geçmişdik.

§196

Talebeliğin mənə verdiyi vazife ilə və hürriyetin ferman-ı mezuniyetiyle ihtar edirəm ki:

§197

Ey ebna-yı vatan! Hürriyeti sû-i tefsir etmeyiniz tâ elimizden kaçmasın. Və müteaffin olan eski esareti başqa kapta bizə içirmekle bizi boğmasın. (Hâşiye ) Çünki hürriyet, müraat-ı ahkâm və âdab-ı şeriat və ahlâk-ı hasene ilə tahakkuk edər və neşv ü nema bulur.

§198

…

§199

Bediüzzaman

§200

* * *

§201

Dinî Ceride: 77 5 Mart 1325 (18 Mart 1909)

§202

Şeriat-ı garra, kelâm-ı ezelîden geldiğinden ebede gidəcəkdir. Nefs-i emmarenin istibdad-ı rezilesinden selâmetimiz, İslâmiyet’e istinad iledir. O hablü’l-metine temessük iledir. Və haklı hürriyetten hakkıyla istifadə etmək, imandan istimdad iledir. Çünki Sâni’-i âlem’e hakkıyla abd və hizmetkâr olanın, halka bəndəlike tenezzül etmemesi gerektir. Hər kəs öz âleminde bir kumandan olduğundan âlem-i asgarında cihad-ı ekber ilə mükelleftir. Və ahlâk-ı Ahmediye ilə tahalluk və Sünnet-i Nebeviyeyi ihya ilə muvazzaftır.

§203

Ey evliya-i umûr! Tevfik isterseniz kavanin-i âdetullaha tevfik-i hərəkət ediniz. Yoxsa tevfiksizlik ilə cevab-ı red alacaqsanız. Çünki maruf umum enbiyanın memalik-i İslâmiye və Osmaniye’den zuhuru, qədər-i İlahînin bir işarə və remzidir ki bu memleket insanlarının makine-i tekemmülatının buharı diyanettir. Və bu Asya və Afrika tarlasının və Ruməli bostanının çiçəkləri, ziya-yı İslâmiyet’le neşv ü nema bulacaqdır. Dünya üçün din feda olunmaz. Gebermiş istibdadı muhafaza üçün vaxtilə mesail-i şeriat rüşvet verilirdi. Dinin meseleleri terk və feda edilmesinden zarardan başqa ne faydası görüldü? Milletin qəlb hastalığı zaaf-ı diyanettir. Bunu takviye ilə sıhhat bulabilir.

§204

Bizim cemaatimizin meşrebi: Muhabbete muhabbet və husumete husumettir. Yani beyne’l-İslâm muhabbete imdat və husumet askerini bozmaktır. Mesleğimiz isə ahlâk-ı Ahmediye ilə tahalluk və Sünnet-i Peygamberîyi ihya etmektir. Və rehberimiz şeriat-ı garra və kılıncımız da berahin-i kātıa və maksadımız i’lâ-i kelimetullahtır.

§205

Bediüzzaman

§206

* * *

§207

Dinî Ceride: 70 26 Şubat 1324 (Mart 1909)

§208

Biz Kalû Belâ’dan Cemiyet-i Muhammedî’de Dâhiliz

§209

Cihetü’l-vahdet-i ittihadımız tevhiddir. Peyman və yeminimiz imandır. Madam ki muvahhidiz, müttehidiz. Hər bir mü’min i’lâ-i kelimetullah ilə mükelleftir. Bu zamanda en böyük səbəbi, maddeten terakki etmektir. Çünki ecnebiler fünun və sanayi silahıyla bizi istibdad-ı manevîleri altında ezirlər. Biz də fen və sanat silahıyla i’lâ-i kelimetullahın en müthiş düşmanı olan cehil və möhtaclıq və ihtilaf-ı efkâra cihad edeceğiz. Amma cihad-ı haricîyi şeriat-ı garranın berahin-i kātıasının elmas kılınçlarına havale edeceğiz. Çünki medenilere galebe çalmaq ikna iledir, söz anlamayan vahşiler kimi icbar ilə deyildir. Biz muhabbet fedaileriyiz, husumete vaktimiz yoxdur.

§210

Meşrutiyet ki adalet və meşveret və kanunda inhisar-ı kuvvetten ibarettir. On üç asır evvel şeriat-ı garra teessüs ettiğinden ahkâmda Avrupa’ya dilencilik etmək, din-i İslâm’a böyük bir cinayettir. Və şimale müteveccihen namaz kılmak gibidir.

§211

Qüvvət kanunda olmalı. Yoxsa istibdat tevzi olunmuş olur.

§212

اِنَّ اللّٰهَ هُوَ ال۟قَوِىُّ ال۟مَتٖينُ hâkim və âmir-i vicdanî olmalı. O da marifet-i tam və medeniyet-i âmm veyahut din-i İslâm adı ilə olmalı. Yoxsa istibdat daima hüküm-ferma olacaqdır. İttifak hüdadadır, heva və heveste deyil. İnsanlar hür oldular amma yenə abdullahtırlar. Hər şey hür oldu.

§213

Başkasının kusuru, insanın kusuruna senet və özür ola bilməz. Yeis, mani-i herkemaldir. “Neme lâzım, başqası düşünsün.” istibdadın yadigârıdır…

§214

Bediüzzaman

§215

* * *

§216

İstanbul Hahambaşısı Yahudi Karasso ilə Bediüzzaman arasında Selanik’te cereyan eden bir konuşma sırasında, Karasso konuşmayı yarıda bırakarak dışarıya fırlamış və arkadaşlarına “Eğer yanında biraz daha kalsaydım az kalsın məni də Müslüman edəcək idi.” deyərək mağlubiyetini hayret və telaşla izhar etmişdir. Karasso ki Osmanlı İmparatorluğunu parçalamak üçün sinsi və tertipli bir şəkildə çalışan gizli bir teşkilata mensup olub ortada fevkalâde bir rol oynurdu. Karasso’nun Bediüzzaman’ı ziyaret etmekten maksadı, onu öz fikrine çevirmek və meş’um gayesine âlet etmək idi. Lakin heyhat!..

§217

* * *

§218

Nihayet menhus 31 Mart Hâdisesi meydana gəlir. Şeriat isteyen və o hâdisede ismi karışan on beş qədər hoca idam edilir. Bediüzzaman, onlar mahkeme binasının bahçesinde asılı durdukları və özü də pencereden onları gördüğü bir halde muhakeme olunur. Mahkeme reisi Hurşid Paşa sorar:

§219

— Sən də şeriat istemişsin?

§220

Bediüzzaman cavab verir:

§221

— Şeriatın bir hakikatine, min ruhum olsa feda etmeye hazırım! Çünki şeriat, sebeb-i saadet və adalet-i mahz və fazilettir. Lakin ihtilalcilerin isteyişi kimi deyil.

§222

Bediüzzaman’ın Divan-ı Harpteki bu kahramanca müdafaası, o zaman iki defa tabedilip neşredilmişdir. O dehşetli mahkemeden idamını beklerken beraet etmiş və mahkemeye teşekkür etmeyerek, yolda Bayezid’den tâ Sultanahmed’e qədər arkasında kalabalık bir halk kitlesi mevcud olduğu halde: “Zalimler üçün yaşasın cəhənnəm! Zalimler üçün yaşasın cəhənnəm!” nidalarıyla ilerlemişdir.

§223

Divan-ı Harpteki müdafaasının bir kısmı bu Tarihçe-i Hayat’ta yazılmışdır. Tâ ki 31 Mart Hâdisesi’nin içyüzü və Bediüzzaman’ın kahramanca müdafaası bir derece anlaşılabilsin.

§224

* * *

§225

İki Mekteb-i Musibet Şehadetnamesi yaxud Divan-ı Harb-i Örfî və Said Nursî adlı eserden parçalar:

§226

بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ

§227

وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ

§228

Vaktâ ki hürriyet divanelikle yâd olunurdu, zayıf istibdat tımarhaneyi mənə mektep eyledi.

§229

Vaktâ ki itidal, istikamet; irtica ilə iltibas olundu; meşrutiyette şiddetli istibdat, hapishaneyi mektep eyledi.

§230

Ey şehadetnamemi temaşa eden zevat! Lütfen ruh və hayalinizi misafireten, yeni medeniyete karışmış asabî bir bedevî talebenin hal-i ihtilalde olan cəsəd və dimağına gönderiniz. Tâ tahtie ilə hataya düşmeyiniz. 31 Mart Hâdisesi’nde Divan-ı Harb-i Örfîde dedim ki:

§231

— Mən talebeyim, onun üçün hər şeyi mizan-ı şeriatla muvazene edirəm. Mən milliyetimizi yalnız İslâmiyet bilirəm. Onun üçün hər şeyi də İslâmiyet nöqtə-i nazarından muhakeme edirəm.

§232

Mən hapishane denilen âlem-i berzahın kapısında dururken və darağacı denilen istasyonda âhirete giden şimendiferi beklerken, cemiyet-i beşeriyenin gaddarane hallerini tenkit edərək; deyil yalnız sizlərə bəlkə bu zamandaki nev-i mənî-beşere îrad etdiyim bir nutuktur. Onun üçün يَو۟مَ تُب۟لَى السَّرَٓائِرُ sırrınca kabr-i kalpten həqiqətlər çıplak çıktı. Nâmahrem olan kimseler nazar etmesin. Âhirete kemal-i iştiyakla müheyyayım, bu asılanlarla birlikdə gitmeye hazırım. Necə ki bir bedevî garaib-perest, İstanbul’un acayip və mehasinini işitmiş lakin görmemiş, necə kemal-i hâhişle görmeyi arzu edər; mən də ma’rez-i acayip və garaib olan âlem-i âhireti o hâhişle görmək istəyirəm. Indi də öyleyim. Məni oraya nefyetmek, mənə ceza deyil; sizin elinizden gelirse məni vicdanen tazip ediniz! Və illâ başqa surətlə azap, azap deyil, mənim üçün bir şandır!

§233

Bu hükûmet, zaman-ı istibdatta akla husumet edirdi; indi də hayata adâvet edir. Əgər hükûmet belə olursa yaşasın cünun, yaşasın mevt!.. Zalimler üçün də yaşasın cəhənnəm!.. Mən zaten bir zemin istiyordum ki efkârımı onda beyan edeyim. Indi bu Divan-ı Harb-i Örfî iyi bir zemin oldu.

§234

Bidayetlerde hamıdan sual olunduğu kimi Divan-ı Harpte mənə da sual ettiler: Sən də şeriat istemişsin?

§235

Dedim: Şeriatın bir hakikatine, min ruhum olsa feda etmeye hazırım! Çünki şeriat, sebeb-i saadet və adalet-i mahz və fazilettir. Lakin ihtilalcilerin isteyişi kimi deyil.

§236

Hem də dediler: İttihad-ı Muhammediye’ye (asm) dâhil misin?

§237

Dedim: Maaliftihar! En kiçik efradındanım. Lakin mənim tarif etdiyim vechile… O ittihattan olmayan, dinsizlerden başqa kimdir? Mənə gösterin.

§238

İşte o nutku indi neşredirəm. Tâ ki Meşrutiyet’i lekeden və ehl-i şeriatı meyusiyetten və ehl-i asrı tarih nazarında cehil və cünundan və həqiqəti evham və şüpheden kurtarayım. İşte başlıram:

§239

Dedim: Ey paşalar, zabitler! Hapsimi iktiza eden cinayetlerin icmali:

§240

اِذَا مَحَاسِنِى اللَّاتٖى اَدِلُّ بِهَا كَانَت۟ ذُنُوبٖى فَقُل۟ لٖى كَي۟فَ اَع۟تَذِرُ

§241

Yani medar-ı iftiharım olan mehasinim, indi günah sayılır. Artıq necə i’tizar edeyim, mütehayyirim.

§242

Mukaddime olaraq söylürəm: Mert olan cinayete tenezzül etməz. Əgər isnad olunsa cezadan korkmaz. Hem də haksız yere idam olunsam iki şehit sevabını kazanırım. Əgər hapiste kalsam belə hürriyeti lafızdan ibaret bulunan gaddar bir hükûmetin en rahat mevkii hapishane olsa gerektir. Mazlumiyetle ölmek, zalimiyetle yaşamaktan daha hayırlıdır.

§243

Bunu da derim ki: Siyaseti dinsizliğe âlet yapan bazı adamlar, kabahatlerini setr üçün başkasını irtica ilə və dinini siyasete âlet yapmakla itham edərlər. Şimdiki hafiyeler eskilerden beterdirler. Bunların sadakatine necə itimat olunur? Adalet onların sözlerine necə bina olunur? Hem də cerbeze ilə insan, adalet yaparken zulme düşür. Çünki insan kusursuz olmaz. Lakin uzun zamanda və efrad-ı kesîre içinde və tahallül-ü mehasinle ta’dil olunan müteferrik kusurları cerbeze ilə cem’edib bir zaman-ı vâhidde, bir şahs-ı vâhidden sudûrunu tevehhüm edərək şedit cezaya müstahak görür. Halbuki bu tarz, bir zulm-ü şedittir.

§244

Indi gelelim on bir buçuk cinayetlerimin ta’dadına: (Hâşiye )

§245

Geçen sene bidayet-i Hürriyet’te əlli altmış telgraf umum şark aşiretlerine sadaret vasıtasıyla çektim. Meali bu idi:

§246

“Meşrutiyet və kanun-u esasî işittiğiniz mesele isə həqiqi adalet və meşveret-i şer’iyeden ibarettir. Hüsn-ü telakki ediniz. Muhafazasına çalışınız. Çünki dünyevî saadetimiz meşrutiyettedir. Və istibdattan hamıdan çox biz zarardîdeyiz.”

§247

Hər yerden bu telgrafın cavabı, müsbet və güzel olaraq geldi.

§248

Demək Vilayat-ı Şarkiye’yi tenbih ettim, gafil bırakmadım. Tâ yeni bir istibdat onların gafletinden istifadə etmesin. Neme lâzım demediğimden cinayet işledim ki bu mahkemeye girdim…

§249

Ayasofya’da, Bayezid’de, Fatih’te, Süleymaniye’de umum ulema və talebeye hitaben müteaddid nutuklar ilə şeriatın və müsemma-yı meşrutiyetin münasebet-i həqiqiyesini izah və teşrih ettim. Və mütehakkimane istibdadın, şeriatla bir münasebeti olmadığını beyan ettim. Belə ki: سَيِّدُ ال۟قَو۟مِ خَادِمُهُم۟ Hadîsinin sırrıyla, şeriat âleme gelmiş tâ istibdadı və zalimane tahakkümü mahvetsin.

§250

Herhangi bir nutuk îrad ettim isə hər bir kelimesine kimsenin bir itirazı varsa bürhan ilə ispata hazırım. Və dedim ki: “Asıl şeriatın meslek-i həqiqisi, həqiqət-i meşrutiyet-i meşruadır.”

§251

Demək meşrutiyeti, delail-i şer’iye ilə qəbul ettim. Başqa medeniyetçiler kimi taklidî və hilaf-ı şeriat telakki etmedim. Və şeriatı rüşvet vermedim. Və ulema və şeriatı, Avrupa’nın zunûn-u fâsidesinden iktidarıma göre kurtarmaya çalıştığımdan cinayet ettim ki bu tarz muamelenizi gördüm…

§252

İstanbul’da iyirmi bine yaxın hemşehrilerimi –hammal və gafil və safdil olduklarından– bazı particiler onları iğfal ilə Vilayat-ı Şarkiye’yi lekedar etmelerinden korktum. Və hammalların umum yerlerini və kahvelerini gezdim. Geçen sene anlayacakları surette meşrutiyeti onlara telkin ettim. Bu mealde:

§253

“İstibdat, zulüm və tahakkümdür. Meşrutiyet, adalet və şeriattır. Padşah, Peygamberimizin emrine itaat etse və yoluna gitse halifedir. Biz də ona itaat edeceğiz. Yoxsa Peygambere tabi olmayıp zulmedenler, padşah da olsalar haydutturlar. Bizim düşmanımız cehalet, zaruret, ihtilaftır. Bu üç düşmana qarşı; sanat, marifet, ittifak silahıyla cihad edeceğiz. Və bizi bir cihette teyakkuza və terakkiye sevk eden həqiqi kardeşlerimiz Türklerle və komşularımızla dost olub el ele vereceğiz. Çünki husumette fenalık var, husumete vaktimiz yoxdur. Hükûmetin işine karışmayacağız. Çünki hikmet-i hükûmeti bilmirik.”

§254

İşte o hammalların, Avusturya’ya qarşı –mənim kimi bütün Avrupa’ya qarşı boykotları və en müşevveş və heyecanlı zamanlarda âkılane hareketlerinde bu nəsihətin təsiri olmuşdur.

§255

Padşaha qarşı irtibatlarını ta’dil etmeye və boykotajlarla Avrupa’ya qarşı harb-i iktisadî açmaya sebebiyet verdiğimden demək cinayet ettim ki bu belaya düştüm…

§256

Avrupa, bizdeki cehalet və taassup müsaadesiyle, şeriatı –hâşâ və kellâ– istibdada müsait zannettiklerinden, nihayet derecede kalben üzülmüşdüm. Onların zannını tekzip etmək üçün meşrutiyeti hamıdan çox şeriat adına alkışladım. Lâkin yenə korktum ki başqa bir istibdat tekrar o zannı tasdik edər deyə ne qədər kuvvetim varsa Ayasofya Camii’nde mebusana hitaben feryat ettim. Və söyledim ki:

§257

Meşrutiyeti, meşruiyet unvanı ilə telakki və telkin ediniz. Tâ yeni və gizli və dinsiz bir istibdat, pis eliyle o mübareği ağrazına siper etmekle lekedar etmesin. Hürriyeti, âdab-ı şeriatla takyid ediniz. Çünki cahil efrad və avam-ı nâs kayıtsız hür olsa, şartsız tam serbest olsa sefih və itaatsiz olur. Adalet namazında kıbleniz dörd mezhep olsun. Tâ ki namaz sahih ola. Çünki həqiqətlər-i meşrutiyetin sarahaten və zımnen və iznen dörd mezhepten istihracı mümkün olduğunu dava ettim.

§258

Mən ki bir âdi talebeyim. Ulemaya farz olan bir vazifeyi omuzuma aldım, demək cinayet ettim ki bu tokadı yedim…

§259

Gazeteler iki kıyas-ı fâsid cihetiyle və haysiyet kırıcı bir neşriyat ilə ahlâk-ı İslâmiyeyi sarstılar. Və efkâr-ı umumiyeyi pərişan ettiler. Mən də gazetelerle, onları reddeden makaleler neşrettim. Dedim ki:

§260

Ey gazeteciler! Edibler edepli olmalı hem də edeb-i İslâmiye ilə müteeddib olmalı. Və onların sözleri, kalb-i umumî-i müşterek-i milletten bîtarafane çıkmalı. Və matbuat nizamnamesini, vicdanınızdaki hiss-i diyanet və niyet-i hâlisa tanzim etməli. Halbuki siz iki kıyas-ı fâsidle yani taşrayı İstanbul’a və İstanbul’u Avrupa’ya kıyas edərək efkâr-ı umumiyeyi bataklığa düşürdünüz. Və şahsî garazları və fikr-i intikamı uyandırdınız. Çünki elifba okumayan çocuğa, felsefe-i tabiiye dersi verilmez. Və erkeğe, tiyatrocu karı libası yakışmaz. Və Avrupa’nın hissiyatı, İstanbul’da tatbik olunmaz. Akvamın ihtilafı; mekânların və aktarın tehalüfü, zamanların və asırların ihtilafı gibidir. Birisinin libası, ötekinin endamına gəlməz. Demək Fransız Böyük İhtilali, bizə tamamen hərəkət düsturu ola bilməz. Yanlışlık, tatbik-i nazariyat və mukteza-yı hali düşünmemekten çıkar.

§261

Mən ki ümmi bir köylüyüm, belə cerbezeli və mugalatalı və ağrazlı muharrirlere nəsihət ettim; demək cinayet işledim…

§262

Kaç defa böyük içtimalarda, heyecanları hissettim. Korktum ki avam-ı nâs, siyasete karışmakla asayişi ihlâl etsinler. Türkçeyi yeni öğrenen köylü bir talebenin lisanına yakışacaq lafızlarla heyecanı teskin ettim. Ezcümle: Bayezid’de talebenin içtimaında və Ayasofya mevlidinde və Ferah Tiyatrosundaki heyecana yetiştim. Bir derece heyecanı teskin ettim. Yoxsa bir fırtına daha olacaktı.

§263

Mən ki bedevî bir adamım. Medenilerin entrikalarını bildiyim halde işlerine karıştım. Demək cinayet ettim…

§264

İşittim, İttihad-ı Muhammedî (asm) adı ilə bir cemiyet teşekkül etmiş. Nihayet derecede korktum ki bu ism-i mübareğin altında bazılarının bir yanlış hareketi meydana gelsin. Sonra işittim, bu ism-i mübareği bazı mübarək zevat –Süheyl Paşa və Şeyh Sadık kimi zatlar– daha basit və sırf ibadəte və sünnet-i seniyeye tebaiyete nakletmişler. Və o siyasî cemiyetten kat’-ı alâka ettiler. Siyasete karışmayacaklar. Lâkin tekrar korktum, dedim: “Bu isim umumun hakkıdır, tahsis və tahdid qəbul etməz.” Mən necə ki dindar müteaddid cemiyete bir cihetle mensubum. Çünki maksatlarını bir gördüm. Kezalik o ism-i mübareğe intisap ettim. Lâkin tarif etdiyim və dâhil olduğum İttihad-ı Muhammedî’nin (asm) tarifi budur ki:

§265

Şarktan garba, cenuptan şimale uzanan bir silsile-i nurani ilə merbut bir dairedir. Dâhil olanlar da bu zamanda üç yüz milyondan ziyadedir. Bu ittihadın cihetü’l-vahdeti və irtibatı, tevhid-i İlahîdir. Peyman və yemini, imandır. Müntesipleri, Kalû Belâ’dan dâhil olan umum mü’minlerdir. Defter-i esmaları da Levh-i Mahfuz’dur. Bu ittihadın nâşir-i efkârı, umum kütüb-ü İslâmiyedir. Günlük gazeteleri də i’lâ-i kelimetullahı hedef-i maksat eden umum dinî gazetelerdir. Kulüp və encümenleri, cami və mescidlerdir və dinî medreseler və zikirhanelerdir. Merkezi də Haremeyn-i Şerifeyn’dir. Belə cemiyetin reisi, Fahr-i Âlem’dir (asm). Və mesleği, hər kəs öz nefsiyle mücahede yani ahlâk-ı Ahmediye (asm) ilə tahalluk və sünnet-i nebeviyeyi ihya və başkalara da muhabbet və –əgər zərər etmezse– nəsihət etmektir. Bu ittihadın nizamnamesi Sünnet-i Nebeviye və kanunnamesi evamir və nevahi-i şer’iyedir. Və kılınçları da berahin-i kātıadır. Çünki medenilere galebe çalmaq ikna iledir, icbar ilə deyildir. Taharri-i həqiqət, muhabbet iledir. Husumet isə vahşet və taassuba qarşı idi. Hedef və maksatları da i’lâ-i kelimetullahtır. Şeriatta yüzde doksan doqquz ahlâk, ibadət, âhiret və fazilete aittir. Yüzde bir nisbetinde siyasete mütealliktir, onu da ulü’l-emirlerimiz düşünsünler.

§266

Indi maksadımız, o silsile-i nuraniyeyi ihtizaza getirmekle, herkesi bir şevk-i hâhiş-i vicdaniye ilə tarîk-i terakkide kâbe-i kemalâta sevk etmektir. Çünki i’lâ-i kelimetullahın bu zamanda bir böyük səbəbi, maddeten terakki etmektir.

§267

İşte mən bu ittihadın efradındanım. Və bu ittihadın tezahürüne teşebbüs edenlerdenim. Yoxsa sebeb-i iftirak olan fırkalardan, partilerden değilim.

§268

Elhasıl: Sultan Selim’e biat etmişim. Onun ittihad-ı İslâm’daki fikrini qəbul ettim. Çünki o Vilayat-ı Şarkiye’yi ikaz etti. Onlar da ona biat ettiler. Şimdiki Şarklılar, o zamandaki Şarklılardır. Bu meselede seleflerim, Şeyh Cemaleddin-i Efganî, allâmelerden Mısır Müftüsü merhum Muhammed Abdüh, müfrit âlimlerden Ali Suavi, Hoca Tahsin və ittihad-ı İslâm’ı hedef tutan Namık Kemal və Sultan Selim’dir ki demiş:

§269

İhtilaf u tefrika endişesi

§270

Kûşe-i kabrimde hattâ bîqərar eyler məni

§271

İttihatken savlet-i a’dayı def’e çaremiz

§272

İttihat etmezse millet, dağdar eyler məni…

§273

Yavuz Sultan Selim

§274

Mən zâhiren buna teşebbüs ettim, iki maksad-ı azîm üçün:

§275

Birincisi: O ismi tahdid və tahsisten halâs etmək və umum mü’minlere şümulünü ilan etmək. Tâ ki tefrika düşmesin və evham çıkmasın.

§276

İkincisi: Bu geçen musibet-i azîmeye sebebiyet veren fırkaların iftirakının, tevhid ilə önüne set olmaktı. Vâ esefâ ki zaman fırsat vermedi. Sel geldi, məni də yıktı. Hem derdim: Bir yangın olsa bir parçasını söndürəcəyəm. Lakin hocalık elbisem də yandı. Və uhdesinden gelemediyim bir yalancı şöhret də maalmemnuniye ref’ oldu.

§277

Mən ki âdi bir adamım. Belə meclis-i mebusan və a’yan və vükelanın en mühim vazifelerini düşündürəcək bir emri, uhdeme aldım. Demək cinayet ettim…

§278

Mən işittim ki əsgərlər bazı cemiyetlere intisap edirlər. Yeniçerilerin hâdise-i müthişesi hatırıma geldi. Gayet telaş ettim. Bir gazetede yazdım ki:

§279

Indi en mukaddes cemiyet, ehl-i iman askerlerin cemiyetidir. Umum mü’min və fedakâr askerlerin mesleğine girenler, neferden seraskere qədər dâhildir. Çünki ittihat, uhuvvet, itaat, muhabbet və i’lâ-i kelimetullah, dünyanın en mukaddes cemiyetinin maksadıdır. Umum mü’min əsgərlər tamamıyla bu maksada mazhardırlar. Əsgərlər merkezdir. Millet və cemiyet onlara intisap etmək lâzımdır. Sair cemiyetler milleti, əsgər kimi mazhar-ı muhabbet və uhuvvet etmək içindir. Amma ittihad-ı Muhammedî (asm) ki umum mü’minlere şâmildir. Cemiyet və fırka deyildir. Merkezi və saff-ı evveli gaziler, şehitler, âlimler, mürşidler teşkil edir. Heç bir mü’min və fedakâr əsgər –zabit olsun, nefer olsun– hariç deyil ki tâ intisaba lüzum kalsın. Lâkin bazı cemiyet-i hayriye, özünə İttihad-ı Muhammedî diyebilir. Buna karışmam.

§280

Mən ki âdi bir talebeyim. Belə böyük ulemanın vazifelerini gasbettim. Demək cinayet ettim…

§281

Mart’ın 31’inci günündeki dehşetli hareketi, iki üç dakika uzaqdan temaşa ettim. Müteaddid metalibi işittim. Lakin yeddi renk süratle çevrilse yalnız beyaz göründüğü kimi; o ayrı ayrı matlablardaki fesadatı binden bire indiren və avamı anarşilikten kurtaran və efrad elinde kalan umum siyaseti, mu’cize kimi muhafaza eden lafz-ı şeriat yalnız göründü.

