بیان اهداف و یک یادآوری مهم هر کسی نمیتواند همه مطالب این رساله مهم را درک کند، البته بدون سهم هم نمیماند. کسی که وارد باغ بزرگی میشود دستاش به همه میوهها نمیرسد اما همان مقدار که دستاش میرسد نیز برایش کافیست. در آن باغ نه فقط برای او بلکه برای کسانی که دستانشان دراز است نیز سهمهایی هست. درک مطالب این رساله به پنج دلیل زیر مشکل است: اول: من مشاهدات خود را متناسب با فهم خود و برای خودم نوشتهام. این رساله را مانند کتابهای دیگر متناسب با فهم و تلقی دیگران ننوشتهام. دوم: از آنجا که بیشتر مطالب، مربوط به توحید حقیقیست که با تجلی اسم اعظم نوشته شده، مسائل، به غایت گسترده و عمیق و بعضاً بسیار طولانیست، لذا همه نمیتوانند به یکباره بر تمام موضوعات آن احاطه یابند. سوم: از آنجا که هر مسأله حقیقتی بزرگ و مفصل است؛ برای اجتناب از جزء جزء کردن حقیقت، گاه یک صفحه یا یک برگ کتاب، یک جمله را تشکیل میدهد. برای بیانِ فقط یک دلیل مقدمات فراونی ذکر میشود. چهارم: چون در اکثر موارد، هر کدام از مسائل دارای دلیلها و حجتهای متعددی میباشند، ساختن برهانی واحد از ده و گاه بیست دلیل، مسأله را تفصیل میدهد و برای ادراکهای خُرد قابل فهم نخواهد بود. پنجم: با اینکه بهواسطه فیض ماه مبارک رمضان مظهر انوار این رساله شدم اما چون این رساله در زمانی که به دلایل گوناگون پریشان حال بوده و به چند بیماری مبتلا بودم با عجله نوشته شد، به همان مُسَوّدهی نخست اکتفا گردید؛ همچنین چون زمان نوشتن احساس میکردم این کار به اراده و اختیار خودم انجام نمیگیرد، تنظیم و اصلاح متن را طبق نظر خود دُرست ندیدم، لذا وضعیتی یافت که تا حدودی ادراک را سخت میکند. نیز قسمتهای عربی فراوانی در آن به کار رفته است؛ طوری که تمام «مقام اول» چون به عربی بود از این کتاب خارج گردید و به شکل مستقلی نوشته شد. با وجود پنج دلیل مذکور که سبب قصور و دشواریست، این رساله از چنان اهمیتی برخوردار است که امام علی (رض) در کرامات غیبیهاش آن را «آیتُ الکبری» و «عصای موسی» نامیده است. نگاه امام به این رساله از رسالههای نور، خاص است؛ این رساله توجه او را جلب کرده است. رساله «آیت الکبری» که تفسیر حقیقی «الآیة الکبریٰ» است به تعبیر حضرت امام (رض) که آن را «عصای موسی» نیز خواند کتاب «شعاع هفتم» است. «شعاع هفتم» شامل یک مقدمه و دو مقام است. مقدمه، چهار مسأله مهم را در بر میگیرد؛ مقام اول قسم عربی تفسیر آیت کبری، و مقام دوم هم برهانها، ترجمه و معنای آن را بیان میدارد. مقدمهی پیش رو بیش از حد لازم توضیح داده شده و تا حدودی نیز طولانی گردیده است؛ و این بدون اختیار من بوده، حتماً لازم بوده که نوشته شدنش را به این شکل خواستهاند. شاید هم برخی این مطلب مفصل را مختصر ببینند. سعید نورسی
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Ayetü'l-Kübra
The Seventh Ray
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَمَا خَلَق۟تُ ال۟جِنَّ وَال۟اِن۟سَ اِلَّا لِيَع۟بُدُونِ بر اساس سرّ این آیهی عظما، حکمت و غایت فرستاده شدن انسان به این دنیا، شناخت خالق کائنات، ایمان آوردن به او و عبادت کردن اوست. مسئولیت فطری انسان و فریضه ذمّی او، معرفتُ الله و ایمان به الله و تصدیق وجود و وحدت او با اذعان و یقین است. آری، همه کمالات و چیزهای دیگر جز ایمان به الله و معرفت الله که اصلیترین پایه و کلید حیات ابدی هستند و نیز وسایل مورد نیاز آن، نسبت به انسان بیچارهيی که فطرتاً خواهان حیات دائمی و زندگی جاودان است و آرزوهای بیحد و آلام بیانتهايي دارد، در حد پایینتری قرار دارد و بسیاری از آنها حتی ارزشی ندارند. این حقیقت با براهین قوی در رساله نور به اثبات رسیده است، لذا موضوع را بدانجا ارجاع میدهیم و در اینجا فقط «دو ورطه» را که یقین مؤمنانه را در این عصر به لرزه در میآورد در قالب «چهار مسأله» بیان میکنیم. چاره نجات از ورطه اول دو مسأله به شرح زیر است: مسأله نخست: همانطور که در لمعهی سیزدهم مکتوب سی و یکم به تفصیل اثبات گردیده است، در مسائل عمومی، نفی در مقابل اثبات ارزشی ندارد و قوت آن بسیار ناچیز است. برای مثال، در خصوص رؤیت هلال ماه در ابتدای ماه مبارک رمضان، اگر دو فرد عامی با شهادت خود ظهور هلال را اثبات کنند و هزاران نفر از اشراف و عالمان بگویند: «ما هلال را رؤیت نکردیم» و آن را نفی کنند؛ نفی آنها ارزش و قدرتی ندارد، زیرا در اثبات، اجماع و استناد و قدرت دادن به یکدیگر هست؛ اما در نفی، یک نفر باشد یا هزار نفر، تفاوتی نمیکند، هر کس به حال خود تنها میماند؛ چرا که اثبات کننده، نظر به خارج دارد و طبق نفس الامر حکم میکند، مثلاً چنان که در مثال ذکر شده، اگر کسی بگوید «ماه در آسمان است»، دوستاش انگشت به آن سو بر میگرداند و آنها اتفاق نظر مییابند و قوی میشوند. اما در نفی و انکار، فرد به نفس الامر نگاه نمیکند، نمیتواند هم نگاه کند، زیرا این قاعده مشهوریست که: «نفیای که خاص نیست و نظر بر جای مخصوصی ندارد قابل اثبات نمیباشد». مثلاً من اگر بگویم «چیزی در دنیا هست» و آن را اثبات کنم و در مقابل تو بگویی «نیست»؛ همان چیزی که با یک اشاره من، به راحتی میتوان آن را اثبات کرد، تو برای نفی آن یعنی عدم آن باید تمام جهان را جستجو کنی، بررسی کنی و به دیگران نشان دهی و حتی میبایست هر سوی زمانهای گذشته را نیز مورد بررسی و مشاهده قرار دهی، آن وقت است که میتوانی بگویی: «نیست؛ وقوع نیافته است». مادام که نفی و انکار کنندگان به نفس الامر نمینگرند و با نگاه به نفس و عقل و چشمان خویش حکم صادر میکنند، بیتردید نمیتوانند به یکدیگر قوت دهند و به هم کمک نمیکنند، زیرا پردهها و دلایلی که مانع دیدن و فهمیدناند، جدا جدا هستند؛ هر کس میتواند بگوید: «من نمیبینم؛ نزد من و به اعتقاد من وجود ندارد». وگرنه نمیتواند بگوید:«در واقعیت نیست»؛ اگر بگوید مخصوصاً در مسائل مربوط به ایمان که ناظر بر تمام کائنات است دروغی به بزرگی جهان خواهد بود و نمیتواند راست بگوید و صحت آن را تأیید کند. خلاصه، در اثبات نتیجه یگانه است، واحد است، تساند وجود ندارد، اما در نفی واحد نیست متعدد است. با تعدد قیدهایی مانند «نزد من و در نظر من» یا «به اعتقاد من»، نتایج نیز متعدد میشوند و تساند ایجاد نمیگردد. از این نقطه نظرِ مبتنی بر حقیقت است که کثرت و ازدیاد ظاهری منکران و کافرانِ مخالف ایمان، ارزشی ندارد؛ در حالی که نمیبایست موجب کوچکترین تردید در ایمان و یقین مؤمن گردد، نفی و انکار فیلسوفان اروپایی در عصر حاضر موجب شک و تردید عدهیی از مفتونان بدبختشان شده، یقینشان را ازاله کرده و سعادت ابدی آنها را از بین برده است؛ و باعث شده موت و مردن و اجل را که روزانه به سی هزار نفر از انسانها خود را اثبات میکند، از معنای «ترخیص» پایان یافتن مسئولیت بیرون آورده و به نیستی ابدی تبدیل کنند. قبر که دهانهاش هیچگاه بسته نمیشود همواره نابودی مُنکر را به او گوشزد میکند و به این ترتیب زندگانی لذت بخشاش را با دردهای الیم، زهرآگین میسازد. اینک دریاب که ایمان، حیات زندگانی و چه نعمت بزرگیست! مسأله دوم: در مسألهیی که مربوط به فن یا صنعتیست و مدار مناقشه شده، سخن کسانی که بیرون از آن فن یا صنعت هستند هر قدر که بزرگ و صنعتکار و عالم هم باشند اعتباری نخواهد داشت و حُکمشان حجت نخواهد بود؛ آنها را نمیتوان داخل در اجماع علمای فن مزبور دانست. برای مثال حُکم و نظر مهندسی بزرگ در کشف یک بیماری و معالجه آن، به اندازه نظر یک پزشک معمولی اعتبار ندارد. به ویژه سخن منکرانهی بزرگترین فیلسوفی که غرق مادیات شده و به تدریج از معنویات فاصله میگیرد و با نور بیگانه میگردد و عقلش در چشماش است، ارزشی ندارد و نمیتوان آن را در معنویات مطمح نظر قرار داد. سخن فیلسوفانی که در مسائل پراکنده مادی و جزئیترین مسائل فرعیِ کثرت غرقاند، و سر از جنون درآورده و در حال خفه شدن هستند، در برابر اتفاق نظر صدها هزار تن از اهل حقیقت همچون شیخ گیلانی (ع) در مسائل توحیدی و قدسی و معنوی چه ارزشی میتواند داشته باشد؟ اولیایی چون شیخ گیلانی که بر زمین بود و عرش اعظم را میدید، از نبوغی قدسی و خارق العاده برخوردار بود، و نود سال در معنویات فعالیت و ترقی کرد و حقایق ایمانی را به صورت علم الیقین و عین الیقین و حتی حق الیقین کشف نمود؛ آیا انکارها و اعتراضهای فیلسوفان مذکور همچون وز وز پشه در مقابل صدای رعد بیتأثیر نیست و آیا به گوش خواهد رسید؟ ماهیت کفری که به ضدیت با حقایق اسلامی میپردازد و با آن مبارزه میکند، انکار و جهل و نفی است. اگر به صورت اثباتی و وجودی هم دیده شود، معنایش عدم و نفی است، اما ایمان علم است، وجودیست، اثبات است، حُکم است. هر مسألهی منفی آن نیز عنوان و پرده یک حقیقت مثبت است. اگر اهل کفر که در برابر ایمان مبارزه میکنند با مشکلات فراوان در راه اثبات و قبولاندن اعتقادات منفی خود به صورت قبول عدم و تصدیق عدم تلاش کنند، کفر مزبور را میتوان از جهتی دانشی غلط و حکمی خطا بهشمار آورد؛ وگرنه عدم قبول و انکار و عدم تصدیق که انجام آن بسیار آسان است جهل مطلق و نداشتن حکم است. خلاصه این که اعتقاد کفرآمیز دو قسم است: قسم اول: آنکه نگاهی به حقایق اسلامی ندارد، تصدیقی خطا، اعتقادی باطل، پذیرشی غلط و حکمی ظالمانه و خاص خود است. این قسم از بحث ما خارج است؛ با ما کاری ندارد و ما هم با آن کاری نداریم. قسم دوم: اعتقادی که با حقایق ایمانی مخالفت و مبارزه میکند، این نیز دو قسم است: اول: عدم قبول است؛ فقط، تصدیق نکردن اثبات است، این نیز جهل و عدم برخورداری از حُکم و امری سهل است؛ و بیرون از بحث ما میباشد. دوم: قبول عدم است، قلباً عدم خود را قبول دارد، این قسم نیز یک حُکم، یک اعتقاد و یک التزام است و برای همین التزام مجبور است نفی خود را اثبات کند. نفی نیز بر دو قسم است: قسم اول: میگوید: «در موقعیتی خاص و جهتی ویژه وجود ندارد». این قسم نیز قابل اثبات است و خارج از بحث ما قرار دارد. قسم دوم: نفی و انکار مسائل عام، محیط، قدسی و ایمانیست که ناظر بر جهان و کائنات و آخرت و اعصار میباشد. این نفی نیز چنان که در مسأله نخست بیان کردیم به هیچ وجه قابل اثبات نیست. برای اثبات چنین نفیهایی به نظری نیاز است که کائنات را در احاطه خود داشته باشد، آخرت را ببیند، و هر سوی زمان بی انتها را ملاحظه نماید. ورطه دوم و چاره نجات از آن هم شامل دو مسأله زیر است: مسأله اول: عقولی که در نقطه عظمت و کبریا و بیکرانگی، به سبب غفلت، معصیت یا غرق شدن در مادیات محصور و محدود میشوند، نمیتوانند بر مسائل عظیم احاطه یابند، لذا با غروری علمی به سمت انکار منحرف شده و نفی میکنند. آنها نمیتوانند مسائل ایمانی بسیار گسترده، عمیق و فراگیر را در عقلهایشان که خشکیده و به لحاظ معنا فشرده است و در قلبهایشان که فاسد شده و در عرصه معنویات مُردهاند، بگنجانند؛ به همین سبب خود را به میان کفر و ضلالت پرتاب میکنند و خفه میشوند. آنها اگر بتوانند به دقت، چهره داخلی کفر و ماهیت ضلالت خویش را ببینند مشاهده خواهند کرد که در برابر عظمت شایسته و لازم و معقولی که در ایمان هست، صد برابر محال و امتناع و عدمِ امکان در درون و زیر پرده کفر وجود دارد. رساله نور این حقیقت را با صدها معیار و مقایسه همچون دو ضرب در دو که میشود چهار، به صورت قطعی اثبات نموده است. برای نمونه، فردی که وجوب وجود حضرت حق و ازلیت و صفات فراگیرش را به دلیل عظمت آن نمیتواند قبول کند، با نسبت دادن وجوب وجود و ازلیت و صفات الوهیت (حق) به موجودات بیشمار و شاید ذرات بیمنتها میتواند کفر خود را باور کند؛ یا اینکه مانند سوفسطاییان احمق میبایست با نفی و انکار خود و وجود جهان هستی، دست از عقل بشوید. تمام حقایق ایمانی و اسلامی به همین ترتیب، شأن و شئون خود را با استناد به عظمتی که مقتضایشان است از محالات دهشتناک کفری که در مقابلشان قرار دارد و خرافات وحشتناک و نادانیهای ظلمانیاش نجات داده و با کمال اذعان و تسلیم در قلبهای سلیم و عقول راست اندیش مینشانند. اعلان همیشگی و مُکرر عظمت کبریاییاش با «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» در بیشتر شعائر اسلامی مانند اذان و نماز، همچنین حدیث قدسی «اَلْعَظَمَةُ اِزَارِى وَ الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِى» و نیز جزء هشتاد و ششم مناجات جوشن کبیر که دعای به غایت عارفانهیی در مناجات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و به شرح زیر است نشان میدهد که عظمت و کبریا پردهیی لازم و ضروريست: يَا مَن۟ لَا مُل۟كَ اِلَّا مُل۟كَهُ يَا مَن۟ لَا يُح۟صِى ال۟عِبَادُ ثَنَائَهُ يَا مَن۟ لَا تَصِفُ ال۟خَلَائِقُ جَلَالَهُ يَا مَن۟ لَا تَنَالُ ال۟اَو۟هَامُ كُن۟هَهُ يَا مَن۟ لَا يُد۟رِكُ ال۟اَب۟صَارُ كَمَالَهُ يَا مَن۟ لَا يَب۟لُغُ ال۟اَف۟هَامُ صِفَاتَهُ يَا مَن۟ لَا يَنَالُ ال۟اَف۟كَارُ كِب۟رِيَائَهُ يَا مَن۟ لَا يُح۟سِنُ ال۟اِن۟سَانُ نُعُوتَهُ يَا مَن۟ لَا يَرُدُّ ال۟عِبَادُ قَضَائَهُ يَا مَن۟ ظَهَرَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ اٰيَاتُهُ سُب۟حَانَكَ يَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ ال۟اَمَانُ ال۟اَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ
مشاهدات مسافریست که درباره آفریدگار خویش از کائنات سؤال میکند تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ وَلٰكِن۟ لَا تَف۟قَهُونَ تَس۟بٖيحَهُم۟ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا (اسرا: 44) در بسیاری از آیات قرآن مانند آیه معظم فوق، برای معرفی آفریدگار کائنات ابتدا از «سماوات» یاد میشود، که همه، چون صحیفه توحید همواره با حیرت به آن مینگرند و با ذوق و شوق به مطالعه آن میپردازند؛ لذا مناسب است ما هم با آن آغاز کنیم. آری، مسافری که قدم به شهر این دنیا و مسافرخانهاش میگذارد، در صورتی که چشمان خود را بگشاید با مهمانخانهیی بسیار کریمانه و نمایشگاهی پر از صنعت و اردوگاه و تعلیمگاهی در اوج شکوه و تماشاگهی به غایت شوق انگیز و حیرتآور و مطالعهگاهی معنادار و حکیمانه مواجه میشود، و در حالی که به شدت کنجکاوِ دانستن و شناختن سلطان این مملکت با شکوه و مؤلف این کتاب کبیر و صاحب این مسافرخانه زیباست، پیش از هر چیز چهره آسمان برای او جلب توجه میکند که مُزیّن به نور است و چنین میگوید: «به من نگاه کن، آنچه را در جستجویش هستی به تو معرفی خواهم کرد!» و مسافر نگاه میکند و ظهور ربوبیت را میبیند که: صدها هزار جرم آسمانی را که قسمی از آنها هزار مرتبه بزرگتر از زمین ماست و سرعت برخی از آن اجرامِ بزرگ، هفتاد برابر بیشتر از گلوله توپ، بدون ستون بر فراز آسمان نگاه داشته است و بدون آنکه سقوط کنند یا با یکدیگر برخوردی داشته باشند و با سرعتی فوقالعاده، همراه هم میگرداند؛ ربوبیتی که ستارگان بیشماری را چون چراغهایی بدون سوخت و همواره روشن، مدام در حال نور افشانی قرار داده است؛ ربوبیتی که انبوه اجرامِ بزرگ را بدون آنکه اِخلال و سر و صدایی ایجاد شود، اداره میکند و بیآن که موجب سرپیچی این آفریدگان بسیار بزرگ شود وظایفی چون مسئولیت ماه و خورشید را بر عهده آنها نهاده و به کار گرفته است؛ ربوبیتی که آنها را در فاصله بینهایت دوری که ارقام محاسباتاش حتی در دایره دو قطب نمیگنجد، در زمانی معین و با نیرویی واحد و با شیوهیی یکسان، و در یک صورت و با یک فطرت، همراه هم و بیکم و کاست در تصرف خود دارد، و حاملان آن قوای متجاوز را بیآن که تجاوزی کنند، مطیع قانون قرار میدهد و بدون آنکه اجازه دهد لکهیی بر پهنه آسمان بنشیند، آن را درخشان و نورانی و پاکیزه میدارد، و با رزمایشی چون رزمایش ارتشی منظم آن را تدبیر میکند، و با گردش زمین صورتهای حقیقی و خیالی رزمایش عظیم مذکور را هر شب و هر سال چون پرده سینما در مقابل دیدگان تماشاگران قرار میدهد. حقیقتی مرکب از تسخیر و تدبیر و اداره و تنظیم و تنظیف و موظف کردن در متن فعالیت ربوبیت مزبور، بر عظمت و احاطه خالق آسمان و وجوب وجود و وحدت او و موجودیت ظاهرتر از موجودیت آسمان او، بالمشاهده گواهی میدهد. این است که در نخستین مرتبه مقام اول گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ السَّموَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ وَ التَّنْظِيمِ وَ التَّنْظِيفِ وَ التَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آنگاه فضا که محشر عجایب است و «جَوّ سماء» خوانده میشود، با مسافری که به دنیا قدم گذاشته، گفتگوی رعدآمیزی میکند و فریاد بر میآورد: «به من نگاه کن! آنچه را با کنجکاوی در پیاش بودی و نیز کسی که تو را بدین جا فرستاده، با من میتوانی بشناسی و بیابی». مسافر به چهرهی ابرو در هم کشیده اما مهربانش چشم میدوزد و صدای مدهوش کننده اما بشارت آمیزش را میشنود و میبیند: ابری که در میان زمین و آسمان معلّق است، به طرز کاملاً حکیمانه و رحیمانهیی بوستان زمین را آبیاری کرده و اهالی زمین را با آب حیات سیراب میکند، و از دما یعنی شدت حرارت زیستن میکاهد و بنا بر نیاز به یاری در هر سو میشتابد. همین ابر سهمناک و بزرگ، با انجام وظایف متعددی چون آنچه گفته شد، مانند ارتشی منظم که با فرمان امیر خود در یک لحظه آشکار یا پنهان میشود، از دیده نهان میگردد و گویی همه اجزایش برای استراحت به کناری میروند، طوری که هیچ اثری از آن باقی نمیماند؛ سپس، وقتی دستور «آماده برای باران» را گرفت، در عرض یک ساعت و شاید چند دقیقه، دوباره جمع میشود و پهنه آسمان را پر میکند و گوش به امر فرمانده، منتظر میماند. مسافر آنگاه باد را که در جوّ هواست، مینگرد و هوا را میبیند که با وظایفی به غایت حکیمانه و کریمانه به کار گرفته شده است، طوری که گویا هر ذرهیی از ذراتِ به ظاهر فاقد ادراکِ هوا، گوش به فرمان اوامر سلطان کائنات است و آنها را در مییابد و به هیچ یک از آنها بیتوجهی نمیکند، و با اتکا به قدرت فرمانده، کارها را طوری با نظم و ترتیب انجام میدهد که گویی برای تنفس تمام ذیحیاتان و برای انتقال حرارت و نور و مواردی چون الکتریسیته و اصواتِ مورد نیاز ذیحیاتان و برای واسطه شدن در امر تلقیح نباتات، خدمات و وظایف کلی بر عهده دارد و در این راه توسط دستی غیبی به شکل کاملاً آگاهانه و علیمانه و حیات بخشی به کار گرفته میشود. بعد به باران نگاه میکند و میبیند در آن قطرات لطیف و زلال و دلنشینی که از هیچ و از خزانه رحمتی غیبی فرستاده میشود، چنان هدایا و وظایف رحمانی وجود دارد که گویا رحمت، تجسم یافته و به صورت قطرههای باران از خزانه ربّانی جاری شده است؛ این است که باران را «رحمت» نامیدهاند. سپس رعد و برق را مینگرد و به صدای آن گوش فرا میدهد؛ میبیند که مشغول خدمترسانیهای عجیب و غریبی هستند. آنگاه چشم بر میکشد و به عقل خویش رجوع میکند و چنین زمزمه میکند: ابر بیجان و بیشعوری که چون پنبهی زده شده است، شکی نیست که چیزی از ما نمیداند و اینطور نیست که به ما رحم کرده و به خودی خود به یاریمان بشتابد؛ تردیدی نیست که بدون فرمان ظاهر نمیشود و از دیده پنهان نمیگردد؛ مطمئناً به امر فرماندهی کاملاً قدیر و رحیم حرکت میکند، بیآن که ردی از خود به جای بگذارد پنهان میشود و آنگاه به یکباره ظاهر میگردد، شروع به انجام وظیفه خود میکند و با فرمان سلطانی کاملاً فعّال و باشکوه و متعالی و دارای تجلی بسیار و با اتکا به قدرت او، گهگاهی پهنه آسمان دنیا را پر و خالی میکند و آن را به شکل تخته سیاهی که نوشتههایی از حکمت روی آن نگاشته شده سپس پاک شده، تبدیل کرده و به صورت لوح محو و اثبات یا حشر و قیامت در می آورد. ابر، با تدبیر حاکم مدبّری که به غایت اهل لطف است و دوستدار احسان و پرورش و بسیار اهل کرم، بر باد مینشیند و خزاین کوهآسای باران را نیز بر خود مینشاند و به جاهایی که نیازمند آن هستند میرساند. گویا به آنها ترحم میکند، میگرید و با قطرات اشک خود، آنها را با گُلها میخنداند، از شدت گرمای خورشید میکاهد و اسفنجوار بر بوستانهایشان آب میپراکند، و چهره زمین را میشوید و پاکیزه میدارد. مسافر کنجکاو خطاب به عقل خویش میگوید: صدها هزار احسان و یاری و کار حکیمانه و رحیمانهی پر از صنعتی را میبینم که با صورت ظاهری و به دست هوای جامد و بیجان و بیادراک و بیقرار و طوفانی و پر از سر و صدا و بیهدف و همواره در تلاطم و بیبهره از ثبات، حاصل میگردد. این امر به طور بدیهی اثبات میکند باد پر کار، این خدمتکار همواره فعال، به خودی خود حرکتی ندارد، بلکه حرکتاش بر اساس فرمانِ آمری به غایت قدیر و علیم و بسیار حکیم و کریم صورت میگیرد. گویا هر ذرهی آن بر انجام هر کاری آگاه است و همچون سربازی که دستور فرمانده خود را میفهمد و گوش به فرمان اوست، مطیع اوامر ربّانی جاری در هواست؛ در تأمین مواد لازم برای تنفس حیوانات و زندگانی آنها، و باروری گیاهان و رشد و نمو و ادامه حیاتشان، و حرکت ابرها و تدبیر امورشان، و سیر و سیاحت کشتیهای بادی، و مخصوصاً در رساندن اصوات و گفتگوها با تلفن و تلگرافِ بیسیم و رادیو، فعال است؛ و علاوه بر خدمات عام و کلیِ مذکور، میبینیم که ذرّات هوای متشکل از دو عنصر بسیطِ چون ازت و اکسیژن، در حالی که عین یکدیگرند کاملاً منظم، در هزاران صنعت ربّانیِ روی زمین، توسط دست حکمت به کار برده میشوند. بر اساس تصریح آیهی وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ (بقره: 164) فقط و فقط پروردگار ذوالجلال و الاکرامی که واجب الوجود و قادر بر انجام هر کاری و عالِم بر هر چیزی است، باد را به کار میگیرد و موجب ظهور هزاران جلوه ربّانی میگردد، و با تسخیر ابرها نیز امور رحمانی بیشماری را حاصل میگرداند و هوا را به صورت فعلی ایجاد میکند. او آنگاه به باران نگاه میکند و میبیند باران به تعداد دانههایش، سود و منفعت و به تعداد قطراتش، جلوههای رحمانی و به تعداد رشحاتش، حکمت دارد. آن قطرات دلنشین و لطیف و مبارک، بسیار منظم و زیبا آفریده میشوند، مخصوصاً تگرگهای فصل تابستان آن قدر با نظم و انتظام فرود میآیند و فرستاده میشوند که بادهای شدید توفانزا هم قادر به از بین بردن تعادل و انتظام آنها نیست؛ بادها باعث برخورد قطرهها با یکدیگر نشده و موجب به وجود آمدن تودههای زیانبار نمیگردند. این آب که در بسیاری از امورِ حکیمانه مانند این قبیل موارد کاربرد دارد، از ترکیب دو عنصر بسیط و جامد و در ظاهر فاقد ادراک هیدروژن و اکسیژن حاصل میگردد و در حیات موجودات نقش اساسی دارد؛ با شعور و حکمت، هزاران خدمت ارائه میکند و در صنایع گوناگون به کار گرفته میشود. بیتردید باید گفت، باران که صورت مجسم رحمت الهیست، در خزانه غیبیِ رحمت خداوندِ رحمان رحیم به وجود میآید و با نزول خود آیه زیر را عملاً تفسیر میکند: وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ ال۟غَي۟ثَ مِن۟ بَع۟دِ مَا قَنَطُوا وَيَن۟شُرُ رَح۟مَتَهُ (شوری: 28) آنگاه به صدای رعد گوش فرا میدهد و برق را میبیند. مشاهده میکند که این دو حادثه عجیب آسمانی محتوای آیات: وَيُسَبِّحُ الرَّع۟دُ بِحَم۟دِهٖ (رعد: 13)، يَكَادُ سَنَا بَر۟قِهٖ يَذ۟هَبُ بِال۟اَب۟صَارِ (نور: 43) را عملاً تفسیر میکنند و خبر بارش باران را به نیازمندان بشارت میدهند. آری، فضا را به یکباره و از هیچ، با صدایی مهیب به سخن وا داشتن، و با نور و آتشی فوقالعاده، ظلمات آن را با روشنایی پر کردن، و ابرها را که مانند کوهی از پنبهاند، به مثابه تلمبهیی برای آب و برف و تگرگ، با جرقهیی روشن کردن، اوضاع حکیمانه و غریبیست که بر سر انسان غافل ضربه میزند و هشدار میدهد و میگوید:«سر بر افراز، و به کارهای ذات فعّال و قدرتمندی بنگر که میخواهد خود را بشناساند! همانطور که تو رها شده و یله نیستی، این حوادث نیز نمیتوانند تصادفی باشند؛ هر یک از آنها شتابان در پی ایفای وظیفهیی حکیمانهاند و از سوی تدبیر کنندهیی حکیم به کار گرفته شدهاند». مسافر کنجکاو، گواهی آشکار و متعالی حقیقتی مرکب از تسخیر ابر، تصریف باد، نزول باران و تدبیر اوضاع جوی را میشنود و میگوید: «آمَنْتُ بِاللَّه» در دومین مرتبه مقام نخست، بیانِ «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْزِيلِ وَ التَّدْبِيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ»، نشان دهندهی مشاهدات مسافر مذکور از اوضاع جوّیست. سپس کره زمین با زبان حال خود خطاب به آن مسافر اندیشمند که با سیاحت فکری مأنوس شده است، میگوید: «تو را به فضا و آسمان و هوا چه کار؟ بیا تا آنچه در جستجویش هستی به تو معرفی کنم؛ به مسئولیتهای من بنگر و صفحات مرا بر خوان!». او نیز نگاه میکند و میبیند که زمین همانند عارف مجذوب یعنی مولوی، با دو حرکت خویش دایرهیی را که مدار حصول فصلها و سالها و روزهاست، در اطراف حشر اعظم رسم میکند و صد هزار نوع از جانداران را به همراه ارزاق و لوازمشان در خود جای داده، و چون سفینهیی ربّانی و باشکوه و مُسخر در دریای فضا در کمال نظام و موازنه میگرداند و حول خورشید سیاحت میکند. بعد به صفحاتاش نگاه میکند و میبیند که صفحات هر باب با هزاران آیه، پروردگار زمین را معرفی میکند. چون وقت لازم برای مطالعه همه صفحات را ندارد، تنها به یکی از صفحات آن، که مربوط به زنده شدن و تدبیر امور جانداران در فصل بهار است، میپردازد. میبیند صورت افراد بیشمارِ صد هزار نوع، از مادهیی بسیط، به شکل بسیار منظمی میشکفد و بسیار مهربانانه رشد و نمو مییابد؛ و میبیند دانهی برخی از آنها به شکل کاملاً اعجاز انگیزی بال و پر گشوده و با به پرواز درآمدن تکثیر، و بسیار مدبرانه اداره میشوند، و به شکل مشفقانهیی تغذیه شده و غذای خود را میخورند؛ و آنگاه انواع بیشمار و مختلف رزق و روزی خوشمزه و لذیذ، کاملاً رحیمانه و رزاقانه از هیچ و از خاک خشک و از ریشهها و دانههایی شبیه به هم و به سختی استخوان و قطرات آب، پرورش مییابند. هر بهار چون واگنی، هزاران نوع خوردنی و لوازم را از خزانه غیب با نظم تمام تحویل میگیرد و در اختیار ذیحیات قرار میدهد؛ مخصوصاً کنسروهای شیر در بسته ارزاق مذکور که برای کودکان تأمین و ارسال میشود و سینههای مادران مهربان که منبع شیری شیرین و دلنشین میگردد، چنان آمیخته با شفقت و مرحمت و حکمت است که بالبداهه اثبات میکند جلوهیی از رحمت و احسان مشفقانه و مربیّانهی خدایی رحمان و رحیم است. خلاصه اینکه صفحه حیات بخش بهار، با نشان دادن صدها هزار نمونه از حشر اعظم، آیهی: فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (روم: 50) را به صورت مجسم و بسیار درخشانی تفسیر میکند. این آیه هم معانی صفحه مزبور را به شکل معجزه آسایی بیان میدارد. مسافر دریافت که همه صفحات زمین به نسبت قوّت و بزرگیشان، «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» میگویند. آری، به گواهی مختصر فقط وجهی از وجوه بیستگانهی صفحهیی از صفحات بزرگ کره زمین، که بیش از بیست صفحه است، به معنای مشاهدات مسافر از وجوه صفحات دیگر و برای بیان آنها، در مرتبه سوم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اْلاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ اْلاِعَاشَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» مسافر اندیشمند همچنان صفحات را مطالعه میکند و ایمانش که کلید سعادت، است قویتر میشود، و معرفت او نیز که کلید ترقی و پیشرفت معنویست، فزونی مییابد، و حقیقت ایمان به الله که معدن و اساس همه کمالات است، درجهیی دیگر تقویت مییابد و لذات و ذوقهای معنوی فراوانی نصیباش میگرداند و به این ترتیب کنجکاوی او را به شدت تحریک میکند؛ لذا در همان حال که به درسهای کامل و قطعی زمین و آسمان و هوا گوش فرا میداد، جملهی هَل۟ مِن۟ مَزٖيدٍ (ق:30) را تکرار میکند و در عین حال ذکر مجذوبانه و پر جوش و خروش دریاها و رودخانههای بزرگ را میشنود و صدای حزین و گوش نواز آنها را ادراک میکند که با زبان حال و قال میگویند: «به ما هم بنگر و ما را هم مطالعه کن». او نیز نگاه میکند و میبیند دریاها جاندارانه و مدام در حال تلاطماند و با حالات ریزش و پراکندگی و چیرگی که در فطرتشان هست، زمین را در احاطه خود گرفتهاند و همراه با کره زمین، بسیار با سرعت و در یک سال، دایرهیی بیست و پنج هزار ساله را در مینوردند و با این حال نه متلاشی میشوند، نه میریزند و نه به اراضی و خاک همسایه تجاوزی میکنند. معلوم میشود تحت فرمان ذاتی به غایت عظیم و قدرتمند محافظت میشوند، میگردند و در جای خود باقی میمانند. او آنگاه متوجه درون دریاها میشود و میبیند گذشته از گوهرهای بسیار زیبا و مزین و منظم، تولد و مرگ و اداره و تغذیه هزاران نوع حیوان در آن به شکل دقیقی جریان دارد؛ غذا و جیرهشان را میبیند که از شن و ماسهیی ساده و آبی تلخ تولید میشود، و آنچنان عالیست که بالبداهه موجب اثبات وجود قدیر ذوالجلال و رحیم ذوالجمالی میگردد که آنها را اداره و غذایشان را تأمین میکند. مسافر سپس به رودها مینگرد و میبیند وظایف و منافع و ورودی و خروجی آنها چنان حکیمانه و رحیمانه است که بالبداهه اثبات میکند همه رودها و چشمهها و نهرها و رودخانههای بزرگ، از خزانه رحمت رحمان ذوالجلال و الاکرام سرچشمه میگیرند و جاری میشوند. میزان ذخیره و مصرف به حدیست که حتی روایت شده است: «چهار نهر از بهشت سرچشمه میگیرد»، یعنی چون کاملاً فوق اسباب ظاهری هستند، از خزانه بهشتی معنوی و منبع فیضی غیبی و جاودان جاری میشوند. برای مثال، رود مبارک نیل که شنزار مصر را به بهشت تبدیل میکند، در جنوب از کوهی که جبل القمر خوانده میشود، همواره چون دریایی کوچک و همیشگی جریان مییابد. اگر مقدار آبی که از این نهر در شش ماه برداشت میشود در یکجا جمع و منجمد گردد، از کوه مذکور بزرگتر خواهد شد؛ در حالی که انبار و قطعه زمینی که از کوه مذکور به این آب اختصاص داده شده، یک ششم آن هم نمیشود. مقدار آبی که وارد نیل میشود نیز با توجه به بارش اندک در آن منطقهی گرم و تشنه بودن خاک، ناچیز است و بیشک قادر به تنظیم موازنه لازم نیست، لذا گفته میشود نیل مبارک به صورت فوق عادت زمین، از بهشتی غیبی سرچشمه میگیرد؛ این امر، روایت ذکر شده را بامعنا و حقیقتی زیبا ثابت میسازد. مسافر به این ترتیب یک هزارم حقایق دریاگونهی رودخانهها و دریاها را میبیند و شهادتشان را مشاهده میکند و پی میبرد که آنها با قدرتی به نسبت بزرگیِ همه دریاها، ذکر «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» بر زبان جاری کرده و به تعداد مخلوقات دریاها، بر این شهادت، گواه نشان میدهند. در مقام شهادت عام رودها و دریاهاست که در مرتبه چهارم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ جَمِيعِ الْبِحَارِ وَ اْلاَنْهَارِ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدِّخَارِ وَ اْلاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آنگاه کوهها و صحراها مسافری را که در سیاحت فکری به سر میبرد، به خود میخوانند و به او میگویند: «صفحات ما را هم بخوان» او نیز نگاه میکند و میبیند وظایف کلی و خدمات عام کوهها آن قدر حکیمانه و عظیم است که عقول را دچار حیرت میکند. مثلاً میبیند کوهها به امر الهی از دل زمین سر بر میآورند و دگرگونی و غضب و هیجانهای زمین را که بر اثر انقلابات داخلی رخ میدهد، به بیرون هدایت میکنند و موجب آرامش آن میشوند؛ زمین با فوران کوهها و منافذی که در آنها هست، تنفس میکند و از تکانهای زیانبار و زلزلههای خانمانسوز نجات مییابد و راحتی و آرامش ساکنان خود را در چرخش خویش از بین نمیبرد. همانطور که ستونها در کشتی موجب حفاظت آن در مقابل تکانهای شدید میشوند و تعادل آن را حفظ میکنند، کوهها نیز برای کشتی زمین، ستونهایی پر از خزانهاند؛ این معنا در بسیاری از آیات قرآن معجز البیان همچون آیات زیر آمده است: وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا (نباء:7)، وَاَل۟قَي۟نَا فٖيهَا رَوَاسِىَ(حجر: 19)، وَال۟جِبَالَ اَر۟سٰيهَا (نازعات:32)، به همین ترتیب، هر نوع آب و منبع و معدن و مواد و داروی مورد نیاز ذیحیات، آن قدر حکیمانه و مدبّرانه و کریمانه و با احتیاط در درون کوهها ذخیره و نگهداری میشود که توجه بدان، بالبداهه اثبات میکند که خدمتکاران و خزائن و انبار قدیری با قدرتی بینهایت و حکیمی با حکمتی بیپایان میباشند. مسافر، وظایف و حکمتهای فراوان کوهها و صحراها را با همین دو مورد قیاس میکند و با عموم حکمتهای صحراها و کوهها، گواهی و ذکر توحیدی آنها یعنی «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» را مخصوصاً با توجه به ذخایر احتیاطی، به قوّت و ثبات کوهها و وسعت و بزرگی صحراها میشنود و میبیند و «آمَنْتُ بِاللَّه» میگوید. برای بیان همین معناست که در مرتبه پنجم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ جَمِيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارَى بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اْلاِدِّخَارِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبِيرِ اْلاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آنگاه مسافر در حالی که در کوهها و صحراها اندیشمندانه سیر میکند، دریچهی دنیای درختان و گیاهان به رویش گشوده میشود. او را به داخل میخوانند و میگویند: «داخل شو و و دنیای ما را هم بگرد و نوشتههای ما را نیز بخوان». او نیز وارد میشود و میبیند که مجلس باشکوه و مزیّنِ تهلیل و توحید، و حلقه ذکر و شُکر تشکیل دادهاند. مسافر از زبان حال همه نباتات و درختان در مییابد که در حال گفتن «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» هستند. او سه حقیقت کلی و بزرگ را مشاهده میکند که بر گفتن «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» از سوی تمام گیاهان و درختان ثمرهدار، با زبان برگهای فصیح و موزونشان، و سخن شکوفههای با جزالت و تزیین شدهشان، و کلمات میوههای بلیغ و منظمشان، شهادت میدهند: حقیقت اول: حقیقت و معنای امتنان و احسانی اختیاری و اِکرام و اِنعامی با هدف، به صورت کاملاً آشکار در هر یک از آنها احساس میشود و در مجموعِ آنها نیز همچون نور درخشان خورشید به چشم میخورند. حقیقت دوم: تمییز و تفریقی حکیمانه و با هدف که به هیچ وجه تصادفی بودناش امکانپذیر نیست، و حقیقت و معنای تصویر و تزیینی رحیمانه و اختیاری در انواع و افراد بیشمار مذکور که به روشنی روز دیده میشوند، نشان میدهند که نقوش و آثار پروردگاری حکیم میباشند. حقیقت سوم: صورت مخلوقات بیشمار مذکور که صدهزار نوع و در شکل و اندازههای گوناگون میباشند، بسیار دقیق، موزون و زیبا، از دانههای محدود و معدود و مشابه هم حاصل میگردد؛ از دانههایی بسیط و بیجان و شبیه هم یا با تفاوتی اندک. فتح و گشودن صورت عموم افراد آن دویست هزار نوع به شکل منظم و در عین حال متفاوت، جداگانه، متعادل، جاندار، حکیمانه، بیخطا و اشتباه، حقیقتی ظاهرتر از خورشید است؛ و شاهدانی به عدد موجودات و میوهها و برگها و گلهای بهاری، حقیقت مذکور را اثبات میکنند. مسافر به این حقیقت پی میبرد و «اَلحَمدُللّهِ عَلي نِعمَة الايمان» را بر زبان جاری میسازد. برای بیان همین حقایق و گواهیهاست که در مرتبه ششم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ اْلاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزِيلاَتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اْلاِنْعَامِ وَ اْلاِكْرَامِ وَ اْلاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ وَ التَّصْوِيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلاَلَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ » آنگاه مسافر کنجکاو دنیا که در حال سیر و سیاحت در عالم اندیشه است و در اثر ترقی ایمانی، ذوق و شوقاش فزونی مییابد، در حالی که از باغ بهار، دسته گل معرفت و ایمانی به اندازه بهار چیده و پیش میآید، با عالم طیور و حیوانات مواجه میگردد. دروازه این عالم نیز بر عقل حقیقتبین و اندیشهی آشنا به معرفت او گشوده میشود. حیوانات با صدها هزار نوع صدای مختلف و با انواع و اقسام زبانها، او را به درون خواندند و گفتند: «بفرمایید داخل!» او نیز وارد شد و دید: همه انواع و اقسام و طایفه پرندگان و حیوانات با هم و به زبان حال و قال «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ» میگویند و با این بیان روی زمین را به ذکرخانه و مجلس باشکوه تهلیل تبدیل کردهاند؛ هر کدامشان در حکم قصیدهیی ربّانی، کلمهیی سبحانی و حرفی بامعنا و رحمانی، صانع خویش را توصیف میکنند و حمد و ثنا میگویند. اعضا و جوارح و قوا و حواس آن پرندگان و حیوانات، گویا کلماتی آهنگین و منظوم، و سخنانی کامل و دقیقاند. مسافر آنگاه سه حقیقت بزرگ و کلی را مشاهده کرد که دلالت قطعی داشت بر اینکه آنها آفریدگار و روزی دهنده خود را شکر و سپاس میگویند و بر وحدانیتاش گواهی میدهند: حقیقت اول: حقیقت احیا و اهدای روح، که به بیست جهت نشان دهندهی جلوهی اراده و علم و حکمت میباشد، و حقایقی چون ایجاد حکیمانه از هیچ، و خلق و انشای علیمانه و با اختیار، و ابداع صانعانه که به هیچ وجه انتساب آنها به تصادف سرسری و قدرت کور و طبیعت بیشعور ممکن نیست، برهان باهریست که به تعداد ذیروحان، شواهدی بر وجوب وجود ذات حیّ قیّوم و صفات هفتگانه و وحدانیتاش دارند. حقیقت دوم: مخلوقات بیشمار به لحاظ صورت با هم متفاوتاند و از نظر شکل، مزیّن و به لحاظ مقدار و کمیّت، دارای میزان و از نظر ظاهر، دارای انتظاماند. از تفاوتها و زیباییها و صورتهای متعدد، این حقیقت بزرگ و محکم حاصل میگردد که: هیچ چیز جز خدایی که بر انجام هر چیزی قادر است و علماش همه چیز را فرا گرفته است، نمیتواند صاحبِ فعلی فراگیر و حکیمانه و هزاران شکل خارقالعاده باشد، و هیچ امکان و احتمالی جز این وجود ندارد. حقیقت سوم: فتح و گشایش منتظم و با موازنه و بدون خطای صورتهای حیوانات بیشماری که به صدها هزار شکلاند و هر یک معجزهیی از حکمت، از تخمها و تخمکهای محدود و محصور و قطرات آب موسوم به نطفه که مثل هم یا دارای اندکی تفاوت و شبیه یکدیگرند، چنان حقیقت درخشانیست که اَسناد و دلایلی به تعداد همه حیوانات بر آن گواهی میدهند. مسافر بر اساس این سه حقیقت، در مییابد که انواع مختلف حیوانات چنان «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» میگویند و گواهی میدهند که گویا زمین نیز همچون انسانی کبیر به نسبت بزرگی خود «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» میگوید و آن را به گوش اهل سماوات میرساند. برای افاده معنای همین حقایق است که در مرتبه هفتم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْحَيْوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَآلاَتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الاِيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ اْلاِبْدَاعِ بِاْلاِرَادَةِ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقِيقَةِ التَّقدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلاَلَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ» سپس مسافر اندیشمند برای اینکه در مراتب بیپایان معرفت الهی و لذتهای معنوی و انوار بیانتهای آفرینش پیشتر برود، علاقمند میشود وارد عالم انسانها و دنیای بشر گردد. ابتدا پیامبران او را به داخل دعوت میکنند و او نیز وارد میشود. او پیش از هر چیز منزل زمان گذاشته را مشاهده میکند و میبیند عموم انبیا (ع) که نورانیترین و کاملترینِ نوع بشر هستند، همه با هم ذکر «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» بر زبان دارند و با نیروی معجزات فراوان و درخشان و تأیید کنندهشان، دم از توحید میزنند و برای اینکه انسان را از مرتبه حیوانیت به درجه ملائک درآورند، به آنها درسی همراه با دعوت به ایمان الهی میدهند. او نیز در آن مدرسه نورانی زانو میزند و شروع به فرا گرفتن درس میکند و میبیند: در دست هر یک از این اساتید که نامدارترین و متعالیترین افراد نوع بشر هستند، معجزاتی به نشانه تصدیق هست که خالق کائنات به آنها عطا کرده، و براساس اِخبار هر یک از آنها، امت و طایفهیی عظیم از انسانها او را تأیید نموده و ایمان آوردهاند. مسافر میاندیشد حقیقتی که بر اساس اجماع و اتفاق نظر صد هزار انسان جدی و درست، تأیید و تصدیق میگردد حتماً میبایست بسیار محکم و قطعی باشد، و اگر گمراهان چنین حقیقتی را که مخبران صادق با معجزات فراوان آن را تأیید نمودهاند، منکر شوند، تا چه حد بر خطا خواهند بود و تا چه اندازه مرتکب جنایت میشوند و مستحق چه عذاب بیپایانی خواهند بود. او این حقایق را در مییابد و میاندیشد که گروندگان به چنین حقیقتی تا چه حد محقاند، و این چنین یکی از مراتب بزرگ قداست ایمان، بر او نمایان میگردد. آری، انبیا علاوه بر معجزات فراوانی که از جانب حضرت حق نصیبشان شده و فعلاً در حکم تصدیقشان است، نیز بلایای آسمانی که بر معارضینشان وارد شده و نشاندهنده حقانیت آنهاست، همچنین کمالات شخصیای که بر حق بودنشان دلالت دارد و همینطور تعلیمات منطبق بر حقیقت آنها، نیز قوت ایمان و جدّیت و فداکاریشان که گواهیست بر درست بودن راهشان، و صُحُف و کتابهای قدسی که در دست دارند و همچنین پیروان و شاگردانشان که با پیروی از آنها به کمالات و حقیقت و نور واصل شدهاند، و بر درست بودن راه انبیا دلالت دارند، علاوه بر اینها، اجماع و اتفاق نظر این مخبران صادق در مسائل مبتنی بر اثبات، و همچنین تساند و تطابق و توافقشان در اثبات، چنان حجت قدرتمندیست که هیچ شبهه و تردیدی در آن نیست و در دنیا هیچ کس یارای مقابله با آن را ندارد. مسافر از مطالب مذکور و از اینکه تصدیق و تأیید عموم انبیا (ع) از ارکان ایمان به شمار میرود، دانست که تصدیق مزبور منبع قدرت بزرگیست؛ لذا از دروس آنان فیض ایمانی فراوانی کسب کرد. در بیان درس همین مسافر است که در مرتبه هشتم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اْلاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ» مسافر طالب پس از آنکه از نیروی ایمان، ذوق حقیقی والایی کسب نمود، از مجلس پیامبران (ع) خارج میشد که علما یعنی آنان که با دلایل متقن و قطعی و با علم الیقین در کار اثبات مدعیات پیامبران (ع) اند و آن دسته از محققان مجتهد و متبحر که اصفیا و صدیقین نامیده میشوند، او را به مدرسه خود فرا خواندند؛ او نیز وارد شد و دید: هزاران نابغه و صدها هزار محقق تیزبین و والا مرتبه با تحقیقات عمیق خود که ذرهیی شبهه در آنها نیست، در صدد اثبات مسائل ایمانی و در رأس آنها، وجوب وجود و وحدت هستند. آری، با وجود اختلاف در استعدادها و مسالک آنها، اتفاق نظرشان در اصول و ارکان ایمانی و استنادات برهانی، یقینی و قدرتمند، چنان حجتیست که صرفاً با برخورداری از ذکاوت و درایت مجموعشان، و داشتن برهانی به قدر برهان همه آنها، میتوان به مصافشان رفت؛ وگرنه منکران فقط با جهالت و انکار خویش و لجاجت بر مسائل منفی غیرقابل اثبات است که میتوانند در برابرشان چشم بر هم بگذارند و خودی نشان بدهند (کسی که چشم خود را میبندد فقط برای خودش روز را شب میکند). مسافر ما در این مدرسه گسترده و باشکوه دریافت که نور ساطع شده از اساتید متبحر و محترم مذکور، نیمی از زمین را بیش از هزار سال نورانی کرده است. او از چنان نیروی معنوی برخوردار شد که اگر همه منکران جمع شوند، نخواهند توانست ذرهیی تزلزل در او به وجود آورند. به سبب اشاره کوتاه به درسی که مسافر در مدرسه مورد بحث فرا گرفت، در نهمین مرتبه مقام نخست چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اْلاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ» بعد، مسافر اندیشمند که به واسطه قوت و ظهور فزاینده ایمان و ترقی از مرتبه علم الیقین به عین الیقین، بسیار مشتاق شده است تا انوار و اذواق را مشاهده کند، در بازگشت از مدرسه، به تکیه و خانقاهی نورانی و پر فیض به وسعت صحرایی بزرگ برخورد میکند که از ترکیب زوایا و تکیههای کوچک تشکیل گردیده، و محل ارشاد و ذکر میباشد. (به ناگاه) متوجه هزاران و میلیونها نفر از مرشدان قدسی میشود که در جادهی کبرای محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برای رسیدن به حقیقت تلاش ميکنند، و در سایهی معراج احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به حقیقت و عین الیقین رسیدهاند. او را به درون درگاه دعوت میکنند، او نیز وارد میشود و میبیند: مرشدان اهل کشف و کرامت، در استناد به مکاشفه و شهود و کرامات خود همه بالاتفاق «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» میگویند و وجوب وجود و وحدت ربانیه را به کائنات اعلام میدارند. مانند شناخت خورشید با هفت رنگ موجود در نورش؛ با هفتاد رنگ، بلکه به تعداد اسمای حسنی، رنگهای نورانی متعدد و طریقتهای مختلفِ منطبق بر حقیقت، و مسلکها و مشربهای گوناگونِ مطابق حق، از نور شمس ازلی تجّلی مییابند. داهیان مقدس و عارفان نورانی که در این طریقتها و مشربهای مختلف فعالیت میکنند، بر حقیقتی واحد اتفاق کرده و با اجماع خود بر آن مهر تأیید