§282

Anladım iş fena, itaat muhtel, nəsihət tesirsizdir. Yoxsa hər vaxt kimi yenə o ateşin söndürülmesine teşebbüs edecektim. Lakin sadə xalq çox, bizim hemşehriler gafil və safdil; mən də şöhret-i kâzibe ilə görünürəm. Üç dakikadan sonra çekildim. Bakırköyü’ne gittim. Tâ məni tanıyanlar karışmasınlar. Rast gelenlere də karışmamak tavsiye ettim. Əgər zerre miktar dahlim olsaydı zaten elbisem məni ilan edir, istemediyim bir şöhret də məni hər kəsə gösterirdi. Bu bax çox böyük görünecektim. Bəlkə Ayastafanos’a qədər tək başıma olsun Hərəkət Ordusuna mukabele edərək ispat-ı vücud edecektim, merdane ölecektim. O vaxt dahlim bedihî olurdu. Tahkike lüzum kalmazdı.

§283

İkinci günde bir ukde-i hayatımız olan itaat-i askeriyeden sual ettim. Dediler ki: “Askerlerin zabitleri əsgər kıyafetine girmiş. İtaat çox bozulmamış.”

§284

Tekrar sual ettim: “Kaç zabit vurulmuş?” Məni aldattılar, dediler: “Yalnız dörd tane. Onlar da müstebit imişler. Hem şeriatın âdab və hududu icra olunacaq.”

§285

Bir də gazetelere baktım, onlar da o kıyamı meşru kimi tasvir ediyorlardı. Mən də bir cihette sevindim. Çünki en mukaddes maksadım, şeriatın ahkâmını tamamen icra və tatbiktir. Lakin itaat-i askeriyeye halel geldiğinden, nihayet derecede meyus və müteessir oldum. Və umum gazetelerle əsgərliyə hitaben neşrettim ki:

§286

“Ey əsgərlər! Zabitleriniz bir günah ilə nefislerine zulmediyorlarsa siz, o itaatsizlikle otuz milyon Osmanlı və üç yüz milyon nüfus-u İslâmiyenin haklarına bir nevi zulmediyorsunuz. Çünki umum İslâm və Osmanlıların haysiyet, saadet və bayrak-ı tevhidi, bu zamanda bir cihette sizin itaatinizle kaimdir. Hem də şeriat istiyorsunuz. Lakin itaatsizlikle şeriata muhalefet ediyorsunuz.”

§287

Mən onların hareketini, şecaatlerini okşadım. Çünki efkâr-ı umumiyenin yalancı tercümanı olan gazeteler, nazarımıza hareketlerini meşru göstermişlerdi. Mən də takdir ilə birlikdə, nasihatimi bir derece təsir ettirdim. İsyanı bir derece bastırdım. Yoxsa belə âsân olmazdı.

§288

Mən ki bilfiil tımarhaneyi ziyaret etmiş bir adamım “Neme lâzım, belə işleri akıllılar düşünsün.” demediğimden cinayet ettim…

§289

Harbiye Nezaretindeki əsgərlər içine cuma günü ulema ilə birlikdə gittim. Gayet müessir nutuklarla səkkiz tabur askeri itaate getirdim. Nasihatlerim tesirini sonradan gösterdi. İşte nutkun surəti:

§290

Ey asakir-i muvahhidîn! Otuz milyon Osmanlı və üç yüz milyon İslâm’ın namusu və haysiyeti və saadeti və bayrak-ı tevhidi, bir cihette sizin itaatinize vâbestedir. Sizin zabitleriniz bir günah ilə öz nəfsinə zulmetse siz bu itaatsizlikle üç yüz milyon İslâm’a zulmediyorsunuz. Çünki bu itaatsizlikle uhuvvet-i İslâmiyeyi tehlikeye atıyorsunuz.

§291

bilin ki: Əsgər ocağı cesîm və muntazam bir fabrikaya benzer. Bir çark itaatsizlik etse bütün fabrika herc ü merc olur. Əsgər neferatı siyasete karışmaz. Yeniçeriler şahittir. Siz şeriat dersiniz, halbuki şeriata muhalefet ediyorsunuz və lekedar ediyorsunuz. Şeriatla, Kur’an’la, hadîsle, hikmetle, tecrübeyle sabittir ki: Sağlam dindar, hakperest ulü’l-emre itaat farzdır. Sizin ulü’l-emriniz, üstadınız zabitlerinizdir.

§292

Necə ki mahir mühendis, hâzık tabip bir cihette günahkâr olsalar tıp və hendeselerine zərər verməz. Kezalik münevverü’l-efkâr və fenn-i harbe aşina, mektepli, hamiyetli, mü’min zabitlerinizin bir cüz’î nâmeşru hareketi üçün itaatinize halel vermekle Osmanlılara, İslâmlara zulmetmeyiniz! Çünki itaatsizlik yalnız bir zulüm deyil, milyonlarca nüfusun hakkına bir nevi tecavüz deməkdir. Bilirsiniz ki bu zamanda bayrak-ı tevhid-i İlahî sizin yed-i şecaatinizdedir. O yed’in qüvvəti də itaat və nizam-nizam-intizamdır. Çünki min muntazam və mutî əsgər, yüz min başıbozuğa mukabildir. Ne hâcet, yüz sene zarfında otuz milyon nüfusun vücuda getirmediyi belə çoxlu kan döktüren inkılabları siz itaatinizle kan dökmeden yaptınız.

§293

Bunu da söylürəm ki: Hamiyetli və münevverü’l-fikir bir zabiti zayi etmək, manevî kuvvetinizi zayi etmektir. Çünki indi hüküm-ferma, şecaat-i imaniye və akliye və fenniyedir. Bazen bir münevverü’l-fikir, yüze mukabildir. Ecnebiler sizə bu şecaatle galebeye çalışırlar. Yalnız şecaat-i fitriye kâfi deyil.

§294

Elhasıl: Fahr-i Âlem’in fermanını sizə tebliğ edirəm ki: İtaat farzdır. Zabitinize isyan etmeyiniz. Yaşasın əsgərlər!.. Yaşasın meşruta-i meşrua!..

§295

Demək ki mən, bu qədər âlim varken belə mühim vazifeleri deruhte ettiğimden cinayet ettim…

§296

Mən Vilayat-ı Şarkiye’de aşiretlerin hal-i perişaniyetini görüyordum. Anladım ki: Dünyevî saadetimiz, bir cihetle fünun-u cedide-i medeniye ilə olacaq. O fünunun da gayr-ı müteaffin bir mecrası ulema və bir menbaı da medreseler olmaq lâzımdır. Tâ ulema-i din, fünun ilə ünsiyet peyda etsin. Çünki o vilayatta nim-bedevî vatandaşların zimam-ı ihtiyarı, ulema elindedir.

§297

Və o sâik ilə Dersaadet’e geldim. Saadet tevehhümü ilə o vaxtte –indi münkasım olmuş, şiddetlenmiş olan– istibdatlar, merhum Sultan-ı Mahlu’a isnad edildiyi halde; onun Zaptiye Nâzırı ilə mənə verdiyi maaş və ihsan-ı şahanesini qəbul etmedim, reddettim. Hata ettim. Lakin o hatam, medrese ilmi ilə dünya malını isteyenlerin yanlışlarını göstermekle xeyr oldu. Aklımı feda ettim, hürriyetimi terk etmedim. O şəfqətli sultana boyun eğmedim. Şahsî menfaatimi terk ettim.

§298

Şimdiki sivrisinekler məni cebirle deyil, muhabbetle özlərinə müttefik edebilirler. Bir buçuk senedir burada memleketimin neşr-i maarifi üçün çalışıram. İstanbul’un ekserisi bunu bilir.

§299

Mən ki bir hammalın oğluyum. Bu qədər dünya mənə müyesser iken öz nəfsimi hammal oğulluğundan və möhtaclıq-ı halden çıkarmadım. Və dünya ilə kökleşemediyim və en sevdiyim mevki olan Vilayat-ı Şarkiye’nin yüksək dağlarını terk etmekle millet üçün tımarhaneye və tevkifhaneye və meşrutiyet zamanında işkenceli hapishaneye düşmeme sebebiyet veren elə umûrlara teşebbüs etmekle böyük bir cinayet eyledim ki bu dehşetli mahkemeye girdim!..

§300

Belə ki: Daire-i İslâm’ın merkezi və rabıtası olan nöqtə-i hilafeti elinden kaçırmamak fikriyle və sâbık sultan merhum Abdülhamid Han Hazretleri, sâbık içtimaî kusuratını derk ilə nedamet edərək qəbul-ü nəsihətə istidat kesbetmiş zannıyla və “Aslah tarîk, musalahadır.” mülahazasıyla, şimdiki en çox ağraz və infialata mebde və toxum olan bu vukua gelen şiddet suretini daha ahsen surette düşündüyümden, merhum Sultan-ı Sâbık’a, ceride dili ilə söyledim ki:

§301

“Münhasif Yıldız’ı dârülfünun et, tâ Süreyya qədər âlî olsun! Və oraya seyyahlar, zebaniler yerine, ehl-i həqiqət melâike-i rəhməti yerleştir; tâ cənnət kimi olsun! Və Yıldız’daki milletin sənə hədiyyə ettiği servetini, milletin baş hastalığı olan cehaletini tedavi üçün böyük dinî dârülfünunlara sarf ilə millete iade et və milletin mürüvvet və muhabbetine itimat et. Çünki sənin şahane idarene millet mütekeffildir. Bu ömürden sonra sırf âhireti düşünmək lâzım. Dünya səni terk etmeden evvel sən dünyayı terk et! Zekâtü’l-ömrü, ömr-ü sânî yolunda sarf eyle.”

§302

“Şimdi muvazene edelim: Yıldız, eğlence yeri olmalı və ya dârülfünun olmalı? Və içinde seyyahlar gezməli və ya ulema tedris etməli? Və gasbedilmiş olmalı veyahut hədiyyə edilmiş olmalı? Hangisi daha iyidir? İnsaf sahipleri hükmetsin.”

§303

Mən ki bir gedayım, bir böyük padşaha nəsihət ettim, demək yarı cinayet ettim.

§304

Cinayetin o biri yarısını söylemek zamanı gelmedi. (Hâşiye )

§305

Yazık! Eyvahlar olsun! Saadetimiz olan meşrutiyet-i meşrua, bir menba-ı hayat-ı içtimaiyemiz və İslâmiyet’e uygun olan maarif-i cedideye, millet nihayet derecede müştak və susamış olduğu halde, bu hâdisede ifrat-perver olanlar meşrutiyete garazlar karıştırmakla və fikren münevver olanlar da dinsizce harekât-ı laubaliyane ilə milletin rağbetine qarşı maatteessüf set çektiler. Bu seddi çekenler, ref’ etmelidirler. Vatan adına rica olunur.

§306

Ey paşalar, zabitler! Bu on bir buçuk cinayetin şahitleri binlerle adamdır. Bəlkə bazılarına İstanbul’un yarısı şahittir. Bu on bir buçuk cinayetin cezasına rıza ilə birlikdə, on bir buçuk sualime də cavab isterim. İşte bu seyyiatıma bedel bir hasenem də var. Söyleyəcəyəm:

§307

Hər kəsin şevkini kıran və neşesini kaçıran və ağrazlar və taraftarlıklar hissini uyandıran və sebeb-i tefrika olan ırkçılık cem’iyat-ı avamiye teşkiline sebebiyet veren və ismi meşrutiyet və manası istibdat olan və “İttihat və Terakki” adını də lekedar eden buradaki şube-i müstebidaneye muhalefet ettim.

§308

Hər kəsin bir fikri var. İşte sulh-u umumî, aff-ı umumî və ref’-i imtiyaz lâzım. Tâ ki biri bir imtiyaz ilə başkasına haşerat nazarıyla bakmakla nifak çıkmasın.

§309

Fahir olmasın, derim: Biz ki həqiqi Müslüman’ız. Aldanırız lakin aldatmayız. Bir həyat üçün yalana tenezzül etmeyiz. Çünki bilirik ki:

§310

اِنَّمَا ال۟حٖيلَةُ فٖى تَر۟كِ ال۟حِيَلِ

§311

Lakin meşru, həqiqi meşrutiyetin müsemmasına ahd u peyman ettiğimden istibdat ne şəkildə olursa olsun, meşrutiyet libası giysin və adını taksın; rast gelsem sille vuracağam.

§312

Fikrimce meşrutiyetin düşmanı; meşrutiyeti gaddar, çirkin və hilaf-ı şeriat göstermekle meşveretin də düşmanlarını çox edenlerdir. “Tebeddül-ü esma ilə həqiqətlər tebeddül etməz.”

§313

En böyük hata, insan özünü hatasız zannetmek olduğundan hatamı itiraf ederim ki nâsın nasihatini qəbul etmeden nâsa nəsihəti qəbul ettirmek istədim. Nəfsimi irşad etmeden başkasının irşadına çalıştığımdan emr-i bi’l-marufu tesirsiz etmekle tenzil ettim.

§314

Hem də tecrübe ilə sabittir ki: Ceza bir kusurun neticesidir. Lakin bazen o kusur, işlenmemiş başqa kusurun surətində özünü gösterir. O adam masum iken cezaya müstahak olur. Allah musibet verir, hapse atar, adalet edər. Lakin hâkim ona ceza verir, zulmeder.

§315

Ey ulü’l-emr! Bir haysiyetim vardı, onunla İslâmiyet milliyetine hizmet edecektim; kırdınız. Öz özünə olmuş, istemediyim bir şöhret-i kâzibem vardı; onunla avama nəsihəti təsir ettiriyordum, maalmemnuniye mahvettiniz. Indi usandığım bir hayat-ı zaîfem var. Kahrolayım, əgər idama esirger isem. Mert olmayayım, əgər ölmeye gülmekle gitmezsem.

§316

Sureten mahkûmiyetim, vicdanen mahkûmiyetinizi intac edəcəkdir. Bu hal mənə zərər deyil bəlkə şandır. Lakin millete zərər ettiniz. Çünki nasihatimdeki təsiri kırdınız. Sâniyen: Kendinize zarardır. Çünki hasmınızın elinde bir hüccet-i kātıa olurum. Məni mihenk taşına vurdunuz. Əcəba fırka-i hâlisa dediğiniz adamlar belə mihenge vurulsalar kaç tanesi sağlam çıkacaqdır.

§317

Əgər meşrutiyet, bir fırkanın istibdadından ibaret isə və hilaf-ı şeriat hərəkət isə فَل۟يَش۟هَدِ الثَّقَلَانِ اَنّٖى مُر۟تَجِعٌ (Hâşiye ) Çünki yalanlarla ittihat yalandır və ifsadat üzerine müesses olan ism-i meşrutiyet fâsiddir. Müsemma-yı meşrutiyet; hak, sıdk və imtiyazsızlık üzerine beka bulacaqdır.

§318

…

§319

31 Mart Hâdisesi denilen o sâıka və müthiş fırtına, esbab-ı adîde tahtında elə bir istidad-ı tabiîyi müheyya etmişdi ki neticesi herc ü merc olduğu halde, min indillah ehl-i kıyamın lisanına daima mu’cizesini gösteren ism-i şeriat geldi. O fırtınayı gayet hafif geçirdiğinden Nisan’ın nısfından sonraki gazeteleri indallah mahkûm edir. Çünki o hâdiseye sebebiyet veren yeddi mesele və onunla birlikdə yeddi hal nazar-ı mütalaaya alınsa həqiqət tezahür edər. Onlar da bunlardır:

§320

1- Yüzde doksanı İttihat və Terakki’nin aleyhinde hem onların tahakkümü və istibdadı aleyhinde bir hərəkət idi.

§321

2- Fırkaların meydan-ı münakaşatı olan vükelayı tebdil idi.

§322

3- Sultan-ı mazlumu sukut-u musammemden kurtarmaktı.

§323

4- Hissiyat-ı askeriyenin və âdab-ı dindaranelerinin muhalif telkinatının önüne set çekmekti.

§324

5- çoxlu büyütülen Hasan Fehmi Bey’in kātilini meydana çıkarmaktı.

§325

6- Kadro haricine çıkanları və alay zabitlerini mağdur etmemekti.

§326

7- Hürriyeti, sefahete şümulünü men’ və âdab-ı şeriatla tahdid və avamın siyaset-i şer’î bildikleri yalnız kısas və kat’-ı yed haddini icra idi.

§327

Lakin zemin bataklık və dâm (tuzak) və plan serilmişdi. Mukaddes olan itaat-i askeriye feda edildi. Üssü’l-esas esbab, fırkaların taraftarane və garazkârane münakaşatı və gazetelerin belâgat yerine mübalağat və yalan və ifrat-perverane keşmekeşleri idi. Bu metalib-i seb’ada; necə ki yeddi renk çevrilse yalnız beyaz görünür, bunda da yalnız ziya-yı şeriat-ı beyza tecelli etti, fesadın önüne set çekti.

§328

…

§329

Bütün kuvvetimle derim ki: Terakkimiz ancaq milliyetimiz olan İslâmiyet’in terakkisiyle və həqiqətlər-i şeriatın tecellisiyledir. Yoxsa “Yürüyüşünü terk etti, başkasının da yürüyüşünü öğrenmedi.” olan darb-ı mesele mâsadak olacağız.

§330

Bəli, hem şan və şeref-i millet-i İslâmiye hem sevab-ı âhiret hem hamiyet-i milliye hem hamiyet-i İslâmiye hem hubb-u vatan hem hubb-u din ilə mütehassis olmalıyıq.

§331

Ey paşalar, zabitler! Cinayetlerime ceza və indi suallerime də cavab isterim. İslâmiyet isə insaniyet-i kübra və şeriat isə medeniyet-i fuzla (en faziletli medeniyet) olduğundan âlem-i İslâmiyet, medine-i fâzıla-i Eflatuniye olmaya sezadır.

§332

Birinci Sual: (Hâşiye ) Gazetelerin aldatmalarıyla meşru bilerek, buradaki görenek və âdâta binaen cereyan-ı umumîye kapılan safdillerin cezası nedir?

§333

İkinci Sual: Bir insan yılan suretine girse yaxud bir veli haydut kıyafetine girse veyahut meşrutiyet, istibdat şekline girse ona taarruz edenlerin cezası nedir? Bəlkə hakikaten onlar yılandırlar, haydutturlar və istibdattırlar.

§334

Üçüncü Sual: Əcəba müstebit yalnız bir şahıs mı olur? Müteaddid şahıslar müstebit olmaz mı? Bence qüvvət kanunda olmalı, yoxsa istibdat münkasım olmuş olur. Və komitecilikle tam şiddetlenir.

§335

Dördüncü Sual: Bir masumu idam etmək mi yoxsa on caniyi affetmek mi daha zarardır?

§336

Beşinci Sual: Maddî tazyikler, ehl-i meslek və fikre galebe etmediyi kimi daha ziyade nifak və tefrika verməz mi?

§337

Altıncı Sual: Bir maden-i hayat-ı içtimaiyemiz olan ittihad-ı millet, ref’-i imtiyazdan başqa ne ilə olur?

§338

Yeddinci Sual: Müsavatı ihlâl və yalnız bazılara tahsis və haklarında kanunu tamamıyla tatbik etmək zâhiren adalet iken, bir cihette əcəba müsavatsızlıkla zulüm və garaz olmaz mı? Hem də tebrie və tahliye ilə masumiyetleri tebeyyün eden ekser-i mahpusînin bəlkə yüzde sekseni masum iken əcəba ekseriyet nöqtə-i nazarında bu hal hüküm-ferma olsa garaz və fikr-i intikam olmaz mı? Divan-ı Harbe diyəcəyəm yox, ihbar edenler düşünsünler.

§339

Səkkizinci Sual: Bir fırka özünə bir imtiyaz taksa, hər kəsin en hassas nöqtə-i asabiyesine daima dokundura dokundura zorla herkesi meşrutiyete muhalif kimi gösterse və hər kəs də onların özlərinə taktığı ism-i meşrutiyet altında olan muannid istibdada ilişmiş isə əcəba kabahat kimdedir?

§340

Doqquzuncu Sual: Əcəba bahçıvan bir bahçenin kapısını açsa, hər kəsə ibahe etse, sonra da zayiat vuku bulsa kabahat kimdedir?

§341

Onuncu Sual: Fikir və söz hürriyeti verilse, sonra da muaheze olunsa əcəba biçarə milleti ateşe atmak üçün bir plan olmaz mı? Belə olmasa idi başqa bahaneyle mevki-i tatbike konulacağı hayale gəlməz mi idi?

§342

On Birinci Sual: Hər kəs meşrutiyete yemin edir. Halbuki ya müsemma-yı meşrutiyete öz muhalif və ya muhalefet edenlere qarşı sükût etse əcəba keffaret-i yemin vermək lâzım gəlməz mi? Və millet yalancı olmaz mı? Və masum olan efkâr-ı umumiye; yalancı, bunak və gayr-ı mümeyyiz addolunmaz mı?

§343

Elhasıl: Şedit bir istibdat və tahakküm, cehalet cihetiyle indi hüküm-fermadır. Güya istibdat və hafiyelik tenasüh etmiş. Və maksat da Sultan Abdülhamid’den istirdad-ı hürriyet değilmiş. Bəlkə hafif və az istibdadı, şiddetli və kesretli yapmakmış!

§344

Yarım Sual: Nazik və zayıf bir vücud ki sivrisineklerin və arıların ısırmasına tahammül edemediyi üçün gayet telaş və zahmetle onları def’e çalışırken biri çıksa dese ki: “Maksadı sivrisinekleri, arıları def’etmək deyil bəlkə böyük arslanı ikaz edib özünə musallat etmək istəyər.” Əcəba belə demekle, hangi ahmağı kandıracaqdır?

§345

Sualin digər yarısı çıkmaya izin yoxdur.

§346

Ey paşalar, zabitler! Bütün kuvvetimle derim ki:

§347

Gazetelerde neşretdiyim umum makalatımdaki umum həqiqətlərte nihayet derecede musırrım. Əgər zaman-ı mazi canibinden, asr-ı saadet mahkemesinden adaletname-i şeriatla davet olunsam; neşretdiyim həqiqətləri eynilə ibraz edəcəyəm. Olsa olsa o zamanın ilcaatının modasına göre bir libas giydirəcəyəm.

§348

Əgər müstakbel tarafından üç yüz sene sonraki tenkidat-ı ukalâ mahkemesinden tarih celbnamesiyle celbolunsam, yenə bu həqiqətləri tevessü və inbisat ilə çatlayan bazı yerlerini yamalamakla birlikdə, taze olaraq orada da gösterəcəyəm.

§349

Demək, həqiqət tahavvül etməz; həqiqət haktır.

§350

اَل۟حَقُّ يَع۟لُو وَلَا يُع۟لٰى عَلَي۟هِ

§351

Millet uyanmış, mugalata və cerbeze ilə iğfal olunsa devam etmeyəcəkdir. Həqiqət telakki olunan hayalin ömrü kısadır. Feveran eden efkâr-ı umumiye ilə o aldatmalar və mugalatalar dağılacaq və həqiqət meydana çıkacaqdır inşâallah.

§352

Sizin işkenceli hapishanenizin hali; zaman müthiş, mekân muvahhiş, mahpusîn mütevahhiş, gazeteler mürcif, efkâr müşevveş, qəlblər hazîn, vicdanlar müteessir və meyus, bidayet-i halde memurlar şematetli, nöbetçiler müz’iç olmakla birlikdə vicdanım məni tazip etmediyi üçün o hal mənə eğlence kimi idi. Musibetlerin tenevvüü, musikînin nağmelerinin tenevvüü kimi mənə gelirdi.

§353

Hem də geçen sene tımarhanede tahsil etdiyim dersi, indi bu mektepte itmam ettim. Musibet zamanının uzunluğundan uzun dersler gördüm. Dünyanın ruhanî ləzzəti olan hüzn-ü masumane və mazlumaneden, zayıfa şəfqət və gadre şiddet-i nefret dersini aldım.

§354

Ümidim kavîdir ki: Çox masumların kalplerinden hararet-i hüzün ilə tebahhur eden “Ây! Vây!” və “Âh!”lar, rahmetli bir bulut teşkil edəcəkdir. Və âlem-i İslâm’daki yeni yeni İslâm devletlerinin teşekkülleriyle o rahmetli bulut teşekküle başlamışdır.

§355

Əgər medeniyet belə haysiyet kırıcı tecavüzlere və nifak verici iftiralara və insafsızcasına intikam fikirlerine və şeytancasına mugalatalara və diyanette lâübalicesine hareketlere müsait bir zemin isə hər kəs şahit olsun ki o saadet-saray-ı medeniyet tesmiye olunan belə mahall-i ağraza bedel, vilayat-ı şarkiyenin hürriyet-i mutlakanın meydanı olan yüksək dağlarındaki bedeviyet və vahşet çadırlarını tercih edirəm. Çünki bu mimsiz medeniyette görmediyim hürriyet-i fikir və serbestî-i kelâm və hüsn-ü niyet və salamatlıq-i qəlb, Şarkî Anadolu’nun dağlarında tam manasıyla hüküm-fermadır.

§356

Bildiğime göre edibler edepli olurlar. Edepsiz bazı gazeteleri nâşir-i ağraz görürəm. Əgər edep belə isə və efkâr-ı umumiye belə karmakarışık olsa şahit olunuz ki belə edebiyattan vazgeçtim. Bunda da dâhil değilim. Vatanımın yüksək dağlarında yani Başit başındaki ecram və elvah-ı âlemi, gazetelere bedel mütalaa edəcəyəm.

§357

Muarradır feza-yı feyzimiz şeyn-i temennadan

§358

Bizə dâd-ı ezeldir, zîrden bâlâdan istiğna

§359

Çekildik neşvə-i ümitten, tûl-i emellerden

§360

Elə mecnunuz ki ettik vuslat-ı leyladan istiğna…

§361

Tenbih: Medeniyetten istifam, sizi düşündürəcək. Bəli, belə istibdat və sefahete və zilletle memzuç medeniyete, bedeviyeti tercih edirəm. Bu medeniyet, eşhası fakir və sefih və ahlâksız edər. Lakin həqiqi medeniyet nev-i insanın terakki və tekemmülüne və mahiyet-i neviyesinin kuvveden fiile çıkmasına hizmet ettiğinden, bu nöqtə-i nazardan medeniyeti istəmək, insaniyeti istemektir.

§362

Hem də mana-yı meşrutiyete ibtila və muhabbetimin səbəbi şudur ki:

§363

Asya’nın və âlem-i İslâm’ın istikbalde terakkisinin birinci kapısı, meşrutiyet-i meşrua və şeriat dairesindeki hürriyettir. Və tâli’ və taht və baht-ı İslâm’ın anahtarı da meşrutiyetteki şûradır. Çünki indiyə qədər üç yüz yetmiş milyon İslâm, ecanibin istibdad-ı manevîsi altında ezilirdi. Indi hâkimiyet-i İslâmiye, âlemde bâhusus bundan sonra Asya’da hüküm-ferma olduğu halde hər bir ferd-i Müslüman, hâkimiyetin bir cüz-ü həqiqisine mâlik olur. Və hürriyet, üç yüz yetmiş milyon İslâm’ı esaretten halâs etmeye bir çarə-i yegânedir. Farz-ı muhal olaraq burada iyirmi milyon nüfus, tesis-i hürriyette çox zarardîde olsalar da feda olsunlar. Yirmiyi verir, üç yüzü alırız.

§364

Yazık! Eyvahlar olsun! Bizdeki unsurlar, ırklar, hava kimi muhtelittir; su kimi memzuç olmamışlar. İnşâallah elektrik-i həqiqətlər-i İslâmiyet’le imtizaç edərək, ziya-yı maarif-i İslâmiye hararetiyle qüvvət tevlid edərək, bir mizac-ı mutedile-i adalet vücuda geləcəkdir.

§365

Yaşasın meşrutiyet-i meşrua! Sağ olsun həqiqət-i şeriatın terbiyesinden tam ders alan neyyir-i hürriyet!

§366

İstibdadın Garibüzzamanı Meşrutiyetin Bediüzzamanı Şimdikinin də Bid’atüzzamanı

§367

Said Nursî

§368

* * *

§369

Bundan sonra İstanbul’da fazla kalmaz, Van’a getmək üzere İstanbul’dan ayrılır. Batum yoluyla Van’a giderken Tiflis’e uğrar. Tiflis’te, Şeyh San’an Tepesi’ne çıkar. Dikkatle etrafı temaşa ederken yanına bir Rus polisi gəlir və sorar: Niye belə dikkat edirsən?

§370

Bediüzzaman deyər: Medresemin planını yapıram.

§371

O deyər: Nerelisin?

§372

Bediüzzaman: Bitlisliyim.

§373

Rus polisi: Bu Tiflis’tir!

§374

Bediüzzaman: Bitlis, Tiflis birbirinin kardeşidir.

§375

Rus polisi: Ne demək?

§376

Bediüzzaman: Asya’da âlem-i İslâm’da üç nur birbiri arkasında inkişafa başlır. Sizdə birbiri üstünde üç zulmet inkışaa başlayacaqdır. Bu perde-i müstebidane yırtılacaq, takallüs edəcək, mən də gəlib burada medresemi yapacağam.

§377

Rus polisi: Heyhat! Şaşarım sənin ümidine.

§378

Bediüzzaman: Mən də şaşarım sənin aklına! Bu kışın devamına ihtimal verebilir misin? Hər kışın bir baharı, hər gecenin bir neharı vardır.

§379

Rus polisi: İslâm parça parça olmuş?

§380

Bediüzzaman: Tahsile gitmişler. İşte Hindistan, İslâm’ın müstaid bir veledidir; İngiliz mekteb-i idadîsinde çalışır. Mısır, İslâm’ın zeki bir mahdumudur; İngiliz mekteb-i mülkiyesinden ders alır. Kafkas və Türkistan, İslâm’ın iki bahadır oğullarıdır; Rus mekteb-i harbiyesinde talim edirlər, ilâ âhir…

§381

Yahu, bu asilzade evlat, şehadetnamelerini aldıktan sonra, hər biri bir kıta başına geçəcək, muhteşem âdil pederleri olan İslâmiyet’in bayrağını âfak-ı kemalâtta temevvüc ettirmekle, qədər-i ezelînin nazarında feleğin inadına, nev-i beşerdeki hikmet-i ezeliyenin sırrını ilan edəcəkdir.

§382

* * *

§383

Van’a muvasalat ettikten sonra, aşâiri (aşiretleri) dolaşarak içtimaî, medeni, ilmî derslerle onları irşada çalışmışdır. Bu hususta, sual-cavab halinde “Münazarat” isimli bir kitab neşretmişdir.

§384

Bediüzzaman’ın bir taraftan ehl-i siyasetle, digər taraftan halk tabakası və aşiretlerle muhaveresi, şübhəsiz ki gayet merak-âverdir. Bütün bunlarda; bu zatın yegâne azim və gayesinin İslâmiyet nurunun və Kur’an hakikatlerinin dünyaya yayılması olduğu və özünün də bir dellâl-ı Kur’an vazifesini bütün hayatında îfa ettiği görülmektedir.

§385

Sual: Dine zərər olmasın, ne olursa olsun?

§386

Cavab: İslâmiyet güneş gibidir, üflemekle sönmez. Gündüz gibidir, göz yummakla gece olmaz. Gözünü kapayan, yalnız özünə gece yapar. Hem də mağlup, biçarə bir reise yaxud müdahin memurlara veyahut mantıksız bir kısım zabitlere itimat edilirse və dinin himayesi onlara bırakılırsa mı daha iyidir yoxsa efkâr-ı âmme-i milletin arkasındaki hissiyat-ı İslâmiyenin madeni olan və hər kəsin kalbindeki şefkat-i imaniye olan envar-ı İlahînin lemaatının içtimalarından və hamiyet-i İslâmiyenin şerarat-ı neyyiranesinin imtizacından hasıl olan amud-u nuraninin və o seyf-i elmasın hamiyetine bırakılırsa mı daha iyidir, siz muhakeme ediniz.

§387

Bəli, bu amud-u nurani; dinin himayetini, şehametinin başına, murakabesinin gözüne, hamiyetinin omuzuna alacaqdır. Görüyorsunuz ki lemaat-ı müteferrika tele’lüe başlamış. Yavaş yavaş incizab ilə imtizaç edəcəkdir. Fenn-i hikmette takarrur etmişdir ki: Hiss-i dinî, bâhusus din-i hakk-ı fitrinin sözü daha nâfiz, hükmü daha âlî, təsiri daha şedittir.

§388

Bəli, bəli, əgər sivrisinek tantanasını kesse, bal arısı demdemesini bozsa sizin şevkiniz heç bozulmasın, heç teessüf etmeyiniz. Çünki kainatı nağamatıyla raksa gətirən və həqiqətlərin esrarını ihtizaza veren musika-i İlahiye heç durmur. Mütemadiyen güm güm edər.

§389

Padişahlar padşahı olan Sultan-ı Ezelî, Kur’an denilen musika-i İlahiyesi ilə umum âlemi doldurarak kubbe-i âsumanda şiddetli ses getirmekle, sadef-i kehf-misal olan ulema və meşayih və hutebanın dimağ, qəlb və femlerine vurarak, aks-i sadâsı onların lisanlarından çıxıb seyr ü seyelan edərək, çeşit çeşit sadâlarla dünyayı güm güm ilə ihtizaza gətirən o sadânın tecessüm və intibaıyla; umum kütüb-ü İslâmiyeyi bir tanbur və kanunun bir teli və bir şeridi hükmüne gətirən və hər bir tel, bir neviyle onu ilan eden o sadâ-yı semavî və ruhanîyi qəlbin kulağı ilə işitmeyen və ya dinlemeyen; əcəba o sadâya nisbeten sivrisinek kimi bir emîrin demdemelerini və karasinekler kimi bir hükûmetin adamlarının vızvızlarını işitəcək midir?

§390

…

§391

S- Hürriyeti bizə çox fena tefsir etmişler. Hattâ âdeta hürriyette insan hər ne sefahet və rezalet işlerse başkasına zərər etməmək şartıyla bir şey denilmez, deyə bizə anlatmışlar. Əcəba belə midir?

§392

C- Öyleler hürriyeti deyil bəlkə sefahet və rezaletlerini ilan edirlər və çocuk bahanesi kimi hezeyan edirlər. Çünki nâzenin hürriyet, âdab-ı şeriatla müteeddibe və mütezeyyine olmaq lâzımdır. Yoxsa sefahet və rezaletteki hürriyet, hürriyet deyildir. Bəlkə hayvanlıktır, şeytanın istibdadıdır, nefs-i emmareye esir olmaktır.

§393

Hürriyet-i umumî, efradın zerrat-ı hürriyatının muhassalıdır. Hürriyetin şe’ni odur ki: Ne nəfsinə ne gayriye zərəri dokunmasın.

§394

Lakin ey göçerler! Sizdə olan yarı hürriyettir. Digər yarısı da başkasının hürriyetini bozmamaktır. Hem də kut-u lâyemut və vahşetle âlûde olan hürriyet, sizin dağ komşularınız olan hayvanlarda da bulunur. Vakıâ bu biçarə vahşi heyvanların bir ləzzəti və tesellisi varsa o da hürriyetleridir.

§395

Lâkin güneş kimi parlak, ruhun maşukası və cevher-i insaniyetin küfvü o hürriyettir ki: Saadet-saray-ı medeniyette oturmuş və marifet və fazilet və İslâmiyet terbiyesiyle və hulleleriyle mütezeyyine olan hürriyettir.

§396

…

§397

S- Necə, hürriyet imanın hâssasıdır?

§398

C- Çünki rabıta-i iman ilə Sultan-ı kainat’a hizmetkâr olan adam, başkasına tezellül ilə tenezzül etmeye və başkasının tahakküm və istibdadı altına girmeye, o adamın izzət və şehamet-i imaniyesi bırakmadığı kimi; başkasının hürriyet və hukukuna tecavüz etmeyi də o adamın şefkat-i imaniyesi bırakmaz.

§399

Bəli, bir padşahın doğru bir hizmetkârı, bir çobanın tahakkümüne tezellül etməz. Bir bîçareye tahakküme də o hizmetkâr tenezzül etməz. Demək iman ne qədər mükemmel olursa o derece hürriyet parlar. İşte asr-ı saadet…

§400

S- Bir böyük adama və bir veliye və bir şeyhe və bir böyük âlime qarşı necə hür olacağız? Onlar meziyetleri üçün bizə tahakküm etmək haklarıdır. Biz onların faziletlerinin esiriyiz.

§401

C- Velayetin, şeyhliğin, büyüklüğün şe’ni tevazu və mahviyettir. Tekebbür və tahakküm deyildir. Demək tekebbür eden, sabiyy-i müteşeyyihtir. Siz də böyük tanımayınız.

§402

…

§403

S- Heyhat! Bizə teselli veren bu ulvi eməli yeise inkılab ettiren və etrafımızda hayatımızı zehirlendirmek və devletimizi parça parça etmək üçün ağızlarını açmış olan o müthiş yılanlara ne deyəcəyik?

§404

C- Korkmayınız. Medeniyet, fazilet və hürriyet; âlem-i insaniyette galebe çalmaya başladığından bizzarure terazinin o biri yüzü şey’en fe-şey’en hafifleşəcəkdir. Farz-ı muhal olaraq –Allah etmesin– əgər bizi parça parça edib öldürseler emin olunuz, biz iyirmi olaraq öleceğiz, üç yüz olaraq dirileceğiz. Başımızdan rezail və ihtilafatın gubarını silkip həqiqi münevver və müttehid olaraq kervan-ı mənî-beşere pişdarlık edeceğiz. Biz, en şedit, en kavî və en bâki həyatı intac eden elə bir ölümden korkmayız. Biz ölsek də İslâmiyet sağ kalır. O millet-i kudsiye sağ olsun.

§405

S- Gayr-ı müslimlerle necə müsavi olacağız?

§406

C- Müsavat isə fazilet və şerefte deyildir, hukuktadır. Hukukta isə şah və geda birdir. Əcəba bir şeriat, karıncaya bilerek ayak basmayınız dese, tazibinden men’etse necə mənî-Âdem’in hukukunu ihmal edər? Kellâ… Biz imtisal etmedik. Bəli, İmam-ı Ali’nin (ra) âdi bir Yahudi ilə muhakemesi və medar-ı fahriniz olan Salahaddin-i Eyyübî’nin miskin bir Hristiyan ilə mürafaası, sizin bu yanlışınızı tashih edər zannederim. (Hâşiye )

§407

Çünki meşrutiyet, hâkimiyet-i millettir. Hükûmet hizmetkârdır. Meşrutiyet doğru olursa kaymakam və vali başçı deyillər, bəlkə ücretli hizmetkârlardır. Gayr-ı müslim başçı ola bilməz lakin hizmetkâr olur. Farz ediniz, memuriyet bir nevi riyaset və bir ağalıktır. Gayr-ı müslimlerden üç min adamı ağalığımıza, riyasetimize şerik ettiğimiz vakitte; millet-i İslâmiyeden aktar-ı âlemde üç yüz min adamın riyasetine yol açılır. Biri zayi edib bini kazanan zərər etməz.

§408

Mən 31 Mart Hâdisesi’nde buna yaxın bir hal gördüm. Çünki İslâmiyet’in meşrutiyet-perver və hamiyetli fedaileri, cevher-i həyat makamında bildikleri nemət-i meşrutiyeti şeriata tatbik edib ehl-i hükûmeti adalet namazında kıbleye irşad və nam-ı mukaddes şeriatı meşrutiyet qüvvəti ilə i’lâ və meşrutiyeti şeriat qüvvəti ilə ibka və bütün seyyiat-ı sâbıkayı, muhalefet-i şeriat üzerine ilka etmək üçün bazı telkinatta və teferruatın tatbikatında bulundular. Sonra sağını solundan fark etmeyenler, hâşâ şeriatı istibdada müsait zannederek, tuti kuşları taklidi kimi “Şeriat isteriz!” demekle, həqiqi maksat ortada anlaşılmaz oldu. Zaten planlar serilmişdi. İşte o zaman yalan olaraq hamiyet maskesini takınan bazı herifler, o ism-i mukaddese tecavüz ettiler. İşte cây-ı ibret bir nöqtə-i siyah! (Hâşiye )

§409

…

§410

Hakikaten bence, Müslüman neslinden gelen bir adamın ağıl və fikri, İslâmiyet’ten tecerrüd etse hətta, fıtratı və vicdanı heç bir vaxt İslâmiyet’ten vazgeçemez. En axmaq və en sefih hətta, sedd-i rasîn-i istinadımız olan İslâmiyet’e bütün mevcudiyetiyle taraftardır; lâsiyyema siyasetten haberdar olanlar…

§411

Hem zaman-ı saadetten indiyə qədər heç bir tarih bizə bildirmir ki bir Müslüman muhakeme-i akliyesiyle başqa bir dini, İslâmiyet’e tercih etmiş olsun və delil ilə başqa bir dine dâhil olmuş olsun. Dinden çıkanlar var, o başqa mesele. Taklit isə ehemmiyetsizdir. Halbuki edyan-ı saire müntesipleri mütləq fevc fevc, muhakeme-i akliye ilə və bürhan-ı kat’î ilə daire-i İslâmiyet’e dâhil olmuşlar və olmaktadırlar. Əgər biz, doğru İslâmiyet’i və İslâmiyet’e lâyık doğruluğu və istikameti göstersek, bundan sonra onlardan fevc fevc dâhil olacaklardır.

§412

Hem də tarih bizə bildirir ki: Ehl-i İslâm’ın temeddünü, həqiqət-i İslâmiyet’e ittibaları nisbetindedir. Başkalarının temeddünü isə dinleriyle makûsen mütenasiptir.

§413

Hem də həqiqət bizə bildirir ki: Mütenebbih olan beşer, dinsiz ola bilməz. Lâsiyyema uyanmış, insaniyeti tatmış, müstakbele və ebede namzet olmuş adam dinsiz yaşayamaz. Çünki uyanmış bir beşer, kainatın tehacümüne qarşı istinad edəcək və gayr-ı mahdud âmâline (emellerine) neşv ü nema verəcək və istimdadgâhı olacaq noktayı –yani din-i hak olan dane-i həqiqəti– elde etmezse yaşamaz. Bu sırdandır ki herkeste din-i hakkı bulmak üçün bir meyl-i taharri uyanmışdır. Demək istikbalde nev-i beşerin din-i fitrisi İslâmiyet olacağına beraatü’l-istihlal vardır.

§414

Ey insafsızlar! Umum âlemi yutacaq, birleştirəcək, besleyəcək, ziyalandıracaq bir istidatta olan həqiqət-i İslâmiyet’i necə dar buldunuz ki fukaraya və mutaassıp bir kısım hocalara tahsis edib İslâmiyet’in yarı ehlini dışarıya atmak istiyorsunuz. Hem də umum kemalâtı câmi’ və bütün nev-i beşerin hissiyat-ı âliyesini besleyəcək mevaddı muhit olan o kasr-ı nurani-yi İslâmiyet’i, ne cüretle matem tutmuş bir siyah çadır kimi bir kısım fukaraya və bedevîlere və mürtecilere has olduğunu tahayyül ediyorsunuz? Bəli, hər kəs âyinesinin müşahedatına tabidir. Demək sizin siyah və yalancı âyineniz sizə elə göstermişdir.

§415

S- İfrat edirsən, hayali həqiqət görürsən. Bizi də techil ilə tahkir edirsən. Zaman âhir zamandır, gittikçe daha fenalaşacaq?

§416

C- Nədən dünya hər kəsə terakki dünyası olsun da yalnız bizim üçün tedenni dünyası olsun? Elə deyilmi? İşte mən də sizinlə konuşmayacağam, bu tarafa dönürəm, müstakbeldeki insanlarla konuşacağam:

§417

Ey üç yüz seneden sonraki yüksək asrın arkasında gizlenmiş və sâkitane Nur’un sözünü dinleyen və bir nazar-ı hafî-i gaybî ilə bizi temaşa eden Saidler, Hamzalar, Ömerler, Osmanlar, Tahirler, Yusuflar, Ahmedler vesaireler!.. Sizlərə hitap edirəm. Başlarınızı kaldırınız “Sadakte!” deyiniz. Və belə demək sizlərə borç olsun. Bu muasırlarım, varsın məni dinlemesinler. Tarih denilen mazi derelerinden sizin yüksək istikbalinize uzanan telsiz telgrafla sizin ilə konuşuram. Ne yapayım, acele ettim, kışta geldim; sizler cennet-âsâ bir baharda geleceksiniz. Indi ekilen nur toxumları, zemininizde çiçək açacaqdır. Biz hizmetimizin ücreti olaraq sizdən bunu beklirik ki:

§418

Mazi kıtasına geçmek üçün geldiğiniz vaxt, mezarımıza uğrayınız; o bahar hediyelerinden bir neçə tanesini medresemin (Hâşiye) mezar taşı denilen və kemiklerimizi misafir eden və Horhor torpağının kapıcısı olan kalenin başına takınız. Kapıcıya tenbih edeceğiz, bizi çağırınız. Mezarımızdan هَنٖيئًا لَكُم۟ sadâsını işiteceksiniz.

§419

Bu zamanın memesinden bizimlə süt emen və gözleri arkada maziye bakan və tasavvuratları özləri kimi hakikatsiz və ayrılmış olan bu çocuklar, varsınlar bu kitabın (Hâşiye ) həqiqətlərini hayal tevehhüm etsinler. Çünki mən bilirəm ki bu kitabın mesaili həqiqət olaraq sizdə tahakkuk edəcəkdir.

§420

Ey muhataplarım! Mən çox bağırıram. Çünki asr-ı sâlis-i aşrın yani on üçüncü asrın minaresinin başında durmuşum, sureten medeni və dinde lâkayt və fikren mazinin en derin derelerinde olanları camiye davet edirəm.

§421

Bax, ey iki hayatın ruhu hükmünde olan İslâmiyet’i bırakan iki ayaklı mezar-ı müteharrik bedbahtlar! Gelen neslin kapısında durmayınız. Mezar sizi beklir, çekiliniz tâ ki həqiqət-i İslâmiyeyi hakkıyla kainat üzerinde temevvücsâz edəcək olan nesl-i cedid gelsin!..

§422

S- Eskiler bizdən a’lâ və ya bizim kimi; gelenler bizdən daha fena gelecekler?

§423

C- Ey Türkler və Kürtler, əcəba indi bir miting yapsam, sizin min sene evvelki ecdadınızı və iki asır sonradaki evlatlarınızı bu gürültühane olan asr-ı hazır meclisine davet etsem… Əcəba sağ tarafta saf tutan eski ecdadınız demeyecekler mi:

§424

“Hey mirasyedi yaramaz çocuklar! Netice-i hayatımız siz misiniz? Heyhat! Bizi akîm bir kıyas ettiniz, bizi kısır bıraktınız!”

§425

Hem də sol safında duran və şehristan-ı istikbalden gelen evlatlarınız, sağdaki ecdadlarınızı tasdik edərək demeyecekler mi ki:

§426

“Ey tembel pederler! Siz misiniz hayatımızın suğra və kübrası? Siz misiniz bu şanlı ecdadımızla bizi rabteden rabıtamızın hadd-i evsatı? Heyhat!.. Ne qədər hakikatsiz və karıştırıcı və müşagabeli bir kıyas oldunuz!”

§427

Bax, ey bedevî göçerler (və ey inkılab softaları!) Manzara-i hayal (Hâşiye ) üstünde gördünüz ki bu böyük mitingde iki taraf da sizi protesto ettiler.

§428

(Cevaplardan Bir Kısım)

§429

Elə isə mən derim: Hakikaten sizin hârikulâde şecaate istidadınız vardır. Çünki bir menfaat və ya cüz’î bir haysiyet və ya itibarî bir şeref üçün və ya “Filan yiğittir.” sözlerini işitmek kimi kiçik emirlere hayatını istihfaf eden və ya ağasının namusunu isti’zam üçün özünü feda eden kimseler əgər uyansalar hazinelere değer olan İslâmiyet milliyetine (Hâşiye ) yani üç yüz milyon İslâm’ın uhuvvetlerini və manevî yardımlarını kazandıran İslâmiyet milliyetine, minlərlə ruhu da olsa əcəba istihfaf-ı həyat etmezler mi? Əlbəttə hayatını on paraya satan, on liraya minlərlə şevkle satar.

§430

Maatteessüf güzel şeylerimiz gayr-ı müslimler eline geçtiği kimi güzel olan ahlâklarımızı da yenə gayr-ı müslimler çalmışlar. Güya bizim bir kısım içtimaî ahlâk-ı âliyemiz, yanımızda revaç bulmadığından bizə darılıp onlara gitmiş. Və onların bir kısım rezaili, özləri içinde çox revaç bulmadığından cehaletimizin pazarına getirilmiş.

§431

Hem böyük bir taaccüb ilə görmür musunuz ki: Terakkiyat-ı hazıranın üssü’l-esası və bəlkə din-i hakkın muktezası olan “Mən ölürsem devletim, milletim və ahbaplarım sağdırlar.” kimi kelime-i beyza və haslet-i hamrayı gayr-ı müslimler çalmışlar. Çünki onların bir fedaisi deyər: “Mən ölürsem milletim sağ olsun, içinde bir hayat-ı maneviyem vardır.” Və bütün sefaletin və şahsiyatın esası olan “Mən öldükten sonra dünya ne olursa olsun. İsterse tufan olsun.” veyahut وَاِن۟ مُتُّ عَط۟شًا فَلَا نَزَلَ ال۟قَط۟رُ olan kelime-i hamka və seciye-i avrâ, himmetimizin elini tutmuş rehberlik edir.

§432

İşte en iyi haslet ki dinimizin muktezasıdır. Biz ruhumuzla, canımızla, vicdanımızla, fikrimizle və bütün kuvvetimizle deməliyik ki: Biz ölsek milletimiz olan İslâmiyet haydır, ile’l-ebed bâkidir. Milletim sağ olsun. Sevab-ı uhrevî mənə kâfidir. Milletin hayatındaki hayat-ı maneviyem məni yaşattırır, âlem-i ulvide məni mütelezziz edər. وَال۟مَو۟تُ يَو۟مُ نَو۟رُوزِنَا deyip Nur’un və hamiyetin nurlu rehberlerini özümüzə rehber etməliyik.

§433

…

§434

S- Hər şeyden evvel bizə lâzım olan nedir?

§435

C- Doğruluk.

§436

S- Daha?

§437

C- Yalan söylememek.

§438

S- Sonra?

§439

C- Sıdk, sadakat, ihlas, sebat, tesanüddür.

§440

S- Nədən?

§441

C- Küfrün mahiyeti yalandır. İmanın mahiyeti sıdktır. Bu bürhan kâfi deyil midir ki hayatımızın bekası, imanın və sıdkın və tesanüdün devamıyladır.

§442

S- En evvel rüesamız ıslah olunmalı?

§443

C- Bəli, reisleriniz malınızı ceplerine indirip hapsetdikləri kimi akıllarınızı da sizdən almışlar və ya dimağınızda hapsetmişler. Elə isə indi onların yanındaki akıllarınızla konuşacağam:

§444

Eyyühe’r-rüus və’r-rüesa! Tekâsülî olan təvəkkülden sakınınız. İşi birbirinize havale etmeyiniz. Elinizdeki malımızla və yanınızdaki aklımızla bizə hizmet ediniz. Çünki bu mesakini istihdam etmekle ücretinizi almışsınız.

§445

فَعَلَي۟كُم۟ بِالتَّدَارُكِ لِمَا ضَيَّع۟تُم۟ فِى الصَّي۟فِ

§446

İşte indi hizmet vaktidir.

§447

…

§448

Elhasıl: İslâm (Hâşiye ) uyandı və uyanır. Fenalığı fena, iyiliği iyi olaraq gördüler. Bəli, bu dereler aşâirini tövbekâr eden, bax bu sırdır. Hem də bütün İslâm yavaş yavaş bu istidadı almakta və kesbetmektedir. Lâkin sizler bedevî olduğunuzdan və fıtrat-ı asliyeniz oldukça bozulmamış olduğundan, İslâmiyet’in kudsî milliyetine daha yakınsınız.

§449

…

§450

Seyahatimde məni tanımayanlar kıyafetime baxıb məni tacir zannettiklerinden derlerdi ki:

§451

S- Tacir misin?

§452

C- Bəli, hem tacirim hem də kimyagerim.

§453

S- Necə?

§454

C- İki madde var, mezcettirirəm: Birinden tiryak-ı şâfî, birinden elektrik-i muzi tevellüd edər.

§455

S- Bunlar harada bulunur?

§456

C- Medeniyet və fazilet çarşısında; cephesinde insan yazılı, iki ayak üstünde gezen sandık içindeki, üstünde qəlb yazılan ya siyah və ya pırlanta kimi parlak olan bir kutudadır.

§457

S- İsimleri nedir?

§458

C- İman, muhabbet, sadakat, hamiyet.

§459

Ceride-i seyyare, Ebu lâşey, İbnü’z-zaman, Ehu’l-acayip, İbnü ammi’l-garaib

§460

Said Nursî

§461

* * *

§462

Sonra Van’dan Şam’a gedər. Şam ulemasının ilhahı və ısrarı üzerine, Camiü’l-Emevî’de on bine yaxın və içerisinde yüz ehl-i ilim bulunan azîm bir cemaate qarşı bir hutbe îrad edər. Bu hutbe fevkalâde takdir və tahsin ilə kabule mazhar olur. Bilâhare buradaki hutbesi “Hutbe-i Şamiye” adı ilə tabedilmişdir.

§463

Bu Hutbe-i Şamiye; İslâm âleminin içinde bulunduğu maddî manevî hastalıkların nelerden ibaret bulunduğunu, felaket və esarete hangi sebeplerden dolayı maruz kaldıklarını bildiren və buna qarşı çarə-i halâs gösteren və bundan sonra İslâmiyet’in zemin yüzünde maddî manevî en yüksək terakkiyi göstereceğini, İslâmî medeniyetin kemal-i haşmetle meydana geleceğini və zemin yüzünü pisliklerden temizleyeceğini delail-i akliye ilə ispat eden, müjde veren çox qiymətli, bütün Müslümanlara hattâ insanlığa şâmil bir derstir, bir hutbedir.

§464

Hutbe-i Şamiye’nin baş taraflarında dir:

§465

Mən bu zaman və zeminde, beşerin hayat-ı içtimaiye medresesinde ders aldım və bildim ki: Ecnebiler, Avrupalılar terakkide istikbale uçmalarıyla birlikdə bizi maddî cihette kurûn-u vustâda durduran və tevkif eden altı tane hastalıktır. O hastalıklar da bunlardır:

§466

1- Yeisin, ümitsizliğin içimizde həyat bulup dirilmesi.

§467

2- Sıdkın hayat-ı içtimaiye-i siyasiyede ölmesi.

§468

3- Adâvete muhabbet.

§469

4- Ehl-i imanı birbirine bağlayan nurani rabıtaları bilmemek.

§470

5- Çeşit çeşit sâri hastalıklar kimi intişar eden istibdat.

§471

6- Menfaat-i şahsiyesine himmeti hasretmek.

§472

Bu altı dehşetli hastalığın ilacını da bir tıp fakültesi hükmünde hayat-ı içtimaiyemize, eczahane-i Kur’aniyeden ders aldığım altı kəlmə ilə beyan edirəm. Mualecenin esasları onları bilirəm.

§473

BİRİNCİ KELİME

§474

El-emel. Yani rahmet-i İlahiyeye qüvvətli ümit beslemek.

§475

Bəli, mən öz hesabıma aldığım desə binaen: Ey İslâm cemaati! Müjde verirəm ki: Şimdiki âlem-i İslâm’ın saadet-i dünyeviyesi bâhusus Osmanlıların saadeti və bilhassa İslâm’ın terakkisi onların intibahıyla olan Arap’ın saadetinin fecr-i sadıkının emareleri inkişafa başlır və saadet güneşinin də çıkması yakınlaşmış. Yeisin rağmına olaraq mən dünyaya işittirəcək (Hâşiye ) derecede kanaat-i kat’iyemle derim:

§476

İstikbal yalnız və yalnız İslâmiyet’in olacaq. Və hâkim, həqiqətlər-i Kur’aniye və imaniye olacaq. Bu davama çox bürhanlardan ders almışım. Indi o bürhanlardan mukaddimatlı bir buçuk bürhanı zikredəcəyəm. O bürhanın mukaddimatına başlırıq:

§477

İslâmiyet həqiqətləri hem manen hem maddeten terakki etmeye kabil və mükemmel bir istidadı var.