زدهاند. مسافر ما به عین الیقین مشاهده کرد که حقیقت مذکور تا چه حد ظاهر و باهر میباشد. او میبیند که اجماع انبیا (ع) و اتفاق نظر اصفیا و توافق اولیا، و مجموع این وحدت نظر سهگانه، ظاهرتر و درخشانتر از روشنی روز است که نشاندهنده خورشید میباشد. به عنوان اشارهیی مختصر به درسی که مسافر از خانقاه میگیرد، در مرتبه دهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ اْلاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ» آنگاه مسافر دنیا که میداند بزرگترین و مهمترین کمال انسانی و حتی منبع و اساس تمام کمالات انسانی یعنی محبت الله، ریشه در معرفتُ الله و ایمان بالله دارد، با تمام نیرو و با بهره بردن از همه لطایفاش، خواهان ترقی در گستره ایمان و ظهور و بروز معرفت میگردد؛ لذا سر بر میدارد و به آسمان مینگرد و خطاب به عقل خویش میگوید: «حال که با ارزشترین چیز در عالم، حیات است و موجودات این عالم مُسخر حیاتاند، و مادام که با ارزشترین ذیحیاتان، دارندگان روحاند و با ارزشترین ذی روح نیز ذی شعوراناند، و مادام که به دلیل همین ارزشمندی، کره زمین برای تکثیر مداوم ذیحیاتان در هر قرن و هر سالی پر و خالی میشود، تردیدی نمیتوان داشت که آسمان باشکوه و مزین نیز اهالی و ساکنان خاص خود را دارد که از ذیحیاتان و ذیروحان و ذیشعوران میباشند؛ و مانند تمثُّلِ حضرت جبرئیل(ع) در حضور پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و مشاهدهاش توسط صحابه، حوادثی از صحبت و دیدار با فرشتگان اتفاق افتاده که به صورت تواتر از زمانهای قدیم نقل و روایت میشود. ای کاش من هم میتوانستم با اهل آسمان دیدار و گفتگو داشته باشم و بدانم که آنها در چه فکری هستند، زیرا مهمترین سخنان درباره خالق کائنات، از آنان است». مسافر در این فکر بود که به یکباره ندایی آسمانی شنید: «حال که علاقهمند به گفتگو و درس گرفتن از ما هستی، بدان! ما پیش از همه، به مسائل ایمانی نازل شده به واسطه ما بر پیامبران و در صدر همه آنها حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و قرآن معجزُ البیان، ایمان آوردهایم. نیز تمام ارواح طیبهیی که از ما بودهاند و تَمَثُّل یافته و به چشم انسانها دیده شدهاند، همه بدون استثنا بر وجوب وجود آفریدگار کائنات و بر وحدت و صفات قدسیاش شهادت داده و مطابق و موافق یکدیگر خبر دادهاند و این خبرهای بیشمار مطابق هم، چون خورشید درخشان راه را به تو نشان میدهند». مسافر گفته آنها را دریافت و نور ایمانش درخشید و از زمین راه آسمانها را پیش گرفت. در اشارهیی کوتاه به درسی که مسافر از ملائکه گرفت، در مرتبه یازدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْمَلئِكَةِ الْمُتَمَثِّلِينَ ِلاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ» مسافر مشتاق و بسیار کنجکاو پس از آنکه از طوایف خاص عالم شهادت، جسمانیت و مادیت، به زبانشان و لسان حالشان درس گرفت، و در حالی که آرزو داشت مطالعهیی در عالم غیب و برزخ داشته باشد و سیاحت و پژوهشی در عالم حقیقت کند، دروازه عقلهای منوّر و مستقیم و قلبهای نورانی و سلیم را دید که به رویش گشوده میشود؛ عقلها و قلبهایی که همه انسانها از آن برخوردارند و هسته مرکزی وجود انسان به عنوان میوه و ثمره عالم است، و به رغم کوچکی، امکان انبساط به میزان کائنات را دارند. مسافر دید که آنها در میانه عالم غیب و شهادت، برزخ انسانیاند، و تماس و رابطه دو عالم با هم، نسبت به انسان، در همان نقاط صورت میگیرد. این بود که خطاب به عقل و قلب خویش گفت: «بیایید! راه مشترکتان که از این مسیر به سوی حقیقت میرود، کوتاهتر است؛ نه مانند درسی که از زبانهایِ راههای دیگر فرا گرفتیم، بلکه باید اتّصاف ایمانی عقول و قلوب مذکور و کیفیت و رنگهایشان را مورد مطالعه قرار داده و استفاده کنیم». شروع به مطالعه کرد و دید: همهی عقول نورانی و مستقیم در عین برخورداری از استعدادهای به غایت مختلف و مذاهبی مخالف و دور از هم، در ایمان و توحید، اعتقادی راسخ و توصیفهایی موافق با هم دارند، و در یقین نیز از ثباتی کامل بهرهمند میباشند؛ بنایشان بر حقیقتی ثابت و لایتغیر است و ریشه در حقیقتی متین دارند که قابل انقطاع نیست. پس اندیشید: اجماع عقول و قلوب در ایمان و وجوب و توحید، چون سلسلهیی نورانی و محکماند و هیچ گاه در هم نمیریزند و همچون پنجرهیی رو به سوی نور هستند که به سمت حقیقت گشوده میشوند. مسافر همچنین دید که همه آن قلبهای سلیم و نورانی که مسلکهایشان دور از هم و مشربهایشان با هم متفاوت بود، در ارکان ایمانی دارای کشفیات و مشاهداتی منطبق بر هم، اطمینان بخش، و جذب کننده میباشند و در توحید هیچگونه اختلافی با یکدیگر ندارند. دانست این قلبهای نورانی واصل و متمثّل، که هر یک عرش کوچکی برای معرفت ربّانی و آیینهیی جامع و صمدانی در برابر حقیقتاند، در حکم پنجرههایی هستند که به سوی شمس حقیقت باز میشوند؛ احساس کرد همه آنها با هم، آیینه بسیار بزرگی هستند که همچون دریا، آیینهداری خورشید را بر عهده دارند. اجماع و اتفاق آنها در وجوب وجود و وحدت، رهبر و راهنمایی کامل، و مرشدی اکبر است که هیچگاه خطا نمیکند و موجب خطای دیگران نیز نمیشود؛ زیرا به هیچ وجه احتمال و امکان ندارد، وهم و فکری عاری از حقیقت، و نیز صفتی بیاصل و اساس، همه چشمهای تیزبینِ تا این حد کنجکاو و راسخ را به یکباره فریب دهد و موجب خطای آنها گردد. مسافر دانست حتی سوفسطائیان احمقی که وجود کائنات را انکار میکنند هم راضی به داشتن عقلی پوسیده و مریض که چنین احتمالی را بدهد، نیستند و آن را رد میکنند. همراه با عقل و قلب خود، «آمَنْتُ بِاللَّه» گفت. این است که به عنوان اشارهیی مختصر به معرفت ایمانی و استفاده مسافر از عقول مستقیم و قلوب نورانی، در مرتبه دوازدهم و سیزدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقِينَاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ اْلاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلِيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ» سپس مسافری که از نزدیک به عالم غیب مینگریست و مشغول سیاحت در عقل و قلب بود، برای اینکه بداند سخن عالم غیب چیست، با کنجکاوی شروع به گشودن دریچه آن کرد. به این میاندیشید: ذاتی که در عالم جسمانیِ شهادت، با این تعداد از مخلوقات زیبا و پر از صنعتاش میخواهد خود را بشناساند، و با این همه نعمتهای دلنشین و دلپذیرش میخواهد او را دوست بدارند، و با این همه آثار بیشمار ماهرانه و اعجازآمیز میخواهد کمالات پنهان خود را آشکار کند، ذاتی که این مطالب را بیش از قول و تکلّم با عمل و کاملاً ظاهر میخواهد و به زبان حال بیان میدارد، قطعاً و بیتردید در پس پرده غیب قرار دارد. البته و به هر حال، او که عملاً و حالاً سخن میگوید، قولاً و با تکلّم نیز مطالب را بیان میدارد و خود را میشناساند و موجب میشود او را دوست بدارند. پس مسافر گفت باید از طرف عالم غیب او را از تجلیّاتاش بشناسیم، در این حال قلباش وارد شد و با دیده عقل مشاهده کرد: حقیقت وحی با بروزی بسیار قدرتمند، همواره در هر سوی عالم غیب حکمرانی میکند. شهادتی محکمتر از شهادت کائنات و مخلوقات بر وجود و توحید، از طرف علامُ الغیوب به وسیلهی حقیقت وحی و الهام، اعلان میگردد. خود و وجود و وحدت خود را فقط به شهادت مخلوقاتاش محصور نمیکند. خود با زبانی شایسته کلام ازلی سخن میگوید. کلام او نیز که در هر جا با علم و قدرت خویش حاضر و ناظر است، لایتناهیست و همانطور که معنای کلاماش او را میشناساند، تکلُّماش نیز او را با صفاتاش معرفی میکند. آری، مسافر با ملاحظه اتفاق صد هزار پیامبر (ع) در نقطه مظهریت وحی الهی و خبرهایی که آوردهاند و تواتری که در اینباره وجود دارد، نیز با دلایل و معجزات کتاب مقدسهای و صحف آسمانی که رهبر و مقتدای اکثریت نوع بشر بوده و ثمره وحی، و وحی مشهودند، دانست که تحقق و ثبوت حقیقت وحی بدیهیست؛ آنگاه فهمید که حقیقت وحی پنج حقیقت قدسی را به شرح زیر افاده و افاضه میکند: اول: «التَّنَزُّلاتُ الالهِيَّةُ اِلي عُقُولِ البَشَرِ» یعنی با توجه به عقل و فهم بشر سخن گفتن، نوعی تنزّل الهیست. آری، مداخله پروردگار با کلامش در گفتگوی ذیروحانی که آنها را به نطق وا داشته و سخنانشان را میداند، از مقتضیات ربوبیت است. دوم: کسی که کائنات را با تمام هزینههای بیحد و حصر، و از سر تا پا به شکل اعجازآمیزی آفرید تا خود را بشناساند، و با هزاران زبان کمالات خویش را عیان میکند تا او را دوست بدارند، بیتردید با سخنان خود نیز در پی معرفی خود برخواهد آمد. سوم: انسان حقیقی منتخب موجودات و نیازمندترین و نازنینترین و مشتاقترین آنهاست. خداوند همانطور که عملاً در برابر مناجات و شکر و سپاس انسان عکس العمل نشان میدهد، با کلام خویش نیز پاسخ میدهد و این شأن خالقیت اوست. چهارم: صفت مکالمه که یکی از ملزومات ضروری علم و حیات و از تظاهرات درخشان آن میباشد، بیشک در ذاتی که حامل حیاتی سرمدی و علمی فراگیر است، به صورت سرمدی و فراگیر خواهد بود. پنجم: ذاتی که نگرانی آینده و محبت و پرستش را در کنار فقر و احتیاج و عجز و اشتیاق به مخلوقات عاجز و فقیر خود عطا نموده است، مخلوقاتی که دوست داشتنیترین، با محبتترین و نگرانترین و در نقطه استناد از همه نیازمندتر، و مشتاقِ یافتن صاحب و مالک خویشاند؛ چنین ذاتی بیشک برای شناساندن وجود خود به آنها، از تکلم نیز بهره میبرد و این از مقتضیات الوهیت است. مسافر دانست وحی سماوی و عام، که در برگیرنده حقایقی چون تنزُّل الهی، تعرُّف ربانی، پاسخهای رحمانی، گفتگوهای سبحانی و تفهیمهای صمدانیست، بالاجماع بر وجود و وحدت واجب الوجود دلالت دارد، و این دلالت چنان حجتیست که از دلالت پرتوهای نورانی خورشید در یک نیمروز بر وجود خورشید، محکمتر است. مسافر آنگاه متوجه الهامات شد و دید: الهامهای صادق گرچه از وجهی به وحی میمانند و نوعی مکالمه ربّانی به شمار میروند، اما با وحی دو تفاوت دارند: اول: وحی که متعالیتر از الهام است، اغلب به واسطه فرشتگان است، ولی الهام غالباً بدون واسطه صورت میگیرد. برای مثال، پادشاهان دو نوع سخن و فرمان دارند، یک نوع وقتیست که پادشاه از حیث حاکمیت عمومی و شکوه سلطنت، نماینده خود را به سوی والی منطقهیی گسیل میدارد؛ آن نمایندهی او برای نشان دادن عظمت حاکمیت و اهمیّت فرمان پادشاه، گاه به همراه واسطه، اجتماعی برپا میکند و آنگاه فرمان به اطلاع عموم رسانده میشود. نوع دوّم، نه با عنوان عمومی سلطان و پادشاه، بلکه صحبتی خصوصی که با تلفن شخصیاش با یکی از خدمتکاران و یا رعایایش که با او مناسبت خاص و معاملهیی جزئی دارد انجام میدهد. همانگونه که سلطان ازل، گاه با عنوان پروردگار تمام عالمها و آفریننده کائنات، از طریق وحی و الهامات فراگیر که وظیفهی وحی را انجام میدهند، مکالماتی دارد، از آن حیث هم که پروردگار و خالق هر فرد و هر ذیحیاتیست، به صورتی خاص و البته از پشت پرده و با توجه به قابلیت افراد، با آنها مکالمه میکند. تفاوت دوم: وحی سایهیی ندارد، زلال و صافیست، و خاص خواص است؛ اما الهام سایهدار است، با رنگها در میآمیزد، و عام است. الهام انواع فراوانی چون الهام به ملائک، الهام به انسانها و الهام به حیوانها دارد؛ بنابراین، الهام با انواع خود، زمینهیی برای تکثیر کلمات ربّانیست؛ کلماتی که به اندازهی قطرات دریاهاست. مسافر در اینجا دانست که با تفسیر وجهی از آیه زیر مواجه است: لَو۟ كَانَ ال۟بَح۟رُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى لَنَفِدَ ال۟بَح۟رُ قَب۟لَ اَن۟ تَن۟فَدَ كَلِمَاتُ رَبّٖى (کهف: 109) آنگاه متوجه ماهیت و حکمت و شهادت الهام شد و دید: ماهیت و حکمت و نتیجه الهام از چهار نور زیر ترکیب مییابد: اول: آنچه «تَودُّدِ الهی» نامیده میشود، یعنی آنکه خداوند همانطور که عملاً و فعلاً کاری میکند که مخلوقاتش دوستش بدارند، در قول و صحبت و حضور نیز باعث میشود دوستاش بدارند، و این مقتضای رحمانیت و ودود بودن است. دوم: اجابت قولی از پشت پرده نیز همچون پاسخ فعلی به دعای بندگانش، از شئونات رحیمیت است. سوم: همانطور که در برابر تضرع و ناله و طلب کمک آن دسته از آفریدگانش که دچار بلایا و گرفتاری شدهاند، بالفعل یاری میکند، با نوعی کلام چون الهام که نوعی از سخن گفتنهای اوست، نیز به بندگانش مدد میرساند و این از لوازم ربوبیت است. چهارم: خداوند کاری میکند تا آفریدگان ذیشعورش که عاجز و ضعیف و فقیر و نیازمند و بسیار مشتاقاند، مالک و حامی و مدبّر و حافظ خود را بیابند، و حمایت و حضور و وجود او را بالفعل احساس کنند. به همین ترتیب از پشت پردهی نوعی مکالمه ربّانی که الهامات صادقه نامیده میشود، و به وجهی خاص که متوجه مخلوق مخصوصیست، و با در نظر داشتن ظرفیت او، از راه قلب و به شکل قولی نیز کاری میکند تا وجود و حضورش را احساس کنند؛ و این مقتضای واجب و ضروری شفقت الوهیت و رحمت ربوبیت است. مسافر اینها را دریافت و آنگاه متوجه گواهی الهام شد و دید: همانطور که مثلاً خورشید اگر شعور و حیات میداشت، و اگر هفت رنگاش هفت صفت او میشد، قطعاً با شعاعها و تجلیات نوری خود از نوعی قدرت تکلم برخوردار میشد، و انعکاس و تصویر خورشید در اشیای شفاف مانند آیینه یا هر چیز براق دیگر یا تکههای شیشه، قطره یا حباب و حتی در ذرات شفاف، طبیعتاً نوعی گفتگو و استجابت حاجات آنها بنا بر قابلیت هر کدامشان میبود، و گواهی همه آنها بر وجود خورشید به عیان مشاهده میگشت و مشخص میشد که هیچ کاری مانع کار دیگر خورشید نمیگردد، سخن واحد میگوید و کلامی از او مزاحم سخن دیگرش نمیشود . . . درست به همین ترتیب، بالبداهه دانسته میشود که مکالمه شمس سرمدی، سلطانِ ذوالجلال ازل و ابد، و خالق ذوالجمال و ذیشأنِ همه موجودات، مانند علم و قدرت او کلی و محیط است و نسبت به قابلیت اشیا تجلی مییابد؛ به نحوی که هیچ درخواستی او را از درخواست دیگر باز نمیدارد، هیچ کاری مانع انجام کار دیگر توسط او نمیشود، و هیچ خطابی او را از خطاب دیگر باز نمیدارد و آنها را در هم نمیآمیزد. تمام آن جلوهها و سخن گفتنها و الهامها، یک به یک و با هم و به اتفاق بر احدیت و وحدت و وجوب وجود و حضور آن شمس ازلی دلالت میکنند و گواهی میدهند. مسافر این حقایق را با علمُ الیقینی قریب به عینُ الیقین دانست. به عنوان اشارهیی مختصر به معرفتی که مسافر کنجکاو از عالم غیب دریافت کرد، در چهاردهمین و پانزدهمین مراتب مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلاَتِ اْلاِلهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلاَتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهِ وَلْلاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ وَ كَذَا دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الالْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الالهِيَّةِ وَ للْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهِ وَ لِلاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهِ وَ لِلاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَصْنُوعَاتِهِ» آن مسافر جهان، سپس خطاب به عقل خویش گفت: حال که به واسطه موجودات این عالم در پی مالک و خالق خویشام، بیشک باید پیش از هر چیز با هم به سراغ مشهورترین این موجودات، و حتی به اعتراف دشمنانش کاملترین آنها، و بزرگترین فرمانده، نامدارترین حاکم، سخنورترین و عاقلترین موجود عالم که چهارده قرن با قرآن و فضایل خویش زمین و زمان را نورانی کرده است، یعنی محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برویم، او را زیارت کنیم و آنچه را در جستجویش هستیم از او بپرسیم؛ باید به صدر اسلام برویم. لذا همراه عقل خود وارد سالهای اولیه ظهور اسلام گردید؛ دوران مذکور را دید که حقیقتاً به واسطه حضور آن حضرت، دوران سعادتمندی بشر بوده است، زیرا بدویترین و اُمّیترین قوم را به واسطه نوری که آورده بود در زمانی کوتاه، استاد و حاکم جهان کرد. خطاب به عقل خویش گفت: ما پیش از هر چیز باید تا حدودی ارزش این شخصیت فوقالعاده عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و حقانیت سخنانش و درستی خبرهایی را که آورده است، بدانیم، سپس درباره آفریدگارمان از او سؤال کنیم. از دلایل قطعی بیشماری که مسافر به دست آورد ما در این جا فقط اشاره کوتاهی به نُه دلیل زیر خواهیم داشت: دلیل اول: در این شخص عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام حتی به اعتراف دشمنانش، همه خوی و خصلتهای پسندیده جمع است، و بر اساس صراحتی که در آیات: وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ وَمَا رَمَي۟تَ اِذ۟ رَمَي۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى وجود دارد و به نص قطعی و گاه به تواتر، صدها معجزه به دست او ظهور مییابد. برای نمونه، با اشارهی انگشت او، ماه دو نیم میشود؛ با مشتی خاک که به سوی لشکر خصم پرتاب میکند، چشمان همهی آنها پر از خاک شده و مجبور به فرار میشوند؛ و برای سپاهیان تشنه لبش، آبی چون چشمهی کوثر از میان پنج انگشتش جاری میسازد تا به اندازه کافی از آن بنوشند. بالغ بر سیصد مورد از این معجزات را در مکتوب نوزدهم در رسالهیی خارقالعاده و با کرامت تحت عنوان معجزات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با دلایل متقن و یقینی بیان کردهایم، لذا مسافر با ارجاع بدانجا گفت: «شخصیتی با چنین اخلاق و کمالات حسنه و با این همه معجزه آشکار، قطعاً راست گفتار است و امکان ندارد مرتکب خطا و دروغ و حیله که کار بیاخلاقان است، شود». دلیل دوم: فرمان صاحب کائنات است که در دست اوست؛ فرمانی که در هر عصر بیش از سیصد میلیون نفر آن را میپذیرند و تصدیق میکنند؛ فرمانی که قرآن عظیم الشأن است و به هفت وجه، کتابی خارقالعاده میباشد. ما در بیست و پنجمین گفتار، تحت عنوان معجزات قرآنی، با دلایل قوی اثبات کردهایم که قرآن به چهل دلیل معجزه و کلام خالق کائنات است. وجیزه مذکور، رساله مشهوریست که خورشیدی از رساله نور است و چون موضوع در آنجا به تفصیل بیان گردیده، مسافر با ارجاع بدانجا گفت: آن ذات عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که مُبلّغ و ترجمان چنین فرمان حقیست، نمیتواند با دروغ، نسبت به فرمان مرتکب جنایت شود و به صاحب فرمان خیانت کند، و این غیرممکن است. دلیل سوم: ایشان عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با چنان شریعت و اسلام و عبودیت و دعا و دعوت و ایمانی به میدان آمده است که نظیری ندارد و نمیتواند داشته باشد. کاملتر از آنچه او آورده است نه وجود داشته و نه وجود خواهد داشت، زیرا شریعتی که در شخصیت آن ذات اُمّی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ظهور یافته و در طول چهارده قرن، یک پنجم نوع بشر را به طرز عادلانه و بر اساس حقیقت، با دقت با قوانین بیشمار خود اداره نموده است، نمیتواند مشابه و نظیری داشته باشد. همچنین اسلامِ حاصل از احوال و اقوال و افعال شخصیِ آن ذات اُمّی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، از آن نظر که در هر عصر رهبر و مرجع سیصد میلیون انسان و معلم و مرشدِ عقولشان و روشنایی بخش و صفادهنده قلوبشان و مربی و پاک کننده نفوسشان و مدار پیشرفت و معدن رشد ارواحشان بوده، نمیتواند مثل و مانندی داشته باشد، و نداشته است. به همین ترتیب، شخصی که در تمام عبادات موجود در دیناش بهترین است و خود او بیش از دیگران دارای تقواست و از خدا میترسد و همواره در مجاهده و دغدغههای دائمی، ظریفترین اسرار عبادت را به دقت رعایت میکند و مقلّد کسی نیست، و در یک کلام، مبتدیانه ولی به کاملترین شکل، ابتدا و انتها را در هم میآمیزد و به انجام میرساند، پس چنین کسی نظیری نخواهد داشت و نداشته است. او که در جوشن کبیر به عنوان دعایی از هزاران دعا و مناجات، و با چنان معرفت ربانی، در چنان درجه والایی پروردگارش را توصیف میکند که از آن زمان تاکنون هیچ یک از اهل معرفت و ولایت با عقاید و افکارشان به آن مرتبه از معرفت و توصیف نرسیدهاند، نشان میدهد که او در دعا نیز بینظیر است. اگر کسی ابتدای رساله مناجات را جایی که یک قسمت از نود و نُه قسمت دعای جوشن کبیر توضیح داده شده است ببیند و در معنای فقط یک بند آن دقت کند قطعاً اعتراف خواهد کرد که این دعا نیز مثل و مانندی ندارد. او در تبلیغ رسالت و دعوت خلق به سوی حق، چنان متانت و ثبات و جسارتی نشان داده است که صاحبان دولتها و دینهای بزرگ و حتی قوم و قبیله و عموی خود او نیز به دشمنی شدید با وی پرداختند؛ با این حال ذرهیی به راه خود شک نکرد و ترسی به دل راه نداد و یکه و تنها با دنیا رو به رو شد، و پیروزی نیز به دست آورد و اسلام را در رأس عالم قرار داد. اینها نشان میدهد که در تبلیغ و دعوت نیز هیچ کس مانند او نبوده و نخواهد بود. در ایمان نیز از چنان نیرو و یقین خارقالعاده و ظهوری اعجازآمیز و اعتقادی متعالی و روشنایی بخش جهان برخوردار است که با وجود آنکه حاکمان آن زمان با تمام افکار و عقایدشان، حکیمان با تمام حکمتشان و همه رؤسای روحانی با تمام علومشان، معارض و مخالف و منکر او بودند، هیچ شبهه و تردید و ضعف و وسوسهیی متوجه یقین و اعتقاد و اعتماد و اطمینان او نگردید، و اصحاب و اهل ولایت که تحت تعلیمات او در معنویات و مراتب ایمان رشد و ترقی میکردند همواره از درجات ایمان او فیض میبردند و او را در بلندترین قله ایمان مییافتند. این امر نشان میدهد که ایمان او هم بینظیر است. مسافر دانست صاحب چنین شریعت بینظیر، اسلام بیمانند، عبودیت خارقالعاده، دعای فوقالعاده، دعوت جهان پسندانه و ایمان اعجازآمیزی هیچ گاه دروغ نمیگوید و کسی را فریب نمیدهد، در نتیجه عقل او نیز این حقیقت را تصدیق نمود. دلیل چهارم: همانطور که اجماع انبیا (ع) دلیل محکمی بر وجود و وحدانیت الهیست، همچنین بر درستی و رسالت آن شخص عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز شهادتی محکم است؛ زیرا تاریخ نشان میدهد همه صفات قدسی و وظایف و معجزاتی که مدار نبوت و صدق انبیاء (ع) میباشند، به شکل کاملتر در شخصیت پیامبر اسلام وجود دارند. آنها در تورات و انجیل و زبور و صُحُف خویش به زبان قال، آمدن پیامبر اسلام را خبر و ظهور او را به انسانها بشارت دادهاند. بیش از بیست مورد از اشارات بشارتدهنده کتابهای مقدس و آشکارترین آنها، در مکتوب نوزدهم به خوبی بیان و اثبات گردیده است. مسافر دانست آنها به همین ترتیب با زبان حال هم، یعنی با نبوت و معجزاتشان، نبی