§478

Birinci cihet olan manen terakki isə: Bilin! Həqiqi vukuatı kaydeden tarih, həqiqətə en doğru şahittir. İşte tarih bizə gösterir. Hattâ Rus’u mağlup eden Japon Başkumandanının İslâmiyet’in hakkaniyetine şehadeti də şudur ki:

§479

Həqiqət-i İslâmiyenin qüvvəti nisbetinde və Müslümanlar o qüvvətə göre hərəkət etmeleri derecesinde ehl-i İslâm temeddün edib terakki ettiğini tarih gösterir. Və ehl-i İslâm’ın həqiqət-i İslâmiyede zafiyeti derecesinde tevahhuş ettiklerini, vahşete və tedenniye düştüklerini və herc ü merc içinde belalara, mağlubiyetlere düştüklerini tarih gösterir. Sair dinler isə bilakistir.

§480

…

§481

Əgər biz ahlâk-ı İslâmiyenin və həqiqətlər-i imaniyenin kemalâtını ef’alimizle izhar etsek, sair dinlerin tabileri əlbəttə cemaatlerle İslâmiyet’e girecekler; bəlkə küre-i arzın bazı kıtaları və devletleri də İslâmiyet’e dehalet edecekler.

§482

…

§483

Ey bu Cami-i Emevî’deki qardaşlarım kimi âlem-i İslâm’ın cami-i kebirinde olan qardaşlarım! Siz də ibret alınız. Bu qırx beş senedeki bu dehşetli hâdisattan ibret alınız. Tam aklınızı başınıza alınız. Ey mütefekkir və ağıl sahibi və özünü münevver telakki edenler!

§484

Hasıl-ı kelâm: Biz Kur’an şakirdleri olan Müslümanlar, bürhana tabi oluruq. Ağıl və fikir və kalbimizle həqiqətlər-i imaniyeye giririk. Başqa dinlerin bazı efradları kimi ruhbanları taklit üçün bürhanı bırakmırıq. Onun üçün ağıl və ilim və fennin hükmetdiyi istikbalde, əlbəttə bürhan-ı aklîye istinad eden və bütün hükümlerini akla tesbit ettiren Kur’an hükmedəcək.

§485

Hem də İslâmiyet güneşinin tutulmasına, inkısafına və beşeri tenvir etmesine mümanaat eden perdeler açılmaya başlamışlar. O mümanaat edenler çekilmeye başlırlar. Qırx beş sene evvel o fecrin emareleri göründü. 71’de fecr-i sadık başladı və ya başlayacaq. Əgər bu fecr-i kâzib də olsa otuz qırx sene sonra fecr-i sadık çıkacaq.

§486

Bəli, həqiqət-i İslâmiyet’in mazi kıtasını tamamen istilasına səkkiz dehşetli maniler mümanaat ettiler:

§487

Birinci, İkinci, Üçüncü Maniler: Ecnebilerin cehli və o zamanda vahşetleri və dinlerine taassuplarıdır. Bu üç mani, marifet və medeniyetin mehasini ilə kırıldı, dağılmaya başlır.

§488

Dördüncü, Beşinci Maniler: Papazların, ruhanî başçıların riyasetleri və tahakkümleri və ecnebilerin körü körüne onları taklit etmeleridir. Bu iki mani də fikr-i hürriyet və meyl-i taharri-i həqiqət, nev-i beşerde başlamasıyla zeval bulmaya başlır.

§489

Altıncı, Yeddinci Maniler: Bizdeki istibdat və şeriatın muhalefetinden gelen sû-i ahlâkımız mümanaat ediyordular. Bir şahıstaki münferid istibdat qüvvəti indi zeval bulması, cemaat və komitenin dehşetli istibdatlarının otuz qırx sene sonra zeval bulmasına işarə etmekle və hamiyet-i İslâmiyenin şiddetli feveranı ilə və sû-i ahlâkın çirkin neticeleri görülmesiyle bu iki mani də zeval bulur və bulmaya başlamış. İnşâallah tam zeval bulacaq.

§490

Səkkizinci Mani: Fünun-u cedidenin bazı müsbet mesaili, həqiqətlər-i İslâmiyenin zâhirî manalarına muhalif və muarız tevehhüm edilmesiyle, zaman-ı mazideki istilasına bir derece set çekmiş.

§491

Mesela, küre-i arzda emr-i İlahî ilə nezarete memur Sevr və Hut namlarında iki ruhanî melâikeyi dehşetli cismanî bir öküz, bir balık tevehhüm edib ehl-i fen və felsefe həqiqəti bilmediklerinden İslâmiyet’e muarız çıkmışlar.

§492

Bu misal kimi yüz misal var ki həqiqəti bilindikten sonra en muannid feylesof da teslim olmaya mecbur olur. Hattâ Risale-i Nur, Mu’cizat-ı Kur’aniye’de fennin iliştiği bütün ayələrin hər birisinin altında Kur’an’ın bir lem’a-i i’cazını gösterip ehl-i fennin medar-ı tenkit zannetdikləri Qurani-Kərim’in cümle və kelimelerinde fennin eli yetişmediyi yüksək həqiqətləri izhar edib en muannid feylesofu da teslime mecbur edir. Meydandadır, isteyen bakabilir və baksın. Bu mani, qırx beş sene evvel söylenen o sözden sonra necə kırıldığını görsün.

§493

Bəli, bazı muhakkikîn-i İslâmiyenin bu yolda telifatları var. Bu səkkizinci dehşetli manianın zîr ü zeber olacağına dair emareler görünür.

§494

Bəli, indi olmasa da otuz qırx sene sonra fen və həqiqi marifet və medeniyetin mehasini, bu üç qüvvəti tam teçhiz edib cihazatını verib o səkkiz manileri mağlup edib dağıtmak üçün taharri-i həqiqət meyelanını və insafı və muhabbet-i insaniyeti, o səkkiz düşman taifesinin səkkiz cephesine göndermiş. Indi onları kaçırmaya başlamış. İnşâallah yarım asır sonra onları darmadağın edəcək.

§495

Bəli, meşhurdur ki: “En kat’î fazilet odur ki düşmanları də o faziletin tasdikine şehadet etsin.”

§496

…

§497

Bediüzzaman, misal olaraq İslâmiyet’in hakkaniyeti hakkında takdirkâr ifadelerde bulunan Prens Bismark ilə Mister Karlayl’ın sözlerini naklettikten sonra dir:

§498

İşte Amerika və Avrupa’nın zekâ tarlaları Mister Karlayl və Bismark kimi belə dâhî muhakkikleri mahsulat vermesine istinaden mən də bütün kanaatimle derim ki: Avrupa və Amerika, İslâmiyet’le hamiledir. Günün birinde bir İslâmî devlet doğuracaq, necə ki Osmanlılar Avrupa ilə hamile olub bir Avrupa devleti doğurdu.

§499

Ey Cami-i Emevî’deki qardaşlarım və yarım asır sonraki âlem-i İslâm camiindeki ihvanlarım! Əcəba baştan buraya qədər olan mukaddimeler netice vermir mu ki istikbalin kıtalarında həqiqi və manevî hâkim olacaq və beşeri, dünyevî uhrevî saadete sevk edəcək yalnız İslâmiyet’tir və İslâmiyet’e inkılab etmiş və hurafattan, tahrifattan sıyrılacaq İsevîlerin həqiqi dinidir ki Kur’an’a tabi olur, ittifak edərlər.

§500

İkinci Cihet: Yani maddeten İslâmiyet’in terakkisinin qüvvətli sebepleri gösterir ki: İslâmiyet, maddeten də istikbale hükmedəcək. Birinci Cihet, maneviyat cihetinde terakkiyatı ispat ettiği kimi; bu İkinci Cihet də maddî terakkiyatını və istikbaldeki hâkimiyetini qüvvətli gösterir. Çünki âlem-i İslâm’ın şahs-ı manevîsinin kalbinde, gayet qüvvətli, kırılmaz beş qüvvət içtima və imtizaç edib yerleşmiş.

§501

Birincisi: Bütün kemalâtın üstadı və üç yüz yetmiş milyon nefisleri bir tək nəfs hükmüne getirebilen və həqiqi bir medeniyetle və müsbet və doğru fenlerle teçhiz edilmiş olan və heç bir qüvvət onu kıramayacaq bir mahiyette bulunan həqiqət-i İslâmiyet’tir.

§502

İkinci Qüvvət: Medeniyetin və sanatın həqiqi üstadı və vesilelerin və mebâdilerin tekemmülüyle cihazlanmış olan şedit bir ihtiyaç və belimizi kıran tam bir möhtaclıq, elə bir kuvvettir ki susmaz və kırılmaz.

§503

Üçüncü Qüvvət: Yüksək şeylere müsabaka surətində beşere yüksək maksatları ders veren, o yolda çalıştıran və istibdadatı parça parça eden və ulvi hisleri heyecana gətirən və gıpta və hased və kıskançlık və rekabetle və tam uyanmakla və müsabaka şevkiyle və teceddüd meyliyle və temeddün meyelanıyla teçhiz edilen üçüncü qüvvət, yalnız hürriyet-i şer’iyedir. Yani insaniyete lâyık en yüksək kemalâta olan meyil və arzu ilə cihazlanmış olmaq.

§504

Dördüncü Qüvvət: Şefkatle cihazlanmış şehamet-i imaniyedir. Yani tezellül etməmək; haksızlara, zalimlere zillet göstermemek, mazlumları da zelil etməmək. Yani hürriyet-i şer’iyenin esasları olan, müstebitlere dalkavukluk etməmək və bîçarelere tahakküm və tekebbür etmemektir.

§505

Beşinci Qüvvət: İzzet-i İslâmiyedir ki i’lâ-yı kelimetullahı ilan edir. Və bu zamanda i’lâ-yı kelimetullah, maddeten terakkiye mütevakkıf və medeniyet-i həqiqiyeye girmekle i’lâ-yı kelimetullah edilebilir. İzzet-i İslâmiye’nin iman ilə kat’î verdiyi emri, əlbəttə âlem-i İslâm’ın şahs-ı manevîsi o kat’î emri, istikbalde tam yerine getireceğine şübhə edilmez.

§506

Bəli, necə ki eski zamanda İslâmiyet’in terakkisi, düşmanın taassubunu parçalamak və inadını kırmak və tecavüzatını def’etmək, silah ilə kılınç ilə olmuş. İstikbalde silah, kılınç yerine həqiqi medeniyet və maddî terakki və hak və hakkaniyetin manevî kılınçları düşmanları mağlup edib dağıtacaq.

§507

bilin ki:

§508

Bizim muradımız medeniyetin mehasini və beşere menfaati bulunan iyilikleridir. Yoxsa medeniyetin günahları, seyyiatları deyil ki ahmaklar o seyyiatları, o sefahetleri mehasin zannedip taklit edib malımızı harap ettiler. Və dini rüşvet verib dünyayı da kazanamadılar. Medeniyetin günahları iyiliklerine galebe edib seyyiatı hasenatına râcih gelmekle, beşer iki Harb-i Umumî ilə iki dehşetli tokat yiyip o günahkâr medeniyeti zîr ü zeber edib elə bir kustu ki yeryüzünü kanla bulaştırdı.

§509

İnşâallah istikbaldeki İslâmiyet’in qüvvəti ilə medeniyetin mehasini galebe edəcək, zemin yüzünü pisliklerden temizleyəcək, sulh-u umumîyi də temin edəcək.

§510

Bəli, Avrupa’nın medeniyeti fazilet və hüda üstüne tesis edilmediğinden, bəlkə heves və heva, rekabet və tahakküm üzerine bina edildiğinden, indiyə qədər medeniyetin seyyiatı hasenatına galebe edib ihtilalci komitelerle kurtlaşmış bir ağac hükmüne girdiyi cihetle; Asya medeniyetinin galebesine qüvvətli bir medar, bir delil hükmündedir. Və az vakitte galebe edəcəkdir.

§511

Əcəba istikbale qarşı ehl-i iman və İslâm üçün belə maddî və manevî terakkiyata vesile və qüvvətli, sarsılmaz esbab varken və demir yolu kimi istikbal saadetine yol açıldığı halde, necə meyus olub yeise düşüyorsunuz və âlem-i İslâm’ın kuvve-i maneviyesini kırıyorsunuz? Və yeis və ümitsizlikle zannediyorsunuz ki dünya hər kəsə və ecnebilere terakki dünyasıdır lakin yalnız biçarə ehl-i İslâm üçün tedenni dünyası oldu deyə çox yanlış bir hataya düşüyorsunuz.

§512

Madam ki meylü’l-istikmal (tekemmül meyli) kainatta, fıtrat-ı beşeriyede fitrətən dercedilmiş. Əlbəttə beşerin zulüm və hatasıyla başına çabuk bir kıyamet kopmazsa istikbalde hak və həqiqət, âlem-i İslâm’da nev-i beşerin eski hatîatına keffaret olacaq bir saadet-i dünyeviye də gösterəcək inşâallah…

§513

Bəli baxın, zaman hatt-ı müstakim üzerine hərəkət etmir ki mebde və müntehası birbirinden uzaklaşsın. Bəlkə küre-i arzın hareketi kimi bir daire içinde dönür. Bazen terakki içinde yaz və bahar mevsimi gösterir. Bazen tedenni içinde kış və fırtına mevsimi gösterir.

§514

Hər kıştan sonra bir bahar, hər geceden sonra bir sabah olduğu kimi nev-i beşerin də bir sabahı, bir baharı olacaq inşâallah. Həqiqət-i İslâmiyenin güneşi ilə sulh-u umumî dairesinde həqiqi medeniyeti görmeyi, rahmet-i İlahiyeden bekleyebilirsiniz.

§515

…

§516

İKİNCİ KELİME

§517

Müddet-i hayatımda tecrübelerimle fikrimde tevellüd eden şudur:

§518

Yeis en dehşetli bir hastalıktır ki âlem-i İslâm’ın kalbine girmiş. İşte o yeistir ki bizi öldürmüş kimi garpta bir iki milyonluk kiçik bir devlet, şarkta iyirmi milyon Müslümanları özünə hizmetkâr və vatanlarını müstemleke hükmüne getirmiş.

§519

Hem o yeistir ki yüksək ahlâkımızı öldürmüş, menfaat-i umumiyeyi buraxıb menfaat-i şahsiyeye nazarımızı hasrettirmiş.

§520

Hem o yeistir ki kuvve-i maneviyemizi kırmış. Az bir kuvvetle, imandan gelen kuvve-i maneviye ilə şarktan garba qədər istila ettiği halde; o kuvve-i maneviye-i hârika, meyusiyetle kırıldığı üçün zalim ecnebiler dörd yüz seneden beri üç yüz milyon Müslüman’ı özlərinə esir etmiş.

§521

Hattâ bu yeis ilə başkasının lâkaytlığını və füturunu öz tembelliğine özür zanneder “Neme lâzım!” deyər “Herkes mənim kimi berbattır.” deyə şehamet-i imaniyeyi terk edib hizmet-i İslâmiyeyi yapmır.

§522

Madam ki bu derece bu hastalık bizə bu zulmü etmiş, bizi öldürür; biz də o kātilimizden kısasımızı alıb öldüreceğiz.

§523

لَا تَق۟نَطُوا مِن۟ رَح۟مَةِ اللّٰهِ kılıncı ilə o yeisin başını parçalayacağız.

§524

مَا لَا يُد۟رَكُ كُلُّهُ لَا يُت۟رَكُ كُلُّهُ hadîsinin həqiqəti ilə belini kıracağız inşâallah.

§525

Yeis; ümmetlerin, milletlerin “seretan” denilen en dehşetli bir hastalığıdır. Və kemalâta mani və اَنَا عِن۟دَ حُس۟نِ ظَنِّ عَب۟دٖى بٖى hakikatine muhaliftir; korkak, aşağı, âcizlerin şe’nidir, bahaneleridir. Şehamet-i İslâmiyenin şe’ni deyildir. Hususan Arap kimi nev-i beşerde medar-ı iftihar yüksək seciyelerle mümtaz bir kavmin şe’ni ola bilməz. Âlem-i İslâm milletleri Arap’ın metanetinden ders almışlar. İnşâallah yenə Araplar yeisi buraxıb İslâmiyet’in kahraman ordusu olan Türklerle həqiqi bir tesanüd, ittifak ilə el ele verib Kur’an’ın bayrağını dünyanın hər tarafında ilan edeceklerdir.

§526

ÜÇÜNCÜ KELİME

§527

Bütün hayatımdaki tahkikatımla və hayat-ı içtimaiyenin çalkamasıyla hülâsa və zübdesi mənə kat’î bildirmiş ki: Sıdk, İslâmiyet’in üssü’l-esasıdır və ulvi seciyelerinin rabıtasıdır və hissiyat-ı ulviyesinin mizacıdır. Elə isə hayat-ı içtimaiyemizin esası olan sıdkı, doğruluğu içimizde ihya edib onunla manevî hastalıklarımızı tedavi etməliyik.

§528

Bəli sıdk və doğruluk, İslâmiyet’in hayat-ı içtimaiyesinde ukde-i hayatiyesidir. Riyakârlık, fiilî bir nevi yalancılıktır. Dalkavukluk, tasannu, alçakça bir yalancılıktır. Nifak və münafıklık, muzır bir yalancılıktır. Yalancılık isə Sâni’-i Zülcelal’in kudretine iftira etmektir.

§529

Küfür, bütün envaıyla kizbdir, yalancılıktır. İman sıdktır, doğruluktur. Bu sırra binaen kizb və sıdkın ortasında hədsiz bir mesafe var; şark və garp qədər birbirinden uzaq olmaq lâzım gəlir. Nâr və nur kimi birbirine girmemek lâzım. Halbuki gaddar siyaset və zalim propaganda birbirine karıştırmış, beşerin kemalâtını da karıştırmış. (Hâşiye )

§530

…

§531

Ey bu Cami-i Emevî’deki qardaşlarım! Və qırx əlli sene sonra âlem-i İslâm mescid-i kebirindeki dörd yüz milyon ehl-i iman olan ihvanımız! Necat yalnız sıdkla, doğrulukla olur. “Urvetü’l-vüska” sıdktır. Yani en muhkem və onunla bağlanacaq zincir doğruluktur. Amma maslahat üçün kizb isə zaman onu neshetmişdir.

§532

…

§533

Dördüncü KELİME

§534

Bütün hayatımda, hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeden kat’î bildiyim və tahkikatların mənə verdiyi netice şudur ki:

§535

Muhabbete en lâyık şey muhabbettir və husumete en lâyık sıfat husumettir. Yani hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi temin eden və saadete sevk eden muhabbet və sevmek sıfatı, en ziyade sevilmeye və muhabbete lâyıktır. Və hayat-ı içtimaiye-i beşeriyeyi zîr ü zeber eden düşmanlık və adâvet, hər şeyden ziyade nefrete və adâvete və ondan çekilmeye müstahak və çirkin və muzır bir sıfattır.

§536

…

§537

BEŞİNCİ KELİME

§538

Meşveret-i şer’iyeden aldığım ders budur: Bu zamanda bir adamın bir günahı, bir kalmır. Bazen büyür, sirayet edər, yüz olur. Bir tək hasene bazen bir kalmır. Bəlkə bazen minlərlə dereceye terakki edir. Bunun sırr-ı hikməti şudur:

§539

Hürriyet-i şer’iye ilə meşveret-i meşrua, həqiqi milliyetimizin hâkimiyetini gösterdi. Həqiqi milliyetimizin esası, ruhu isə İslâmiyet’tir. Və hilafet-i Osmaniye və Türk Ordusunun o milliyete bayraktarlığı itibarıyla, o İslâmiyet milliyetinin sadefi, kalesi hükmündedir. Arap-Türk həqiqi iki qardaş, o kale-i kudsiyenin nöbettarlarıdır.

§540

İşte bu kudsî milliyetin rabıtasıyla, umum ehl-i İslâm bir tək aşiret hükmüne geçir. Aşiretin efradı kimi İslâm taifeleri də birbirine uhuvvet-i İslâmiye ilə mürtebit, alâkadar olur. Birbirine manen, lüzum olsa maddeten yardım edər. Güya bütün İslâm taifeleri bir silsile-i nuraniye ilə birbirine bağlıdır.

§541

Necə ki bir aşiretin bir ferdi bir cinayet işlese o aşiretin bütün efradı, o aşiretin düşmanı olan başqa aşiretin nazarında bütün efradı müttehem olur. Güya hər bir fert o cinayeti işlemiş kimi o düşman aşiret onlara düşman olur. O tək cinayet, minlərlə cinayet hükmüne geçer. Əgər o aşiretin bir ferdi o aşiretin mahiyetine temas eden medar-ı iftihar bir iyilik yapsa o aşiretin bütün efradı onunla iftihar edər. Güya hər bir adam, aşirette o iyiliği yapmış kimi iftihar edər.

§542

İşte bu mezkûr həqiqət içindir ki bu zamanda, hususan qırx əlli sene sonra seyyie, fenalık işleyenin üstünde kalmaz. Bəlkə milyonlar nüfus-u İslâmiyenin hukukuna tecavüz olur. Qırx əlli sene sonra çox misalleri görüləcək.

§543

Ey bu sözlerimi dinleyen bu Cami-i Emevî’deki qardaşlar və qırx əlli sene sonra âlem-i İslâm camiindeki ihvan-ı Müslimîn! “Biz zərər vermirik lakin menfaat vermeye iktidarımız yox, onun üçün mazuruz.” deyə özür beyan etmeyiniz. Bu özrünüz makbul deyil. Tembelliğiniz və “Neme lâzım!” deyip çalışmamanız və ittihad-ı İslâm ilə milliyet-i həqiqiye-i İslâmiye ilə gayrete gelmediğiniz, sizlərə gayet böyük bir zərər və bir haksızlıktır.

§544

İşte seyyie belə binlere çıktığı kimi bu zamanda hasene –yani İslâmiyet’in kudsiyetine temas eden iyilik– yalnız işleyene münhasır kalamaz. Bəlkə bu hasene, milyonlar ehl-i imana manen fayda verebilir. Hayat-ı maneviye və maddiyesinin rabıtasına qüvvət verebilir. Onun üçün “Neme lâzım!” deyip özünü tembellik döşeğine atmak zamanı deyil!..

§545

Ey bu camideki qardaşlarım və qırx əlli sene sonraki âlem-i İslâm mescid-i kebirindeki ihvanlarım! Zannetmeyiniz ki mən bu ders makamına sizə nəsihət etmək üçün çıktım. Bəlkə buraya çıktım, sizdə olan hakkımızı dava edirəm. Yani Kürt kimi kiçik taifelerin menfaati və saadet-i dünyeviyeleri və uhreviyeleri; sizin kimi böyük, muazzam taife olan Arap və Türk kimi hâkim üstadlarla bağlıdır. Sizin tembelliğiniz və füturunuzla biz biçarə kiçik kardeşleriniz olan İslâm taifeleri zərər görür.

§546

Hususan ey muazzam və böyük və tam intibaha gelmiş və ya geləcək olan Araplar! En evvel bu sözlerle sizinlə konuşuram. Çünki bizim və bütün İslâm taifelerinin üstadları, imamları və İslâmiyet’in mücahidleri sizlerdiniz. Sonra muazzam Türk milleti o kudsî vazifenize tam yardım ettiler. Onun üçün tembellikle günahınız büyüktür. Və iyiliğiniz və haseneniz də gayet böyük və ulvidir. Hususan qırx əlli sene sonra Arap taifeleri, Cemahir-i Müttefika-i Amerika kimi en ulvi bir vaziyete girmeye, esarette kalan hâkimiyet-i İslâmiyeyi eski zaman kimi küre-i arzın nısfında bəlkə ekserisinde tesisine muvaffak olmanızı rahmet-i İlahiyeden kuvvetle beklirik. Bir kıyamet çabuk kopmazsa inşâallah nesl-i âti görəcək.

§547

Əsla qardaşlarım! Tevehhüm, tahayyül etmeyiniz ki mən bu sözlerimle siyasetle iştigal üçün himmetinizi tahrik edirəm. Hâşâ! Həqiqət-i İslâmiye bütün siyasatın fevkindedir. Bütün siyasetler ona hizmetkâr ola bilər. Heç bir siyasetin haddi deyil ki İslâmiyet’i özünə âlet etsin.

§548

Mən kusurlu fehmimle bu zamanda, heyet-i içtimaiye-i İslâmiyeyi çox çark və dolapları bulunan bir fabrika surətində tasavvur edirəm. O fabrikanın bir çarkı geri kalsa yaxud bir arkadaşı olan başqa çarka tecavüz etse makinenin mihanikiyeti bozulur. Onun üçün ittihad-ı İslâm’ın tam zamanı gelmeye başlır. Birbirinizin şahsî kusurlarına bakmamak gerektir.

§549

Bunu da teessüf və teellüm ilə sizə beyan edirəm ki: Ecnebilerin bir kısmı, necə qiymətli malımızı və vatanlarımızı bizdən aldılar. Onun bedeline çürük bir mal verdiler.

§550

Eynilə elə də yüksək ahlâkımızı və yüksək ahlâkımızdan çıkan və hayat-ı içtimaiyeye temas eden seciyelerimizin bir kısmını bizdən aldılar. Terakkilerine medar ettiler. Və onun qiymətı olaraq bizə verdikleri sefihane ahlâk-ı seyyieleridir, sefihane seciyeleridir. Mesela:

§551

Bizdən aldıkları seciye-i milliye ilə bir adam onlarda deyər: “Eğer mən ölsem milletim sağ olsun. Çünki milletimin içinde bir hayat-ı bâkiyem var.” İşte bu kelimeyi bizdən almışlar və terakkiyatlarında en metin esas budur. Bizdən hırsızlamışlar. Bu kəlmə isə din-i haktan və iman hakikatlerinden çıkar. O bizim, ehl-i imanın malıdır.

§552

Halbuki ecnebilerden içimize giren pis, fena seciye itibarıyla bir hodgâm adam bizdə dir: “Mən susuzluktan ölsem heç yağmur bir daha dünyaya gelmesin. Əgər mən görmezsem bir saadeti, dünya istediyi kimi bozulsun.” İşte bu ahmakane kəlmə dinsizlikten çıkır, âhireti bilmemekten gəlir. Hariçten içimize girmiş, zehirlir.

§553

Hem o ecnebilerin bizdən aldıkları fikr-i milliyetle bir ferdi, bir millet kimi qiymət alır. Çünki bir adamın kıymeti, himmeti nisbetindedir. Kimin himmeti milleti isə o kimse, təkbaşına kiçik bir millettir.

§554

Bazılarımızdaki dikkatsizlikten və ecnebilerin zərərli seciyelerini almamızdan, qüvvətli və kudsî İslâmî milliyetimizle birlikdə hər kəs “Nefsî! Nefsî” demekle və milletin menfaatini düşünmemekle və menfaat-i şahsiyesini düşünmekle min adam, bir adam hükmüne sukut edər.

§555

مَن۟ كَانَ هِمَّتُهُ نَف۟سَهُ فَلَي۟سَ مِنَ ال۟اِن۟سَانِ لِاَنَّهُ مَدَنِىٌّ بِالطَّب۟عِ

§556

Yani kimin himmeti yalnız nefsi isə o, insan deyil. Çünki insanın fıtratı medenidir. Ebna-yı cinsini mülahazaya mecburdur. Hayat-ı içtimaiye ilə hayat-ı şahsiyesi devam edə bilər. Mesela, bir ekmeği yese kaç əllərə möhtac və ona mukabil o əlləri manen öpdüyünü və giydiyi libasla kaç fabrikayla alâkadar olduğunu kıyas ediniz. Heyvan kimi bir postla yaşamadığından ebna-yı cinsiyle fitrətən alâkadar olmasından və onlara manevî bir qiymət vermeye mecbur olduğundan fıtratıyla medeniyet-perverdir. Menfaat-i şahsiyesine hasr-ı nazar eden, insanlıktan çıkar, masum olmayan cani bir heyvan olur. Bir şey elinden gelmese həqiqi özrü olsa o müstesna!

§557

ALTINCI KELİME

§558

Müslümanların hayat-ı içtimaiye-i İslâmiyedeki saadetlerinin anahtarı, meşveret-i şer’iyedir. وَاَم۟رُهُم۟ شُورٰى بَي۟نَهُم۟ âyet-i kerîmesi, şûrayı esas olaraq emredir. Bəli, necə ki nev-i beşerdeki “telahuk-u efkâr” unvanı altında asırlar və zamanların tarih vasıtasıyla birbiriyle meşvereti, bütün beşeriyetin terakkiyatı və fünununun esası olduğu kimi; en böyük kıta olan Asya’nın en geri kalmasının bir səbəbi, o şûra-yı həqiqiyeyi yapmamasıdır.

§559

Asya Kıtası’nın və istikbalinin keşşafı və miftahı, şûradır. Yani necə fertler birbiriyle meşveret edər; taifeler, kıtalar də o şûrayı yapmaları lâzımdır ki üç yüz bəlkə dörd yüz milyon İslâm’ın ayaklarına konulmuş çeşit çeşit istibdatların kayıtlarını, zincirlerini açacaq, dağıtacaq, meşveret-i şer’iye ilə şehamet və şefkat-i imaniyeden tevellüd eden hürriyet-i şer’iyedir ki o hürriyet-i şer’iye, âdab-ı şer’iye ilə süslenip Garp medeniyet-i sefihanesindeki seyyiatı atmaktır. İmandan gelen hürriyet-i şer’iye, iki esası emreder:

§560

اَن۟ لَا يُذَلِّلَ وَ لَا يَتَذَلَّلَ مَن۟ كَانَ عَب۟دًا لِلّٰهِ لَا يَكُونُ عَب۟دًا لِل۟عِبَادِ وَلَا يَتَّخِذَ بَع۟ضُنَا بَع۟ضًا اَر۟بَابًا مِن۟ دُونِ اللّٰهِ ۝ نَعَم۟ اَل۟حُرِّيَّةُ الشَّر۟عِيَّةُ عَطِيَّةُ الرَّح۟مٰنِ

§561

Yani iman bunu iktiza edir ki tahakküm və istibdat ilə başkasını tezlil etməmək və zillete düşürmemek və zalimlere tezellül etməmək. Allah’a həqiqi abd olan, başkalara abd ola bilməz. Birbirinizi –Allah’tan başqa– kendinize Rab yapmayınız! Yani Allah’ı tanımayan; hər şeye, hər kəsə nisbetine göre bir rububiyet tevehhüm edər, başına musallat edər. Bəli hürriyet-i şer’iye; Cənabı-Haqqın Rahman, Rahîm tecellisiyle bir ihsanıdır və imanın bir hâssasıdır.

§562

فَل۟يَح۟يَى الصِّد۟قُ وَلَا عَاشَ ال۟يَا۟سُ فَل۟تَدُمِ ال۟مَحَبَّةُ وَل۟تَق۟وَى الشُّورٰى اَل۟مَلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هَوٰى وَالسَّلَامُ عَلٰى مَنِ اتَّبَعَ ال۟هُدٰى

§563

Yaşasın sıdk! Ölsün yeis! Muhabbet devam etsin! Şûra qüvvət bulsun! Bütün levm və itab və nefret, heva hevese tabi olanlara olsun. Selâm və salamatlıq hüdaya tabi olanların üstüne olsun, âmin!

§564

* * *

§565

Şam’da fazla kalmadı. Şarkî Anadolu’da Medresetü’z-Zehra adı ilə vücuda getirmek istediyi dârülfünunun küşadı üçün çalışmak üzere İstanbul’a geldi. Sultan Reşad’ın Ruməli’ye seyahati münasibətilə Vilayat-ı Şarkiye adına refakat etti. Yolda şimendiferde iki mektep muallimi ilə aralarında bir bahis açılır. Şimendiferde yaptıkları bu mübahasenin hülâsası, Hutbe-i Şamiye adlı eserin zeylinde yazılmışdır. Bir neçə cümlesini eynilə alırıq:

§566

Hürriyet’in başında Sultan Reşad’ın Ruməli’ye seyahati münasibətilə vilayat-ı şarkiye adına mən də refakat ettim. Şimendiferimizde iki mektepli mütefennin arkadaşla bir mübahase oldu.

§567

Məndən sual ettiler ki: “Hamiyet-i diniye mi yoxsa hamiyet-i milliye mi daha qüvvətli, daha lâzım?”

§568

Dedim: Biz Müslümanlar indimizde və yanımızda din və milliyet bizzat müttehiddir. İtibarî, zâhirî, ârızî bir ayrılık var. Bəlkə din, milliyetin həyatı və ruhudur. İkisine birbirinden ayrı və farklı bakıldığı zaman hamiyet-i diniye, sadə xalq və havassa şâmil olur. Hamiyet-i milliye, yüzden birisine –yani menfaat-i şahsiyesini millete feda edene– münhasır kalır. Elə isə hukuk-u umumiye içinde hamiyet-i diniye esas olmalı. Hamiyet-i milliye ona hâdim və qüvvət və kalesi olmalı.

§569

Hususan biz Şarklılar, Garplılar kimi değiliz. İçimizde kalplerde hâkim, hiss-i dinîdir. Qədər-i Ezelî ekser enbiyayı şarkta göndermesi işarə edir ki yalnız hiss-i dinî şarkı uyandırır, terakkiye sevk edər. Asr-ı saadet və tabiîn, bunun bir bürhan-ı kat’îsidir.

§570

Ey bu hamiyet-i diniye və milliyeden hangisine daha ziyade ehemmiyet vermək lâzım geldiğini soran, bu şimendifer denilen medrese-i seyyarede ders arkadaşlarım! Və indi zamanın şimendiferinde istikbal tarafına bizimlə birlikdə giden bütün mektepliler! Sizə də derim ki:

§571

“Hamiyet-i diniye və İslâmiyet milliyeti, Türk və Arap içinde tamamıyla mezcolmuş və kabil-i tefrik ola bilməz bir hale gelmiş. Hamiyet-i İslâmiye, en qüvvətli və metin və arştan gelmiş bir zincir-i nuranidir. Kırılmaz və kopmaz bir urvetü’l-vüskadır. Tahrip edilmez, mağlup olmaz bir kudsî kaledir.” dediyim vaxt o iki münevver mektep muallimleri mənə dediler: “Delilin nedir? Bu böyük davaya böyük bir hüccet və gayet qüvvətli bir delil lâzım. Delil nedir?”

§572

Birden şimendiferimiz tünelden çıktı. Biz də başımızı çıkardık, pencereden baktık. Altı yaşına girmemiş bir çocuğu şimendiferin tam geçeceği yolun yanında durmuş gördük. O iki muallim arkadaşlarıma dedim:

§573

İşte bu çocuk hal dili ilə sualimize tam cavab verir. Mənim bedelime o masum çocuk, bu seyyar medresemizde üstadımız olsun. İşte hal dilii bu geləcək həqiqəti deyər:

§574

Baxın bu dabbetü’l-arz, dehşetli hücum və gürültüsü və bağırmasıyla və tünel deliğinden çıxıb hücum ettiği dakikada, geçeceği yola bir metre yakınlıkta o çocuk durur. O dabbetü’l-arz tehdidiyle və hücumunun tahakkümü ilə bağırarak tehdit edir. “Mənə rast gelenlerin vay haline!” dediyi halde o masum yolunda durur. Mükemmel bir hürriyet və hârika bir cesaret və kahramanlıkla beş para onun tehdidine ehemmiyet vermir. Bu dabbetü’l-arzın hücumunu istihfaf edir və kahramancıklığıyla dir: “Ey şimendifer! Sən gök gürültüsü kimi bağırmanla məni korkutamazsın.”

§575

Sebat və metanetinin hal dili ilə güya deyər: “Ey şimendifer! Sən bir nizamın esirisin. Sənin gem’in, dizginin, səni gezdirenin elindedir. Sənin mənə tecavüz etmen haddin deyil. Məni istibdadın altına alamazsın. Gəl yoluna git, kumandanının izniyle yolundan geç.”

§576

Bax, ey bu şimendiferdeki arkadaşlarım və əlli sene sonra fenlere çalışan qardaşlarım! Bu masum çocuğun yerinde Rüstem-i İranî və ya Herkül-ü Yunanî o acib kahramanlıklarıyla birlikdə tayy-ı zaman edərək, o çocuğun yerinde bulunduğunu farz ediniz. Onların zamanında şimendifer olmadığı üçün əlbəttə şimendifer bir nizam-nizam-intizam ilə hərəkət ettiğine bir itikadları olmayacaq. Birden bu tünel deliğinden, başında ateş və nefesi gök gürültüsü kimi gözlerinde elektrik berkleri olduğu halde birden çıkan şimendiferin dehşetli tehdit hücumuyla Rüstem və Herkül tarafına koşmasına qarşı o iki kahraman ne qədər korkacaklar, ne qədər kaçacaklar! O hârika cesaretleriyle min metreden fazla kaçacaklar. Baxın necə bu dabbetü’l-arzın tehdidine qarşı hürriyetleri, cesaretleri mahvolur. Kaçmaktan başqa çarə bulamırlar. Çünki onlar, onun kumandanına və nizam-nizam-intizamına itikad etmedikleri üçün mutî bir merkep zannetmirlər. Bəlkə gayet müthiş, parçalayıcı, vagon cesametinde iyirmi arslanı arkasına takmış bir nevi arslan tevehhüm edərlər.

§577

Ey qardaşlarım! və ey əlli sene sonra bu sözleri işiten arkadaşlarım! İşte altı yaşına girmeyen bu çocuğa o iki kahramandan ziyade cesaret və hürriyet və çox mertebe onların fevkinde bir emniyet və korkmamak haletini veren, o masumun kalbinde həqiqətin bir çərdəyi olan, şimendiferin nizam-nizam-intizamına və dizgini bir kumandanın elinde bulunduğuna və cereyanı bir nizam-nizam-intizam altında və biri onu öz hesabıyla gezdirmesine olan itikadı və itminanı və imanıdır. Və o iki kahramanı gayet korkutan və vicdanlarını vehme esir eden, onların onun kumandanını bilmemek və nizam-nizam-intizamına inanmamak olan cahilane itikadsızlıklarıdır.

§578

…

§579

O iki temsilde, o iki acib kahramanın çox acib korku və telaşlarına və elemlerine səbəb, onların adem-i itikadları və cehaletleri və dalaletleri olduğu kimi… Risale-i Nur’un yüzer hüccetlerle ispat ettiği bir həqiqəti ki bu risalenin mukaddimesinde bir iki misali söylenmiş. Mesele şudur ki:

§580

Küfür və dalalet, bütün kainatı ehl-i dalalete minlərlə müthiş düşman taifeleri və silsileleri gösterir. Kör qüvvət, serseri tesadüf, sağır tabiat elleriyle, manzume-i şemsiyeden tut tâ kalpteki verem mikroplarına qədər minlərlə taife düşmanlar biçarə beşere hücum ettiklerini və insanın câmi’ mahiyeti və küllî istidadatı və hədsiz ehtiyacatı və nihayətsiz arzularına qarşı mütemadiyen korku, elem, dehşet və telaş vermesiyle küfür və dalalat bir cəhənnəm zakkumu olduğunu və bu dünyada da sahibini bir cəhənnəm içine koyduğunu və din və imandan hariç minlərlə fen və terakkiyat-ı beşeriye o Rüstem və Herkül’ün kahramanlıkları kimi beş para fayda vermediğini gösterip yalnız iptal-i his nevinden muvakkaten o elîm korkuları hissetmemek üçün sefahet və sarhoşlukla şırınga edir.

§581

İşte iman və küfrün muvazenesi âhirette cənnət və cəhənnəm kimi meyvələri və neticeleri verdiyi kimi; dünyada da iman bir manevî cenneti temin və ölümü bir terhis tezkeresine çevirmesini və küfür dünyada də bir manevî cəhənnəm və həqiqi saadet-i beşeriyeyi mahvetmesi və ölümü bir idam-ı ebedî mahiyetine getirmesini, kat’î və his və şuhuda istinad eden Risale-i Nur’un yüzer hüccetlerine havale edib qısa kesirik.

§582

Bu temsilin hakikatini görmək isterseniz başınızı kaldırınız, bu kainata baxın. Ne qədər şimendifer misillü balon, otomobil, tayyare, berriye və bahriye gemiler; karada, denizde, havada qüdrət-i ezeliyenin nizam və hikmetle halk ettiği yıldızların kürelerine və kainat ecramına və hâdisatın silsilelerine və müteselsil vakıatlarına baxın.

§583

Hem âlem-i şehadette və cismanî kainatta bunların vücudu kimi âlem-i ruhanî və maneviyatta qüdrət-i ezeliyenin daha acib müteselsil nazireleri var olduğunu aklı bulunan tasdik edər, gözü bulunan çoğunu görebilir.

§584

İşte kainat içindeki maddî və manevî bütün bu silsileler, imansız ehl-i dalalete hücum edir, tehdit edir, korkutur, kuvve-i maneviyesini zîr ü zeber edir. Ehl-i imana deyil tehdit və korkutmak bəlkə sevinç, saadet, ünsiyet, ümit və qüvvət verir. Çünki ehl-i iman, imanla görür ki o hədsiz silsileleri, maddî və manevî şimendiferleri, seyyar kainatları mükemmel nizam-nizam-intizam və hikmət dairesinde birer vazifeye sevk eden bir Sâni’-i Hakîm onları çalıştırır. Zerre miktar vazifelerinde şaşırmırlar, birbirine tecavüz edemirlər. Və kainattaki kemalât-ı sanata və tecelliyat-ı cemaliyeye mazhar olduklarını görüb kuvve-i maneviyeyi tamamıyla eline verib saadet-i ebediyenin bir numunesini iman gösterir.

§585

İşte ehl-i dalaletin imansızlıktan gelen dehşetli elemlerine və korkularına qarşı heç bir şey, heç bir fen, heç bir terakkiyat-ı beşeriye bir teselli veremez, kuvve-i maneviyeyi temin edə bilməz. Cesareti zîr ü zeber olur. Lakin muvakkat gaflet perde çeker, aldatır.

§586

Ehl-i iman, iman cihetiyle deyil korkmak, kuvve-i maneviyesi kırılmak bəlkə o temsildeki masum çocuk kimi fevkalâde bir kuvve-i maneviye və bir metanetle və imandaki hakikatle onlara bakır. Bir Sâni’-i Hakîm’in hikmət dairesinde tedbir və idaresini müşahede edər, evham və korkulardan kurtulur. “Sâni’-i Hakîm’in emri və izni olmadan bu seyyar kainatlar hərəkət edemezler, ilişemezler.” deyip anlar. Kemal-i emniyetle hayat-ı dünyeviyesinde derecesine göre saadete mazhar olur.

§587

Kimin kalbinde imandan və din-i haktan gelen bu həqiqət çərdəyi bulunmazsa və nöqtə-i istinadı olmazsa bilbedahe temsildeki Rüstem və Herkül’ün cesaretleri və kahramanlıkları kırıldığı kimi onun cesareti və kuvve-i maneviyesi müzmahil olur və vicdanı tefessüh edər. Və kainatın hâdisatına esir olur. Hər şeye qarşı korkak bir dilenci hükmüne düşer.

§588

İmanın bu sırr-ı hakikatini və dalaletin də bu dehşetli şakavet-i dünyeviyesini Risale-i Nur yüzer kat’î hüccetlerle ispat ettiğine binaen, bu olduqca uzun həqiqəti qısa kesirik.

§589

Əcəba en ziyade kuvve-i maneviyeye və teselliye və metanete ehtiyacını hissetmiş bu asırdaki beşer, bu zamanda o kuvve-i maneviyeyi və teselliyi və saadeti temin eden İslâmiyet və imandaki nöqtə-i istinad olan həqiqətlər-i imaniyeyi buraxıb Garplılaşmak unvanı ilə İslâmiyet milliyetinden istifadə yerine, bütün bütün kuvve-i maneviyeyi kırıp və teselliyi mahveden və metanetini kıran dalalet və sefahete və yalancı politika və siyasete dayanması, ne qədər maslahat-ı beşeriyeden və menfaat-i insaniyeden uzaq bir hərəkət olduğunu; çox yaxın bir zamanda intibaha gelmiş, başta İslâm olaraq beşer hissedəcək və dünyanın ömrü kalmışsa Kur’an’ın həqiqətlərine yapışacaq.

§590

* * *

§591

O vaxt Kosova’da, böyük bir İslâm Dârülfünununun tesisine teşebbüs edilmişdi. Orada hem İttihatçılara hem Sultan Reşad’a deyər ki: “Şark, belə bir dârülfünuna daha ziyade möhtac və âlem-i İslâm’ın merkezi hükmündedir.” Bunun üzerine şarkta bir dârülfünun açılacağını vaad edərlər. Bilâhare Balkan Harbi çıkmasıyla o medrese yeri yani Kosova istila edilir. Bunun üzerine müracaatla Kosova’daki dârülfünun üçün tahsis edilen on doqquz min altın liranın Şark Dârülfünunu üçün verilmesini tələb edər, bu talebi qəbul edilir.

§592

Bediüzzaman tekrar Van’a hərəkət edər. Van Gölü kenarındaki Artemit’te (Edremit) o dârülfünunun teməli atılır. Lakin ne çarə ki Harb-i Umumî’nin zuhuruyla, teşebbüs geri kalır. Zaten o kış Molla Said, talebelerine: “Hazır olunuz, böyük bir musibet və felaket bizə yaklaşır.” deyə haber vermişdi.

§593

* * *

§594

Bediüzzaman, Kafkas Cephesi’nde Enver Paşa və Fırka Kumandanının hayranlıkla takdir ettikleri hizmet-i cihadiyeyi yaptıktan sonra, Rus kuvvetlerinin ilerlemesinden dolayı Van’a çekildi. Van’ın tahliyesi və Rusların hücumu sırasında, bir kısım talebeleriyle Van Kalesi’nde şehit oluncaya qədər müdafaaya kat’î qərar verdikleri halde, geri çekilen Van Valisi Cevdet Bey’in ısrarıyla, Vastan kasabasına çekildi. Vali, Kaymakam, ahali və əsgər Bitlis tarafına çekilirken, bir alay Kazak süvarisi Vastan üzerine hücum etmişdi. Molla Said, Van’dan kaçan ahalinin mal və çoluk çocuklarının düşman eline geçmemesi üçün otuz qırx qədər kaçamamış əsgər və bir kısım talebeleriyle o Kazaklara qarşı koymuş və hepsinin kurtulmasını sağlamışdır. Hattâ hücum eden Kazaklara dehşet vermək üçün geceleyin onların üstündeki yüksək bir tepeye hücum tarzında çıkır, güya böyük bir imdat qüvvəti gelmiş zannettirerek, Kazakları oyalayıp ilerletmirdi. Böylelikle Vastan’ın Rus istilasından kurtulmasına səbəb olmuşdur.

§595

O muharebe zamanlarında sipere döndüğü vaxt, qiymətli talebesi Molla Habib ilə İşaratü’l-İ’caz namındaki tefsirini telif edirdi. Bazen avcı hattında, bazen at üzerinde, bazen də sipere girdikleri zaman; özü söylür, Molla Habib də yazırdı. İşaratü’l-İ’caz’ın böyük bir kısmı bu vaziyette telif edilmişdir. (Hâşiye ) Bu hârika tefsirin başındaki “İfade-i Meram”ı tefsir hakkında bir derece malûmat vermesi itibarıyla eynilə dercedirik.

§596

Kur’an-ı Azîmüşşan bütün zamanlarda gəlib geçen nev-i beşerin tabakalarına, milletlerine, fertlerine hitaben arş-ı a’lâdan îrad edilen İlahî və şümullü bir nutuk və umumî və Rabbanî bir hitabe olduğu kimi; bilinmesi, bir ferdin və ya kiçik bir cemaatin iktidarından hariç olan, bilhassa bu zamanda, dünya maddiyatına ait çoxlu fenleri, ilimleri câmi’dir.

§597

Bu itibarla zamanca, mekânca, ihtisasça daire-i ihatası çox dar olan bir ferdin fehminden, karihasından çıkan bir tefsir, bihakkın Kur’an-ı Azîmüşşan’a tefsir ola bilməz.

§598

Çünki Kur’an’ın hitabına muhatap olan milletlerin, insanların ahval-i ruhiyelerine, maddiyatına və câmi’ bulunduğu ince fenlere, ilimlere bir fert vâkıf və sahib-i ihtisas ola bilməz ki ona göre bir tefsir yapabilsin.

§599

Maahâzâ bir ferdin mesleği, meşrebi, taassuptan hâlî ola bilməz ki həqiqətlər-i Kur’aniyeyi görsün, bîtarafane beyan etsin.

§600

Maahâzâ ferdin fehminden çıkan bir dava, özünə has olub başqası o davanın qəbulüne davet edilemez. Meğerki bir nevi icmaın tasdikine mazhar ola.

§601

Binaenaleyh Kur’an’ın ince manalarının və tefsirlerde dağınık bir surette bulunan mehasininin və zamanın tecrübesiyle fennin keşfi sayesinde tecelli eden hakikatlerinin tesbitiyle, hər biri bir neçə fende mütehassıs olmaq üzere muhakkikîn-i ulemadan yüksək bir heyetin tetkikatıyla, tahkikatıyla bir tefsirin yapılması lâzımdır. Nitekim kanunî hükümlerin tanzim və ıttıradı, bir ferdin fikrinden deyil, yüksək bir heyetin nazar-ı dikkat və tetkikatından geçmesi lâzımdır ki umumî bir emniyeti və cumhur-u nâsın itimadını kazanmak üzere millete qarşı bir kefalet-i zımniye husule gelsin və icma-ı ümmet hücceti elde edebilsin.

§602

Bəli, Kur’an-ı Azîmüşşan’ın müfessiri, yüksək bir deha sahibi və nâfiz bir içtihada mâlik və bir velayet-i kâmileyi haiz bir zat olmalıdır. Bilhassa bu zamanda, bu şartlar ancaq yüksək və azîm bir heyetin tesanüdüyle telahuk-u efkârından və ruhlarının tenasübüyle birbirine yardım etmekten və hürriyet-i fikirle taassuptan âzade olmakla tam ihlaslarından doğan dâhî bir şahs-ı manevîde bulunur. Və o şahs-ı manevî Kur’an’ı tefsir edə bilər. Çünki “Cüzde bulunmayan, küllde bulunur.” kaidesine binaen, hər fertte bulunmayan bu kimi şartlar, heyette bulunur. Belə bir heyetin zuhurunu çoktan beri bekliyorken, hiss-i kable’l-vuku kabîlinden, memleketi yıkıp yakacaq böyük bir zelzelenin arefesinde bulunduğumuz zihne geldi (Hâşiye ).

§603

“Bir şey tamamıyla elde edilemediyi takdirde tamamıyla terk etmək caiz deyildir.” kaidesine binaen, acizlik və kusurumla birlikdə; Kur’an’ın bazı hakikatleriyle, nazmındaki i’cazına dair bazı işarəleri tək başıma kaydetmeye başladım. Lakin Birinci Harb-i Umumî’nin patlamasıyla Erzurum’un Pasinler’in dağlarına və derelerine düştük. O kıyametlerde, o dağ və tepelerde fırsat buldukça kalbime gelenleri, birbirine uymayan ibarelerle, o dehşetli və muhtelif hallerde yazıyordum. O zamanlarda, o kimi yerlerde, müracaat ediləcək tefsirlerin, kitabların bulunması mümkün olmadığından; yazdıklarım yalnız sünuhat-ı kalbiyemden ibaret kaldı. Bu sünuhatım əgər tefsirlere muvafık isə nurun alâ nur, əgər muhalif cihetleri varsa mənim kusurlarıma atfedilebilir.

§604

Bəli, tashihe möhtac yerleri vardır lakin hatt-ı harpte böyük bir ihlas ilə şehitler arasında yazılıp giydirilen o yırtık ibarelerin tebdiline (şehitlerin kan və elbiselerinin tebdili kimi) cevaz veremedim və kalbim razı olmadı. Indi də razı deyildir. Çünki həqiqət-i ihlas ilə baktım, tashih yerini bulamadım. Demək, sünuhat-ı Kur’aniye olduğundan i’caz-ı Kur’aniye onu yanlışlardan himaye etmiş.

§605

Maahâzâ kaleme aldığım bu İşaratü’l-İ’caz adlı eserimi, həqiqi bir tefsir niyetiyle yapmadım ancaq ulema-yı İslâm’daki ehl-i tahkikin takdirlerine mazhar olduğu takdirde, uzaq bir istikbalde yapılacaq yüksək bir tefsire bir örnek və bir me’haz olmaq üzere o zamanların insanlarına bir yadigâr maksadıyla yaptım.

§606

* * *

§607

O muharebede; iyirmi talebe qədər qiymətli və “İşaratü’l-İ’caz” tefsirinin kâtibi olan Molla Habib, İran cephesinde kumandan Halil Paşa ilə mühim bir muhabere vazifesini temin ettikten sonra Vastan’da şehit düşer.

§608

O muharebeler esnasında, Ermeni fedaileri bazı yerlerde çoluk çocuğu kesiyorlardı. Buna qarşı Ermenilerin çocukları da bazen öldürülürdü. Bediüzzaman’ın bulunduğu nahiyeye binlerle Ermeni çocuğu toplanmıştı. Molla Said askerlere: “Bunlara ilişmeyiniz!” deyə emretti. Daha sonra bu Ermeni çoluk çocuğunu serbest bıraktı, onlar da Rusların içerisindeki ailelerinin yanına döndüler. Bu hərəkət Ermeniler üçün böyük bir ibret dersi olub Müslümanların ahlâkına hayran kalmışlardı. Bu hâdise üzerine, Ruslar bizi istila ettiklerinde, fedai komitelerin reisleri Müslüman çoluk çocuğunu kesmek âdetini buraxıb “Madam Molla Said bizim çoluk çocuklarımızı kesmedi, bizə teslim etti; biz də bundan sonra Müslümanların çocuklarını kesmeyeceğiz.” deyə ahdettiler. Molla Said, bu surətlə o havalideki binlerle masumların felaketten kurtulmasını temin etmiş oldu.

§609

Bir müddet sonra Ruslar, Van və Muş tarafını istila edib üç fırka ilə Bitlis’e hücum ettiği sırada, Bitlis Valisi Memduh Bey ilə Kel Ali, Bediüzzaman’a:

§610

— Elimizde bir tabur əsgər və iki min qədər gönüllünüz var; biz geri çekilmeye mecburuz, dediler.

§611

Bediüzzaman onlara:

§612

— Etraftan kaçıp gelen ahalinin və hem də Bitlis halkının malları, çoluk və çocukları düşman eline düşəcək; biz mahvoluncaya qədər dörd beş gün mukavemete mecburuz, demesi üzerine onlar:

§613

— Muş’un sukut etmesi dolayısıyla otuz topumuzu əsgərlər bu tarafa kaçırmaya çalışırlar. Əgər sən, o otuz topu gönüllülerinle ele geçirebilirsen bir neçə gün o toplarla mukabele ederiz və ahali də kurtulur, dediler.

§614

Bediüzzaman:

§615

— Elə isə mən, ya ölürüm və ya o topları getiririm, deyərək üç yüz gönüllünün başına geçti. Geceleyin, Nurşin tarafına, topların getirildiyi cihete gitti. Topları takip eden bir alay Rus Kazağına öz muhbirleri: “Bitlis’i müdafaa eden gönüllü kumandanı üç min adamla və dağdaki meşhur Musa Bey min kişi ilə topları kurtarmaya gelirlər.” deyərək həddindən artıq mübalağa ilə ihbar etmeleri üzerine, Kazak kumandanı korkmuş, ilerleyememişdi. Bediüzzaman da beraberindeki üç yüz gönüllüyü rast geldikleri toplara birer ikişer taksim edib Bitlis’e gönderir; özü isə ilerleyerek topları birer birer kurtarıp en son topu da üç arkadaşıyla birlikte ele geçirir. Bu şəkildə, otuz topun Bitlis’e gelmesini temin edər. O toplarla üç dörd gün əsgər və gönüllüler düşmana mukabele edib bütün ahali və cihazat və mallar kurtulur.

§616

Bediüzzaman, o harpte gönüllülere cesaret vermək üçün sipere girmeyerek avcı hattında dolaşırdı. Avcı hattında en ileride atını sağa sola koştururken, birden hatırına gəlir və ruhuna ilişir ki: “Şu anda şehit olsam bu vaziyetim yani en ileride göze çarpan bu halim, əsla mertebe-i şehadetin bir esası olan ihlasıma zərər vermesin, bir hodfüruşluk manası olmasın.” deyərək, birden atını döndürür və arkadaşlarının yanına gəlir. (Hâşiye )

§617

Avcı hattında dolaşırken vücuduna dörd gülle isabet etmiş lakin geri çekilmemiş və gönüllülerin cesareti kırılmaması üçün sipere də girmemişdir. Hattâ bunu işiten Vali Memduh Bey və Kumandan Kel Ali “Aman geri çekilsin!” deyə haber gönderdikleri zaman, demiş:

§618

— Bu kâfirlerin güllesi məni öldürmeyəcək!..

§619

Hakikaten üç gülle, öləcək yerine isabet ettiği halde; biri hançerini, diğeri tütün tabakasını delip geçmiş və özünə bir zərər vermemişdir.

§620

Geceleyin Vali və Kumandan Kel Ali və ahali kurtulduktan, gönüllüler və əsgərlər çekildikten sonra; bir kısım fedakâr talebeleriyle Bitlis’te bakiyye kalan bir kısım bîçareler üçün özlərini feda etmək fikriyle kaçmazlar. Sabahleyin düşmanın bir taburu ilə müsademe edərlər, arkadaşlarının çoğu şehit olur. Hattâ yeğeni və fedakâr bir talebesi olan Ubeyd də öz bedeline şehit düştükten sonra düşmanın üç sıra askerini yararak geçip hayatta kalan üç talebesiyle çox acib bir surette su üzerinde bulunan bir sütreye girer. Hem yaralı hem ayağı kırık bir halde, otuz üç saat su və çamur içinde kalır. Tüfek ellerinde, o vaziyet-i müthişe içinde, üst kattaki odada düşman askeri və zabitleri bulunduğu halde, kemal-i istirahat-i kalple və ahalinin kurtulmasının sevinciyle sürur içinde, beraberindeki arkadaşlarına teselli vererek deyər:

§621

— Qarşımıza ne vaxt çoklukla düşman askerleri gelirse; o vaxt silahlarımızı kullanacağız, özümüzü ucuza satmayacağız, bir iki düşmana kurşun atmayacağız.

§622

Latîf bir inayet-i İlahiyedir ki otuz üç saat, onlar Rus askerlerini gördükleri və Ruslar da onları aradıkları halde bulamadılar. Bu esnada Bediüzzaman, talebeleri olan gönüllü fedailere hitaben:

§623

— Arkadaşlar! Durmayınız. Sizlərə hakkımı helâl ettim, məni bırakınız, siz kendinizi kurtarmaya çalışınız, demesi üzerine, fedakâr və kahraman talebeler:

§624

— Sizi bu halde buraxıb gidemeyiz; şehit olursak yenə hizmetinizde olsun, deyip kalırlar.

§625

Sonra Ruslar esir edib; Van, Celfa, Tiflis, Kiloğrif, Kosturma’ya sevk edərlər.

§626

Ermeni fedaileri meşhurdur; hattâ elə rivayet edərlər ki: “Fedailerin yüzleri, kızarmış kömür üstüne tutulup gözleri patlama derecesine gelse də yenə sır vermezler.” İşte Ruslar o zaman diyorlardı ki: “Bediüzzaman’ın gönüllüleri, Ermeni fedailerinin fevkindedir! Bunun içindir ki bizim Kazaklarımızı imhada fazla muvaffak olmuşlardır.”

§627

Bediüzzaman’ı üsera kampına götürürler. Burada bu şəkildə şâyan-ı takdir bir hâdise cereyan edər. Belə ki:

§628

Bir gün Rus Başkumandanı esirleri teftişe gəlir. Teftiş esnasında, Bediüzzaman Kumandana selâm verməz və yerinden kalkmaz. Kumandan kızar, bəlkə tanımamışdır deyərək tekrar önünden geçtiği zaman yenə yerinden kalkmayınca, Kumandan tercüman vasıtasıyla deyər:

§629

— Məni herhalde tanımadılar?

§630

Bediüzzaman:

§631

— Tanıram, Nikola Nikolaviç’tir.

§632

Kumandan:

§633

— Bu halde Rus ordusuna, dolayısıyla Rus Çarına hakaret edirlər.

§634

Bediüzzaman:

§635

— Hakaret etmedim. Mən bir Müslüman âlimiyim. İmanlı bir kimse Cənabı-Haqq’ı tanımayan bir adamdan üstündür. Binaenaleyh mən sənə kıyam etmem, deyər.

§636

Bunun üzerine Bediüzzaman divan-ı harbe verilir. Bir neçə zabit arkadaşı, hemen özür dileyerek vahim neticenin önlenmesine çalışmasını istirham edərlər.

§637

Lakin Bediüzzaman:

§638

— Bunların idam qərarı, mənim ebedî âleme seyahat etmem üçün bir pasaport hükmündedir, deyip kemal-i izzət və şecaatle heç ehemmiyet verməz.

§639

Nihayet idamına qərar verilir. Hüküm infaz edileceği vaxt, namaz kılmak üçün müsaade istəyər; vazife-i diniyesini ifadan sonra, atılacaq kurşunlara göğsünü gereceğini beyan edər. Tam bu esnada, namazını eda ederken, Rus Kumandanı gələrək Bediüzzaman’dan özür dileyip:

§640

— O hareketinizin, mukaddesatınıza olan bağlılıktan ileri geldiğine kanaat getirdim, rica ederim məni affediniz, deyərək verilen idam hükmünü geri aldırır.

§641

* * *

§642

Bediüzzaman, iki buçuk sene qədər Sibirya taraflarında esarette kalır. Bütün hayatını, fîsebilillah Kur’an’a, İslâmiyet’e, sünnet-i seniyenin ihyasına hasr və vakfeden bu fedakâr-ı İslâm, buralarda da kat’iyen boş durmaz. İçerisinde bulunduğu muhiti tenvir və irşad üçün çalışır. Bu müddet içinde kendisiyle birlikdə esarette bulunan zabitlere dersler verirdi.

§643

Bir gün, doksan zabit arkadaşına ders verdiyi sırada, bir Rus Kumandanı gəlir. “Siyasî ders verir.” deyə dersine mani olursa da faaliyetinin dinî, ilmî, içtimaî olduğunu öğrenince serbest bıraktırır.

§644

Nihayet esaretten firar ilə kurtulup Petersburg və Varşova’ya gelmeye muvaffak olur. Bilâhare Viyana tarîkıyla (Rumî 1334) senesinde İstanbul’a teşrif edər.

§645

Harb-i Umumî’de gönüllü alay kumandanı olan Bediüzzaman Said Nursî, bu esaret hayatını bir eserinde (Hâşiye ) belə anlatır:

§646

Harb-i Umumî’de esaretle, Rusya’nın şark-ı şimalîsinde, çox uzaq olan Kosturma vilayetinde bulunuyordum. Orada Tatarların kiçik bir camii, meşhur Volga Nehri’nin kenarında bulunurdu. Oradaki arkadaşlarım olan esir zabitler içinde sıkılıyordum. Yalnızlık istədim, dışarıda izinsiz gezemiyordum. Tatar mahallesi, kefaletle məni o Volga Nehri’nin kenarındaki kiçik camiye aldılar. Mən yalnız olaraq camide yatıyordum. Bahara yaxın, o şimal kıtasının çoxlu uzun gecelerinde çox uyanık kalıyordum.

§647

O karanlıklı gecelerde və karanlıklı gurbette və Volga Nehri’nin hazîn şırıltıları və yağmurun rikkatli şıpıltıları və rüzgârın firkatli esmesi, məni derin gaflet uykusundan muvakkaten uyandırdı. Gerçi daha özümü ihtiyar bilmiyordum lakin Harb-i Umumî’yi gören ihtiyardır. Güya يَو۟مَ يَج۟عَلُ ال۟وِل۟دَانَ شٖيبًا sırrına mazhar olaraq elə günlerdir ki çocukları ihtiyarlandırdığı cihetle, qırx yaşında iken özümü seksen yaşında bir vaziyette buldum.

§648

O karanlıklı uzun gece və hazîn gurbet, hazîn vaziyet içinde hayattan bir meyusiyet geldi. Aczime, yalnızlığıma baktım, ümidim kesildi. O halette iken Kur’an-ı Hakîm’den imdat geldi; dilim حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ dedi, kalbim də ağlayarak dedi:

§649

غَرٖيبَم۟ بٖى كَسَم۟ ضَعٖيفَم۟ نَاتُوَانَم۟ اَل۟اَمَان۟ گُويَم۟ عَفُو۟ جُويَم۟ مَدَد۟ خٰواهَم۟ زِدَر۟گَاهَت۟ اِلٰهٖى

§650

Ruhum də vatanımdaki eski dostları düşünüb o gurbette vefatımı tahayyül edərək, Niyazi-i Mısrî kimi dedim:

§651

Dünya gamından geçip

§652

Yokluğa kanat açıp

§653

Şevk ilə hər dem uçup

§654

Çağırırım dost, dost!

§655

deyə, dostları arırdı. Hər ne ise… O hüzünlü, rikkatli, firkatli, uzun gurbet gecesinde, dərgah-ı İlahîde zaaf və aczim o qədər böyük bir şefaatçi və vesile oldu ki indi də hayretteyim. Çünki bir neçə gün sonra, gayet hilaf-ı me’mul bir surette, yayan gidilse bir senelik mesafede, tək başımla Rusça bilmediyim halde firar ettim. Zaaf və aczime binaen gelen inayet-i İlahiye ilə hârika bir surette kurtuldum. Tâ Varşova və Avusturya’ya uğrayarak İstanbul’a qədər geldim ki bu surette kolaylıkla kurtulmak çox hârika olmuştu. Rusça bilen en cesur və en kurnaz adamların muvaffak olamadıkları, çox teshilat və çox kolaylıkla, o uzun firarî seyahati bitirdim.

§656

Lakin o Volga Nehri kenarındaki camideki mezkûr gecenin vaziyeti mənə bu qərarı verdirmiş ki bakiyye-i ömrümü mağaralarda geçirəcəyəm. Bu insanların hayat-ı içtimaiyesine karışmak artıq yeter. Madam ki sonunda kabre yalnız gidəcəyəm; yalnızlığa alışmak üçün şimdiden yalnızlığı ihtiyar edəcəyəm, demişdim. Lakin maatteessüf, İstanbul’daki ciddi və çox ahbap və İstanbul’un şaşaalı hayat-ı dünyeviyesi, hususan haddimden çox fazla mənə teveccüh eden şan və şeref kimi neticesiz şeyler, o qərarımı muvakkaten mənə unutturdular. Güya o gurbet gecesi, hayatımın gözünde nurlu siyahlık idi. Və İstanbul’un beyaz şaşaalı gündüzü, o həyat gözümün nursuz beyaz parçası idi ki ileriyi göremedi, yenə yattı tâ iki sene sonra Gavs-ı Geylanî Fütuhu’l-Gayb kitabıyla tekrar gözümü açtırdı.

§657

* * *

§658

İstanbul’u tekrar şereflendirmesi, ehl-i ilmi və halkı çox fazla memnun və mesrur etti. Özünə haber verilmeden, Meşihat Dairesindeki “Dârülhikmeti’l-İslâmiye” azalığına tayin olundu. Dârülhikmet, o zaman Mehmed Âkif, İzmirli İsmail Hakkı, Elmalılı Hamdi kimi İslâm âlimlerinden mürekkeb bir İslâm akademisi mahiyetinde idi.

§659

Çox zeki, kahraman və gayyur bir âlim olan veled-i manevîsi və biraderzadesi Abdurrahman (rahmetullahi aleyh) belə anlatır:

§660

1334 senesinde esaretten geldikten sonra amcam, rızası olmadan Dârülhikmeti’l-İslâmiyeye aza tayin edildi. Lakin esarette çox sarsılmış olduğundan bir müddet mezunen vazifeye gidemedi. Çox defa istifa etmək teşebbüsünde bulundu lakin dostları bırakmadılar. Bunun üzerine Dârülhikmete devama başladı. Haline dikkat ediyordum ki zaruretten fazla özünə masraf yapmırdı. Maişetçe nədən bu qədər muktesid yaşırsan diyenlere cevaben:

§661

— Mən sevad-ı a’zama tabi olmaq isterim. Sevad-ı a’zam isə bu qədər tedarik edə bilər. Mən, ekalliyet-i müsrifeye tabi olmaq istemem, demişlerdir.

§662

Dârülhikmetten aldığı maaştan miktar-ı zarureti ayırdıktan sonra, mütebâkisini mənə vererek “Hıfzet!” derdi. Mən də bir sene zarfındaki fazla kalmış paraları amcamın mənə olan şefkatine hem malı istihkar etmesine itimaden, haberi olmadan tamamen sarf ettim. Sonra mənə dedi ki:

§663

— Bu para bizə helâl değildi, millet malı idi, niyə sarf ettin? Madam ki öyledir, mən də səni vekilharçlıktan azl ilə özümü nasbettim!

§664

Bir müddet aradan geçti… Həqiqətlərten on iki telifatını tabettirmek kalbine geldi. Maaştan toplanan paraları, o telifatların tabına verdi. Yalnız bir iki küçüğü müstesna olmaq üzere, diğerlerini etrafa meccanen dağıttı. Niyə sattırmadığını sual ettim. Dedi ki:

§665

— Maaştan mənə kut-u lâyemut caizdir, fazlası millet malıdır. Bu surətlə millete iade edirəm.

§666

Dârülhikmetteki hizmeti, həmişə belə şahsî teşebbüsü ilə idi. Çünki orada müştereken iş görmək üçün bazı maniler görürdü. Onu tanıyanlar bilirlər ki Bediüzzaman kefenini boynuna takmış və ölümünü göze almışdır. Onun içindir ki Dârülhikmeti’l-İslâmiyede demir kimi dayandı. Ecnebi tesiratı, Dârülhikmeti özünə âlet edemedi. Yanlış fetvalara qarşı pervasızca mücadele etti. İslâmiyet’e muzır bir cereyan ortaya atıldığı vaxt, o cereyanı kırmak üçün eser neşrederdi.

§667

* * *

§668

Esaretten avdetinden sonraki İstanbul hayatına dair kaleme aldığı bir parçadır:

§669

Bir zaman esaretten geldikten sonra, İstanbul’da bir iki sene yenə gaflet galebe etti. Siyaset havası, nazarımı nəfsimdən kaldırıp âfaka dağıtmış iken, bir gün İstanbul’un Eyyüb Sultan kabristanının dereye bakan yüksək bir yerinde oturuyordum. İstanbul etrafındaki âfaka baktım. Birden, bakıram mənim hususi dünyam vefat edir, bazı cihette ruh çekilir kimi bir halet-i hayaliye mənə geldi. Dedim: “Acaba bu kabristanın mezar taşlarındaki yazılar mıdır ki mənə belə hayal verir?” deyə nazarımı çektim. Uzağa deyil, o kabristana baktım, kalbime ihtar edildi ki: “Bu sənin etrafındaki kabristanın yüz İstanbul içinde vardır. Çünki yüz defa İstanbul buraya boşalmış. Bütün İstanbul halkını buraya boşaltan bir Hâkim-i Kadîr’in hükmünden kurtulup müstesna kalamazsın, sən də gidəcəksən.”

§670

Mən kabristandan çıxıb bu dehşetli hayal ilə Sultan Eyyüb Camii’nin mahfelindeki kiçik bir odaya çox defa girdiyim kimi bu defa da girdim. Düşündüm ki mən üç cihette misafirim; bu menzilcikte misafir olduğum kimi İstanbul’da da misafirim, dünyada da misafirim. Misafir, yolunu düşünməli. Necə ki bu odadan çıkacağam, bir gün də İstanbul’dan çıkacağam, digər bir gün də dünyadan çıkacağam.

§671

İşte bu halette, gayet rikkatli və firkatli elemli bir hüzün və gam kalbime, başıma çöktü. Çünki mən yalnız bir iki dostu kaybetmirəm; İstanbul’da minlərlə sevdiyim dostlarımdan müfarakat kimi çox sevdiyim İstanbul’dan da ayrılacağam. Dünyada yüz minlərlə dostlarımdan iftirak kimi çox sevdiyim və müptela olduğum o güzel dünyadan da ayrılacağam deyə düşünürken yenə kabristanın o yüksək yerine gittim. Ara sıra sinemaya –ibret üçün– gittiğimden mənə, İstanbul içindeki insanlar, o dakikada sinemada geçmiş zamanın gölgelerini hazır zamana getirmek cihetiyle, ölmüş olanları ayakta gəzər surətində gösterdikleri kimi eynilə mən də o vaxt gördüyüm insanları, ayakta gezen cenazeler vaziyetinde gördüm. Hayalim dedi ki: “Madam bu kabristanda olanlardan bir kısmı sinemada gəzər kimi görülür; ileride kat’iyen bu kabristana girecekleri, girmiş kimi gör; onlar da cenazelerdir, gezirlər.”

§672

Birden Kur’an-ı Hakîm’in nuruyla və Gavs-ı A’zam Şeyh-i Geylanî (ks) Hazretlerinin irşadıyla, o hazîn halet, sürurlu və neşeli bir vaziyete inkılab etti. Belə ki:

§673

O hazîn hale qarşı Kur’an’dan gelen nur belə ihtar etti ki sənin, şimal-i şarkîde, Kosturma’daki gurbetinde bir iki esir zabit dostun vardı. Bu dostların herhalde İstanbul’a gideceklerini biliyordun. Sənə biri dese idi: “Sen İstanbul’a mı gidəcəksən yoxsa burada mı kalacaqsan?” Əlbəttə zerre miktar ağlın varsa İstanbul’a ferah və sürurla gitmesini qəbul edecektin. Çünki min birden doqquz yüz doksan doqquz ahbabın İstanbul’dadırlar. Burada bir iki tane kalmış, onlar da oraya gidecekler. Sənin üçün İstanbul’a getmək; hazîn bir firak, elîm bir iftirak deyil. Hem də geldin, memnun olmadın mı? O düşman memleketindeki çox karanlık, uzun gecelerinden və çox soğuk, fırtınalı kışlarından kurtuldun. Bu güzel, dünya cenneti kimi İstanbul’a geldin.

§674

Eynilə elə də sənin küçüklüğünden bu yaşına qədər, sevdiklerinden yüzde doksan doqquzu sənə dehşet veren kabristana göçmüşler. Bu dünyada kalan bir iki dostun var, onlar da oraya gidecekler. Dünyada vefatın firak deyil, visaldir; o ahbaplara kavuşmaktır. Onlar yani o ervah-ı bâkiye, eskimiş yuvalarını torpaq altında buraxıb bir kısmı yıldızlarda, bir kısmı âlem-i berzah tabakatında gezirlər deyə ihtar edildi.

§675

Bəli, bu həqiqəti Kur’an və iman o derece kat’î bir surette ispat etmişdir ki bütün bütün kalpsiz, ruhsuz olmazsa veyahut dalalet kalbini boğmamış isə görür kimi inanmak gerektir. Çünki bu dünyayı hədsiz enva-ı lütuf və ihsanatıyla belə tezyin edib mükrimane və şefikane rububiyetini gösteren və toxumlar kimi en ehemmiyetsiz cüz’î şeyleri də muhafaza eden bir Sâni’-i Kerîm və Rahîm; masnuatı içinde en mükemmel və en câmi’, en ehemmiyetli və en çox sevdiyi masnuu olan insanı, əlbəttə və bilbedahe sureten göründüğü kimi belə merhametsiz, âkıbetsiz idam etməz, mahvetmez, zayi etməz. Bəlkə bir çiftçinin toprağa serptiği toxumlar kimi başqa bir hayatta sümbül vermək üçün Hâlık-ı Rahîm o sevdiyi masnuunu bir rəhmət kapısı olan torpaq altına muvakkaten atar. (Hâşiye )

§676

İşte bu ihtar-ı Kur’anîyi aldıktan sonra o kabristan, İstanbul’dan ziyade mənə ünsiyetli oldu. Halvet və uzlet, mənə sohbet və muaşeretten daha ziyade hoş geldi. Mən də Boğaz tarafındaki Sarıyer’de, bir halvethane özümə buldum. Gavs-ı A’zam (ks) Fütuhu’l-Gayb’ıyla, mənə bir üstad və tabip və mürşid olduğu kimi İmam-ı Rabbanî də (ks) Mektubat’ıyla, bir enis, bir müşfik, bir hoca hükmüne geçti. O vaxt ihtiyarlığa girdiğimden və medeniyetin ezvakından çekildiğimden və hayat-ı içtimaiyeden sıyrıldığımdan çoxlu memnun oldum. Allah’a şükrettim.

§677

* * *

§678

Esaretten geldikten sonra, İstanbul’da Çamlıca Tepesi’nde bir köşkte, merhum biraderzadem Abdurrahman (r. aleyh) ilə birlikdə oturuyorduk. Bu hayatım, hayat-ı dünyeviye cihetinde bizim gibilere en mesudane bir həyat sayılabilirdi. Çünki esaretten kurtulmuşdum, Dârülhikmette meslek-i ilmiyeme münasib en âlî bir tarzda neşr-i ilme muvaffakiyet vardı. Mənə teveccüh eden haysiyet və şeref, haddimden çox fazla idi. Mevkice İstanbul’un en güzel yeri olan Çamlıca’da oturuyordum. Hem hər şeyim mükemmeldi. Merhum biraderzadem Abdurrahman kimi gayet zeki, fedakâr hem talebe hem hizmetkâr hem kâtip hem evlad-ı maneviyem beraberdi. Dünyada hamıdan çox özümü mesud bilirken âyineye baktım; saçımda, sakalımda beyaz kılları gördüm. Birden esarette, Kosturma’daki camideki intibah-ı ruhî yenə başladı. Onun eseri olaraq, kalben merbut olduğum və medar-ı saadet-i dünyeviye zannetdiyim hâlâtı, esbabı tetkike başladım. Hangisini tetkik ettimse baktım ki çürüktür, alâkaya değmir, aldatır. O sıralarda en sadakatli zannetdiyim bir arkadaşımda, umulmadık bir sadakatsizlik və hatıra gəlməz bir vefasızlık gördüm. Hayat-ı dünyeviyeden bir ürkmek geldi.

§679

Kalbime dedim: “Acaba mən bütün bütün aldanmış mıyım? Görürəm ki həqiqət noktasında acınacaq halimize, çoxlu insanlar gıpta ilə bakırlar. Bütün bu insanlar divane mi olmuşlar yoxsa indi mən divane mi oluram ki bu dünya-perest insanları divane görürəm?” Hər ne ise…

§680

Mən, ihtiyarlığın verdiyi şiddetli intibah cihetinde, en evvel alâkadar olduğum fâni şeylerin fâniliğini gördüm. Özümə də baktım, nihayet-i aczde gördüm. O vaxt, beka isteyen və beka tevehhümüyle fânilere müptela olan ruhum bütün qüvvəti ilə dedi ki: “Madam cismen fâniyim, bu fânilerden mənə ne xeyr gelebilir? Madam ki mən âcizim, bu âcizlerden ne bekleyebilirim? Mənim derdime çarə bulacaq bir Bâki-i Sermedî, bir Kadîr-i Ezelî lâzım.” deyərək taharriye başladım.

§681

O vaxt hər şeyden evvel, eskiden beri tahsil etdiyim ilme müracaat edib bir teselli, bir rica aramaya başladım. Maatteessüf o vakte qədər ulûm-u felsefeyi, ulûm-u İslâmiye ilə birlikdə havsalama doldurup o ulûm-u felsefeyi çox yanlış olaraq maden-i tekemmül və medar-ı tenevvür zannetmişdim. Halbuki o felsefî meseleler ruhumu çoxlu fazla kirletmiş və terakkiyat-ı maneviyemde engel olmuştu.

§682

Birden Cənabı-Haqqın rəhmət və keremiyle Kur’an-ı Hakîm’deki hikmet-i kudsiye imdada yetişti. Çox risalelerde beyan edildiyi kimi o felsefî meselelerin kirlerini yıkadı, temizlettirdi.

§683

Ezcümle: Fünun-u hikmetten gelen zulümat-ı ruhiye, ruhumu kainata boğdururdu. Hangi cihete baktım, nur aradım; o meselelerde nur bulamadım, teneffüs edemedim. Tâ Kur’an-ı Hakîm’den gelen və لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ cümlesiyle ders verilen tevhid, gayet parlak bir nur olaraq bütün o zulümatı dağıttı; rahatla nefes aldım. Lakin nəfs və şeytan, ehl-i dalalet və ehl-i felsefeden aldıkları desə istinad edərək ağıl və kalbe hücum ettiler. Bu hücumdaki münazarat-ı nefsiye lillahi’l-hamd qəlbin muzafferiyetiyle neticelendi.

§684

Çox risalelerde kısmen o münazaralar yazılmış. Onlara iktifa edib burada yalnız binde bir muzafferiyet-i kalbiyeyi göstermek üçün minlərlə bürhandan bir tək bürhan beyan edəcəyəm. Tâ ki gençliğinde hikmet-i ecnebiye və ya fünun-u medeniye adı altındaki kısmen dalalet, kısmen malayaniyat meseleleriyle ruhunu kirletmiş, kalbini hasta etmiş, nəfsini şımartmış bir kısım ihtiyarların ruhunda temizlik yapsın. Tevhid hakkında şeytan və nəfsin şerrinden kurtulsun. Belə ki:

§685

Ulûm-u felsefiyenin vekâleti adına nəfsim dedi ki: Bu kainattaki eşyanın, tabiatıyla bu mevcudata müdahaleleri var. Hər şey bir sebebe bakar. Meyveyi ağactan, hububatı topraktan isteməli. En cüz’î, en kiçik bir şeyi də Allah’tan istəmək və Allah’a yalvarmak ne deməkdir?

§686

O vaxt nur-u Kur’an ilə sırr-ı tevhid, bu geləcək surətlə inkişaf etti. Kalbim o mütefelsif nəfsimə dedi:

§687

En cüz’î və en kiçik şey, en böyük şey kimi doğrudan doğruya bütün kainat Hâlık’ının kudretinden gəlir və hazinesinden çıkar. Başqa surette ola bilməz. Esbab isə bir perdedir. Çünki en ehemmiyetsiz və en kiçik zannetdiyimiz mahluklar, bazen sanat və yaradılış cihetinde en büyüğünden daha böyük olur. Sinek tavuktan sanatça ileri geçmezse də geri də kalmaz. Elə isə böyük kiçik tefrik edilmeyəcək. Ya bütünü esbab-ı maddiyeye taksim ediləcək veyahut bütünü birden bir tək zata veriləcəkdir. Birinci şık muhal olduğu kimi bu şık vâcibdir, zarurîdir.

§688

Çünki bir tək zata yani bir Kadîr-i Ezelî’ye verilse; madam ki bütün mövcudatın nizam-nizam-intizamat və hikmetleriyle vücudu kat’î tahakkuk eden ilmi, hər şeyi ihata edir və madam ki ilminde hər şeyin miktarı taayyün edir və madam ki bilmüşahede hər vaxt hiçten, nihayətsiz suhuletle, nihayətsiz sanatlı masnular vücuda gəlir və madam ki o Kadîr-i Alîm’in bir kibrit çakar kimi “Emr-i kün feyekûn” ilə hangi şey olursa olsun icad edebildiğini, hədsiz qüvvətli deliller ilə çox risalelerde beyan ettiğimiz və hususan Iyirminci Məktub və Iyirmi Üçüncü Lem’a’nın âhirinde ispat edildiyi kimi hədsiz bir qüdrəti var; əlbəttə bilmüşahede görülen hârikulâde suhulet və kolaylık, o ihata-i ilmiyeden və azamet-i kudretten gəlir.