اسلام را که در مسلک و وظیفه پیامبری، کاملترین و پیشروترین است، تصدیق و مکتب آسمانیاش را تأیید میکنند. و همانطور که با لسان قال و اجماع، بر وحدانیت دلالت دارند با زبان حال و متفق القول نیز بر صداقت پیامبر اسلام گواهی میدهند. دلیل پنجم: هزاران تن از اولیا که با پیروی از دستورات و تعالیم پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به حق و حقیقت و کمالات رسیده و از کرامات و مکاشفات و مشاهدات برخوردار شدهاند، همواره بر توحید شهادت دادهاند. به همین ترتیب، همگی آنها با اتفاق نظر بر صداقت و رسالت استادشان صحه گذاشتهاند؛ آنها قسمی از اخبار او از عالم غیب را به واسطه نور ولایت مشاهده کرده و عموم خبرها را با نور ایمان ادراک نموده و با علم الیقین یا عین الیقین یا حق الیقین بدان اعتقاد یافتهاند. مسافر در اینجا متوجه درجه حقانیت و صداقت استاد اولیا شد که چون خورشید رخ مینماید. دلیل ششم: پیامبر به رغم اُمّی بودن، حقایق قدسیهیی آورد و علوم عالیهیی بنیان نهاد و معرفت الهیهیی را کشف نمود و به دیگران آموخت که با آن تعلیم، میلیونها تن از اصفیای مدقِّق و محققین صادق و حکیمان نابغهی مؤمن که در مراتب علمی به مقامات والایی رسیدهاند، توحید را که اساسیترین سخن پیامبر بود، به اتفاق و با براهین محکم اثبات و تصدیق کردهاند؛ نیز بر حقانیت این استاد اعظم و معلم بزرگ و انطباق سخنانش با حقیقت، بالاتفاق شهادت دادهاند؛ و شهادتشان به روشنی روز، دلیلی بر رسالت و صدق اوست. برای مثال، رساله نور با صد قسمتاش فقط یک برهان بر صداقت و راستی پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است. دلیل هفتم: طایفه عظیمی که آل و اصحاب پیامبر نامیده میشوند و پس از انبیا در فراست و درایت و کمالات، در میان خلق مشهورترین، محترمترین، نامدارترین، دیندارترین و صاحب نظرترین افراد به شمار میروند، با کمال کنجکاوی و نهایت دقت و جدیت، در پی درک و فهم همه حالات و افکار و اوضاع آشکار و پنهان پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بر آمده و نتیجه گرفتهاند که او در عالم هستی راستگوترین و متعالیترین فردیست که حق میگوید و بر اساس حقیقت عمل میکند؛ آنها بالاجماع و بالاتفاق این امر را تصدیق کرده و با قدرت بدان ایمان آوردهاند. مسافر دریافت گواهی آنان همچون روز است که بر روشنایی خورشید دلالت دارد. دلیل هشتم: همانطور که هر کاخ، کتاب، نمایشگاه و تماشاگهی بر ایجاد کننده و مدیر و مدبّرش دلالت دارد، عالم هستی نیز به واسطه تصویر و تقدیر و تدبیرهایی که در آن اعمال میشود، مانند همان کاخ و کتاب و نمایشگاه و تماشاگه بر صانع و کاتب و نقاشاش که دارای قدرت تصرف میباشد، دلالت میکند؛ به همین ترتیب به منادیای متعالی، کشافی درستکار، استادی محقق و معلمی صادق نیاز است که در هر حال وجود داشته باشد تا مقاصد الهی آفرینش عالم هستی را بداند، و حکمتهای ربّانی در تحولات کائنات را تعلیم دهد، و نتایج موجود در حرکات مسئولانهی آن را به دیگران بیاموزد، و ارزش ماهیت و کمال موجوداتش را بیان کند، و معانی آن کتاب کبیر را به آگاهی مردم برساند. لذا مسافر یک بار دیگر به حقانیت پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که چنین وظایفی را از هر کس دیگری بهتر انجام میدهد، پی برد و دانست که او عالیترین مأمور صادق آفرینندهی کائنات است. دلیل نهم: خداوند با مخلوقات خود که در اوج حکمت و صنعت آفریده شدهاند، میخواهد کمال هنر و صنعتکاری خویش را بنمایاند و با بینهایت آفریدهی زیبا و جمیلاش خود را بشناساند تا او را دوست بدارند، و به سبب نعمتهای فراوان و با ارزش و لذیذ، شکر و سپاس او را بهجا آورند. او با تربیت عمومی مشفقانه و حمایتگرانهی آنها و با اِطعام و ضیافتهای ربّانی که حتی ظریفترین اشتها و انواع ذوقها نیز در آن لحاظ میگردد، علاقهمند است خلق در قبال ربوبیتاش، عبادتی خالصانه توأم با سپاسگزاری داشته باشند. خداوند با تصرفات عظیم و باشکوهی مانند تبدیل فصلها و ایجاد شب و روز و اختلاف آنها، و اعمال خلاقانه، حکیمانه و شگفت انگیز، الوهیت خود را ظاهر میگرداند و خواهان ایمان و تسلیم و انقیاد و اطاعت بندگان در برابر آن است. او همواره از خوبی و خوبان حمایت میکند و بدی و بدان را ازاله کرده و ظالمان و دروغگویان را با سیلیهای سماوی از بین میبرد. بنابراین باید گفت بیتردید در پس پرده کسی هست که میخواهد حقانیت و عدالت خود را بروز دهد. البته و در هر حال در کنار آن ذات غیبی، باید پیامبری چون محمد قریشی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام باشد که محبوبترین مخلوق و درستکارترین بنده او، و خادم مقاصد مذکور اوست؛ کسی که طلسم و معمای آفرینش عالم را کشف، و همواره به نام آفریدگار حرکت میکند و از او طلب یاری و موفقیت دارد، و از سوی خالق نیز به او مدد رسانیده و توفیق داده میشود. مسافر خطاب به عقل خویش گفت: حال که این نُه حقیقت بر صدق نبی دلالت دارند، پس او مدار شرف بنی آدم و مایه مباهات عالم هستیست و حقیقتاً شایسته است که او را «فخر عالم» و «شرف بنی آدم» بنامند. حشمت و سلطنت معنوی قرآن معجز البیان، این فرمان رحمان که در دستان اوست و بر نیمی از جهان استیلا دارد، و کمالات شخصی و خصایل متعالی او نشان میدهد که مهمترین ذات در عالم، اوست و مهمترین سخنان درباره خالق نیز از اوست. اینک بیا و بنگر! به استناد قدرت صدها معجزه قطعی و ظاهر، و هزاران حقیقت اصولی که در دین او وجود دارد، اساس همه گفتهها و غایت زندگانی او بر وجود واجب الوجود، و وحدت و صفات و اسمای او شهادت میدهد و همّ و غم او، اثبات و اعلام واجب الوجود است. پس خورشید معنوی این عالم و درخشانترین برهان آفریدگارمان، همان شخصیست که «حبیب الله» خوانده میشود، و سه اجماع بزرگی وجود دارد که نه فریب میخورند و نه فریب میدهند و شهادت او را تأیید و تصدیق و امضا میکنند: اول: اجماع و تصدیق جماعت نورانیای که با نام آل محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شهرت یافته و شامل هزاران تن از اولیا و اقطاب بزرگ میشود، اولیایی که دیده غیب بین و نظرهای قاطع داشتند؛ اولیایی همچون امام علی(رض) که فرمود: «اگر پرده غیب گشوده شود، بر یقینام اضافه نخواهد شد». یا غوث اعظم (ع) که بر زمین بود و عرش اعظم و وجودِ با عظمت اسرافیل را تماشا میکرد. دوم: تصدیق و تأیید مؤمنانه و قدرتمند جماعتی که «صحابه» نامیده میشوند؛ همانها که در محیطی فاقد سواد و معلومات زندگی میکردند، مردمانی بدوی که دور از حیات اجتماعی و افکار سیاسی و فاقد کتاب بودند و در ظلمت و تاریکی عصر فترت میزیستند، و در مدتی اندک به جایی رسیدند که برای مدنیترین و عالمترین و مترقیترین ملتها و حکومتها، در حیات اجتماعی و سیاسی استاد و راهنما و نماینده سیاسی و حاکم عادل شدند و شرق تا غرب را جهان پسندانه اداره کردند؛ جماعت شناخته شدهیی که بالاتفاق جان و مال و پدر و عشیرتشان را فدای راه پیامبرشان کردند. سوم: تصدیق بالاتفاق و در حد علم الیقینِ جماعت عظمای عالمان محقق و متبحر امت او که تعدادشان بیشمار است و در هر عصر هزاران تن از آنان وجود دارند، و در فنون مختلف پیشرو هستند و در مسلکهای مختلف فعالیت میکنند. پس مسافر گفت: شهادت پیامبر بر توحید، امری شخصی و جزئی نیست، بلکه عمومی و کلی و محکم است و اگر همه شیاطین گرد هم آیند به هیچ وجه توان رویارویی با او را نخواهند داشت. مسافر دنیا و رهرو عرصه حیات با عقل خویش در عصر سعادت، گشت و گذاری کرد؛ آنچه در مرتبه شانزدهم مقام نخست گفته شده، اشارهی مختصریست بر درسی که او از آن مدرسه نورانی کسب کرد: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى آدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْآنِهِ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالاَتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلاَقِهِ حَتَّى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِآتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ آلاَفِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ آلِهِ ذَوِى اْلاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى اْلاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ» آنگاه مسافر مشتاق و خستگی ناپذیر که دانسته بود غایت حیات در این عالم، و روح حیات، ایمان است، خطاب به قلب خویش گفت: برای اینکه بدانیم سخن و کلام شخصیتی که در پیاش بودیم چیست، باید به سراغ مشهورترین و درخشانترین کتاب که قرآن معجز البیان نامیده میشود، برویم که در همه زمانها منکران خود را به تحدی میخواند، اما ابتدا باید اثبات کنیم که این کتاب، کتاب آفریدگارمان است. بدین سان مسافر شروع به تحقیق در این باره کرد. جهانگرد از آنجا که در زمانه فعلی میزیست، ابتدا به رساله نور مراجعه کرد که لمعه و پرتو اعجاز معنوی قرآن به شمار میرود. او متوجه شد که تمام صد و سی رساله این مجموعه، تفسیر اساسی آیات فرقان و نکات و نورانیت آن است. و دانست همین که رساله نور در عصری مملو از الحاد و عناد، حقایق قرآنی را در همه جا مجاهدانه منتشر میسازد و هیچ کس یارای مقابله با آن را ندارد، ثابت میکند که استاد و مرجع و منبع و خورشید آن یعنی قرآن، کتابی آسمانیست و نمیتواند کلام بشر باشد. حتی بیست و پنجمین گفتار و قسمت پایانی مکتوب نوزدهم از رساله نور، که تنها حجتی از صدها حجت آن است، به چهل وجه معجزه بودن قرآن را چنان اثبات میکند که هر مخاطبی نه تنها نمیتواند انتقاد و اعتراضی بر آن وارد کند، بلکه در برابر اثبات آن متحیر میماند و با تقدیر از آن، لب به سپاسگزاری میگشاید. مسافر، اثبات وجه اعجازی قرآن و اینکه کلام حق خداوند است را به رساله نور ارجاع داد و تنها با اشاره مختصری در عظمت کتابُ الله، به مطالعه چند نقطه زیر پرداخت: نقطه اول: همانطور که قرآن با تمام معجزات و با تمام حقایقاش که دلیل بر حقانیتاش است، یکی از معجزات محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میباشد، محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز با تمام معجزات و دلایل نبوت و کمالات علمی خود، یکی از معجزات قرآن و حجت قاطعیست بر این که قرآن کلام خداست. نقطه دوم: قرآن در این دنیا به همراه تبدیل حیات اجتماعی انسانها، در نفوس و قلوب و ارواح و عقول و حیات شخصی و اجتماعی و سیاسیشان چنان انقلاب نورانی و سعادتمندانه و پر از حقیقتی ایجاد نموده و اداره کرده و تداوم بخشیده که در هر دقیقهی چهارده قرن گذشته، شش هزار و ششصد و شصت و شش آیه آن با کمال احترام، حداقل توسط صد میلیون انسان قرائت شده و موجب تربیت انسانها و تزکیه نفوس و تصفیه قلوبشان گردیده است. قرآن موجب ترقی و رشد ارواح، نورانیت و استقامت عقول، و حیات و سعادت زندگانی بشر است. بیتردید چنین کتابی مثل و مانند ندارد و خارقالعاده و معجزه است. نقطه سوم: قرآن از زمان ظهور تاکنون، دارای چنان بلاغتی بوده است که بر قصاید مشهورترین شاعران عصر که معلقات سبعه نامیده میشد و آن را با طلا بر دیوار کعبه مینگاشتند، سایه افکند؛ طوری که دختر لبید هنگام پایین آوردن قصیده پدرش از دیوار کعبه میگفت: «در برابر آیات قرآن، هیچ ارزشی برای این قصیده باقی نماند». همچنین ادیبی بدوی هنگامی که آیه فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ (حجر: 94) را شنید، به سجده افتاد، به او میگویند: «مگر مسلمان شدهیی؟» و او پاسخ میدهد: «نه، من به بلاغت این آیه سجده کردم». هزاران امام نابغه و ادیب متفنّن و چهرههای درخشان علم بلاغت مانند عبدالقاهر جرجانی، سکاکی و زمخشری، متفق القول نظر دادهاند که: «بلاغت قرآن، فوق طاقت بشر و دست نایافتنیست». قرآن همچنین از آن زمان به بعد همواره ادیبان و بلیغان مغرور و خودخواه را به معارضه خوانده و با نشانه گرفتن رگ خودخواهی آنها به طرزی که غرورشان را از بین میبرد، گفته است: «یا سورهیی مشابه قرآن بیاورید یا هلاکت و ذلت دنیا و آخرت را بپذیرید». با این حال بلیغان معاند عصر نزول، با رها کردن معارضه یعنی راه کوتاهِ آوردن فقط یک سوره، راه طولانیتر یعنی به خطر انداختن جان و مالشان را اختیار کردند، و این ثابت میکند که طی طریق در آن راه کوتاه غیرممکن بوده است. دوستداران قرآن به شوق تشبُّه به آن، و دشمنان قرآن به قصد مقابله و انتقاد، تاکنون میلیونها کتاب به زبان عربی نوشتهاند، و این کتابها با تلاقی افکار پیشرفت هم کرده و در دسترساند. اما هیچ یک از این کتابها به قرآن نمیرسد، و اگر یک فرد عامی نیز به آیات قرآن گوش فرا دهد خواهد گفت: «قرآن شبیه هیچ کدام از این کتابها نیست، و در مرتبه آنها قرار ندارد». طبیعیست که قرآن یا باید پایینتر از کتابهای مذکور باشد یا بالاتر از همه آنها؛ هیچ فرد، هیچ کافر و حتی هیچ احمقی نمیتواند بگوید قرآن پایینتر از همه آن کتابهاست، پس باید گفت بلاغت قرآن فوق بلاغت همه کتابهای دیگر است. فردی آیه سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را قرائت کرد و گفت: «چیزی که حکایت از خارق العاده بودن بلاغتاش کند، نمیبینم». به او گفتند: «تو هم مانند همان جهانگرد، عازم دوره صدر اسلام شو و آیه را در آن زمان بشنو». او نیز در عالم خیال، خود را در آن زمان و پیش از نزول قرآن تجسم کرد. دید موجودات عالم، پریشان، ظلمانی، بیروح و بدون شعور و وظیفهاند، و در فضایی خالی و بیحد و حدود و در دنیایی بیقرار و فانی به سر میبرند. ناگهان حین شنیدن این آیه از زبان قرآن، مشاهده کرد که این آیه بر روی کائنات و سیمای دنیا چنان صحنهیی به نمایش گذاشت و (چهرهی کائنات) را چنان نورانی کرد، که این نطق ازلی و این فرمان سرمدی درسی برای ذیشعوران تمامی اعصار شد. آیه مذکور نشان میدهد که کائنات در حکم مسجد کبیریست و خداوند، عموم مخلوقات و در رأس همه آسمانها و زمین را به گونهیی زندهوار به ذکر و تسبیح وا داشته، و هر یک را با جوش و خروش، به انجام وظیفه مشغول نموده و به آنها وضعیتی پر از سرور و خرسندی میبخشد. این بود که پی به درجه بلاغت آیه برد و آیات دیگر قرآن را در قیاس با همان آیه مشاهده نمود و دید زمزمه بلاغت قرآن بر نیمی از زمین و یک پنجم نوع بشر استیلا دارد. و بدین ترتیب حکمتی از هزاران حکمتِ تداومِ شکوه سلطنت کتاب خدا با کمال احترام و بدون وقفه در طول چهارده قرن را دریافت. نقطه چهارم: حلاوت قرآن چنان مبتنی بر حقیقت است که تکرارهایش برخلاف تکرار هر چیزِ دلنشین، که بالاخره موجب ستوه میشود، نه تنها فرد قاری را بیزار نمیکند بلکه برای هر کس که دلمرده و بیذوق نباشد، حلاوت بیشتری را ایجاد میکند. این امر از زمانهای گذشته تاکنون برای همه، امر مسلّمی بوده و به شکل ضرب المثل در آمده است. نیز چنان تازگی و طراوت و جوانی و غرابتی دارد که به رغم گذشت چهارده قرن از نزولش، و سهولتی که در به دست آوردن این کتاب آسمانی وجود دارد، نه تنها این تازگی را حفظ کرده بلکه گویی همین حالا نازل شده است، و مردمان هر عصر این طراوت را طوری احساس میکردهاند که گویی قرآن آنها را مورد خطاب قرار میدهد. همه گروههای علمی برای استفاده از قرآن در همه اوقات، همواره تعداد زیادی از این کتاب را نزد خود داشته و از اسلوب بیان آن پیروی نمودهاند؛ با این حال قرآن اسلوب و روش مذکور و غرابت موجود در طرز بیاناش را همواره محفوظ داشته است. نقطه پنجم: یک بال قرآن در گذشته است و بال دیگرش در آینده؛ ریشه و یک بال این کتاب آسمانی بر حقیقت انبیای سابق استوار است و آنها را تصدیق و تأیید میکند؛ آنان هم بالاتفاق و به زبان حال قرآن را تأیید میکنند. به همین صورت، اولیا و اصفیایی که ثمرات قرآن محسوب شده، و حیات خود را از آن میگیرند، و تکاملی مبتنی بر حیات داشتهاند، نشان میدهند که شجره مبارکهشان دارای حیات و فیض است و مبتنی بر حقیقت میباشد؛ همچنین همه طریقتهای برحق ولایت و همه علوم حقیقی اسلام که زیر بال دوم کتاب الله بالیدهاند، گواهی هستند بر اینکه قرآن عین حق، مجمع حقایق و در جامعیت، امر خارقالعاده بیمثل و مانندیست. نقطه ششم: شش جهت قرآن نورانیست و صدق و حقانیتاش را نشان میدهد. آری، ستونهای حجت و برهانِ تحت قرآن، لمعات اعجاز آمیزِ فوق آن، هدایای مرتبط با سعادت دو عالم که در جلو و هدف قرآن قرار دارد، حقایق وحی آسمانی که نقطه استناد ورای قرآن میباشد، تصدیق مُدلَّلِ عقول مستقیم بیمنتهایی که در جانب راست قرآن هست و اطمینان جدی و کشش و تسلیم صمیمی وجدانهای پاک و قلبهای سلیم که در جانب چپ آن قرار دارد، اثبات میکنند که قرآن قلعهیی آسمانی و زمینی، خارقالعاده، محکم و غیرقابل هجوم است. با توجه به شش مقام مذکور، از کسانی که بر صادق و عین حق بودن قرآن مهر تأیید زدهاند و اینکه کلام بشر نبوده و اشتباه در آن جایی ندارد را امضا کردهاند، ابتدا متصرف کائنات میباشد؛ کسی که دائماً اظهار زیباییها و حمایت از خوبیها و درستیها و امحای فریبکاران و مفتریان را در کائنات دستورالعملی برای فعالیت قرار داده، و با دادن مقبولترین و والاترین و حاکمانهترین مقام حرمت و مرتبهی موفقیت به قرآن، آن را امضاء و تصدیق میکند. همچنین پیامبر اسلام عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز بهعنوان منبع و ترجمان قرآن، و با توجه به اینکه در هنگام نزول (قرآن) در وضعیت شبیه به خواب بهسر میبُرد، و بیش از همه به آن معتقد بوده و احترام میگذاشت، و با توجه به اینکه سایر کلامهایش شبیه به قرآن نبوده و به آن نمیرسد، بر حقانیت قرآن امضا میزند؛ و با وجود اُمّی بودن، حوادث حقیقی کَونی گذشته و آینده را بهطور اطمینانبخش و غیبی با قرآن بیان میکند؛ کسی که از او زیر نظر چشمان تیزبین اطرافیانش هیچگونه خطایی دیده نشد و با تمام قوایش به تمام احکام قرآن ایمان آورده و تصدیق کرده و هیچ چیزی باعث تزلزل او نشد. بدین ترتیب او بر حقانیت قرآن و اینکه کلام مبارک خالق رحیماش میباشد، مهر تأیید میزند. یک پنجم نوع بشر و بلکه بخش اعظم آن در مقابل همه دیدگان، با قرآن ارتباطی توأم با کشش و دینداری و حقیقتپرستی و محبت دارند و به آیات الهی آن مشتاقانه گوش فرا میدهند. علاوه بر این، بر اساس گواهی بسیاری از نشانهها و وقایع و کشفیات، حتی جن و ملک و موجودات روحانی نیز هنگام تلاوت قرآن، چون پروانه، حقپرستانه گرد او جمع میشوند، و این تأیید دیگریست بر این نکته که قرآن در سراسر عالم از مقبولیت برخوردار است و در رفیعترین مقام و مرتبه قرار دارد. عموم طبقات نوع بشر، از نادانترین و عوامترینشان تا داناترین و عالمترین آنها، همه از دروس قرآنی سهم خود را اخذ میکنند و عمیقترین حقایق الهی را در مییابند، و مجتهدان بزرگِ صدها دانش اسلامی و علوم دیگر، مخصوصاً شریعت کبری، و گروههایی چون محققان نابغه اصول دین و علم کلام، همه نیازهای مرتبط با علم خویش و پاسخهای مورد نظرشان را از قرآن استخراج میکنند، و این نشان میدهد که قرآن معدن حقیقت و منبع حق است. همچنین آن دسته از ادیبان عرب که از نظر ادبی در مراتب بسیار بالایی هستند (منظور ادیبان غیر مسلمان است)، به رغم احتیاجی که تا امروز به معارضه داشتهاند، با اینکه اعجاز قرآن دارای وجوه هفتگانهییست که بلاغت فقط یکی از آنهاست، از آوردن فقط یک سوره مشابه ناتوان ماندهاند. بلاغت پیشهگان مشهور و دانشمندان نابغهیی که تا امروز پا به عرصه هستی گذاشته و درصدد کسب شهرت به واسطه معارضه بودهاند، به هیچ وجه قادر به مقابله با وجه اعجازی قرآن نبوده و ناچار سکوت کردهاند. این نکته نیز نشان میدهد قرآن معجزه الهیست و فوق طاقت بشر میباشد. آری بلاغت، برتری و ارزش هر کلام، با پاسخ به این سؤالها روشن میشود: کلام چه کسیست؟ خطاب به چه کسانیست؟ و چرا بیان شده است؟ لذا از این لحاظ هیچ کلامی نمیتواند مشابه کلام قرآن گردد و به مرتبه آن برسد، زیرا قرآن سخن و خطاب خالق و پروردگار همه جهانهاست و مکالمهییست که به هیچ وجه نمیتوان تقلید و تصنع را در آن احساس نمود. این کتاب بر فردی نازل شده است که به نام همه انسانها و بلکه همه موجودات، مبعوث گردیده و نامدارترین و مشهورترین مخاطب نوع بشر میباشد. قدرت و وسعت ایمان او موجب پیدایش اسلام عزیز شد، و باعث گردید به مقام قاب قوسین برسد و مظهر خطاب صمدیت قرار گیرد. قرآن مسائل مربوط به سعادت دو جهان و نتایج آفرینش کائنات و مقاصد ربّانی موجود در آن را در بردارد و ایمان فراخ و عالی مخاطب مذکور را که حامل حقیقت اسلام است، بیان میدارد و تبیین میکند. قرآن معجزُ البیان، هر سوی کائنات کبیر را چون نقشه، ساعت یا خانهیی به نمایش میگذارد و با چرخاندناش، صانع و آفریدگارش را به انسان میشناساند. بیشک آوردن مشابه چنین کتابی امکان ندارد و نمیتوان به درجه اعجاز آن دست یافت. هزاران عالم هوشمندِ دقیق و متفنّن، که قرآن را تفسیر کردهاند و بعضی سی، چهل، یا هفتاد جلد تفسیر نگاشتهاند، با سند و دلیل بیان داشته و اثبات کردهاند که قرآن حاوی مزیّتهای بیشمار، نکتهها، خاصیتها، اسرار، معانی عالی و کثیری از انواع مسائل و خبرهای غیبیست؛ به ویژه هر کدام از صد و سی رساله مجموعه رسایل نور، مزیت و نکتهیی از قرآن را با براهین قطعی به اثبات رسانده و مخصوصاً رسالهی معجزات قرآنیه و مقام دوم گفتار بیستم، بسیاری از امور خارق العاده تمدن بشری، چون قطار و هواپیما را از قرآن استخراج میکند؛ یا شعاع اول که «اشارات قرآنی» نامیده میشود و اشارات قرآنیِ مربوط به رساله نور و نیروی الکتریسته را بیان میدارد؛ یا هشت رساله کوچک به نام «رموزات ثمانیه» که نشان میدهد حروف قرآنی تا چه حد دقیق و اسرارآمیز و بامعناست؛ یا رساله کوچک دیگری که اعجاز آیه پایانی سوره فتح را از نظر اخبار غیبی به پنج وجه اثبات میکند؛ و هر جزء رساله نور به همین ترتیب حقیقتی از حقایق قرآن و نوری از انوارش را اظهار میدارد. اینها تأییدیست بر این نکته که قرآن مثل و مانندی ندارد، و معجزه و خارقالعاده است، و لسان عالم غیب در عالم شهادت، و کلام علام الغیوب میباشد. به دلیل مزایا و خواص مذکورِ مورد اشاره قرآن در شش نکته، شش جهت و شش مقام است که حاکمیت نورانی باشکوه و سلطنت قدسی با عظمتاش، چهره اعصار را درخشان نموده و نمای روی زمین را هزار و سیصد سال است که روشنایی بخشیده و با کمال حرمت و احترام تا امروز ادامه یافته است. به دلیل همان خواص است که هر حرف قرآن دستکم ده ثواب و حسنه دارد و ده ثمره ماندگار نتیجه میدهد. حتی هر یک از حروف برخی آیات و سورهها صد میوه و ثمره و شاید هزار و شاید بیش از آن نتیجه میدهد و در اوقات مبارک، نورانیت و ثواب و ارزش هر حرف دهها و صدها برابر میشود. مسافر جهانگرد ما وقتی دانست که به این ترتیب قرآن چنین امتیازات قدسی دارد، خطاب به قلب خویش گفت: قرآنی که از هر نظر دارای چنین معجزاتیست، به واسطه اجماع سورهها، اتفاق آیات، توافق اسرار و انوار، و تطابق آثار و ثمراتش بر وجود و وحدت و اسما و صفاتِ تنها یک واجب الوجود، چنان شهادتِ اثباتی دارد که گواهی و شهادت همه اهل ایمان از آن سرچشمه میگیرد. به عنوان اشارهی اجمالی به درس توحید و ایمان که مسافر از قرآن فرا گرفت، در مرتبه هفدهم نخستین مقام گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْآنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ ِلاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ اْلاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ آيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ اْلاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِآتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ اْلاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلَى اَقْطَارِ اْلاَرْضِ وَ اْلاَكْوَانِ وَ عَلَى وُجُوهِ اْلاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلَى نِصْفِ اْلاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ اْلاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ آيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ اْلاِلهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ آثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ» آنگاه مسافرِ طریق حیات که دریافته بود ایمان به جای خانه و مزرعهیی فانی و گذرا، عالمی بزرگ و مُلک ماندگاری به اندازهی دنیا را نصیب انسان درمانده میکند، و لوازم حیات جاودانه را در اختیار این موجود فانی میگذارد، و فرد بیچارهیی را که در انتظار چوبه دار اجل است از مرگ ابدی نجات میدهد و درهای خزانه سرمدی را به رویش میگشاید، و پی برد که قیمتیترین سرمایه انسانی، ایمان است، خطاب به نفس خویش گفت: «باید پیش رفت و برای کسب مرتبه دیگری از مراتب بیحد ایمان به هیأت مجموعه کائنات رجوع کرد و سخنان آن را شنید. باید درسهایی را که از ارکان و اجزای آن گرفتهایم تکمیل و منوّر سازیم». آنگاه با دوربینی گسترده و فراگیر که از قرآن به دست آورده بود، نگاه کرد و دید: کائنات چنان معنادار و منتظم است که چون کتابی سبحانی و مجسم، قرآنی ربّانی و جسمانی، سرایی صمدانی و تزیین شده و شهری رحمانی و پر از نظم دیده میشود. همه سورهها و آیات و کلمات و حتی حروف این کتاب، و بابها و فصلها و صفحات و سطرهای آن، و محو و اثباتهای معنادار و تغییر و تحوّلهای حکیمانه همیشگیاش، بالاجماع و بالبداهه بر وجود و موجودیت علیم و قدیر کل شی، مصنّف، نقاش ذوالجلال و کاتب ذوالکمالی که همهی جوانب هر چیزی را میبیند و مناسبات هر شیء را با اشیای دیگر میداند و میسنجد، دلالت دارد. دانست که کائنات با انواع و ارکان و اجزا و جزئیات و سکنه و مشتملات و ورودی و خروجیهایش، بر موجودیت و وحدت صانعی بیمانند و خالقی متعالی دلالت میکند؛ آفریدگاری که با قدرتی لایتناهی و حکمتی بیمنتها و تغییرات مصلحتی و تجدیدهای حکیمانه کار میکند. گواهی دو حقیقت بزرگ و فراگیر و مناسب با عظمت کائنات، این شهادت بزرگ کائنات را به شرح زیر اثبات میکند: حقیقت نخست: با حدوث و امکان مرتبط است، که مورد نظر علمای نابغه اصول دین و علم کلام و حکمای مسلمان میباشد و آن را با براهین متعدد به اثبات رساندهاند؛ آنها گفتهاند: «مادام که عالَم و همه چیز آن، دستخوش تغییر و تبدیل میگردد، پس فانی و حادث است و نمیتواند قدیم باشد، و حال که حادث است پس باید صانعی باشد تا آن را احداث کند، و مادام که در ذات هر چیز سببی (برای به وجود آمدن یا عدمش) وجود نداشته باشد، به لحاظ وجودی یا عدمی مساویست و بیشک نمیتواند واجب و ازلی باشد؛ نیز مادام که با براهین قطعی اثبات شده است اشیا با دور و تسلسل که باطل و محال است قادر به ایجاد یکدیگر نیستند، بیتردید موجودیت واجب الوجود لازم میآید؛ واجب الوجودی که نظیرش ممتنع است، و محال است که مانندی داشته باشد، و همه چیز جز او، میباید ممکن و ماسوایش مخلوقاش باشد». آری، حقیقت «حدوث»، کائنات را در سیطره خود دارد، بیشتر موارد آن را چشم میبیند و قسم دیگرش را عقل در مییابد. در مقابلِ چشمانمان هر سال در فصل پاییز جهان را میبینیم که میمیرد، و صدها هزار نوع نبات و حیوانات کوچک که هر کدامشان دارای افراد بیشمار و در حکم کائناتی برخوردار از حیات هستند، نیز همراه عالم میمیرند؛ اما این مردن چنان با نظم و ترتیب است که هستهها و تخمها را به عنوان مدار حشر و نشر، معجزات حکمت و رحمت، و حقایق خارقالعادهی قدرت و علم، در فصل بهار به جای خود رها میکند، تا دفتر اعمال و برنامهی وظایفی را که به انجام رساندهاند، بدانها بسپارند و تحت حمایت حافظ ذوالجلال و نزد حکمت او به امانت بگذارند و خود سپس وفات کنند. همان درختان و ریشهها و قسمی از حیوانات کوچک که مرده بودند، در فصل بهار به عنوان صد هزار نمونه و دلیل و مثال برای حشر اعظم، به همان شکل احیا میشوند و جان مییابند، و قسمی از آنها نیز طوریست که مشابهشان در همان جای سابق ایجاد و احیا میشود. موجودات بهار گذشته، صفحات اعمال و وظایف خود را منتشر میکنند و به آگاهی میرسانند و مثالی از آیه وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ (تکویر: 10) را به نمایش میگذارند. به لحاظ هیأت مجموعه، در هر پاییز و هر بهار، عالَمی بزرگ میمیرد و عالَمی جدید به وجود میآید. مردن و حدوث مذکور از چنان نظم و ترتیبی برخوردار است که مردنها و حادث شدنها همه با میزان و انتظام در تمام انواع مزبور صورت میگیرد؛ گویا دنیا مسافرخانهییست که عوالم دارای حیات، ساکن آن میشوند و عالَمهای مسافر و دنیاهای سیار به سویش میآیند و وظایف خویش را به انجام میرسانند و آنگاه میروند. وجوب وجود و قدرت بیانتها و حکمت لایتناهی ذات ذوالجلالی که عوالم برخوردار از حیات، و کائناتِ دارای وظیفه را در این دنیا با کمال علم و حکمت و میزان و موازنه و نظم و انتظام احداث و ایجاد میکند و آنها را برای مقاصد ربّانی و اهداف الهی و خدمات رحمانی قدیرانه به کار میگیرد و رحیمانه به خدمت وا میدارد، برای عقول، بالبداهه و به روشنی خورشید قابل مشاهده است. مسائل حدوث را به رساله نور و کتابهایی که پژوهشگران علم کلام نگاشتهاند ارجاع داده و این بحث را در اینجا به پایان میبریم. اما دایرهی «امکان»: این امر نیز کائنات را در احاطه و سیطره خود دارد؛ زیرا میبینیم همه چیزها اعم از کلی یا جزئی، بزرگ یا کوچک، از عرش تا فرش، و همه موجودات از ذرات تا سیارات، با ذات خاص خود و صورت معین، شخصیت ممتاز، صفات ویژه و کیفیات حکیمانه و جوارحی که بر اساس مصلحت به آنها داده شده، به دنیا فرستاده میشوند. دادن این خصوصیات به ذات و ماهیتی معین، آن هم در متن امکاناتی بیحد و حصر...، پوشاندن صورتی معین و متفاوت و منقّش به آن، با امکانها و احتمالهایی به عدد صورتها...، نیز اعطای شخصیتی شایسته و ممتاز به موجودی که در میان امکاناتی به تعداد هم جنساناش در تلاطم است...، همچنین قرار دادن صفتهای خاص و موافق و مطابق با مصلحت در آفریدهیی که میان امکانها و احتمالاتی به تعداد انواع و مراتب صفات، نامتعین و عاری از صورت است...،نیز اعطای جوارح یاریدهنده و کیفیتهای حکیمانه به مخلوقی که امکان قرار گرفتن در راهها و اَشکال بیشمار را دارد و میتواند در عمق امکانات و احتمالات فراوان متحیر و سرگردان و بیهدف بماند، به تعداد همه ممکنات کلی و جزئی و به تعداد امکانهای وضعیت و ماهیت و هویت و هیأت و صورت و صفتِ هر ممکنی، اشارات و دلالتها و شهادتهایی هست که باید واجب الوجودی تخصیص دهنده، مُرجِّح، تعیین کننده و به وجود آورنده باشد؛ واجب الوجودی که دارای قدرت بیحد و حصر و حکمت لایتناهی باشد و هیچ چیز و هیچ فعلی از چشم او پنهان نماند، و انجام هیچ کاری برایش دشوار نباشد و انجام بزرگترین کارها مانند کوچکترین کارها برایش سهل و آسان باشد؛ واجب الوجودی که بهار را مانند یک درخت، و درخت را مانند دانهیی به سهولت خلق میکند. این دلالتها و اشارات و شهادتها، همگی از حقیقت امکان حاصل شده و یکی از دو بال شهادت بزرگ کائنات را تشکیل میدهد. دو بال و دو حقیقت شهادت کائنات در اجزای رساله نور و مخصوصاً در گفتار بیست و دوم و سی و دوم و مکتوب بیستم و سی و سوم کاملاً توضیح داده شده و ثابت گردیده است، لذا مطلب را بدانجا ارجاع میدهیم و این بحث بلند را در اینجا به اتمام میرسانیم. حقیقت دوم: که ریشه در هیأت مجموعهی کائنات دارد و بال دوم شهادت کلی محسوب میگردد: در متن این تحولات و انقلابهای پیدرپی، مخلوقات خواهان حفظ وجود و به انجام رسانیدن وظایف و خدماتشان هستند، و اگر ذیحیات باشند، سعی در حفظ حیات خویش دارند. در این محافظت و مراقبت، حقیقت تعاون که خارج از قدرتشان میباشد، مشاهده میگردد. برای مثال، در کائنات میبینیم که عناصر به مدد ذیحیاتان فرستاده میشوند، و مخصوصاً ابرها را میبینیم که به مدد نباتات میشتابند و نباتات نیز به یاری حیوانات، و حیوانات هم به کمک انسان ارسال میشوند. در پستانها شیری چون آب کوثر دیده میشود که برای تغذیه نوزادان اعطا میگردد؛ به همین ترتیب بسیاری از حاجات و ارزاق که خارج از توانایی ذیحیاتان قرار دارند، از جایی که اصلاً فکرش را نمیتوان کرد به آنها داده میشود؛ حتی ذرات طعام نیز به بازسازی سلولهای بدن میشتابند. این امور که به واسطه تسخیر ربّانی و استخدام رحمانی صورت میگیرند، نشان از حقیقت تعاونی دارند که مستقیماً ربوبیت عام و رحیمانه رب العالمین را در اداره سراسر عالم به نمایش میگذارد. آری، یاری رسانندگان جامد و فاقد شعور و شفقت که با مهربانی و خردمندانه به یکدیگر کمک میکنند، بیتردید با قدرت و رحمت و فرمان پروردگار ذوالجلالی که در غایت حکمت و مهربانی است، این کار را انجام میدهند. تعاون عمومی که در کائنات جاری و ساریست، و موازنهی عام و محافظتی فراگیر که در سیارات تا ذرات و جهازات و اعضای بدن جانداران با کمال نظم و ترتیب صورت میگیرد، و تزیین که سیمای آراسته آسمان و گستره زیبای زمین تا چهره دلنشین گلها را با قلمی مزین آرایش کرده است، و تنظیم که بر کهکشان و منظومه شمسی تا میوههایی مانند ذرت و انار حکم میراند، و وظیفه نهادن که خورشید و ماه و عناصر و ابرها تا زنبور عسل را مأمور کاری نموده است، شهادتی به بزرگی حقایقی چون وظیفه دادن، تنظیم، تزیين و موازنهی موجود در عالم است که بال دوم شهادت کاینات را تشکیل میدهند. رساله نور این شهادت عظیم را به اثبات رسانده است، لذا ما در اینجا به اشارهیی مختصر بسنده میکنیم. در اشاره کوتاه به درس ایمانیهیی که مسافر جهانگرد ما از کائنات گرفت، در مرتبه هجدهم مقام نخست چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظِيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ هذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْآنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ وَ آيَاتِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ اَبْوَابِهِ و فُصُولِهِ وَ صُحُفِهِ وَ سُطُورِهِ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهِ وَ اَنْوَاعِهِ وَ اَجْزَائِهِ وَ جُزْئِيَّاتِهِ وَ سَكَنَتِهِ وَ مُشْتَمِلاَتِهِ وَ وَارِدَاتِهِ وَ مَصَارِفِهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ اْلاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلاَمِ وَ بِشَهَادَةِ حَقِيقَةِ تَبْدِيلِ صُورَتِهِ وَ مُشْتَمِلاَتِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ اْلاِنْتِظَامِ وَ تَجْدِيدِ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ بِالنِّظَامِ وَ الْمِيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فِى مَوْجُودَاتِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ» آنگاه مسافر مشتاق و کنجکاو که قدم در دنیا گذاشته و در جستجوی آفریدگار دنیا بر آمده بود، از مراتب هجدهگانه عبور کرد و با معراجی ایمانی که به عرش حقیقت رسیده، از معرفت غایبانه به مقام حضور و خطاب ترقی نمود و به روح خویش گفت: «از ابتدای سوره شریفهی فاتحه تا کلمه «اِيَّاكَ»، از مدح و ثنای غایبانه، نوعی حضور (الهی) حاصل گشته و مخاطب خطاب «اِيَّاكَ» شدیم، حال میبایست جستجوی غایبانه را رها کرده و مستقیماً آنچه را که در جستجویش هستیم، از همان مورد جستجو بپرسیم؛ سراغ خورشید را باید از خود خورشید گرفت که مُظهر همهی چیزهاست. آری، آنچه مُظهر همه چیز است خود را از همهی چیزها بیشتر ظاهر میکند، بنابراین همچنان که خورشید را بهوسیله شعاعهای نورانیاش میبینیم و میشناسیم، میتوانیم با اسمای حسنی و صفات قدسیِ خالقمان، بسته به میزان ظرفیت، برای شناخت او بکوشیم. صرفاً دو راه از راههای بیشمار این مقصد، و دو مرتبه از مراتب فراوان آن دو راه، و دو حقیقت از حقایق بیحد و حصر و تفصیلات دور و دراز آن دو مرتبه را به اجمال و اختصار در این رساله به شرح زیر بیان میکنیم: حقیقت اول: دیده شدن حقیقتِ فعالیت مستولیست که کائنات را در برگرفته و همه موجوداتِ قابل مشاهده، محیط، دائمی، منتظم، دهشتناک، زمینی و آسمانی را از حالی به حالی در میآورد و موجب تبدیل و تجدید آنها میشود؛ و احساس حقیقتِ ظهورِ ربوبیّت است که در متن حقیقت فعالیت حکمتمدار و همه جانبه مذکور به روشنی احساس میشود، و دانستن بالضروره حقیقت بروز الوهیت در متن حقیقت ظهور ربوبیت است که از هر جهت رحمت میفشاند. به سبب همین فعالیت دائمیِ حکیمانه و حاکمانه است که در پس پرده، افعال فاعلی قادر و علیم، بالمشاهده احساس میشود؛ و به وسیلهی این افعال ربّانیِ مدبّرانه و مربّیانه و از پس پرده آن، اسمای الهی را که تجلیاتاش در همه چیز وجود دارد، میتوان در درجه احساس کردن آشکارا دانست. از اسمای حُسنایی که با جمال و جلال تجلی مییابند، و در پس پرده آن اسما، وجود و تحقق صفات سبعه قدسیه در مرتبه علم الیقین، و شاید عین الیقین و حتی حق الیقین ادراک میشود. این هفت صفت قدسی نیز به شهادت تمام آفریدگان، به شکلی بینهایت دارای حیات، قدرت، علم، شنوایی، بینایی، اراده، و تکلم تجلی یافته و به واسطه آن، موجودیت موصوفی واجب الوجود، مسمایی واحد و احد، و فاعلی فرد و صمد، بالبداهه، بالضروره، و به علم الیقین، ظاهرتر از خورشید و روشنتر از آن، به دیده ایمانی که در قلب است مشاهده و ادراک میشود؛ زیرا کتابی زیبا و پرمحتوا یا خانهیی شکیل، بالبداهه افعال کتابت و خانه سازی را تداعی میکند؛ به همین ترتیب نیز افعال خوشنویسی و ساختن خانههای شکیل، نام خوشنویس و معمار را به اذهان خطور میدهد؛ این نامها نیز به طور بدیهی، صنعت و صفت معماری و خوشنویسی را به یاد میآورد، و این صفات و صنعت در هر حال و بالبداهه وجود ذاتی را لازم میدارد که موصوف و صانع و مسما و فاعل باشد؛ و همانطور که فعل بیفاعل و اسم بیمسما ممکن نیست، صفت بدون موصوف و هنر بدون هنرمند نیز امکان ندارد. سراسر کائنات با تمام موجوداتش بنا بر حقیقت و قاعده مذکور، چون کتابها و مکتوباتِ پر محتوا یا کاخها و عمارتهای بیشماریست که با قلم تقدیر نگاشته شده و با چکش قدرت بنا گردیده است، و هر یک از آنها به هزاران وجه بر افعال بیمنتهای ربّانی و رحمانی اشارات بیحد و حصر کرده و بر تجلیات بیحد و حصر هزار و یک اسم الهی که منشأ افعال مذکورند، شهادتهای بیپایان دارند، و بر تجلیات بیمنتهای هفت صفت سبحانی که منبع اسمای مذکورند، اشاره کرده، و بر وحدت و وجوب وجود ذات ذوالجلالی که ابدی و ازلیست و موصوف و سرچشمه هفت صفت محیط و قدسی مذکور میباشد، گواهی میدهند. همه محاسن، زیباییها، ارزشها و کمالات موجود در تمام موجودات مزبور، بر کمال و زیباییهای قدسی لایق و موافق افعال ربانی، اسمای الهی، صفات صمدانی و شئونات سبحانی دلالت کرده، و همه آنها با هم و بالبداهه بر جمال و کمال قدسی ذات اقدس گواهی میدهند. حقیقت ربوبیت که در حقیقت فعالیت ظهور مییابد، با شئوناتی چون خلق و ایجاد و صُنع و ابداعِ مبتنی بر علم و حکمت، و تصرفاتی چون تقدیر و تصویر و تدبیر و گرداندن مبتنی بر نظام و میزان، و همچنین با تحول و تبدیل و تنزیل و تکمیل مبتنی بر قصد و اراده، و نیز اطعام و انعام و اکرام و احسان مبتنی بر شفقت و رحمت، خود را نشان داده و میشناساند. حقیقت بروز الوهیت که در حقیقت تظاهر ربوبیت است و بالبداهه احساس میشود، نیز همراه با جلوههای رحیمانه و کریمانه اسمای حسنی و تجلیات جمالی و جلالی هفت صفت ثبوتیه (یعنی حیات، علم، قدرت، اراده، سمع، بصر و کلام) خود را میشناساند و معرفی میکند. آری، چنانکه صفت «کلام»، ذات اقدس را با وحی و الهام میشناساند، صفت «قدرت» نیز به واسطه آثارِ دارای صنعت، که هر یک در حکم کلمات مُجسّماند، ذات اقدس را معرفی میکند و سراسر کائنات را در ماهیت یک فرقان جسمانی نشان داده و قدیر ذوالجلال را توصیف و تعریف میکند. صفت «علم» نیز به مقدار همه مصنوعاتِ دارای حکمت و نظم و میزان، و به تعداد همه مخلوقاتی که اداره و تدبیر و تزیین و تمییزشان با علم صورت میگیرد، موصوف خود یعنی ذات اقدس واحد را معرفی میکند. صفت «حیات» هم به همین ترتیب مانند همه آثاری که معرفی کننده قدرتاند، و مانند همه حالها و صورتهای منتظم و حکیمانه و موزون و تزیین یافته که بر وجود علم دلالت میکنند، و همچون همه دلیلهایی که معرفی کننده سایر صفاتاند، همراه با دلایل صفت حیات، بر تحقق این صفت دلالت میکند؛ و خود حیات نیز با تمام دلایل مذکور، همه جانداران را که آیینههای آن میباشند، گواه میگیرد و به این ترتیب ذات حی قیّوم را معرفی میکند، و سراسر کائنات را برای اینکه همواره نشان دهنده نقشها و جلوههای نو و جداگانه باشد، به آیینهی اکبری تبدیل میکند که متشکل از آیینههای بیشماری بوده و همواره تحول مییابد و نو میگردد. به همین قیاس، هر یک از صفات شنیدن و دیدن و در اختیار گرفتن و سخن گفتن، به اندازه کائنات ذات اقدس را معرفی کرده و میشناسانند. صفات مذکور همانطور که بر وجود ذات ذوالجلال دلالت دارند، بر وجود و تحقق حیات و اینکه ذات ذوالجلال دارای حیات است و حی میباشد نیز بالبداهه اشاره میکنند؛ زیرا دانستن، علامت حیات است؛ شنیدن، نشانه زنده بودن است؛ دیدن، خاص زندگان است؛ اراده با حیات معنا مییابد؛ اقتدارِ اختیاری، صرفاً در صاحبان حیات یافت میشود، و تکلم نیز کار جاندارانیست که دارای علم میباشند. از نکات بیان شده در مییابیم که صفت «حیات» دارای هفت مرتبه دلیل به میزان کائنات است، و در معرفی وجود خود و وجود موصوفاش براهینی دارد، و به همین دلیل است که اساس و منبع همه صفات و مصدر و مدار اسم اعظم قرار داده شده است. رساله نور حقیقت نخست را با برهانهای محکم اثبات نموده و تا حدودی توضیح داده است، لذا در اینجا به قطرهیی از دریای مذکور اکتفا میشود. حقیقت دوم: تکلم الهیست که ریشه در صفت کلام دارد. براساس راز موجود در آیهی لَو۟ كَانَ ال۟بَح۟رُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى، کلام الهی لایتناهیست؛ و ظاهرترین علامتی که بر وجود یک ذات دلالت میکند، سخن گفتن اوست؛ پس این حقیقت به صورت بیمنتها بر موجودیت و وحدت متکلم ازلی گواهی میدهد. دو شهادت محکم این حقیقت را به مراتب چهاردهم و پانزدهم این رساله ارجاع میدهیم که با ملاحظه موضوع وحی و الهام، بیان گردیده است؛ و شهادت گستردهی این مورد را نیز به بحث کتابهای مقدس آسمانی در مرتبه دهم، و شهادت روشن و جامع دیگرش را هم به بحث قرآن معجزُ البیان در مرتبه هفدهم ارجاع میدهیم. انوار و اسرار آیه معظمه: شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَال۟مَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا ال۟عِل۟مِ قَٓائِمًا بِال۟قِس۟طِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (آل عمران: 18) که حقیقت مذکور را اعجاز آمیز، و شهادتاش را توأم با شهادت حقایق دیگر ذکر میکند، گویا برای مسافر ما کافی و وافی بوده است که موجب گردید نتواند جلوتر برود. به عنوان اشارهیی مختصر به معنای درسی که مسافر از این مقام قدسی اخذ کرد، در مرتبه نوزدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ لَهُ اْلاَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ اْلاَعْلَى اَلَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحِيطَةِ وَ جَمِيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنَى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمِيعِ شُؤُنَاتِهِ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ اْلاُلُوهِيَّةِ فِى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فِى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ اْلاِيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ اْلاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْظِيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ اْلاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اَسْرَارِ شَهِدَ اللّهُ اَنَّهُ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ وَ الْمَلئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» یادآوری هر یک از حقایق شهادت دهنده مراتب نوزدهگانه باب اول از مقام دوم که ذکر آن پیشتر رفت، همچنان که با تحقق و وجودشان بر وجوب وجود دلالت میکنند، با محیط بودنشان نیز بر وحدت و احدیت دلالت میکنند، لیکن از آنجا که در وهله اول و به صراحت اثبات کنندهی وجودند، دلایل وجوب وجود بهشمار رفتهاند. باب دوم از مقام دوم نیز از آن لحاظ که در وهله اول و به صراحت، وحدت و در درون آن، وجود را اثبات میکند، براهین توحید نامیده میشود؛ وگرنه هر دوی آنها هر دو را اثبات میکنند. برای اشاره به تفاوتشان در باب اول جملهی «بِشَهَادَةِ عَظَمَة اِحَاطَةِ حَقيقَةٍ» و در باب دوم نیز در اشاره به ظهور وحدت که گویی مشاهده میشود، جمله «بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَة اِحَاطَة حَقيقَة» تکرار میشود. در نظر داشتم مراتب باب دوم آتی را مانند باب نخست توضیح دهم، ولی به دلیل ممانعت برخی شرایط، مجبور به رعایت اختصار و اجمال هستم، لذا بیان کافی و وافی آن را به رساله نور ارجاع میدهم.