§689

Mesela, necə ki göze görülmeyen eczalı bir mürekkeple yazılan bir kitaba, o yazıyı göstermeye mahsus bir ecza sürülse o koca kitab, birden hər bir göze vücudunu gösterip özünü okutturur. Eynilə elə də o Kadîr-i Ezelî’nin ilm-i muhitinde, hər şeyin suret-i mahsusası bir miktar-ı muayyen ilə taayyün edir. O Kadîr-i Mutlak “Emr-i kün feyekûn” ilə o hədsiz kudretiyle və nâfiz iradesiyle, o yazıya sürülen ecza kimi gayet kolay və suhulet ilə qüdrətin bir cilvesi olan kuvvetini o mahiyet-i ilmiyeye sürer, o şeye vücud-u haricî verir; göze gösterir, nukuş-u hikmetini okutturur.

§690

Əgər bütün eşya birden o Kadîr-i Ezelî’ye və Alîm-i külli şey’e verilmezse; o vaxt sinek kimi en kiçik bir şeyin vücudunu, dünyanın ekser nevilerinden hususi bir mizan ilə toplamak lâzım gelmekle birlikdə, o küçücük sineğin vücudunda çalışan zerreler o sineğin sırr-ı yaradılışini və kemal-i sanatını bütün dekaikiyle bilmekle ola bilər. Çünki esbab-ı tabiiye ilə esbab-ı maddiye, bilbedahe və umum ehl-i ağlın ittifakıyla hiçten icad edə bilməz. Elə isə herhalde onlar icad etse əlbəttə toplayacaq. Madam ki toplayacaq, hangi canlı olursa olsun, ekser anâsır və envaından numuneler, içinde vardır. Âdeta kainatın bir hülâsası, bir çərdəyi hükmündedir. Əlbəttə o halde bir çərdəyi bütün bir ağactan, bir canlıı bütün rûy-i zeminden ince elekle eleyip və en hassas bir mizan ilə ölçüp toplattırmak lâzım gəlir.

§691

Və madam ki esbab-ı tabiiye cahildir, camiddir; bir ilmi yoxdur ki bir plan, bir fihriste, bir model, bir program takdir etsin, ona göre manevî kalıba gelen zerratı eritip döksün tâ dağılmasın, nizam-nizam-intizamını bozmasın. Halbuki hər şeyin şekli, heyeti hədsiz tarzlarda olabildiyi üçün hədsiz hadd ü hesaba gəlməz eşkâller, miktarlar içinde, bir tək şəkil və miktarda sel kimi akan anâsırın zerreleri dağılmayarak, muntazaman, miktarsız, kalıpsız birbiri üstünde kütle halinde durdurmak və canlıa muntazam bir vücud vermək; ne derece imkândan, ihtimalden, akıldan uzaq olduğu görünür. Əlbəttə kimin kalbinde körlük yoxsa görür.

§692

Bəli, bu həqiqətə binaen اِنَّ الَّذٖينَ تَد۟عُونَ مِن۟ دُونِ اللّٰهِ لَن۟ يَخ۟لُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اج۟تَمَعُوا لَهُ bu âyet-i azîmenin sırrıyla (Hâşiye ) bütün esbab-ı maddiye toplansa onların ihtiyarları da olsa bir tək sineğin vücudunu və o vücudun cihazatını mizan-ı mahsusla toplayamazlar. Toplasalar da o vücudun miktar-ı muayyenesinde durduramazlar. Durdursalar da daima tazelenmekte olan və o vücuda gəlib çalışan zerratı, muntazaman çalıştıramazlar. Elə isə bilbedahe esbab, bu eşyaya sahib çıkamazlar. Demək sahib-i həqiqileri başkadır.

§693

Bəli, elə bir sahib-i həqiqileri var ki مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ âyetinin sırrıyla, bütün zeminin yüzündeki canlıı, bir sineğin ihyası qədər kolay yapar. Bir baharı, bir tək çiçək kolaylığında icad edər. Çünki toplamaya möhtac deyil. “Emr-i kün feyekûn”e mâlik olduğundan və hər baharda hədsiz mevcudat-ı bahariyenin madde-i unsuriyesinden başqa, hədsiz sıfât və ahval və eşkâllerini hiçten icad ettiğinden və ilminde hər şeyin planı, modeli, fihristesi və programı taayyün ettiğinden və bütün zerrat onun ilim və qüdrəti dairesinde hərəkət ettiklerinden, kibrit çakar kimi hər şeyi nihayet kolaylıkla icad edər. Və heç bir şey, zerre miktar hareketini şaşırmaz. Seyyarat mutî bir ordusu olduğu kimi zerrat də muntazam bir ordusu hükmüne geçer.

§694

Madam ki o qüdrət-i ezeliyeye istinaden hərəkət edirlər və o ilm-i ezelînin düsturlarıyla çalışırlar; əlbəttə o eserler, o qüdrətə göre vücuda gəlir. Yoxsa o kiçik, ehemmiyetsiz şahsiyetlerine bakmakla o eserler küçülmez. O qüdrətə intisap qüvvəti ilə bir sinek, bir Nemrut’u gebertir. Karınca, Firavun’un sarayını harap edər. Zerre kimi kiçik çam toxumu, dağ kimi koca bir çam ağacının yükünü omuzunda daşıyır.

§695

Bu həqiqəti çox risalelerde ispat ettiğimiz kimi necə ki bir nefer, əsgərlik vesikasıyla padşaha intisap noktasında yüz min defa öz kuvvetinden fazla, bir şahı esir etmək kimi eserlere mazhar olur. Elə də hər şey, o qüdrət-i ezeliyeye intisabıyla, yüz min defa esbab-ı tabiiyenin fevkinde mu’cizat-ı sanata mazhar ola bilər.

§696

Elhasıl: Hər şeyin nihayet derecede hem sanatlı hem suhuletli vücudu gösterir ki muhit bir ilim sahibi olan bir Kadîr-i Ezelî’nin eseridir. Yoxsa yüz min muhal içinde, deyil vücuda gəlmək, bəlkə imkân dairesinden çıxıb imtina dairesine girəcək və mümkün suretinden çıxıb mümteni mahiyetine girəcək və heç bir şey vücuda gelmeyəcək bəlkə də vücuda gelmesi muhal olacaqdır.

§697

İşte bu gayet ince və gayet qüvvətli və gayet derin və gayet zâhir bir bürhan ilə şeytanın muvakkat bir şakirdi və ehl-i dalaletin və ehl-i felsefenin bir vekili olan nəfsim sustu. Və lillahi’l-hamd, tam imana geldi. Və dedi ki:

§698

Bəli, mənə elə bir Hâlık və Rab lâzım ki en kiçik hatırat-ı kalbimi və en hafî niyazımı biləcək və en gizli ehtiyac-ı ruhumu yerine getirdiyi kimi mənə saadet-i ebediyeyi vermək üçün koca dünyayı âhirete tebdil edəcək və bu dünyayı kaldırıp âhireti yerine kuracaq hem sineği halk ettiği kimi semavatı da icad edəcək hem güneşi semanın yüzüne bir göz olaraq çaktığı kimi bir zerreyi də göz bebeğimde yerleştirəcək bir qüdrətə mâlik olsun. Yoxsa sineği halk edemeyen, hatırat-ı kalbime müdahale edə bilməz, niyaz-ı ruhumu işitemez; semavatı halk etmeyen, saadet-i ebediyeyi mənə veremez. Elə isə mənim Rabb’im odur ki hem hatırat-ı kalbimi ıslah edər hem cevv-i havayı bulutlarla bir saatte doldurup boşalttığı kimi dünyayı âhirete tebdil edib cenneti yapıp kapısını mənə açar “Haydi gir!” deyər.

§699

Bax, ey nəfsim kimi bedbahtlık neticesinde bir kısım ömrünü nursuz felsefî və ecnebi fünununa sarf eden ihtiyar qardaşlarım! Kur’an’ın lisanındaki mütemadiyen لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ ferman-ı kudsîsinden ne qədər qüvvətli və ne qədər hakikatli və heç bir cihette sarsılmaz və zedelenmez və tagayyür etməz bir rükn-ü imanîyi anlayın ki necə bütün manevî zulümatı dağıtır və manevî yaraları tedavi edər.

§700

* * *

§701

İstanbul’da Dârülhikmette bulunduğu zaman, Sünuhat Risalesi’nde yazdığı gayet acib bir vakıa-i ruhaniye:

§702

1335 senesi Eylül’ünde, dehrin hâdisatının verdiyi yeis ilə şiddetle muzdarip idim. Bu kesif zulmet içinde bir nur arıyordum. Manen rüya olan yakazada bulamadım. Hakikaten yakaza olan rüya-yı sadıkada bir ziya gördüm. Tafsilatı terk ilə mənə söylettirilmiş nöqtələrı kaydedəcəyəm. Belə ki:

§703

Bir cuma gecesinde nevm ilə âlem-i misale girdim. Biri geldi dedi: Mukadderat-ı İslâm üçün teşekkül eden bir meclis-i muhteşem səni istəyir.

§704

Gittim, gördüm ki: Münevver, emsalini dünyada görmediyim, selef-i salihînden və a’sarın mebuslarından hər asrın mebusları içinde bulunur bir meclis gördüm. Hicab edib kapıda durdum.

§705

Onlardan bir zat dedi ki: Ey felaket helâket asrının adamı! Sənin də reyin var, fikrini beyan et.

§706

Ayakta durup dedim: Sorun, cavab vereyim.

§707

Biri dedi: Bu mağlubiyetin neticesi ne olacaq? Galibiyette ne olurdu?

§708

Dedim: Musibet, şerr-i mahz olmadığı üçün bazen saadette felaket olduğu kimi felaketten də saadet çıkar. Eskiden beri i’la-yı kelimetullah və beka-yı istiklaliyet-i İslâm üçün farz-ı kifaye-i cihadı deruhte ilə özünü yekvücud olan âlem-i İslâm’a fedaya vazifedar və hilafete bayraktar görmüş olan bu devlet-i İslâmiyenin felaketi, âlem-i İslâm’ın saadet-i müstakbelesiyle telafi ediləcəkdir. Çünki bu musibet, mâye-i hayatımız və âb-ı hayatımız olan uhuvvet-i İslâmiyenin inkişaf və ihtizazını hârikulâde tacil etti. Biz incinir iken âlem-i İslâm ağlır. Avrupa ziyade incitse bağıracaqdır. Əgər ölsek iyirmi öleceğiz, üç yüz dirileceğiz. Hârikalar asrındayız. İki üç sene mevtten sonra meydanda dirilenler var. Biz mağlubiyetle bir saadet-i âcile-i (عَاجِلَۀ ِ ) muvakkate kaybettik lakin bir saadet-i âcile-i (اٰجِلَۀ ِ ) müstemirre bizi beklir. Çox cüz’î və mütehavvil və mahdud olan hali, geniş istikbal ilə mübadele eden kazanır.

§709

Birden meclis tarafından denildi: İzah et!

§710

Dedim: Devletler, milletler muharebesi, tabakat-ı beşer muharebesine terk-i mevki edir. Çünki beşer esir olmaq istemediyi kimi ecîr olmaq da istəməz. Galip olsa idik hasmımız, düşmanımız elindeki cereyan-ı müstebidaneye bəlkə daha şedidane kapılacaq idik. Halbuki o cereyan hem zalimane hem tabiat-ı âlem-i İslâm’a münafî hem ehl-i imanın ekseriyet-i mutlakasının menfaatine mübayin hem ömrü qısa, parçalanmaya namzettir. Əgər ona yapışsa idik âlem-i İslâm’ı fıtratına, tabiatına muhalif bir yola sürəcək idik. Bu medeniyet-i habîse ki biz ondan yalnız zərər gördük. Və nazar-ı şeriatta merdud və seyyiatı hasenatına galebe ettiğinden; maslahat-ı beşer fetvasıyla mensuh və intibah-ı beşerle mahkûm-u inkıraz, sefih, mütemerrid, gaddar, manen vahşi bir medeniyetin himayesini Asya’da deruhte edəcək idik.

§711

Meclisten biri dedi: Nədən şeriat bu medeniyeti reddeder?

§712

Dedim: Çünki beş menfî esas üzerine teessüs etmişdir. Nöqtə-i istinadı kuvvettir. O isə şe’ni, tecavüzdür. Hedef-i kasdı, menfaattir. O isə şe’ni, tezahümdür. Hayatta düsturu cidaldir. O isə şe’ni, tenazudur. Kitleler mabeynindeki rabıtası, âheri yutmakla beslenen unsuriyet və menfî milliyettir. O isə şe’ni, belə müthiş tesadümdür. Cazibedar hizmeti, heva və hevesi teşci və arzularını tatmin və metalibini teshildir. O heva isə şe’ni, insaniyeti derece-i melekiyeden dereke-i kelbiyete indirmektir, insanın mesh-i manevîsine səbəb olmaktır. Bu medenilerden çoğu, əgər içi dışına çevrilse kurt, ayı, yılan, hınzır, maymun postu görüləcək kimi hayale gəlir.

§713

İşte onun üçün bu medeniyet-i hazıra, beşerin yüzde seksenini meşakkate, şakavete atmış; onunu mümevveh (hayalî) saadete çıkarmış, digər onu da beyne-beyne (ikisi ortası) bırakmış. Saadet odur ki külle ya eksere saadet ola. Bu isə ekall-i kalilindir ki nev-i beşere rəhmət olan Kur’an ancaq umumun, lâekall ekseriyetin saadetini tazammun eden bir medeniyeti qəbul edər.

§714

Hem serbest hevanın tahakkümüyle havaic-i gayr-ı zaruriye, havaic-i zaruriye hükmüne geçmişlerdir. Bedavette bir adam dörd şeye möhtac iken medeniyet, yüz şeye möhtac və fakir etmişdir. Sa’y masrafa kâfi gelmediğinden, hileye harama sevk etmekle ahlâkın esasını bu noktadan ifsad etmişdir. Cemaate, nev’e verdiyi servet, haşmete bedel; ferdi, şahsı fakir, ahlâksız etmişdir.

§715

Kurûn-u ûlânın mecmu-u vahşetini bu medeniyet bir defada kustu!

§716

Âlem-i İslâm’ın bu medeniyete qarşı istinkâfı və soğuk davranması və kabulde ızdırabı cây-ı dikkattir. Çünki istiğna və istiklaliyet hâssasıyla mümtaz olan şeriattaki İlahî hidayet, Roma felsefesinin dehasıyla aşılanmaz, imtizaç etməz, bel’ olunmaz, tabi olmaz… Bir asıldan tev’em (ikiz) olaraq neş’et eden eski Roma və Yunan iki dehalarıyla; su və yağ kimi mürur-u a’sar (asırlar), medeniyet və Hristiyanlığın temzicine çalıştığı halde, yenə istiklallerini muhafaza, âdeta tenasühle o iki ruh indi də başqa şekillerde yaşırlar. Onlar tev’em və esbab-ı temzic varken imtizaç olunmazsa şeriatın ruhu olan nur-u hidayet, o muzlim, pis medeniyetin esası olan Roma dehasıyla heç bir vaxt mezc olunmaz, bel’ olunmaz…

§717

Dediler: Şeriat-ı garradaki medeniyet nasıldır?

§718

Dedim: Şeriat-ı Ahmediyenin (asm) tazammun ettiği və emretdiyi medeniyet isə ki medeniyet-i hazıranın inkişaından inkişaf edəcəkdir. Onun menfî esasları yerine müsbet esaslar vaz’edər. İşte nöqtə-i istinad, qüvvətə bedel haktır ki şe’ni, adalet və tevazündür. Hedef də menfaat yerine fazilettir ki şe’ni, muhabbet və tecazübdür. Cihetü’l-vahdet də unsuriyet və milliyet yerine, rabıta-i dinî, vatanî, sınıfîdir ki şe’ni, samimi uhuvvet və müsalemet və haricin tecavüzüne qarşı yalnız tedafüdür. Hayatta düstur-u cidal yerine düstur-u teavündür ki şe’ni, ittihat və tesanüddür. Heva yerine hüdadır ki şe’ni, insaniyeten terakki və ruhen tekâmüldür. Hevayı tahdid edər, nəfsin hevesat-ı süfliyesinin teshiline bedel, ruhun hissiyat-ı ulviyesini tatmin edər.

§719

Demək biz mağlubiyetle ikinci cereyana takıldık ki mazlumların və cumhurun cereyanıdır. Başkalarından yüzde seksen fakir və mazlumsa, İslâm’dan doksan bəlkə doksan beştir. Âlem-i İslâm bu ikinci cereyana qarşı lâkayt və ya muarız kalmakla hem istinadsız hem bütün emeğini heder hem onun istilasıyla istihaleye maruz kalmaktan isə âkılane davranıp onu İslâmî bir tarza çevirip özünə hâdim kılmaktır. Çünki düşmanın düşmanı, düşman kaldıkça dosttur. Necə ki düşmanın dostu, dost kaldıkça düşmandır. Bu iki cereyan birbirine zıt, hedefleri zıt, menfaatleri zıt olduğundan birincisi dese “Öl!”, diğeri diyəcək “Diril!” Birinin menfaati, zərər - ihtilaf - tedenni - zaaf - uyumamızı istilzam ettiği kimi; ötekinin menfaati də kuvvetimizi, ittihadımızı bizzarure iktiza edər.

§720

Şark husumeti, İslâm inkişafını boğurdu; zâil oldu və olmalı. Garp husumeti, İslâm’ın ittihadına, uhuvvetin inkişafına en müessir sebeptir, bâki kalmalı.

§721

Birden meclisten tasdik emareleri tezahür etti. Dediler: Bəli, ümitvar olunuz; bu istikbal inkılabı içinde en yüksək gür sadâ, İslâm’ın sadâsı olacaqdır!

§722

Tekrar biri sordu: Musibet cinayetin neticesi, mükâfatın mukaddimesidir. Hangi fiilinizle kadere fetva verdiniz ki bu musibetle hükmetti? Musibet-i âmme, ekseriyetin hatasına terettüp edər. Hazırda mükâfatınız nedir?

§723

Dedim: Mukaddimesi, üç mühim erkân-ı İslâmiyedeki ihmalimizdir: Salât, savm, zekât. Çünki iyirmi dörd saatten yalnız bir saati, beş namaz üçün Hâlık Teâlâ bizdən istedi. Tembellik ettik. Beş sene iyirmi dörd saat talim, meşakkat, tahrik ilə bir nevi namaz kıldırdı. Hem senede yalnız bir ay oruç üçün nefsimizden istedi. Nefsimize acıdık. Keffareten beş sene oruç tutturdu. On’dan, kırktan yalnız biri, ihsan ettiği maldan zekât istedi. Buhl ettik, zulmettik. O da bizdən müterakim zekâtı aldı.

§724

اَل۟جَزَاءُ مِن۟ جِن۟سِ ال۟عَمَلِ

§725

Mükâfat-ı hazıramız isə fâsık, günahkâr bir milletten humsu olan dörd milyonu velayet derecesine çıkardı; gazilik, şehadetlik verdi. Müşterek hatadan neş’et eden müşterek musibet, mazi günahını sildi.

§726

Yenə biri dedi: Bir âmir, hata ilə felakete atmış isə?

§727

Dedim: Musibetzede mükâfat istəyər. Ya âmir-i hatadarın hasenatı veriləcəkdir (o isə heç hükmünde) və ya hazine-i gayb verəcəkdir. Hazine-i gaybda belə işlerdeki mükâfatı isə derece-i şehadet və gaziliktir.

§728

Baktım meclis istihsan etti. Heyecanımdan uyandım. Terli, el pençe yatakta oturmuş özümü buldum. O gece belə geçti.

§729

* * *

§730

Bediüzzaman, yanında başqa kitablar bulundurmurdu.

§731

— Nədən başqa kitaplara bakmırsan? denildiğinde, buyururlardı ki:

§732

— Hər şeyden zihnimi tecrit ilə Kur’an’dan fehmedirəm.

§733

Eserlerden nakletse də bazı mühim gördüğü mesaili, tağyir etmeden alırdı.

§734

— Ne üçün eynilə belə tekrar edirsən? deyə sorulduğunda:

§735

— Həqiqət usandırmaz, libası değiştirmek istemem, buyururdu.

§736

Yukarıda bir nebze zikredilmişdi ki Bediüzzaman həqiqətlər-i Kur’aniyeye (Hâşiye ) ait on iki telifatını tabettirmişdi. Bu eserlerden üç dördü Türkçe olub mütebâkisi Arabîdirler. Bu zamana qədər heç bir kitabda emsali bulunmayan bir tarz-ı beyan və ifade ilə həqiqətləri ispat edirlər.

§737

Dârülhikmette bulunduğu zamanlarda geçirdiyi bir inkılab-ı ruhîyi, bilâhare neşretdiyi bir eserinde belə beyan edir:

§738

Eski Said’in gafil kafasına müthiş tokatlar indi. اَل۟مَو۟تُ حَقٌّ kaziyesini düşündü. Özünü bataklık çamurunda gördü. Meded istedi, bir yol aradı, bir halâskâr taharri etti. Gördü ki yollar muhtelif, tereddütte kaldı. Gavs-ı A’zam olan Şeyh-i Geylanî’nin (ra) “Fütuhu’l-Gayb” namındaki kitabıyla tefe’ül etti. Tefe’ülde bu çıktı:

§739

اَن۟تَ فٖى دَارِ ال۟حِك۟مَةِ فَاط۟لُب۟ طَبٖيبًا يُدَاوٖى قَل۟بَكَ

§740

Acibdir ki o vaxt mən, Dârülhikmeti’l-İslâmiye azası idim. Güya ehl-i İslâm’ın yaralarını tedaviye çalışan bir hekim idim. Halbuki en ziyade hasta mən idim. Hasta evvela özünə bakmalı, sonra hastalara bakabilir.

§741

İşte Hazret-i Şeyh mənə deyər ki: “Sen özün hastasın, özünə bir tabip ara!” Mən dedim: “Sen tabibim ol!” Tuttum, özümü ona muhatap addederek o kitabı mənə hitap edir kimi okudum. Lakin kitabı çox şiddetli idi. Gururumu dehşetli kırırdı. Nəfsimdə şiddetli ameliyat-ı cerrahiye yaptı. Dayanamadım, yarısına qədər özümü ona muhatap edərək okudum; bitirmeye tahammülüm kalmadı. O kitabı dolaba koydum. Lakin sonra ameliyat-ı şifakâraneden gelen acılar gitti, ləzzət geldi. O birinci üstadımın kitabını tamam okudum və çox istifadə ettim. Və onun virdini və münâcatını dinledim, çox istifaza ettim.

§742

Sonra İmam-ı Rabbanî’nin Mektubat kitabını gördüm, elime aldım. Hâlis bir tefe’ül edərək açtım. Acayiptendir ki bütün Mektubat’ında yalnız iki yerde “Bediüzzaman” lafzı var. O iki məktub mənə birden açıldı. Pederimin ismi Mirza olduğundan, o məktubların başında “Mirza Bediüzzaman’a Məktub” deyə yazılı olaraq gördüm. Fesübhanallah dedim, bu mənə hitap edir. O zaman Eski Said’in bir lakabı “Bediüzzaman” idi. Halbuki hicretin üç yüz senesinde, Bediüzzaman-ı Hemedanî’den başqa o lakapla iştihar etmiş zatları bilmiyordum. Demək İmam’ın zamanında də elə bir adam vardı ki ona o iki məktubu yazmış. O zatın hali, mənim halime benziyormuş ki o iki məktubu öz derdime deva buldum.

§743

Yalnız İmam, o məktublarında tavsiye ettiği kimi çox məktublarında musırrane bunu tavsiye edir: “Tevhid-i kıble et.” Yani birini üstad tut, arkasından git, başkasıyla meşgul olma. Bu en mühim tavsiyesi, mənim istidadıma və ahval-i ruhiyeme muvafık gelmedi. Ne qədər düşündüm: “Bunun arkasından mı, yoxsa ötekinin mi arkasından gideyim?” tahayyürde kaldım. Hər birinde ayrı ayrı cazibedar hâsiyetler var. Biriyle iktifa edemiyordum. O tahayyürde iken Cənabı-Haqqın rahmetiyle kalbime geldi ki: Bu muhtelif turukların başı və bu cetvellerin menbaı və bu seyyarelerin güneşi, Kur’an-ı Hakîm’dir. Həqiqi tevhid-i kıble bunda olur. Elə isə en a’lâ mürşid də və en mukaddes üstad da odur. Ona yapıştım. (Hâşiye )

§744

* * *

§745

“Harb-i Umumî’de mağlubiyetimizden dolayı fazla müteessir olduğunuzu görürük.” diyenlere cevaben:

§746

Mən öz elemlerime tahammül ettim lakin ehl-i İslâm’ın eleminden gelen teellümat məni ezdi. Âlem-i İslâm’a indirilen darbelerin, en evvel kalbime indiğini hissedirəm. Onun üçün bu qədər ezildim. Lakin bir ışık görürəm ki o elemlerimi unutturacaq inşâallah deyərək tebessüm eylerdi.

§747

İstanbul’da en böyük və en ehemmiyetli və təsirli hizmet-i vataniye və milliyesinden biri də “Hutuvat-ı Sitte” adlı eseriyle gaddar zalimlerin yüzlerine tükürüp izzet-i diniyeyi və şeref-i İslâmiyeyi muhafaza etmesidir. İstanbul’un yabancılar tarafından işgali sıralarında, İngiliz Anglikan Kilisesinin Meşihat-ı İslâmiyeden sorduğu altı sualine, altı tükürük manasında verdiyi makul və sərt cavabları, onun derece-i cesaret və kemalât və şecaatini fiilen göstermektedir. “Hutuvat-ı Sitte”yi neşretdiyi zaman, Çanakkale’de muharebe olurdu. İstanbul’un işgalini müteakip İngiliz Başkumandanına bu eser gösterilir və Bediüzzaman’ın bütün qüvvəti ilə aleyhte bulunduğu özünə ihbar edilir. O cebbar kumandan, idam qərarıyla vücudunu ortadan qaldırmaq istedi isə də lakin özünə, Bediüzzaman idam edilirse bütün Şarkî Anadolu İngiliz’e ebediyen adâvet edeceği və aşiretler hər ne pahasına olursa olsun isyan edecekleri söylenmesi üzerine bir şey yapamaz.

§748

İstanbul’da İngilizler desiseleriyle Şeyhülislâmı və digər bazı ulemayı lehlerine çevirmeye çalışmalarına mukabil, Bediüzzaman “Hutuvat-ı Sitte” adlı eseri və İstanbul’daki faaliyeti ilə; İngiliz’in âlem-i İslâm və Türkler aleyhindeki müstemlekecilik siyasetini və entrikalarını, tarihî düşmanlığını etrafa neşrederek Anadolu’daki Millî Kurtuluş Hareketi’ni desteklemiş, bu hususta en böyük âmillerden biri olmuştu.

§749

Bu hizmetine dair öz ifadesinden bir parça:

§750

Bir zaman İngiliz Devleti, İstanbul Boğazı’nın toplarını tahrip və İstanbul’u istila ettiği hengâmda; o devletin en böyük daire-i diniyesi olan Anglikan Kilisesinin Başpapazı tarafından Meşihat-ı İslâmiyeden dinî altı sual soruldu. Mən də o zaman Dârülhikmeti’l-İslâmiyenin azası idim. Mənə dediler: “Bir cavab ver. Onlar altı suallerine, altı yüz kəlmə ilə cavab istəyirlər.” Mən dedim: “Altı yüz kəlmə ilə deyil, altı kəlmə ilə deyil, hattâ bir kəlmə ilə deyil; bəlkə bir tükürük ilə cavab verirəm! Çünki o devlet, bax görüyorsunuz ayağını boğazımıza bastığı dakikada, onun papazı mağrurane üstümüzde sual sormasına qarşı, yüzüne tükürmek lâzım gəlir. Tükürün o ehl-i zulmün o merhametsiz yüzüne!..” demişdim.