(درباره براهین توحیدیست) مسافر دنیا که برای ایمان، به این جهان فرستاده شده و با تفکّر به سیر و سیاحت در تمام کائنات میپردازد و از همهی چیزها سراغ آفرینندهاش را میگیرد و او را در همه جا جستجو میکند و پروردگار خویش را در مرتبه حق الیقین در نقطه وجوب وجود مییابد، خطاب به عقل و خرد خویش گفت: «بیا؛ برای تماشای براهین وحدت پروردگارمان که واجب الوجود است دوباره به همراه هم به سیر و سیاحت خواهیم پرداخت». با هم رفتند ... در منزل اول دیدند چهار حقیقت قدسی که کائنات را در استیلای خود دارند خواهان لزوم وحدت در درجه بداهت هستند.
این که هر طائفه از نوع بشر، به نوعی از عبادت فطری اشتغال دارند و خدمات سایر ذیحیاتان بلکه خدمت فطری جمادات نیز در حکم نوعی عبادت بوده و هر یک از عطایا و نعمتهای مادی و معنوی در کائنات از طرف معبودیتی، وسیلهیی هستند برای پرستش و شکرگزاری، و حمد و عبادت را لازم میدارند؛ و اینکه همه نزولات غیبی و ظهورات معنوی همچون وحی و الهامات، معبود بودن پروردگاری واحد را اعلام میکنند؛ البته و بالبداهه محقق بودن الوهیتی مطلق و حکمفرما بودنش را اثبات میکنند. مادام که چنین حقیقت الوهیتی وجود دارد، بیشک نمیتواند قبول اشتراک کند، زیرا آنان که با شکرگزاری و عبادت پاسخ الوهیت یعنی معبودیت را میدهند، ثمرات ذیشعورند که در انتهاي شجره کائنات قرار دارند. اینکه دیگران ذی شعوران مزبور را خرسند کنند و زیر دِین خود درآورند و رویشان را به سوی خود برگردانند و کاری کنند معبود حقیقیشان را که به دلیل دیده نشدن به سرعت قابل فراموش شدن است، فراموش کنند، با ماهیت الوهیت و مقاصد قدسی آن، چنان در ضدیت است که الوهیت مذکور به هیچ وجه چنین اجازهیی نمیدهد. به همین دلیل است که قرآن بارها و به شدت شرک را رد و مشرکان را تهدید به جهنم میکند.
آری، تصرفی عام، حکیمانه و رحیمانه که در تمام کائنات به ویژه در ذیحیاتان و مخصوصاً در تربیت و تغذیه آنها، در هر سو به طرزی واحد و غیرمنتظره، با هم و در درون هم، از سوی دستی غیبی اعمال میگردد، بیشک تراوش و نورانیت ربوبیتی مطلق است و برهانی قطعی بر تحقق آن میباشد؛ مادام که ربوبیت مطلقی وجود دارد، قطعاً شرک و اشتراک را نمیپذیرد، زیرا ربوبیت، مقاصد و اهداف مهمی چون اظهار جمال، اعلام کمالات، بروز صنعتهای ارزشمند و نشان دادن هنرهای مخفی خود دارد که همه در جزئیات و ذیحیاتان تمرکز و اجتماع یافته است، لذا شریکی با دخالت سرخود در جزئیترین شی و کوچکترین ذیحیات، اهداف مذکور را از بین میبرد و موجب تخریب مقاصد یاد شده میگردد، نیز باعث میشود ذیشعوران از غایت مذکور و کسی که آنها را اراده کرده است روی برگردانده و متوجه اسباب گردند، و این مسأله چون در مخالفت و عداوت کامل با ماهیت ربوبیت است، طبیعتاً چنین ربوبیت مطلقهیی به هیچوجه به شرک اجازه عرض اندام نمیدهد. اینکه قرآن با تقدیسها و تسبیحها و آیات و کلمات کثیر و حتی حروف و هیأتهای خود همواره و همیشه به سوی توحید ارشاد میکند ریشه در همین سرّ عظیم دارد.
آری، تمام حکمتهای متعالی این کائنات، زیباییهای فوق العاده، قوانین عادلانه و غایات حکیمانهی آن به وضوح بر وجود حقیقت کمالات دلالت دارد؛ مخصوصاً بر کمالات آفریدگاری که کائنات را از هیچ آفریده و آن را از هر نظر به صورت زیبا و اعجاز آمیز اداره میکند و نیز بر کمالات انسان که آیینه ذیشعور آن خالق است به وضوح گواهی میدهد. مادام حقیقت کمالات، وجود دارد؛ و کمالاتِ خالقِ ایجاد کنندهی کائنات در متن کمالات، مُحقق است؛ و مادام که کمالات انسان به عنوان مهمترین ثمره کائنات، خلیفه زمین و مهمترین مصنوع و محبوب آفریدگار، حق و حقیقت است؛ بیتردید شرک که وانمود میکند عالمی را که با چشم خود مملو از حکمت و کمال میبینیم، بازیچه تصادف بوده و نتیجهیی ندارد و بین فنا و نابودی دست و پا میزند، و محلیست برای بازیهای طبیعت، و مذبحی ظالمانه برای ذیحیاتان، و مکان حزن و اندوه دهشتناک ذی شعور؛ و نیز انسان را که کمالات او بهواسطه آثارش ظاهر است، به عنوان بیچارهترین و درماندهترین موجود به پستترین درجه حیوانی میرساند، و کمالات خالقی را که به گواهی همه موجودات که آیینه کمالات اویند قدسی و بینهایت است، پنهان میسازد و بر رویش پرده میکشد و نتیجه فعالیت و خلاقیتاش را ابطال میکند، نمیتواند وجود داشته باشد و فاقد حقیقت است. ضدیت شرک با کمالات الهی، انسانی و عالم هستی و تخریباتی که در کمالات این عرصهها ایجاد میکند، در مقام نخست رسالهی «شعاع دوم» که مربوط است به سه ثمره توحید، با دلایل قوی و قطعی اثبات گردیده و توضیح داده شده است، لذا خواننده را بدانجا ارجاع میدهیم و سخن را به اتمام میرسانیم.
آری، کسی که با توجه گسترده به عالم بنگرد آن را مملکتی بسیار باشکوه و پرجنب و جوش یا شهری خواهد دید که ادارهاش کاملاً حکیمانه و حاکمیتاش به غایت قدرتمندانه است. او هر چیز و هر نوعی را با وظیفه و مسئولیتی مُسخر میبیند. براساس تمثیل در برگیرندهی معنای نظامی آیهي وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ (فتح:4) باید گفت: قوانین شاهانه، احکام آمرانه و اوامر تکوینی حاکمانهیی که در جنود ربانی، از ارتش ذرات و لشکر نباتات و گردان حیوانات تا سپاه ستارگان، از مأموران بسیار کوچک تا سربازان بسیار بزرگ در جریان است، بالبداهه بر وجود حاکمیتی مطلق و آمریتی کلی دلالت میکنند. مادام که حقیقت حاکمیتی مطلق وجود دارد روشن است که شرک نمیتواند حقیقتی داشته باشد، زیرا براساس حقیقت قطعی آیهی لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا (انبیاء: 22) اگر دستهای متعدد، مستبدانه در کاری دخالت کنند آن را به هم خواهند ریخت. اگر در مملکتی دو پادشاه، حتی در ناحیهیی دو مدیر وجود داشته باشد نظم از بین میرود و هرج و مرج خواهد شد؛ در حالی که از بال مگس تا چراغهای آسمان و از سلولهای بدن تا بروج سیارات (در کائنات) چنان نظمی حاکم است که شرک ذرهیی نمیتواند در آن دخالت داشته باشد. همچنین حاکمیت مقام عزت است؛ و قبول رقیب، منافی عزت آن است. آری، انسان که به دلیل عجزش نیاز به یاوران بسیار دارد برای حاکمیتی جزئی، ظاهری و موقت برادر و فرزند خود را با بیرحمی به قتل میرساند؛ این نشان میدهد که حاکمیت رقیب نمیپذیرد. اگر عاجزی چون انسان برای حاکمیتی جزئی، بدان شکل عمل کند، بیتردید قادر مطلقی که مالک تمام عالم هستیست به هیچ وجه امکان ندارد کس دیگری را در حاکمیت قدسیاش که مدار ربوبیت و الوهیت حقیقی و کلی اوست شریک بگرداند و اجازه چنین چیزی را بدهد. این حقیقت در مقام دوم شعاع دوم و در بسیاری از جاهای دیگر رساله نور با دلایل قوی اثبات شده است، لذا خواننده را بدانجا ارجاع میدهیم. مسافر ما با مشاهده این چهار حقیقت، در مرتبه شهود به وحدانیت الهی پی برد و ایماناش درخشیدن گرفت؛ و با تمام توان گفت: «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ». به عنوان اشارهیی مختصر به درسی که مسافر در منزل مزبور فرا گرفت، در باب دوم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَ وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ اْلاُلُوهِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُقْتَضِيَّةِ لِلْوَحْدَةِ وَ كَذَا . . . مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْكَمَالاَتِ النَّاشِيَةِ مِنَ الْوَحْدَةِ . . . وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحَاكِمِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمَانِعَةِ وَ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ» آنگاه مسافر بیقرار خطاب به قلب خویش گفت: این که اهل ایمان مخصوصاً اهل طریقت همواره «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» میگویند و تکرار میکنند، از توحید یاد میکنند و آن را اعلام میدارند نشان میدهد که توحید مراتب متعددی دارد. توحید، مهمترین و شیرینترین و متعالیترین وظیفه قدسی، فریضه فطری و عبادت ایمانیست. پس بیا برای یافتن مرتبهیی دیگر، دروازه منزل دیگری از این عبرتکده را بگشاییم، زیرا توحید حقیقی که در پیاش هستیم معرفتی نیست که صرفاً عبارت از تصور باشد؛ چرا که در علم منطق این تصدیق است که مقابل تصور، و بسیار ارزشمندتر از معرفت تصوریست، نتیجه برهان است و علم نامیده میشود. توحید حقیقی چنان حُکم و تصدیق و اذعان و قبولیست که فرد با هر چیزی میتواند پروردگارش را بیابد و در هر چیزی میتواند راهی را که به آفریدگارش منتهی میشود ببیند، و هیچ چیز مانع احساس حضور خداوند نمیشود؛ در غیر این صورت برای یافتن پروردگارش همیشه و هر زمان باید پرده کائنات را بدرد و بگشاید، لذا گفت: «به پیش!» و دروازهی کبریا و عظمت را به صدا درآورد. وارد منزل افعال و آثار و عالم ایجاد و ابداع شد و دید: پنج حقیقت محیط، بر عالم هستی استیلا یافته و حُکم میرانند و بالبداهه توحید را اثبات میکنند: حقیقت اول: حقیقت کبریا و عظمت است. این حقیقت در دومین مقام شعاع دوم و در بخشهای متعدد رساله نور همراه با براهینی توضیح داده شده است، لذا در اینجا همین مقدار میگوییم که: ذاتی که ستارگان را با هزاران سال فاصله از هم، در آن واحد و با شیوهیی یکسان ایجاد نموده و در آنها تصرف میکند؛ ذاتی که افراد بیشمار گلی واحد را در شرق و غرب و جنوب و شمال زمین در زمان واحد و به صورت واحد میآفریند و صورتگری میکند؛ هُوَ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ (هود: 7) یعنی ذاتی که آسمانها و زمین را در شش روز آفرید و رویدادی بسیار عجیب، گذشته و غیبی را با حادثهیی حاضر و در برابر چشمها اثبات میکند و در رویداد مشابه و عجیب دیگری در فصل بهار و بر روی زمین بیش از صد هزار مثال برای حشر اعظم نشان میدهد، و بیش از دویست هزار نوع طایفه نباتات و قبایل حیوانات را در پنج شش هفته به وجود میآورد و در کمال نظم و ترتیب بدون خطا و نقصان و اشتباه، با هم و در درون هم اداره میکند و میپروراند و تغذیه میکند و متمایز میگرداند و مُزیّن میکند. همچنین بر اساس صراحت آیهي يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ (حدید: 6) ذاتی که با گرداندن زمین، صفحات شب و روز را ایجاد میکند و میگرداند و رویدادهای روزانه را ثبت میکند و تغییر میدهد، در همان حال، پنهانترین و جزئیترین مسائلی را که بر قلبها خطور میکند میداند و با اراده خود اداره میکند. از آنجا که هر یک از افعال مذکور فعلی واحد است فاعلشان نیز که بالضروره فاعل ذوالجلال است واحد و قادر میباشد و چنان کبریا و عظمتی دارد که در هیچ جا و در هیچ چیز و به هیچ وجه، امکان و احتمالی برای هیچ نوع شرکی باقی نمیگذارد؛ آن را از ریشه قطع میکند؛ مادام که چنین کبریا و عظمت قدرتی هست و کبریای مذکور در نهایت کمال قرار دارد و بر هر چیزی محیط است؛ به هیچ وجه امکان ندارد به شرک اجازه عرض اندام دهد؛ شرکی که به قدرت مزبور، عجز و نیاز، به کبریای مزبور نقصان، به کمال مزبور کمبود، به احاطه مزبور قید، و به بیکرانگی مزبور محدودیت نسبت میدهد. هیچ عقلی که فطرت خود را از دست نداده باشد چنین چیزی را قبول نمیکند. بنابراین شرک به دلیل اهانت به کبریا و عزت جلال و عظمت آن، چنان جنایتیست که قرآن معجز البیان با تهدیدی بزرگ میفرماید به هیچ وجه قابل عفو نیست: اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغ۟فِرُ اَن۟ يُش۟رَكَ بِهٖ وَيَغ۟فِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ (نساء: 48). حقیقت دوم: ظهور افعال ربانی به صورت اطلاق و احاطه و بی کرانگیست که تصرفات آن در کائنات مشاهده میشود. آنچه افعال مذکور را تحدید و مُقید میکند، صرفاً حکمت و اراده، و قابلیت مظاهر میباشد؛ و تصادف سرسری و طبیعت فاقد شعور و قدرت کور و اسباب جامد و عناصر بیقیدی که در همه جا پراکندهاند و همه چیز را به هم میریزند قادر نیستند در افعالی که به غایت منتظم و حکیمانه و بصیرانه و دارای حیات، و مرتب و محکماند دخالتی داشته باشند. آنها به فرمان و اراده و قوت فاعل ذوالجلال به عنوان پردهی ظاهریِ قدرت مورد استفاده قرار میگیرند. سه نمونه از مثالهای بیشمار این موضوع: در یکی از صفحات سوره نحل، در سه آیه متصل به هم به سه فعل اشاره میشود؛ ما از نکات بیشمار این سه فعل فقط سه نکته را به شرح زیر بیان میکنیم: آیه اول: وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ اَنِ اتَّخِذٖى مِنَ ال۟جِبَالِ بُيُوتًا ... اِلٰى اٰخِره (نحل: 68) آری، زنبور عسل براساس غریزه و وظیفهیی که بر عهده دارد چنان معجزه قدرت حق است که سوره بزرگ نحل به اسم آن نامگذاری شده است. زیرا نگاشتن برنامه کامل وظیفه مهم زنبور در مغز این دستگاه بسیار کوچک تولید عسل، قرار دادن لذیذترین غذاها در بطن بسیار کوچکاش و به عمل آوردن آن، همچنین جا دادن زهر در نیش کوچک زنبور، زهری که توانایی کشتن و نابود کردن اعضای ذیحیات را دارد بیآنکه به جسم و اعضای کوچک خود ضرری برساند، عالمانه است و در نهایت دقت؛ و در غایت حکمت و اراده و با نظم و تعادلی کامل صورت گرفته است، لذا چیزهایی مانند تصادف و طبیعت بی ادراک و بی نظم و ترتیب، قطعاً نمیتوانند دخالتی داشته باشند. آری، این فعل ربانی و صنعت الهی که به سه جهت اعجاز آمیز بوده، در زنبور عسلهای بیشمارِ روی زمین با حکمت واحد، با دقت و توجه واحد، با نظم واحد و در لحظه واحد و به طرزی واحد ظهور و احاطه مییابد و این بالبداهه وحدت را اثبات میکند. آیه دوم: وَ اِنَّ لَكُم۟ فِى ال۟اَن۟عَامِ لَعِب۟رَةً نُس۟قٖيكُم۟ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِن۟ بَي۟نِ فَر۟ثٍوَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ (نحل: 66) این آیه فرمانی عبرت انگیز است. آری، قرار دادن شیر خالص، پاکیزه، زلال، مُغذی، دلچسب و سفید در پستان مادران که کارخانه تولید شیرند مخصوصاً در حیوانهای مادهیی چون گاو و شتر و بز و گوسفند، آن هم در میان خون و قاذورات و کاملاً بر خلاف آنها، بدون آن که قاطی و آلوده شود یا چیزی را آلوده کند، و مهمتر از شیر، قراردادن شفقتی دلنشین، شیرین، لذت بخش، باارزش و فداکارانه در قلبهایشان برای فرزندانشان؛ بیتردید مستلزم چنان رحمت، حکمت، علم، قدرت، اختیار و دقتیست که به هیچ وجه نمیتواند کار تصادفهای پرتلاطم، عناصر به هم زننده و قدرتهای کور باشد. ایجاد کاملاً اعجاز آمیز و حکیمانهی این فعل الهی و صنعت ربانی در قلوب و سینههای بیشمار صدها هزار نوع مادر بر روی زمین، و تجلی و تصرف و خلق و احاطه آن در یک لحظه، به یک شکل، با حکمت و دقتی واحد، بالبداهه وحدت را اثبات میکند. آیه سوم: وَمِن۟ ثَمَرَاتِ النَّخٖيلِ وَال۟اَع۟نَابِ تَتَّخِذُونَ مِن۟هُ سَكَرًا وَرِز۟قًا حَسَنًااِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ (نحل: 67) این آیه نظرها را به سوی خرما و انگور جلب میکند و میگوید: «در این دو میوه، نشانه و دلیل و حجت بزرگی برای اثبات توحید در نظر خردمندان وجود دارد». آری، انگور و خرما هم غذا و خوراکاند، هم فاکهه و میوهاند، و هم میتوان از آنها غذاهای لذیذ تهیه کرد؛ به علاوه، درخت خرما و انگور که در شنزار و زمین خشک قادر به ادامه حیات میباشند معجزهی قدرت و خارقهی حکمت و کارخانه قند شیرین و دستگاه تولید شربت عسل هستند، نیز چنان آفریدههای حکیمانه و دقیقی میباشند که از حساسترین نظم و کاملترین ترتیب برخوردارند، لذا کسی که اندک عقلی داشته باشد مجبور است بگوید: «سازنده آنها بیتردید میبایست ذاتی باشد که کائنات را آفریده است». زیرا مثلاً ساقه انگوری که به اندازه یک انگشت است و آن را در مقابل چشممان میبینیم، بیست خوشه دارد که در هر کدام صدها دانه انگور همچون محفظههایی پر از شربت شیرین وجود دارد؛ بر هر دانهی انگور لباسی ظریف و زیبا و لطیف و رنگارنگ پوشاندهاند و در قلب نرم و لطیفاش هستههایی با پوششی سخت و درونی چون مغز گردو نهادهاند که در حُکم قوه حافظه و برنامه و تاریخچه حیات آن است؛ همچنین در این میوه، عسلی چون آب کوثر و شیرینیای چون حلوای بهشتی وجود دارد. جالب است که انگورهای تمام روی زمین با همین دقت و حکمت و با صنعت خارقالعادهی واحد، در زمان واحد و به شیوه واحد خلق میشوند و این بیتردید و بالبداهه نشان میدهد که: فاعل این کار آفریننده کائنات است و چنین فعلی که اقتضای قدرتی بینهایت و حکمتی بیانتها را دارد صرفاً فعل اوست. آری، قدرتها و طبایع و اسباب کور و سرسری و بیانتظام و فاقد شعور و بیهدف و استیلاجو و هرج و مرج طلب نمیتوانند در این نظم دقیق و صنعت ماهرانه و ترتیب بسیار حکیمانه، دستی ببرند و دخالتی در آن داشته باشند. اینان صرفاً در مفعولیت و قبول و پردهداری، به امر ربانی به کار گرفته میشوند؛ بنابراین همانند سه نکتهی سه حقیقتی که بر توحید دلالت دارند سه آیه یاد شده بر آنها اشاره دارند، تصرفات و جلوههای بیشمار افعال ربانی به اتفاق، بر یک واحد احد و بر وحدت یک ذات ذوالجلال گواهی میدهند. حقیقت سوم: ایجاد موجودات است؛ به ویژه نباتات و حیوانات که در کثرت مطلق و نظم مطلق در عین سرعت مطلق ایجاد میشوند، نیز آفرینش آنها در غایت حُسن صنعت، مهارت، اتقان و نظم در عین سهولت مطلق بوده و با ارزشمندی و امتیاز کامل در عین فراوانی مطلق و اختلاط مطلق خلق میشوند. آری، انجام کار در نهایت درجه فراوانی و سرعت، و آسانی و سهولت در عین هنرمندی و مهارت و دقت و نظم، نیز انجام فعلی بسیار ارزشمند و ممتاز در عین فراوانی و در هم تنیدگیِ بسیار، در حالی که به کار دیگری سرایت نکند و با سرایت فعل دیگری مواجه نشود و اجازه نفوذ چیز دیگری را ندهد، فقط و فقط با چنان قدرت ذات واحدی امکان پذیر است که انجام هیچ کاری برای قدرت او سخت و دشوار نباشد و ایجاد ستارگان نزد قدرت مزبور همچون آفریدن ذرات باشد و خلق بزرگترینها مانند خلق کوچکترینها، و آفریدن نوعی که افراد بیشمار دارد مانند آفریدن فقط یک فرد، و ایجاد یک کل باعظمت و محیط مانند یک جزءِ خاص و ناچیز، و احیای کرهی بزرگ زمین و جان بخشیدن دوباره به آن مانند احیای یک درخت، و خلق درختی به اندازه کوه، مانند خلق هستهیی به اندازه ناخن، آسان و سهل و راحت باشد؛ تا بتواند کارهایی را که در مقابل چشمانمان انجام میشود به انجام برساند. لذا با بیان و حل و کشف و اثبات این مهمترین راز این مرتبه توحید و کلمه توحید و سومین حقیقت مذکور، یعنی این که بزرگترین کل مانند کوچکترین امر جزئی باشد، و بیشترین و کمترین تفاوتی نداشته باشند، و با کشف حکمت حیرت انگیز و طلسم عظیم آن و معمایی که بیرون از فهم عقل است، و با درک مهمترین اساس اسلام و عمیقترین مدار ایمان و بزرگترین پایه توحید، طلسم قرآن گشوده میشود و پنهانترین و ناشناختهترین معمای آفرینش عالم که فلسفه را نیز از ادراک آن ناتوان کرده است، دانسته میشود. پروردگار مهربانام را صدهزار بار به عدد حروف رسالةُ النور ، شکر و سپاس که رسالةُ النور این طلسم شگفت و این معمای غریب را حل و کشف و اثبات نمود؛ این مطلب به ویژه در اواخر مکتوب بیستم در بحث وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (ملك:١) همچنین در بحث «فاعل، مقتدر است» در گفتار بیست و نهم که مربوط به موضوع حشر میباشد، نیز در اثنای اثبات قدرت الهی در مراتب « ﮩ ﮊ » که در لمعه عربی بیست و نهم قرار دارد، با براهین قطعی و با استحکامی هم چون دو ضرب در دو میشود چهار، اثبات گردیده است. لذا ضمن ارجاع توضیح به بخشهای یاد شده، خواستم اساس و دلایل گشودن این راز را چون فهرستی به اجمال بیان کنم و به سیزده سرّ به عنوان سیزده مرحله اشاره نمایم. سرّهای اول و دوم را نوشتم اما متأسفانه دو مانع بزرگ مادی و معنوی مرا فعلاً از بیان باقی آنها منصرف کردند. سرّ اول: اگر شیئی ذاتی باشد ضدش نمیتواند عارض آن ذات گردد؛ چرا که اجتماع ضدَّین لازم میآید، که آن هم محال است؛ بنابراین سرّ، مادام که قدرت الهی، ذاتیست و لازمِ ضروری ذات اقدس میباشد، بیتردید عجز که ضد آن قدرت است ممکن نیست عارض آن ذات قادر گردد؛ و مادام که وجودِ مراتب در شی، با تداخل ضدش در درون آن ممکن است، مثلاً مراتب قوی و ضعیف بودن نور با دخالت تاریکی امکان بروز مییابد، یا مراتب کم و زیاد شدن حرارت با دخالت سرما، و همین طور مقادیر شدت و نقصان قدرت با دخالت و ممانعت مقاومت امکان بروز مییابد؛ بیتردید قدرت ذاتیِ مذکور (قدرت ذات اقدس) مراتبی ندارد. او همه اشیا را هم چون شیئی واحد ایجاد میکند. مادام که در قدرت ذاتیِ مذکور مراتبی وجود ندارد و امکان ضعف و نقصان نمیتواند وجود داشته باشد، شکی نیست که هیچ مانعی قادر به ممانعت از او نیست و هیچ ایجادی برایش دشوار نخواهد بود؛ و مادام که هیچ کاری برای او دشوار نیست قطعاً حشر اعظم را به سهولت ایجاد بهار، و بهار را به آسانی ایجاد یک درخت، و درخت را به سهولت خلق یک گل ایجاد میکند؛ به همین ترتیب گل را به اندازه درخت پُر صنعت، درخت را به اندازه بهار اعجازآمیز و بهار را همچون حشر، جامع و خارق العاده خلق میکند؛ کما اینکه در مقابل دیدگانمان خلق مینماید. در رساله نور با براهین فراوانِ قطعی و قوی اثبات شده است که: اگر وحدت و توحید نباشد آفرینش یک گل به اندازه آفرینش یک درخت و شاید بیشتر از آن توأم با مشکلات خواهد بود و آفرینش یک درخت نیز مانند آفرینش بهار و شاید بیشتر از آن صعب و دشوار میشد، علاوه بر آن، از نظر صنعت و قیمت و ارزش، کاملاً سقوط میکردند؛ و ذیحیاتی که حال در دقیقهیی خلق میشود در آن صورت احتمالاً در سالی ایجاد میشد و شاید هم اصلاً آفریده نمیشد. لذا بنا بر همین سرّ است که میوهها و گلها و درختان و حیواناتِ کوچک با وجود فراوانی و در دسترس بودن، بسيار ارزشمندند و در عین سرعت و سهولتی که دارند، بسیار دارای صنعت و منظم ظهور مییابند، به انجام وظیفه خود میپردازند، تسبیح میگویند و کارشان که تمام شد دانههایشان را جایگزین خود میکنند، و به آنها وکالت میدهند و میروند. سرّ دوم: هم چنان که خورشید واحد بهواسطه سرّ نورانیت و شفافیت و اطاعت و با جلوهیی از قدرت ذاتی، میتواند در آیینهیی واحد تصویری نورانی ایجاد کند، به همان ترتیب میتواند به امر الهی، به موجب فعالیت گستردهی قدرت بیانتهایش، عین همان تصویر نورانی و باحرارت را به سهولت در آیینهها و اشیای براق و قطرات بیشماری ایجاد نماید؛ اینجا کم و زیاد مساویست و تفاوتی ندارد. نیز همچنان که کلمه بیان شده، بر اثر گستردگی بیمنتهای خلاقیتی لایتناهی، بدون هیچ زحمتی به گوش فردی واحد میرسد، به اذن ربانی و بدون زحمت وارد عمق یک میلیون گوش نیز میگردد، هزاران شنونده با یک شنونده مساویاند و تفاوتی وجود ندارد. نیز همان طور که نوری واحد هم چون چشم، یا روحانی نورانیای همچون جبرئیل، بر اثر کمال وسعت فعالیت ربانیِ مُندمج در تجلی رحمت، میتواند به سهولت متوجه جای مشخصی شود یا به آنجا برود یا در آنجا قرار داشته باشد، قادر است با قدرت الهی به سادگی در هزاران جا هم باشد، ببیند و وارد شود؛ کم و زیاد در اینجا تفاوتی ندارد. درست به همین صورت، چون قدرت ذاتیِ ازلی، لطیفترین و خاصترین نور، و نور الانوار است، و وجوهِ ماهیت و حقیقت و ملکوت اشیا نیز شفاف و مثل آیینه براق میباشند، و چون همه چیز از ذرات و نباتات و ذیحیاتان تا ستارگان و خورشیدها و ماهها در منتهی درجه اطاعت و انقیاد تحت حکم آن قدرت ذاتی قرار دارند، و به غایت مُطیع و مُسخر اوامر آن قدرت ازلی هستند، پس بیشک اشیای بیشمار را همچون شیئی واحد ایجاد میکند و در کنارشان قرار میگیرد. در اینجا کاری مانع کار دیگر نمیشود. بزرگ و کوچک، کم و زیاد، و جزئی و کلی در اینجا مساویست، انجام هیچ یک از این کارها برای او دشوار نیست. همچنان که در گفتارهای دهم و بیست و نهم بیان گردید کودکی براساس سرّ موازنه و انتظام، و اطاعت از حُکم، و امتثال اوامر، کشتی بزرگی به اندازه صد خانه را مانند اسباب بازی خود با انگشت میچرخاند و میگرداند. فرماندهیی که با فرمان «به پیش» میتواند یک سرباز را به حالت هجومی درآورد، بیتردید میتواند با همان فرمان، ارتشی منظم و مطیع را نیز به حالت حمله و هجوم درآورد. اگر در دو کفهی ترازویی حساس و بسیار بزرگ، دو کوه در حالت موازنه قرار داشته باشند، گردویی کافیست تا همان طور که کفین ترازویی دیگر را که دو تخم مرغ در آن گذاشتهاند، یکی را بالا و دیگری را پایین آورد؛ میتواند بر اساس قانون حکمت یکی از کفهها را به همراه کوه تا قله کوه بالا ببرد و کوه دیگری را تا عمق دره پایین بیاورد. درست به همین صورت، قدرت ربانی که بیقید و بینهایت و نورانی و ذاتی و سرمدیست و حکمت بیپایانی دارد که منشأ و منبع و مدار و مصدر همه نظم و ترتیبها و تعادلهاست و از عدالت الهیِ به غایت حساسی برخوردار میباشد، و همه اشیا اعم از هر چیز کلی و جزئی و بزرگ و کوچک مُسخر حُکم و منقاد تصرف آن قدرتاند، بیتردید همچنان که ذرات را به سادگی به حرکت در میآورد و میچرخاند، ستارگان را نیز با سرّ نظامِ حکمت به سهولت میگرداند و میچرخاند. و در بهار، همچنان که با فرمانی واحد به سادگی مگس را زنده میکند، انواع مگسها و همه نباتات و ارتش حیوانات کوچک را نیز با سرّ میزان و حکمتی که در قدرتاش هست، با همان فرمان و با همان سهولت، زنده و روانه عرصه حیات میکند. همانطور که خداوند درخت را در بهار به سرعت زنده میکند و به تار و پودش حیات میبخشد، با قدرت مطلقه حکیمانه و عادلانه خود، پیکر بزرگ کره زمین را نیز همانند درخت مذکور در بهار به آسانی زنده و صدها هزار نمونه از حشر را ایجاد میکند؛ هم چنان که با امری تکوینی زمین را احیا مینماید، میفرماید: اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُم۟ جَمٖيعٌ لَدَي۟نَا مُح۟ضَرُونَ (یس: 53) یعنی تمام انس و جن فقط با صیحه و فرمانی نزد ما در میدان حشر حاضر میشوند؛ نیز میفرماید: وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ (نحل:77) یعنی کار قیامت و حشر و انجام آن به قدر یک چشم به هم زدنیست، حتی کمتر از آن؛ و باز میفرماید: مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) یعنی ای انسانها! ایجاد و احیا، و حشر و نشر شما همچون احیای نفسی واحد، آسان است و در برابر قدرت من کار دشواری نیست. بر اساس سرّ این سه آیه، همهی انس و جن و ملائکه و موجودات حیوانی و روحانی را با فرمانی واحد و به آسانی، در عرصه حشر اکبر و در مقابل میزان اعظم حاضر میکند؛ کاری مانع کار دیگر نیست. بر خلاف خواستهام بیان مطالب مربوط به سرّ سوم و چهارم تا سیزدهم به زمان دیگری موکول شد. حقیقت چهارم: بسیاری از علایم وحدت در آفریدگان، مانند وجود و ظهور موجودات، همراهی و اتحادی در درون هم، تشابه، مثال مُصغر و نمونه اکبر هم بودن، کل و کلی بودن قسمی و اجزا و افراد بودن قسم دیگر، مشابه هم بودن در سکه فطرت و تناسب داشتن در نقش صنعت، یاری کردن یکدیگر و تکمیل نمودن وظیفه فطری هم؛ به صورت کاملاً بدیهی خبر از توحید میدهند و واحد بودن صانعشان را اثبات مینمایند و نشان میدهند که کائنات از لحاظ ربوبیت، کل و کلیییست که قبول تجزی و انقسام نمیکند. آری، مثلاً ایجاد و اداره و تغذیه افراد بیشمار چهارصد هزار نوع حیوان و نبات در هر بهار، با هم و درون هم، در یک آن و به یک شکل، بدون خطا و اشتباه و در کمال حکمت و حُسن صنعت . . . و هم خلق افراد بیشمار مگسها که مثال کوچک پرندهها هستند تا عقابها که نمونه بزرگ آنها میباشند، و تأمین لوازمی که برای زیستن و گشتن در آسمان به آنها کمک میکند، و چرخاندنشان در هوا و به این طریق شکوهمند کردن آسمان، و قرار دادن سکه صنعت در چهره هر یک از آنها و نهادن مدبرانه سکه حکمت در جسم هر کدامشان، و قرار دادن مربیانه مُهر احدیت در ماهیت هر یک . . . فرستادن حکیمانه، رحیمانه و پر شتاب ذرات غذایی کمکرسان به سلولهای بدن، و قرار دادن نباتات به عنوان مددکار حیوانات، و حیوانات برای یاری انسان، و همه مادرها برای معاونت به فرزندانی که قدرتی ندارند . . . همچنین از کهکشان و منظومه شمسی و عناصر زمینی تا پردههای حدقه چشم و برگهای غنچه گل و غلاف سنبلههای ذرت و تخم خربزه، مانند دایرههای متداخلی هستند که تصرفِ با حسن صنعت یکسان و انتظام واحد و فعل واحد و کمال حکمت که در حکم جزئی و کلی هستند، بیتردید و به طور بدیهی اثبات میکند که: فاعل این کارها هم واحد و یگانه است و بر هر چیزی مُهر خود را زده است، و همچنان که در هیچ مکانی نیست در همه جا حضور دارد؛ هم مانند خورشید است که همه چیز از او دور است، و او به هر چیزی نزدیک میباشد؛ نیز همانطور که خلق و اداره بزرگترین چیزها مانند کهکشان و منظومه شمسی برای او دشوار نیست، گلبولهای سرخ و سفید و آنچه در قلبها میگذرد از او پنهان نیست و از دایره تصرفات او خارج نمیباشد. به همین ترتیب خلق هر چیز هر قدر که بزرگ و فراوان هم باشد، برای او مانند آفریدن کوچکترین و کمترین چیز آسان است؛ مگس را در ساختار وجودی عقاب، دانه را برخوردار از ماهیت درخت، درخت را در شکل و شمایل یک باغچه، باغچه را در صنعت بهار، و بهار را نیز با ویژگیهای حشر و رستاخیز به سهولت میآفریند. او چیزهایی را که از نظر صنعت ارزش بسیار زیادی دارند احسان میکند و بسیار ارزان در اختیار ما قرار میدهد. قیمتی که درخواست دارد نیز یک «بِسْمِ اللّٰهِ» و یک «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» است، یعنی قیمت معادل آن نعمتهای بسیار ارزشمند، گفتن «بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ» در ابتدا، و «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» در انتهاست. این حقیقت چهارم نیز در رساله نور توضیح داده شده و به اثبات رسیده است؛ لذا به همین اشارهی مختصر اکتفا میکنیم. آن چه سیاح ما در منزل دوم مشاهده کرد:
در مجموع کائنات و در همه ارکان و اجزا و هر موجود آن انتظام بسیار دقیقی وجود دارد . . . هر یک از مواد و موظفین متعلق به هیأت عمومی کائنات که مدار گرداندن و اداره کردن این مملکت واسعه هستند واحد و یگانهاند . . . و اسما و افعالی که در این شهر و نمایشگاه باشکوه تصرف میکنند با آنکه در درون هماند و یک ماهیت دارند و واحدند و در همه جا اسم و فعلی یگانهاند، بر همه چیز یا بر بیشتر چیزها احاطه و شمول دارند . . . همچنین عناصر و انواعی که مدار بنا و شکوه و تدبیر این کاخ تزیین شده هستند با اینکه در درون هماند و هر یک ماهیت واحدی دارند و در هر کجا همان عنصر و نوع موجود است، در عین حال با انتشار در روی زمین و بیشتر نقاط آن، آن را در احاطه خود دارند . . . این موارد بالبداهه و ضرورتاً اقتضا میکند، دلالت دارد، گواهی میدهد و نمایان میسازد که: صانع و مُدبر این کائنات و سلطان و مُربی این مملکت و صاحب و بانی این سرا واحد است، فرد است، یگانه است، احد است. امکان ندارد مثل و مانندی داشته باشد، و وزیر و مُعینی ندارد. ممکن نیست شریک و ضدی داشته باشد، و عجز و قصوری ندارد. آری، نظم، وحدتی کامل است و ناظمی یگانه میطلبد؛ و تاب شرک را که مدار مناقشه میشود، ندارد. مادام که از هیأت مجموعه کائنات و گردش روزانه و سالانه کره زمین تا مجموعه حواسی که در سر و صورت انسان هست و تا گردش و جریان گلبولهای سرخ و سفید خون در هر چیزی اعم از کلی یا جزئی، نظمی حکیمانه و دقیق وجود دارد؛ قطعاً چیزی جز قادری مطلق و حکیمی مطلق نمیتواند دست خود را با هدف قصد و ایجاد به سوی چیزی دراز کند و دخالتی داشته باشد؛ هر چیزی صرفاً میتواند مُقبل و مَظهر و مُنفعل باشد. مادام که تنظیم امور و مخصوصاً پیگیری اهداف و مراقبت از مصالح و نظم دادن به آنها صرفاً با علم و حکمت امکان پذیر است و با اراده و اختیار انجام میگیرد؛ قطعاً و در همه حال، این نظم حکمتپرور و این نظامهای مصلحتکارانهی آفریدگان که در مقابل چشمانمان میبینیم و انواع بیشمار دارند، به طور بدیهی گواهی میدهند و دلالت میکنند که آفریدگار و مُدبر این موجودات، واحد و فاعل و مختار است. هر چیز بهواسطه قدرت او وجود مییابد و با اراده او وضعیت مخصوصی میگیرد و بهواسطه اختیار او از صورتی منظم برخوردار میگردد. همچنین مادام که مشعل تقویمیِ مهمانسرای دنیا واحد است، بخاری چراغ مانندش واحد، اسفنج رحمتاش واحد، آتش طبخ کنندهاش واحد، آب حیاتاش واحد و مزرعه حمایت شدهاش واحد است . . . واحد . . . واحد . . . واحد تا هزار و یک واحد . . . بیتردید این هزاران واحد گواهی میدهند که صانع و صاحب این مهمانسرا واحد است، نیز به غایت کریم و مهماننواز است که این مأموران متعالی و بزرگِ خود را خدمتکار مسافران ذی حیات قرار میدهد تا برای راحتی شان بکوشند. و نیز اسمایی چون حکیم و رحیم و مُصوِّر و مُدبر و مُحیی و مُربی، و شئوناتی چون حکمت و رحمت و عنایت، و افعالی مانند تصویر و تدویر و تربیت که در هر سوی دنیا تصرف میکنند و نقشها و جلوههایشان دیده میشود یکیاند؛ اسمها و فعلهای واحدی که در هر جا، درون هماند و در مرتبه نهایی قرار دارند و در عین حال فرا گیرند. نیز نقش یک دیگر را چنان تکمیل میکنند که گویی اسمها و فعلها متحد شدهاند؛ طوری که قدرت عین حکمت و رحمت، و حکمت عین عنایت و حیات میشود. برای نمونه هنگامی که تصرف اسم حیات دهنده در چیزی مشاهده شد تصرفات اسمهای بسیارِ دیگری چون خلاق و مُصوِّر و رزاق نیز در همان حال در هر جا و با همان نظام دیده میشود. این امر البته و البته و بالبداهه گواهی میدهد که مسمای آن اسمهای محیط و فاعلِ فعلهای در برگیرندهیی که در همه جا به یک طرز دیده میشوند، یگانه است، فرد است، واحد است، احد است؛ آمنّا و صدّقنا! همچنین مادام که عناصر به عنوان مایه و ماده مصنوعات، زمین را در احاطه دارند، و هر یک از انواع مخلوقات که حامل اقسام مُهرهایی هستند که نشان از وحدت دارند، واحدند و در عین حال روی زمین منتشر میشوند و استیلا مییابند؛ بیتردید بالبداهه اثبات میشود که عناصر مزبور با همه مشتملات خود و انواع مذکور با همه افرادشان به ذاتی واحد تعلق دارند، در تملک اویند؛ و مصنوعات و خدمتکاران چنان واحد قادری میباشند که عناصر استیلاجوی عظیم مذکور را هم چون خادمی کاملاً مطیع، و انواعی را که در هر سوی زمین پراکنده شدهاند نیز چون سربازی کاملاً منظم به خدمت خود در میآورد. این حقیقت نیز در رسالةُ النور اثبات گردیده و توضیح داده شده است، لذا در اینجا به همین اشاره کوتاه اکتفا میکنیم. مسافر ما با سرمستی فیض ایمانی و ذوق توحیدی که از این پنج حقیقت به دست آورده بود مشاهدات خویش را خلاصه کرد و احساس خود را بر زبان آورد و خطاب به قلباش گفت: به صفحه رنگین کتاب کائنات بنگر! و ببین خامه زرین قدرت چه چیز را به تصویر کشیده است. برای آنان که چشم دل گشودهاند هیچ نقطه مبهمی باقی نمانده است گویی خداوند آیاتاش را با نور نگاشته است. همچنین بدان: ابعاد نامحدود، اوراق کتاب عالماند و آثار نامعدود سطرهای حوادث دهر ... در دستگاه لوح محفوظِ حقیقت نوشته شده است: هر موجودی در عالم، لفظیست مُجسم و معنادار مسافر آنگاه به قلب خویش گفت بشنو: «چو لا اله الا الله برابر میزنند هر شی دمادم جویدند یا حق سراسر گویدند یا حی. نَعَمْ وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى اَنَّهُ وَاحِدٌ » آنگاه نفس او نیز همراه با قلباش شروع به تصدیق کرد و گفت: «آری، آری» مطالب زیر در باب دوم مقام نخست، درباره منزل دوم، اشاره کوتاهی میباشد به پنج حقیقت توحیدی که مسافر دنیا و سیاح کائنات در منزل دوم مشاهده نمود: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَ اْلاِحَاطَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ ظُهُورِ اْلاَفْعَالِ بِاْلاِطْلاَقِ وَ عَدَمُ النِّهَايَةِ لاَ تُقَيِّدُهَا اِلاَّ اْلاِرَادَةُ وَ الْحِكْمَةُ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ اِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ خَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى اْلاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَ اِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ فِى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَ غُلُوِّ الْقِيْمَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى وَجْهِ الْكُلِّ وَ الْكُلِّيَّةِ وَ الْمَعِيَّةِ وَ الْجَامِعِيَّةِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُنَاسَبَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ اْلاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَابِيرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ ... وَ كَذَا وَحْدَةُ اْلاَسْمَاءِ وَ اْلاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُحِيطَةِ ... وَ كَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَ اْلاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلَى وَجْهِ اْلاَرْضِ.» آنگاه مسافر عالم در اثنای گردش در قرون، به مدرسه «مُجدد الف ثانی» امام ربانی احمد فاروقی رسید؛ وارد شد و به شنیدن سخنانش پرداخت. امام در هنگام تدریس میگفت: «مهمترین نتیجهیی که از همه طریقتها عاید میشود ظهور و بروز حقایق ایمانیست، بروز آشکار یک مسأله ایمانی بر هزار کرامت و ذوق ترجیح دارد». همچنین میگفت و تعلیم میداد: «شخصیتهای بزرگ در گذشته گفتهاند: یک نفر از متکلمین و علمای علم کلام خواهد آمد و تمام حقایق ایمانی و اسلامی را با دلایل عقلی و در کمال وضوح اثبات خواهد کرد. من علاقمندم فرد مذکور باشم؛ شاید هم او هستم زیرا ایمان و توحید، اساس و مایه و نور و حیات همه کمالات انسانیست و قاعده «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ» مربوط به تفکرات ایمانی میشود و اهمیت ذکر خفی در طریقت نقشبندیه نیز میبایست از انواع تفکر ارزشمند مذکور باشد». مسافر همه را شنید، روی برگرداند و خطاب به نفس خویش گفت: مادام که این امام قهرمان چنین میگوید، و مادام که ذرهیی افزایش قدرت ایمان از انبوه معرفت و کمالات، ارزشمند تر و از عسل صدها ذوق شیرین تر است؛ و مادام که اعتراضات و شبهات متراکم هزار ساله فیلسوفان اروپایی علیه ایمان و قرآن راهی یافته و اهل ایمان را مورد هجوم قرار داده، و درصددند ارکان ایمان را که کلید و مدار و اساس سعادت ابدی، زندگانی جاوید و بهشت دائمیست به لرزه درآورند، تردیدی نیست که پیش از هر چیز میبایست ایمانمان را از حالت تقلیدی به صورت تحقیقی تبدیل نموده و قوی سازیم. پس، به پیش! بیا و این بیست و نُه مرتبه ایمانی را که یافتهایم و هر یک از آنها به قوت کوهیست، با اندیشه رسانیدن به مراتب سی و سه گانه که عدد بابرکت تسبیحات مبارک نماز است و برای دیدن منزل سومِ این عبرتگاه با مفتاح بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ درِ اداره و اعاشه ربّانی موجود در عالم ذیحیاتان را به صدا در آوریم. باید دق الباب کنیم و در را بگشاییم. لذا مسافر درِ منزل سوم را که محشر عجایب و مجمع غرایب است با طلب رحمت به صدا درآورد و با «بِسْمِ اللّٰهِ الفتَّاح» گشود، منزل سوم پدیدار شد؛ داخل رفت و دید: چهار حقیقت مُعظّم و مُحیط، آن منزل را نورانی کرده و چون خورشید، توحید را نمایان میسازند. حقیقت اول، حقیقت فتّاحیّت است، یعنی براساس تجلی اسم فتاح، انواع و اقسام صورتهای بينهايت منظم و جدا از هم، از مادهیی بسیط و به موجب یک فعل، در آن واحد، با هم و در همه جا گشوده میشوند. آری، همچنان که موجودات بیشمار و جدا جدا در باغستان کائنات به موجب قدرت فاطر و با اسم فتاح، همچون گلها شکفتهاند و هر یک نظم خاص و مناسب، و شخصیت ممتاز خود را یافتهاند؛ به همان ترتیب اما اعجاز آمیزتر در باغچه زمین به تک تک چهارصد هزار نوع ذی حیات نیز صورت موزون و مُزین و ممتازِ بسیار حکیمانه و دارای صنعت عطا گردیده است... يَخ۟لُقُكُم۟ فٖى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُم۟ خَل۟قًا مِن۟ بَع۟دِ خَل۟قٍ فٖى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُم۟ لَهُ ال۟مُل۟كُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاَنّٰى تُص۟رَفُونَ (زمر: 6) اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخ۟فٰى عَلَي۟هِ شَى۟ءٌ فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُم۟ فِى ال۟اَر۟حَامِ كَي۟فَ يَشَٓاءُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (آلعمران: 5 6) براساس آیات فوق، قویترین دلیل توحید و حیرت انگیزترین معجزه قدرت، گشودن صورتهاست. بر اساس این حکمت، حقیقت فتح صُوَر در رسالةُ النور مکرر و به صورتهای متعدد و بهویژه در باب نخست دومین مقام این رساله در مرتبههای ششم و هفتم، بیان و اثبات گردیده است. لذا موضوع را بدانجا ارجاع میدهیم و در اینجا همین مقدار میگوییم: بنابر گواهی دانش گیاهشناسی و جانورشناسی و بر اساس بررسیهای عمیق این دو علم، در فتح صُور چنان احاطه و شمول و صنعتی هست که هیچ چیز جز واحد احد یکتا، و قدیر مطلقی که قادر است هر چیز را در درون هر چیز دیگری ببیند و بیافریند نمیتواند صاحب چنین فعل جامع و فراگیری باشد؛ چرا که فعل فتح صُور مستلزم حکمت، دقت و احاطهیی در غایت درجه است که در متن قدرتی لایتناهیست، قدرتی که در هر جا و هر لحظه وجود داشته باشد. چنین قدرتی نیز در ذات یکتایی وجود دارد که سراسر کائنات را اداره میکند. آری، مثلاً همچنان که آیات مذکور میفرمایند، فتّاحیّت، گشودن و آفریدن جدا جدا، منظم و ممتاز از یکدیگر، مُزیّن و مرتب، بدون اشتباه و خطا و غلطِ صُور انسانها از مادهیی بسیط است؛ در حالی که آنها در سه ظلمت مُندمج در ارحامِ همه مادرها قرار دارند؛ نیز حقیقت فتح صُور که همه انسانها و حیوانها و نباتات روی زمین را با قدرت و حکمت و صنعت واحد در احاطه دارد، قویترین برهان وحدانیت است؛ چرا که احاطه کردن، وحدت است و جایی برای شرک باقی نمیگذارد. نوزده حقیقتی که در باب نخست گفتیم بر وجوب وجود شهادت میدهند، همچنان که با وجودشان بر وجود خالق دلالت دارند، با احاطه خود نیز بر وحدت گواهی میدهند. حقیقت دومی که مسافر ما در منزل سوم دید، حقیقت رحمانیت است، یعنی با چشم خود میبینیم کسی هست که روی زمین را با هزاران هدیه رحمت برای ما پر کرده است. ضیافتگاهی ساخته و سفرهیی گسترده است که صدها هزار طعام لذیذ با طعمهای جداگانهی رحمانیت در آن نهادهاند، درون زمین را با هزاران احسان ارزشمند رحیمیت و حکیمیت، مخزنی جامع قرار داد؛ و زمین را در گردش سالانهاش در حکم کشتیِ تجاریای قرار داد که صد هزار نوع از زیباترین لوازم انسانی و حیاتی را هر سال از عالم غیب بر آن بار میکند و مانند کشتی یا قطار به حرکت در میآورد؛ و بهار را نیز همچون واگنی که ارزاق و البسه ما را حمل میکند به سویمان میفرستد. خداوند رحمان تغذیه ما را بسیار رحیمانه تأمین میکند؛ و برای اینکه بتوانیم از همه آن هدایا و نعمتها استفاده کنیم صدها و هزاران نوع اشتها و احتیاج و احساس و حسیات و حواس در اختیارمان گذاشته است. آری، همچنان که در شعاع چهارم پیرامون آیه حسبیه توضیح داده شده و اثبات گردیده، چنان معدهیی به ما عطا نموده است که از غذاهای بیشماری لذت میبرد. و چنان حیاتی احسانمان کرده است که با حواساش از نعمتهای بیشمار عالم بزرگ جسمانی که به سفرهیی مملو از نعمت میماند استفاده میکند. و چنان انسانیتی به ما لطف کرده است که میتوانیم با ابزار متعددی چون عقل و قلب از هدایای بیشمار عالم مادی و معنوی لذت ببریم. و از چنان اسلامی به ما خبر داده است که از خزاین بیمنتهای عالم غیب و شهادت، نور میگیرد. و به سوی چنان ایمانی هدایتمان کرده است که از انوار و مواهب بیحد و حصر عوالم دنیا و آخرت مستفید میگرداند. کائنات گویی کاخیست که از سوی رحمت الهی با چیزهای عتیقه و عجیب و ارزشمند تزیین گردیده و کلید همه صندوقها و منزلهای بیشمار آن کاخ به دست انسان سپرده شده و هر آنچه برای بهره بردن از آنها لازم است اعم از حواس و احساس نیاز در فطرت انسان قرار داده شده است. رحمتی چنین که تمام دنیا و آخرت و همه چیزها را در برگرفته است بیتردید تجلی احدیت در درون واحدیت است. یعنی همچنان که نور خورشید با احاطه بر همه اشیایی که در مقابلاش است مثالی برای واحدیت است، هر چیز دیگر براق و درخشان نیز نسبت به قابلیتی که دارد، با اخذ نور و حرارت و هفت رنگ موجود در نور و تصویر خورشید، مثالی میشود برای احدیت؛ لذا فردی که نور فراگیر مذکور را میبیند چنین حکم خواهد کرد: «خورشید زمین، واحد است، یکتاست». او با مشاهده عکس نورانی و با حرارت خورشید در هر چیز براق و حتی قطرهها میتواند بگوید: «احدیت خورشید، یعنی خورشید با تمام صفات ذاتیاش نزد همه چیزهاست و در آیینهی قلب هر چیزی وجود دارد». به همان ترتیب، احاطهی رحمت واسعهی رحمانِ ذوالجلال همچون نور بر همه چیز، واحدیت آن رحمان و اینکه به هیچ وجه شریکی ندارد را نشان میدهد. در هر چیز مخصوصاً در هر ذیحیاتی و بهویژه در انسان، زیر پرده جامع رحمت، نورانیت بیشتر اسمای آن رحمان و نوعی تجلی ذاتی وجود دارد، و به هر فرد جمعیتی حیاتیه عطا نموده است که موجب میشود نظر بر تمام کائنات داشته باشد و با آن مناسبت یابد؛ و این امر نیز احدیت رحمان را اثبات میکند و اینکه او نزد هر چیزی حاضر است و اوست که تمام کار هر چیزی را انجام میدهد. آری، همچنان که آن رحمان با واحدیت و احاطهی رحمت مذکور، شکوه جلال خود را در سراسر کائنات و بر روی زمین نمایان میسازد، به همان ترتیب با تجلی احدیت در هر یک از ذیحیاتان مخصوصاً در انسان، نمونهیی از تمام نعمتهایش را جمع میآورد، و بر آلات و اعضای ذیحیات مذکور استوار و تنظیم میکند، و مجموع کائنات را نیز (بی آن که جزء جزء شود) چون خانه فرد مزبور در اختیارش میگذارد و به این ترتیب شفقت خاص جمال خویش را اعلام میدارد و روشن میسازد که انواع احسانهایش در انسان متمرکز است. نیز همچنان که به طور مثال خربزه در هر یک از تخمهایش تمرکز دارد و آفرینندهی هر یک از تخمهای مذکور، بیشک کسیست که خربزه را خلق کرده و سپس با میزان خاص علم خویش و با قانون حکمتاش که خاص خود اوست، تخم را از خربزه حاصل نموده، جمع کرده و تجسم بخشیده است، و کسی جز معمار یکتا و یگانهی خربزهی واحد یاد شده، قادر به آفریدن آن تخم نیست و چنین چیزی محال است. درست به همان ترتیب، کائنات به موجب تجلی رحمانیت، در حکم یک درخت و یک بوستان است، و زمین یک میوه و یک خربزه، و ذیحیات و انسان در حکم یک هسته میباشد، لذا شکی نیست که خالق و پروردگار کوچکترین ذیحیات میبایست خالق تمام زمین و کائنات باشد. خلاصه: همچنان که آفریدن صُور منظمِ همهی موجودات از ماده بسیط و گشودن آنها بهواسطه حقیقت فتّاحیتِ محیط، بالبداهه اثبات کننده وحدت میباشد، حقیقت رحمانیت نیز که بر همه چیز احاطه دارد، همه ذیحیاتانی را که به وجود میآیند و وارد حیات دنیا میگردند، مخصوصاً تازه واردان را در کمال نظم تغذیه کرده، و لوازم مورد نیازشان را تأمین میکند، و هیچ کدامشان را به فراموشی نمیسپارد، و با رحمت واحد در هر جا و در هر زمان به همه رسیدگی میکند، و این بالبداهه نشان از وحدت، و احدیتِ درون وحدت دارد. از آنجا که رساله نور مظهر اسم حکیم و اسم رحیم است و از آنجا که نکتهها و جلوههای حقیقت رحمت در بسیاری از جاهای رساله نور توضیح داده شده و اثبات گردیده است، در اینجا با همین قطره بدان دریا اشاره کرده و آن قصه مفصل را کوتاه میکنیم. سومین حقیقتی که سیاح ما در منزل سوم مشاهده کرد «حقیقت مُدبّریّت و اداره» است، یعنی حقیقت اداره کردن اجرام سماویِ بسیار هولناک و پر سرعت، عناصر بسیار استیلاجو و به هم زننده، و مخلوقات زمینیِ بسیار نیازمند و ضعیف، آن هم در کمال نظم و تعادل؛ و یاور هم قرار دادنشانِ و اداره آنها در مسیر همگرایی و امتزاج، و تدبیر امورشان؛ و قرار دادن این عالم بزرگ چون کشوری کامل، شهری باشکوه و کاخی مزیّن. قطع نظر از دوایر عظیم این اداره مقتدرانه و رحمانی، در رسایل مهم رسالةُالنور همچون گفتار دهم صرفاً به صفحهیی از آن اداره که در بهار بر زمین جریان مییابد پرداخته شده، و با توضیح کافی اثبات گردیده است، لذا صورت فشردهیی از مطلب را با بیان یک مثال نشان خواهیم داد: مثلاً اگر شخص عالی مقام و قدرتمندی لشکری از چهار صد هزار ملت و طائفه جدا از هم تشکیل دهد، و لباس و سلاح و غذا و تعلیمات و ترخیصها و خدمات مربوط به هر یک از سربازان را به تفکیک تأمین کند، نیز به عنوان فرماندهیی با کارهای اعجاز آمیز، همه لوازم مختلف مورد نیاز را با تمام تنوعی که دارند بدون نقصان و کمبود و خطا و اشتباه، به موقع و بیتأخیر و بدون ابهام، در کمال نظم و به غایت دقیق مهیا سازد، بیشک چیزی جز قدرت فوق العاده آن فرماندهی عالی مقام نمیتواند در مدیریت مسائلی بدان اندازه وسیع، پیچیده، ظریف، با نظم و ترتیب، کثیر و عادلانه به کار آید؛ که اگر جز این بود تعادل به هم میخورد و اوضاع به هم میریخت. مشابه همین مطلب، به چشم خود میبینیم که دستی غیبی در هر بهار، لشکری باشکوه و مُرکب از چهارصد هزار نوعِ متفاوت را ایجاد و اداره میکند؛ و در فصل پاییز که نمونهیی برای قیامت است، سیصد هزار نوع نبات و حیوان را از چهارصد هزار نوع مذکور میمیراند و تحت عنوان موت و مرگ، آنها را مرخص و در انجام وظایفشان وقفهیی به وجود میآورد. در بهار نیز که نمونهییست برای حشر و نشر، سیصد هزار نمونه برای رستاخیز اعظم را در مدت فقط چند هفته در کمال نظم و ترتیب به وجود میآورد و حتی در یک درخت، چهار حشر کوچک یعنی ایجاد خود درخت، برگها، گلها و میوههایش را همانند آنچه در بهار گذشته بود، در مقابل چشمانمان ظاهر میسازد و آنگاه برای تک تک انواع و نفرات لشکر سبحانیای که بیش از چهار صد هزار نوع را در بر میگیرد ارزاقی مخصوص و مناسب و جداگانه تأمین میکند؛ همچنین سلاحهای مختلفی برای دفاع در اختیارشان میگذارد و لباسهای گوناگون و تعلیمات جدا جدا و ترخیصهایشان را تأمین میکند؛ و تمام وسایل و لوازم مورد نیازشان را به تفکیک در کمال نظم و ترتیب و بدون سهو و خطا و اشتباه و فراموشی، همواره از جایی عطا میکند که کسی فکرش را هم نمیکند؛ و به این صورت وحدانیت و احدیت و فردیت و اقتدار بیمنتها و رحمت بیحد و حصرش را در کمال ربوبیت و حاکمیت و حکمت به اثبات میرساند و فرمان توحید را بر کره زمین در هر صحیفه بهار با قلم تقدیر مینگارد. مسافر ما بعد از آن که صفحهیی از این فرمان را فقط در یک بهار مطالعه کرد خطاب به نفس خویش گفت: «قادر جبار و قهار ذوالجلال در هر بهار هزاران حشر شگفتآورتر از حشر اکبر را به وجود میآورد، و برای مکافات و مجازات، رستاخیز و قیامت را که نسبت به قدرت او از بهار آسانتر است برپا خواهد کرد؛ و وقوع آن را هزاران بار به همهی پیامبران خود وعده داده و عهد کرده و در قرآن نیز هزاران اشاره بر آن آورده است؛ علاوه بر آن، در هزاران آیه صراحتاً به این موضوع حکم نموده و تهدید و تضمین کرده است. لذا عذاب جهنم برای انکار کنندگان حشر که تکذیب وعدههای چنین پروردگاری و انکار قدرت اوست عین عدالت میباشد». نفس او نیز به علامت تایید گفت: «آمَنّا» مرتبه سی و سوم که حقیقت چهارم است، حقیقت رحیمیت و رزاقیت است و مسافر دنیا آن را در منزل سوم مشاهده کرد. یعنی، دستی غیبی در مقابل چشمان ما روزیِ مادی و معنوی همه ذی حیاتان روی زمین، زیر زمین، هوا و دریا مخصوصاً روزی ذیروحان و به ویژه ناتوانان و ضعیفان و بهطور خاص روزی نوزادان را با مهربانی تمام از خاکی خشک و بسیط، و تکههای هیزم خشک و جامدی چون استخوان تأمین میکند؛ بهویژه لطیفترین آنها را از میان خون و قاذورات به وجود میآورد، و هزاران اوکّا طعام از دانهیی خشک و واحد به اندازه یک درهم حاصل میکند و همیشه بادقت بدون آنکه یکی از آنها را فراموش کند یا خطایی در آن صورت گیرد عطا مینماید. آری، آیهی اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ (ذاریات: 58) انفاق و تغذیه را مخصوص حضرت حق و محصور در ید قدرت او اعلام میکند؛ و آیهي وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِز۟قُهَا وَيَع۟لَمُ مُس۟تَقَرَّهَا وَمُس۟تَو۟دَعَهَا كُلٌّ فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ (هود: 6) نیز اعلام میدارد که رزق همه انسانها و حیوانها تحت تعهد و تکفل ربانیست؛ نیز آیهی وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ وَ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ (عنکبوت:60) میفرماید: رزق بیچارگان ضعیفی را که قادر به تأمین روزی خود نیستند و عاجز و ناتوان میباشند، از جایی که فکرش را هم نمیکنند، بلکه از غیب، و از هیچ، تأمین میکند؛ مثلاً رزق حشرات اعماق دریا را از هیچ تأمین میکند و به همه نوزادان از جایی که تصورش را هم نمیشود کرد روزی میدهد، و در هر بهار روزی همه حیوانات را گویی صرفاً از غیب بالفعل تکفل کرده و بالمشاهده عطا میکند. باز هم اوست که رزق انسانهای اسبابپرست را از پشت پردهی اسباب تأمین میکند؛ و همانگونه که این امر توسط آیات فوق اثبات و اعلان میشود، بسیاری از آیات قرآن و شواهد موجود در عالم هستی بالاتفاق نشان میدهند که همه ذیحیاتان بهواسطه رحیمیت رزاق ذوالجلالی که یکتاست تغذیه میشوند. آری، درختان نوع خاصی رزق میطلبند و چون ناتوان و بیاختیار هستند متوکلانه در جای خود میایستند و رزقشان شتابان بهسوی آنها میرود؛ غذای نوزادان ناتوان نیز از تلمبههای شگفت انگیزی ]پستان مادر[ وارد دهانشان میشود، و زمانی که تا حدودی توانا میشوند و اندکی اختیار مییابند شیر مادر قطع شده، و مخصوصاً در نوزاد انسان، شفقت و مهربانی مادر یاورشان میشود و اینها همه بالبداهه اثبات میکند که رزق حلال با توان و اختیار مناسبت ندارد ... بلکه نسبت به ضعف و ناتوانی که موجب توکل میگردد حاصل میشود. ضربالمثل شده است که، اختیار و اقتدار و ذکاوت، حرص را که اغلب اوقات سبب خسران میشود تحریک میکند و گاه قسمی از ادیبان بزرگ را تا مرز گدایی پیش میبرد و در عین حال ناتوانیِ متوکلانه، افراد بسیار عامی و معمولی و محروم از ذکاوت را به ثروتمندی میرساند، كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَ جَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا و این اثبات میکند که رزق حلال، با قوت اختیار و اقتدار به دست نمیآید و حاصل نمیگردد، بلکه از سوی رحیمی که سعی و تلاش فرد را قبول میکند داده میشود و (به عبارت دیگر) از سوی شفیقی که بر نیاز فرد رحم میکند احسان میشود. اما رزق بر دو گونه است: گونه اول: رزقیست حقیقی و فطری برای زیستن، که تحت تعهد ربانیست. این نوع از رزق چنان منظم و دقیق است که روزی فطریِ ذخیره شده در بدن مانند چربی و امثال آن، انسان را اگر چیزی نخورد حداقل تا بیش از بیست روز زنده نگاه میدارد و موجب میشود فرد زندگی خود را ادامه دهد، پس کسانی که پیش از بیست سی روز، و قبل از تمام شدن رزق فطری ذخیره شده در بدن، به ظاهر بر اثر گرسنگی میمیرند، مرگشان به دلیل نبود رزق و روزی نیست؛ آنها بر اثر نوعی بیماری که از سوء عادت یا ترک عادت حاصل میگردد میمیرند. گونه دوم: رزق مجازی و مصنوعیست که به دنبال عادت و اسراف و سوء استعمال و خو گرفتن فرد، حکم ضرورت مییابد. این نوع رزق تحت تعهد ربانی نیست و تابع احسان است، گاه عطا میشود و گاه نمیشود. در این نوع رزق، سعادتمند کسیست که سعی حلال را با میانهروی و قناعت که مدار لذت و سعادت است نوعی عبادت و نوعی دعای فعلی برای کسب رزق بداند، لذا چنین کسی احسان مذکور را با سپاسگزاری و احساس دِین میپذیرد و زندگانی خویش را بر مدار سعادت سپری میکند. بدبخت نیز کسیست که با اسراف و حرص که مدار شقاوت و خسارت و اَلم هستند دست از سعی حلال میکشد، و به هر دری میزند و زندگی خود را با تنبلی و شِکوه و گلایه و ظلم میگذراند یا تباه میکند. همچنان که معده خواهان رزق است، لطایف و حواس انسانی چون قلب و روح و عقل و چشم و گوش و دهان نیز رزق خود را از رزاق رحیم طلب کرده و با سپاسگزاری آن را دریافت میکنند. روزیِ جداگانه و شایسته هر یک از آنها طوری که برایشان لذتبخش باشد و خرسندشان کند از گنجینه رحمت، احسان میشود. حتی رزاق رحیم برای اینکه روزی وسیعتری به آنها عطا کند، هر یک از لطایفی چون چشم و گوش و قلب و خیال و عقل را چون کلیدی برای گنجینه رحمتاش آفرید؛ مثلاً چشم، کلید گنجینهی جواهرات قیمتی مانند زیبایی و جمال موجود در کائنات است؛ و موارد دیگر نیز هر یک کلید عالمی هستند و بهواسطه ایمان (از این گنجینهها) استفاده میکنند. دوباره به بحث خودمان باز میگردیم: ذات قدیر حکیمی که این عالم را خلق کرده است، همچنان که حیات را خلاصهی جامعی از کائنات آفرید و تمامی مقاصد و تجلیات همه اسمائش را در آن متمرکز نمود، به همان ترتیب در عالم حیات نیز رزق را مرکز جامع شئونات قرار داد، نیازِ اشتها و لذت رزق را در ذیحیاتان به ودیعه گذاشت، تا سپاسگزاری و پرستش و احساس دِین دائمی و کلی که مهمترین غایت و حکمت در خلقت کائنات است، پاسخی باشد در مقابل ربوبیت و محبوبیتاش. مثلاً همانطور که خداوند هر سوی مملکت بسیار گسترده ربانی را، مخصوصاً آسمانها را با ملائک و موجودات روحانی، و عالم غیب را با ارواح آباد و معمور نمود، عالم مادی را نیز بهویژه هر سوی هوا و زمین را همواره با وجود ذیروحان، مخصوصاً مرغان و پرندگان کوچک روح بخشید و آباد کرد و با این حکمت، نیاز به روزی و شوق و ذوق نسبت به رزق را همچون تازیانهیی محکم به کار گرفت تا انسانها و حیوانها را به جستجوی رزق تحریک نماید و آنها را از عطالت و تنبلی برهاند و بر زمین بگرداند. این حکمتی از شئونات ربوبیت (حق) است. اگر حکمتهای مهمی مانند همین حکمت نبود، همانطور که رزق درختان را به سویشان میفرستد، رزق تعیین شده و معین حیوانات و نیازهای فطری آنها را نیز بدون هیچ زحمتی به سویشان گسیل میداشت. برای دیدن کامل جمال اسم رحیم و رزاق، و شهادتشان بر وحدانیت، اگر چشمی پیدا شود که بتواند به یکباره بر سراسر کره زمین احاطه یافته و آن را مشاهده کند، قافله حیوانات را در پایان فصل زمستان در حالی خواهد دید که ارزاقشان رو به اتمام است، و نعمتها و طعامهای بسیار لذیذ، بسیار زیاد و بسیار متنوع، صرفاً برآمده از خزانه غیبی رحمت به صورت امداد غیبی و احسان رحمانی، به دست نباتات سپرده و بر سر درختان نهاده شده و در سینه مادران جای داده شده و برایشان فرستاده میشود، و مشاهده خواهد کرد که این جلوهی شفقت رزاق رحیم تا چه حد از زیبایی دلنشین و جمال دلچسبی برخوردار است و به نتیجه زیر خواهد رسید: ذاتی میتواند سیبی را خلق کند و آن را به عنوان رزق حقیقی، مُنعمانه به کسی دهد که فصلها و شبها و روزها را تدویر میکند و زمین را چون یک کشتی تجاری حرکت میدهد و محصول فصول را توسط آن به مسافران نیازمند روی زمین میرساند. زيرا مُهر فطرت و خاتم حکمت و طره صمدیت و مُهر رحمتی که بر چهره سیب مذکور وجود دارد بر سیمای همه سیبها و میوهها و تمام نباتات و حیوانات هم هست، لذا مالک و صانع حقیقیِ همان یک سیب قطعاً و بیتردید مالک ذوالجلال و خالق ذوالجمال تمام ساکنان زمین است که نمونه و همجنس و هم ردیفان همان سیباند و خالق زمین پهناوریست که باغ و محل پرورش آن است، و مالک درختیست که به منزله کارخانه سیب است، و به وجود آورنده فصلیست که چون پيشخوان آن میباشد، و مالک بهار و تابستان است که محل بالیدن آن میباشد؛ و جز این ممکن نیست. پس هر میوهیی چنان مُهر وحدتیست که صانع زمین به عنوان درخت آن میوه و مؤلف کتاب کائنات، به عنوان باغچه آن میوه را می شناساند، و وحدتاش را نشان میدهد و بر این حقیقت اشاره میکند که به تعداد میوهها فرمان وحدانیت مُهر زده شده است. از آن جا که رسالةُ النور مظهر اسم رحیم و اسم حکیم است، بسیاری از لمعات و اسرار این حقیقت رحیمیه در بخشهای متعددش بیان و اثبات گردیده است، لذا ادامه مطلب را بدان ارجاع میدهم و به دلیل نامساعد بودن حالم به همین اشاره کوتاه اکتفا میکنم. پس سیاح ما میگوید: «الحمدلله سی و سه حقیقت را دال بر وجوب وجود و وحدت خالق و مالکام که همه جا به دنبالاش بودم و از هر چیزی دربارهی او میپرسیدم دیدم و شنیدم. هر یک از این حقایق، همچون خورشید، درخشاناند و جایی برای تاریکی باقی نمیگذارند؛ و چون کوه محکم و ثابتاند. هر کدام از این حقایق با تحقق خود، بر وجود خالق شهادتی به غایت قطعی داشته و با احاطهشان بر وحدتاش آشکارا دلالت میکنند؛ در عین حال ارکان دیگر ایمان را در درون خود به قدرت اثبات میکنند و اجماع و اتفاق مجموع آنها ایمان ما را از حالت تقلیدی به تحقیقی و از تحقیقی به علم الیقین و از علم الیقین به عین الیقین و از عین الیقین به حق الیقین میرساند». اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ هٰذَا مِن۟ فَض۟لِ رَبّٖى اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ به عنوان اشارهیی بسیار کوتاه به انوار ایمانیهیی که سیاح کنجکاو از چهار حقیقت بزرگ و مورد مشاهده در منزل سوم کسب کرده بود، در باب دوم مقام نخست در ارتباط با حقایق منزل سوم چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْفَتَّاحِيَّةِ بِفَتْحِ الصُّوَرِ لاَرْبَعِ مِاَةِ اَلْفِ نَوْعٍ مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ الْمُكَمَّلَةِ بِلاَ قُصُورٍ بِشَهَادَةِ فَنِّ النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحْمَانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِلاَ نُقْصَانٍ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ اْلاِدَارَةِ الْمُحِيطَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الْمُنْتَظَمَةِ بِلاَ خَطَاءٍ وَ لاَ نُقْصَانٍ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحِيمِيَّةِ وَ اْلاِعَاشَةِ الشَّامِلَةِ لِكُلِّ الْمُرْتَزِقِينَ الْمُقَنَّنَةِ فِى كُلِّ وَقْتِ الْحَاجَةِ بِلاَ سَهْوٍ وَ لاَ نِسْيَانٍ * جَلَّ جَلاَلُ رَزَّاقَهَا الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ وَ عَمَّ نَوَالُهُ وَ شَمِلَ اِحْسَانُهُ وَ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ يَا رَبِّ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمنُ يَا رَحِيمُ * صَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ بِعَدَدِ جَمِيعِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَضْرُوبِ تِلْكَ الْحُرُوفُ فِى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ جَمِيعِ عُمْرِنَا فِى الدُّنْيَا وَاْلآخِرَةِ مَعَ ضَرْبِ مَجْمُوعِهَا فِى ذَرَّاتِ وُجُودِى فِى مُدَّةِ حَيَاتِى وَاغْفِرْلِى وَلِمَنْ يُعِينُنِى فِى نَشْرِ رَسَائِلِ النُّورِ وَكِتَابَتِهَا بِصَدَاقَةٍ بِكُلِّ صَلاَةٍ مِنْهَا وَ لآبَائِنَا وَلِسَادَاتِنَا وَشُيُوخِنَا وَ لاَخَوَاتِنَا وَاِخْوَانِنَا وَلِطَلَبَةِ رِسَالَةِ النُّورِ الصَّادِقِينَ وَبِالْخَاصَّةِ لِمَنْ يَكْتُبُ وَيَسْتَنْسِخُ هذِهِ الرِّسَالَةَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ آمِينَ وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ »
در این منطقه که محل ظهور رساله حاضر بوده است، کتابهای دیگر رسالة النور یافت نمیشود، و از آنجا که کتاب حاضر در اینجا بدون اختیار تألیف شده است در رسالههایی چون آیت الکبری در تکرارهای ظاهری، قسمی از مسائل مهم «گفتارها» و «لمعات» بیان گردیده و با این حکمت نگاشته شده است که برای شاگردانی که در این جاها هستند هر یک حکم رسالة النور کوچکی باشند. اولین پاکنویس این مُسوّده توسط شخص ارجمندی انجام شد. او بدون اطلاع از توافق و هماهنگیهای ایجاد شده، در نسخهیی که کتابت کرده بود متوجه توافق لطیف و معناداری شده بود که شایسته بیان است؛ او دریافته بود که تعداد الفهایی که در ابتدای سطرهای نسخه مذکور آمده، «666» عدد است و این دقیقاً به حساب ابجد و جفر، معادل مقام آیت الکبریست، (نامی که امام علی (رض) بر این رسالهی خاص نهاده) و با آن موافقت و مطابقت تام دارد؛ این موضوع نشان میدهد که رساله حاضر لیاقت نام مذکور را دارد، نیز عدد مورد اشاره با سه رقم از چهارم رقم عددی که تعداد آیات قرآن یعنی «6666» را نشان میدهد موافقت دارد. تلقی ما این است که این مطلب اشاره است بر آنکه رساله حاضر لمعهیی از آیات قرآن میباشد. سعید نورسی
یکی گفت: تأکیدهای فراوان و موضوعهای گستردهی رساله نور در مسیر ایمان و توحید به مرور بیشتر میشود؛ در حالی که با یک صدم این تأکیدها میتوان معاندترین بی دین را به سکوت وا داشت، چرا تأکیدهای جدید، آن هم چنین گرم و پرحرارت انجام میگیرد؟ در پاسخ او گفتند: «رساله نور فقط در پی ترمیم خرابیهای جزئی و تعمیر خانه کوچکی نیست، بلكه در صدد تعمیرخرابیهایی کلی و بزرگ و قلعهیی محیط است، که صخرههایی به بزرگی کوهها دارد و اسلام را در بر میگیرد؛ فقط در پی اصلاح قلبی خاص و وجدانی مشخص نیست، بلکه میکوشد قلب عمومی و افکار عامه را که به وسیلهی آلتهای فاسدِ تراکم یافته در طول هزار سال، به شدت آسیب دیده، و وجدان عمومی را که بر اثر تضعیف شعائر و جریانات و پایههای اسلامی که نقطهی استناد عوام مؤمنین میباشند رو به تخریب دارد با اعجاز قرآن، و زخمهای وارد شده بر آنها را با مرهم قرآن و ایمان مداوا کند؛ البته برای ترمیم چنین تخریبات کلی و وحشتناک، و رخنهها و زخمها، ابزار و حجتهایی به قوت کوه و در مرتبه حق الیقین لازم است، و به علاجهایی مجرَّب و دارای خاصیت هزاران پادزهر و داروهای فراوان نیاز است؛ و رساله نور که در زمانه کنونی بر آمده از اعجاز معنوی قرآن معجز البیان است ضمن عمل به مسئولیت فوق، مدار ترقیات و پیشرفتها در مراتب بیحد و حصر ایمان میباشد». به این صورت گفتگویی مفصل ادامه یافت؛ و من همه آن را شنیدم و بینهایت شکر کردم. سخن را کوتاه میکنم . . . سعید نورسی