§751

* * *

§752

İstanbul’daki bu çox ehemmiyetli və muvaffakiyetli hizmetinden, Türk milletine həddindən artıq menfaatler husule geldiğini müşahede eden Ankara Hükûmeti; Bediüzzaman’ın qiymət və ehemmiyetini takdir edərək Ankara’ya davet edərlər. M. Kemal Paşa şifre ilə davet etmiş isə də cevaben:

§753

Mən tehlikeli yerde mücahede etmək istəyirəm. Siper arkasında mücahede etmək hoşuma gitmir. Anadolu’dan ziyade, burayı daha tehlikeli görürəm, demişdir.

§754

Üç defa şifre ilə davet edilir. Eski Van Valisi, dostu Mebus Tahsin Bey vasıtasıyla davet edildiyi üçün nihayet qərar verir və Ankara’ya gəlir. Ankara’da alkışlarla qarşılanır. Lakin ümit ettiği muhiti bulamaz. Özü Hacı Bayram civarında ikamet edər. Meclis-i Mebusanda dine qarşı gördüğü lâkaytlık və Garplılaşmak bahanesi altında, Türk milletinin kudsî mefahir-i tarihiyesi olan şeair-i İslâmiyeden bir soğukluk gördüğü üçün mebusların ibadəte, bilhassa namaza müdavim olmalarının lüzum və ehemmiyetine dair bir beyanname neşreder və mebuslara dağıtır. Kâzım Karabekir Paşa da M. Kemal’e okur. O beyanname şudur:

§755

يَا اَيُّهَا ال۟مَب۟عُوثُونَ اِنَّكُم۟ لَمَب۟عُوثُونَ لِيَو۟مٍ عَظٖيمٍ

§756

Ey mücahidîn-i İslâm və ey ehl-i hall ü akd!..

§757

Bu fakirin, bir meselede on sözünü, bir neçə nasihatini dinlemenizi rica edirəm.

§758

1- Bu muzafferiyetteki hârikulâde nemət-i İlahiye bir şükür istəyər ki devam etsin, ziyade olsun. Yoxsa nemət belə şükür görmezse gedər. Madam ki Kur’an’ı, Allah’ın tevfikiyle düşmanın hücumundan kurtardınız. Kur’an’ın en sarîh və en kat’î emri olan salât kimi feraizi imtisal etmeniz lâzımdır. Tâ onun feyzi, belə hârika surətində üstünüzde tevali və devam etsin.

§759

2- Âlem-i İslâm’ı mesrur ettiniz, muhabbet və teveccühünü kazandınız. Lâkin o teveccüh və muhabbetin idamesi, şeair-i İslâmiyeyi iltizam ilə olur. Çünki Müslümanlar, İslâmiyet hasebiyle sizi severler.

§760

3- Bu âlemde, evliyaullah hükmünde olan gazi və şühedalara kumandanlık ettiniz. Kur’an’ın evamir-i kat’îsine imtisal etmekle, o biri âlemde də o nurani güruha refik olmaya çalışmak, âlîhimmetlilerin şe’nidir. Yoxsa burada kumandan iken orada bir neferden istimdad-ı nur etmeye muztar kalacaqsanız. Bu dünya-yı deniyye, şan və şerefiyle elə bir meta deyil ki aklı başındaki insanları işbâ etsin, tatmin etsin və maksud-u bizzat olsun.

§761

4- Bu millet-i İslâm’ın cemaatleri, hər ne qədər bir cemaat namazsız kalsa hattâ fâsık da olsa yenə başlarındakini mütedeyyin görmək istəyər. Hattâ umum Kürdistan’da, umum memurlara dair en evvel sordukları sual bu imiş: Əcəba namaz kılırlar mı? deyərlər, namaz kılarsa mutlak emniyet edərlər; kılmazsa ne qədər muktedir olsa nazarlarında müttehemdir.

§762

Bir zaman Beytüşşebab aşâirinde isyan vardı. Mən gittim sordum: “Səbəb nedir?”

§763

Dediler ki: “Kaymakamımız namaz kılmırdı, elə dinsizlere necə itaat edeceğiz?” Halbuki bu sözü söyleyenler də namazsız hem də eşkıya idiler.

§764

5- Enbiyanın ekseri Şark’ta və hükemanın ağlebi Garp’ta gelmesi, qədər-i ezelînin bir remzidir ki Şark’ı ayağa kaldıracaq din və kalptir; ağıl və felsefe deyildir. Madam ki Şark’ı intibaha getirdiniz, fıtratına muvafık bir cereyan veriniz. Yoxsa sa’yiniz ya hebaen mensura gedər və ya sathî kalır.

§765

6- Hasmınız və İslâmiyet düşmanı İngiliz, dindeki kayıtsızlığınızdan çox fazla istifadə ettiler və edirlər. Hattâ diyebilirim ki Yunan qədər İslâm’a zərər veren, dinde ihmalinizden istifadə eden insanlardır. Maslahat-ı İslâmiye və salamatlıq-i millet adına bu ihmali, a’male tebdil etmeniz gerektir.

§766

Görülür ki İttihatçıların o qədər azim və sebat və fedakârlıklarıyla; hattâ İslâm’ın bu intibahına da səbəb oldukları halde, bir kısmı dinde lâübalilik tavrını gösterdikleri üçün dâhildeki milletten nefret və tezyif gördüler. Hariçteki İslâmlar, dindeki ihmallerini görmedikleri üçün onlara takdir və hörmət verdiler və verirlər.

§767

7- Âlem-i küfür; bütün vesaitiyle və medeniyetiyle, felsefesiyle, fünunuyla, misyonerleriyle âlem-i İslâm’a hücum və maddeten uzun zamandan beri galebe ettikleri halde âlem-i İslâm’a dinen galebe edemedi. Və dâhilî bütün fırak-ı dâlle-i İslâmiye, birer kemiye-i kalile-i muzırra surətində mahkûm kaldığı və İslâmiyet, metanetini və salabetini sünnet və cemaatle muhafaza eylediyi bir zamanda, laubaliyane, Avrupa medeniyet-i habîsesinden süzülen bir cereyan-ı bid’akârane sinesinde yer tutamaz. Demək, âlem-i İslâm içinde mühim və inkılabvari bir iş görmək; İslâmiyet’in desatirine inkıyad ilə ola bilər, başqa ola bilməz. Hem olmamış, olmuş isə çabuk ölüp sönmüş.

§768

8- Zaaf-ı dine səbəb olan Avrupa medeniyet-i sefihanesi yırtılmaya yüz tutduğu bir zamanda və medeniyet-i Kur’an’ın zaman-ı zuhuru geldiyi bir anda, lâkaydane və ihmalkârane müsbet bir iş görülmez. Menfîce, tahripkârane iş isə bu qədər rahnelere maruz kalan İslâm, zaten möhtac deyildir.

§769

9- Sizin muzafferiyetinizi və hizmetinizi takdir eden və sizi seven, cumhur-u mü’minîndir və bilhassa tabaka-i avamdır ki sağlam Müslümanlardır. Sizi ciddi sever və tutar və sizə minnettardır və fedakârlığınızı takdir edərlər və intibaha gelmiş en cesîm və müthiş bir qüvvəti sizə takdim edərlər. Siz də evamir-i Kur’aniyeyi imtisal ilə onlara ittisal və istinad etmeniz, maslahat-ı İslâm adına zarurîdir. Yoxsa İslâmiyet’ten tecerrüd eden bedbaht, milliyetsiz, Avrupa meftunu, Frenk mukallidlerini avam-ı müslimîne tercih etmək, maslahat-ı İslâm’a münafî olduğundan âlem-i İslâm, nazarını başqa tarafa çevirəcək və başkasından istimdad edəcəkdir.

§770

10- Bir yolda doqquz ihtimal-i helâket, tək bir ihtimal-i necat varsa hayatından vazgeçmiş mecnun bir cesur lâzım ki o yola sülûk etsin. Indi iyirmi dörd saatten bir saati işgal eden namaz kimi zaruriyat-ı diniyenin imtisalinde, yüzde doksan doqquz ihtimal-i necat var; yalnız gaflet, tembellik haysiyetiyle, bir ihtimal zarar-ı dünyevî ola bilər. Halbuki feraizin terkinde, doksan doqquz ihtimal-i zərər var. Yalnız gaflete, dalalete istinad eden tək bir ihtimal-i necat ola bilər.

§771

Əcəba dine və dünyaya zərər olan ihmal və feraizin terkine ne bahane bulunabilir? Hamiyet necə müsaade edər? Bâhusus bu mücahidîn kumandanlar və böyük meclis taklit edilir. Kusurlarını, millet ya taklit və ya tenkit edəcək. İkisi də zarardır. Demək onlarda hukukullah, hukuk-u ibadı da tazammun edir. Sırr-ı tevatür və icmaı tazammun eden hədsiz ihbaratı və delaili dinlemeyen və safsata-i nəfs və vesvese-i şeytandan gelen bir vehmi qəbul eden adamlarla, həqiqi və ciddi iş görülmez. Bu inkılab-ı azîmin temel taşları sağlam gerek…

§772

Bu meclisin şahsiyet-i maneviyesi, sahib olduğu qüvvət cihetiyle, mana-yı saltanatı deruhte etmişdir. Əgər şeair-i İslâmiyeyi bizzat imtisal etmək və ettirmekle mana-yı hilafeti də vekâleten deruhte etmezse; həyat üçün dörd şeye möhtac lakin an’ane-i müstemirre ilə günde lâekall beş defa dine möhtac olan bu fıtratı bozulmayan və lehviyat-ı medeniye ilə ehtiyacat-ı ruhiyesini unutmayan milletin hâcat-ı diniyesini Meclis tatmin etmezse; bilmecburiye mana-yı hilafeti tamamen qəbul ettiğiniz isme və resme və lafza verəcək və o manayı idame etmək üçün qüvvəti də verəcək. Halbuki Meclis elinde bulunmayan və Meclis tarîkiyle olmayan elə bir qüvvət, inşikak-ı asâya sebebiyet verəcəkdir. İnşikak-ı asâ isə وَ اع۟تَصِمُوا بِحَب۟لِ اللّٰهِ جَمٖيعًا âyetine zıttır.

§773

Zaman, cemaat zamanıdır. Cemaatin ruhu olan şahs-ı manevî daha metindir və tenfiz-i ahkâm-ı şer’iyeye daha ziyade muktedirdir. Halife-i şahsî ancaq ona istinad ilə vezaifini deruhte edə bilər. Cemaatin ruhu olan şahs-ı manevî əgər müstakim olsa ziyade parlak və kâmil olur. Əgər fena olsa çoxlu fena olur. Ferdin iyiliği də fenalığı da mahduddur. Cemaatin gayr-ı mahduddur. Harice qarşı kazandığınız iyiliği, dâhildeki fenalıkla bozmayınız.

§774

Bilirsiniz ki ebedî düşmanlarınız və zıtlarınız və hasımlarınız, İslâm’ın şeairini tahrip edirlər. Elə isə zarurî vazifeniz, şeairi ihya və muhafaza etmektir. Yoxsa şuursuz olaraq şuurlu düşmana yardımdır. Şeairde tehavün, zaaf-ı milliyeti gösterir. Zaaf isə düşmanı tevkif etməz, teşci edər.

§775

حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَ نِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ

§776

* * *

§777

Bu mebusana hitap, namaz kılanlara altmış mebus daha ilâvə edər. Namazgâh olan küçücük odayı, böyük bir odaya tebdil ettirir.

§778

Bu parça, mebuslara və umum kumandanlara və ulemalara okutturulmakla, reisle şiddetli bir münakaşaya sebebiyet verir. Bir gün divan-ı riyasette, əlli altmış mebus içinde, qarşılıklı fikir teatisinde M. Kemal Paşa:

§779

—Sizin kimi kahraman bir hoca bizə lâzımdır; sizi, yüksək fikirlerinizden istifadə etmək üçün buraya çağırdık. Geldiniz, en evvel namaza dair şeyleri yazdınız, aramıza ihtilaf verdiniz, deyər.

§780

Bu söz üzerine Bediüzzaman, bir neçə makul cavabı verdikten sonra, şiddetle və hiddetle iki barmağını ileri uzatarak:

§781

—Paşa! Paşa! İslâmiyet’te imandan sonra en yüksək həqiqət namazdır. Namaz kılmayan haindir, hainin hükmü merduddur, deyər. Lakin Paşa tarziye verir, ilişemez.

§782

Bediüzzaman Ankara’da bulunduğu müddetçe, en birinci maksadı olan Şark Dârülfünununun tesisi üçün uğraşmaktan kat’iyen geri durmadı. Bir gün mebuslar heyetine deyər:

§783

—Bütün hayatımda bu dârülfünunu takip edirəm. Sultan Reşad və İttihatçılar, iyirmi min altın lira verdiler. Siz də o qədər ilâvə ediniz.

§784

O zaman yüz əlli min banknot vermeye qərar verdiler. Bunun üzerine “Bunu mebuslar imza etmelidirler.” deyər.

§785

Bazı mebuslar dirlər ki: Yalnız sən medrese usûlüyle, sırf İslâmiyet noktasında gidirsən halbuki indi Garplılara benzemek lâzım.

§786

Bediüzzaman: O Vilayat-ı Şarkiye, âlem-i İslâm’ın bir nevi merkezi hükmündedir; fünun-u cedide yanında, ulûm-u diniye də lâzım və elzemdir. Çünki ekser enbiyanın Şark’ta, ekser hükemanın Garp’ta gelmesi gösterir ki Şark’ın terakkiyatı dinlə kaimdir. Başqa vilayetlerde sırf fünun-u cedide okuttursanız da Şark’ta herhalde millet, vatan maslahatı adına, ulûm-u diniye esas olmalıdır. Yoxsa Türk olmayan Müslümanlar, Türk’e həqiqi kardeşliğini hissedemeyəcək. Indi bu qədər düşmanlara qarşı, teavün və tesanüde möhtacız. Hattâ bu hususta sizə bir hakikatli misal vereyim:

§787

Eskiden, Türk olmayan bir talebem vardı. Eski medresemde, hamiyetli və gayet zeki o talebem, ulûm-u diniyeden aldığı hamiyet dersi ilə hər vaxt derdi: “Salih bir Türk, əlbəttə fâsık kardeşimden və babamdan mənə daha ziyade kardeştir və akrabadır.” Sonra eyni talebe, tâli’sizliğinden, sırf maddî fünun-u cedide okumuş. Sonra mən –dörd sene sonra– esaretten gelince onunla konuştum. Hamiyet-i milliye bahsi oldu. O dedi ki: “Mən indi, Râfızî bir Kürt’ü, salih bir Türk hocasına tercih ederim.”

§788

Mən də: Eyvah! dedim, ne qədər bozulmuşsun? Bir hafta çalıştım, onu kurtardım; eski hakikatli hamiyete çevirdim.

§789

Bax, ey mebuslar! O talebenin evvelki hali, Türk milletine ne qədər lüzumu var. İkinci hali, ne qədər vatan menfaatine uygun olmadığını fikrinize havale edirəm. Demək –farz-ı muhal olaraq– siz başqa yerde dünyayı dine tercih edib siyasetçe dine ehemmiyet vermeseniz də herhalde Şark Vilayetlerinde din tedrisatına a’zamî ehemmiyet vermeniz lâzım.

§790

Bu hakikatli maruzat üzerine, muhalifler dışarı çıxıb 163 mebus o qərarı imza edərlər.

§791

* * *

§792

Bediüzzaman kiçik yaşında iken tasavvur ettiği və hayatını o yolda feda etmeye azmetdiyi və hayatının bir gayesi və neticesi olaraq qəbul ettiği “âlem-i İslâm’da böyük bir intibah və inkişaf” emeliyle Ankara’ya gelmişdi. Daha meşrutiyetin ilanından evvel, İstanbul’a gelmeden Şarkî Anadolu’da yüzlerce ehl-i ilim və erbab-ı fazilet kimselerle mübahaseleri və İstanbul’da birdenbire meydana çıkarak, ulemayı hayrete sevk etmesi və ehl-i siyaseti telaşa düşürmesi; ruhunda böyük bir İslâmî inkılabın müessisi halinin mevcud olduğunu gösterirdi. Və özü, daha eskiden ruhunda bu vazifenin mes’uliyetini hem şevk və sürurunu hissetmişdi.

§793

Hürriyet’in ilanını müteakip; gazetelerde meşrutiyeti şeriata hâdim yapmakla, Anadolu və âlem-i İslâm kıtasında böyük bir saadetin zuhuruna vesile olunacaq ümidiyle neşretdiyi makaleler və muhtelif içtimalardaki nutukları, həmişə bu mezkûr niyet və tasavvurunun neticesi idi. “El-Hutbetü’ş-Şâmiye”, “Sünuhat” və “Lemaat” kimi bazı eserlerinde də görüldüğü kimi “Şu istikbal zulümatı və inkılabları içerisinde en gür və en muhteşem sadâ, Kur’an’ın sadâsı olacaqdır!” deyə beyanatı vardı.

§794

Abbasîleri müteakiben, âlem-i İslâm içinde İslâmî idareyi ele alan Türklerin min senelik muazzam idaresinden və hilafet sürmelerinden sonra, bütün dünyayı dehşete veren bir harb-i umumî meydana gelmiş, Osmanlı Devleti inkıraz bulmuş; İslâm’ın ebedî düşmanları, merkez-i hükûmeti istila edərək, Müslümanlığın mahvolduğu kanaatine varmışlardı.

§795

İşte Bediüzzaman, İlahî qüdrətin tecellisiyle və ihsanıyla, belə en elzem bir vakitte, dine revaç verebiləcək bir teşekkülün zuhuru dolayısıyla və özü də birlikdə çalışmak ümidiyle Ankara’ya gelmişdi. Avn-i İlahî və mu’cize-i Peygamberî ilə düşman taarruzlarını def’eden və milletin idaresinin başına geçen yeni hükûmet-i cumhuriyede, doğrudan doğruya Kur’an’a istinad eden və âlem-i İslâm’ın vahdetini nöqtə-i istinad yapacaq və İslâmiyet’in hakikatinde mevcud kuvve-i ulviye ilə maddî və manevî medeniyeti meydana getirəcək bir niyet və gayeyi bulundurmak və aşılamak üzere mecliste çalışırdı. Lakin çox qüvvətli maniler qarşısına çıktı.

§796

Âlem-i İslâm’ı alâkadar eden və min üç yüz yıllık ümmetin, dehşetli tehlikesinden istiaze ettiği (Allah’a sığındığı) bir zamanın və fitneyi ateşlendireceklerin kimler olduğunu anlamış bulunurdu.

§797

Bir gün riyaset odasında, M. Kemal Paşa ilə iki saat qədər konuştular. İslâm və Türk düşmanlarının arasında nam kazanmak emeliyle, şeair-i İslâmiyeyi tahrip etmenin, bu millet və vatan və âlem-i İslâm hakkında böyük zərər tevlid edeceğini; əgər bir inkılab etmək icab ediyorsa doğrudan doğruya İslâmiyet’e müteveccihen Kur’an’ın kudsî kanun-u esasîsi noktasından etmək lâzım geldiyi mealinde ihtarlarda bulunur və bu təmsili ders verir. (Iyirmi Doqquzuncu Məktub Altıncı Risale olan Altıncı Kısım Birinci Risale)

§798

Mesela Ayasofya Camii, ehl-i fazl və kemalden mübarək və muhterem zatlarla dolu olduğu bir zamanda tək tük, sofada və kapıda haylaz çocuklar və serseri ahlâksızlar bulunup caminin pencerelerinin üstünde və yakınında ecnebilerin eğlence-perest seyircileri bulunsa bir adam o camiye girip və o cemaat içine dâhil olsa; əgər güzel bir sadâ ilə şirin bir tarzda Kur’an’dan bir aşir okusa o vaxt minlərlə ehl-i həqiqətin nazarları ona döner, hüsn-ü teveccühle, manevî bir dua ilə o adama bir sevap kazandırırlar. Yalnız, haylaz çocukların və serseri mülhidlerin və tək tük ecnebilerin hoşuna gitmeyəcək.

§799

Əgər o mübarək camiye və o muazzam cemaat içine o adam girdiyi vaxt, süflî, edepsizcesine fuhşa ait şarkıları bağırıp çağırsa, raks edib zıplasa o vaxt haylaz çocukları güldürəcək, o serseri ahlâksızları fuhşiyata teşvik ettiği üçün hoşlarına gidəcək və İslâmiyet’in kusurunu görmekle mütelezziz olan ecnebilerin istihzakârane tebessümlerini celbedəcək. Lakin umum o muazzam və mübarək cemaatin bütün efradından, bir nazar-ı nefret və tahkir celbedəcəkdir. Esfel-i safilîne sukut derecesinde nazarlarında alçak görünəcəkdir.

§800

İşte eynilə bu misal kimi; âlem-i İslâm və Asya, muazzam bir camidir. Və içinde ehl-i iman və ehl-i həqiqət, o camideki muhterem cemaattir. O haylaz çocuklar isə çocuk akıllı dalkavuklardır. O serseri ahlâksızlar; Frenk-meşrep, milliyetsiz, dinsiz heriflerdir. Ecnebi seyirciler isə ecnebilerin nâşir-i efkârı olan gazetecileridir. Hər bir Müslüman, hususan ehl-i fazl və kemal isə bu camide derecesine göre bir mevkii olur, görünür, nazar-ı dikkat ona çevrilir. Əgər İslâmiyet’in bir sırr-ı esası olan ihlas və rıza-yı İlahî cihetinde, Kur’an-ı Hakîm’in ders verdiyi ahkâm və həqiqətlər-i kudsiyeye dair harekât və a’mal ondan sudûr etse, hal dilii manen âyât-ı Kur’aniyeyi okusa o vaxt manen âlem-i İslâm’ın hər bir ferdinin daimi zikrı olan اَللّٰهُمَّ اغ۟فِر۟ لِل۟مُؤ۟مِنٖينَ وَ ال۟مُؤ۟مِنَاتِ duasında dâhil olub hissedar olur və umumu ilə uhuvvetkârane alâkadar olur. Yalnız hayvanat-ı muzırra nevinden bazı ehl-i dalaletin və sakallı çocuklar hükmündeki bazı ahmakların nazarlarında kıymeti görünmez.

§801

Əgər o adam, medar-ı şeref tanıdığı bütün ecdadını və medar-ı iftihar bildiyi bütün geçmişlerini və ruhen nöqtə-i istinad telakki ettiği selef-i salihînin cadde-i nuranilerini terk edib heveskârane, heva-perestane, riyakârane, şöhret-perverane, bid’akârane işlerde və harekâtta bulunsa; manen bütün ehl-i həqiqət və ehl-i imanın nazarında en alçak mevkiye düşer.

§802

اِتَّقُوا فِرَاسَةَ ال۟مُؤ۟مِنِ فَاِنَّهُ يَن۟ظُرُ بِنُورِ اللّٰهِ sırrına göre ehl-i iman, ne qədər âmî və cahil də olsa aklı derk etmediyi halde, qəlbi elə hodfüruş adamları soğuk görür; manen nefret edər.

§803

İşte hubb-u câha meftun və şöhret-perestliğe müptela adam –ikinci adam– hədsiz bir cemaatin nazarında esfel-i safilîne düşer. Ehemmiyetsiz və müstehzi və hezeyancı bazı serserilerin nazarında, muvakkat və menhus bir mevki kazanır.

§804

اَل۟اَخِلَّٓاءُ يَو۟مَئِذٍ بَع۟ضُهُم۟ لِبَع۟ضٍ عَدُوٌّ اِلَّا ال۟مُتَّقٖينَ sırrına göre dünyada zərər, berzahta azap, âhirette düşman bazı yalancı dostları bulur.

§805

Birinci suretteki adam, faraza hubb-u câhı kalbinden çıkarmazsa lakin ihlas və rıza-yı İlahîyi esas tutmak və hubb-u câhı hedef ittihaz etməmək şartıyla; bir nevi meşru makam-ı manevî hem muhteşem bir makam kazanır ki o hubb-u câh damarını tamamıyla tatmin edər. Bu adam az hem çox az və ehemmiyetsiz bir şey kaybeder; ona mukabil, çox hem çoxlu qiymətli, zərərsiz şeyleri bulur. Bəlkə bir neçə yılanı özündən kaçırır; ona bedel, çox mübarək mahlukları arkadaş bulur, onlarla ünsiyet edər. Və ya ısırıcı yabani eşek arılarını kaçırıp mübarək rəhmət şerbetçileri olan arıları özünə celbeder. Onların ellerinden bal yer kimi elə dostlar bulur ki daima dualarıyla âb-ı kevser kimi feyizler, âlem-i İslâm’ın etrafından onun ruhuna içirilir və defter-i a’maline geçirilir.

§806

M. Kemal Paşa itiraz ilə içindeki niyet və halet-i ruhiyesini ifade ilə Bediüzzaman’ı özünə çekmek və nüfuzundan istifadə etmək istəyər. Və Bediüzzaman’a mebusluk hem Dârülhikmetteki eski vazifesini hem Şark’ta Şeyh Sünûsî’nin yerine Vaiz-i Umumî hem bir köşk tahsisi kimi teklifler yapar.

§807

Bediüzzaman, rivayetlerde gelen eşhas-ı âhir zamana ait haberlerin mühim bir kısmını və Hürriyet’ten evvel İstanbul’da tevilini söylediyi hadîslerin ihbar ettiği âhir zamanın dehşetli şahıslarının âlem-i İslâm və insaniyette zuhur ettiğini görür. Və yenə gelen rivayetlerden, onlara qarşı çıkacaq və mukabele edəcək olan Hizbü’l-Kur’an hakkında “O zamana yetiştiğiniz zaman, siyaset canibiyle onlara galebe edilmez ancaq manevî kılınç hükmünde i’caz-ı Kur’an’ın nurlarıyla mukabele edilebilir.” tavsiyesine müraatla, Ankara’da teşrik-i mesai edemeyeceği üçün özünə tevdi edilmek istenen mebusluk, Dârülhikmeti’l-İslâmiye kimi Diyanet’teki azalığı hem Vilayat-ı Şarkiye Vaiz-i Umumîliği tekliflerini qəbul etməz. Özünü fikrinden vazgeçirmek üçün çalışan və Ankara’dan ayrılmamasını rica üçün istasyona qədər gelen bir kısım mebusların da arzularına uyamayacağını bildirerek Ankara’dan ayrılır, Van’a gedər. Və orada hayat-ı içtimaiyeden uzaklaşarak Erek Dağı eteğinde, Zernebad Suyu başında bir mağaracıkta idame-i həyat etmeye başlar.

§808

* * *

§809

(Iyirmi Üçüncü Lem’a “Tabiat Risalesi”nden)

§810

1338’de Ankara’ya gittim. İslâm ordusunun Yunan’a galebesinden neşe alan ehl-i imanın qüvvətli efkârı içinde, gayet müthiş bir zındıka fikri, içine girmek və bozmak və zehirlendirmek üçün dessasane çalıştığını gördüm. Eyvah dedim, bu ejderha imanın erkânına ilişəcək! O vaxt, bu âyet-i kerîmenin bedahet derecesinde vücud və vahdaniyeti ifham ettiği cihetle ondan istimdad edib o zındıkanın başını dağıtacaq derecede Kur’an-ı Hakîm’den alınan qüvvətli bir bürhanı, Arabî bir risalede yazdım. Ankara’da, Yeni Gün Matbaasında tabettirmişdim. Lakin maatteessüf Arabî bilen az və ehemmiyetle bakanlar da nadir olmakla birlikdə, gayet muhtasar və mücmel bir surette o qüvvətli bürhan tesirini göstermedi. Maatteessüf, o dinsizlik fikri hem inkişaf etti hem qüvvət buldu…

Şəxsi oxuma qeydi

Bu qeyd yalnız cihazında saxlanır və serverə göndərilmir.

Ən çox 1 200 simvol