Ayetü'l-Kübra

The Seventh Ray

This section belongs to the major work Şualar · View complete Şualar (18 sections) →
منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

بیان اهداف و یک یادآوری مهم هر کسی نمی‌تواند همه مطالب این رساله مهم را درک کند، البته بدون سهم هم نمی‌ماند. کسی که وارد باغ بزرگی می‏شود دست‌اش به همه میوه‌ها نمی‏رسد اما همان مقدار که دست‌اش می‏رسد نیز برایش کافی‏ست. در آن باغ نه فقط برای او بلکه برای کسانی که دستان‏شان دراز است نیز سهم‌هایی هست. درک مطالب این رساله به پنج دلیل زیر مشکل است: اول: من مشاهدات خود را متناسب با فهم خود و برای خودم نوشته‏ام. این رساله را مانند کتاب‏های دیگر متناسب با فهم و تلقی دیگران ننوشته‌ام. دوم: از آن‌جا که بیش‏تر مطالب، مربوط به توحید حقیقی‏ست که با تجلی اسم اعظم نوشته شده، مسائل، به غایت گسترده و عمیق و بعضاً بسیار طولانی‏ست، لذا همه نمی‌توانند به یک‌باره بر تمام موضوعات آن احاطه یابند. سوم: از آن‌جا که هر مسأله حقیقتی بزرگ و مفصل است؛ برای اجتناب از جزء جزء کردن حقیقت، گاه یک صفحه یا یک برگ کتاب، یک جمله را تشکیل می‏دهد. برای بیانِ فقط یک دلیل مقدمات فراونی ذکر می‏شود. چهارم: چون در اکثر موارد، هر کدام از مسائل دارای دلیل‌ها و حجت‏های متعددی می‏باشند، ساختن برهانی واحد از ده و گاه بیست دلیل، مسأله را تفصیل می‏دهد و برای ادراک‏های خُرد قابل فهم نخواهد بود. پنجم: با این‌که به‏واسطه فیض ماه مبارک رمضان مظهر انوار این رساله شدم اما چون این رساله در زمانی که به دلایل گوناگون پریشان حال بوده و به چند بیماری مبتلا بودم با عجله نوشته شد، به همان مُسَوّده‌ی نخست اکتفا گردید؛ هم‏چنین چون زمان نوشتن احساس می‏کردم این کار به اراده و اختیار خودم انجام نمی‌گیرد، تنظیم و اصلاح متن را طبق نظر خود دُرست ندیدم، لذا وضعیتی یافت که تا حدودی ادراک را سخت می‏کند. نیز قسمت‏های عربی فراوانی در آن به کار رفته است؛ طوری که تمام «مقام اول» چون به عربی بود از این کتاب خارج گردید و به شکل مستقلی نوشته شد. با وجود پنج دلیل مذکور که سبب قصور و دشواری‏ست، این رساله از چنان اهمیتی برخوردار است که امام علی (رض) در کرامات غیبیه‏اش آن را «آیتُ ‌الکبری» و «عصای موسی» نامیده است. نگاه امام به این رساله از رساله‏های نور، خاص است؛ این رساله توجه او را جلب کرده است. رساله «آیت الکبری» که تفسیر حقیقی «الآیة الکبریٰ» است به تعبیر حضرت امام (رض) که آن را «عصای موسی» نیز خواند کتاب «شعاع هفتم» است. «شعاع هفتم» شامل یک مقدمه و دو مقام است. مقدمه، چهار مسأله مهم را در بر می‌گیرد؛ مقام اول قسم عربی تفسیر آیت کبری، و مقام دوم هم برهان‏ها، ترجمه و معنای آن را بیان می‏دارد. مقدمه‌ی پیش رو بیش از حد لازم توضیح داده شده و تا حدودی نیز طولانی گردیده است؛ و این بدون اختیار من بوده، حتماً لازم بوده که نوشته شدنش را به این شکل خواسته‌اند. شاید هم برخی این مطلب مفصل را مختصر ببینند. سعید نورسی

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَمَا خَلَق۟تُ ال۟جِنَّ وَال۟اِن۟سَ اِلَّا لِيَع۟بُدُونِ بر اساس سرّ این آیه‌ی عظما، حکمت و غایت فرستاده شدن انسان به این دنیا، شناخت خالق کائنات، ایمان آوردن به او و عبادت کردن اوست. مسئولیت فطری انسان و فریضه ذمّی‌ او، معرفتُ الله و ایمان به الله و تصدیق وجود و وحدت او با اذعان و یقین است. آری، همه کمالات و چیزهای دیگر جز ایمان به الله و معرفت الله که اصلی‏ترین پایه و کلید حیات ابدی هستند و نیز وسایل مورد نیاز آن، نسبت به انسان بیچاره‏يی که فطرتاً خواهان حیات دائمی و زندگی جاودان است و آرزوهای بی‏حد و آلام بی‏انتهايي دارد، در حد پایین‏تری قرار دارد و بسیاری از آن‌ها حتی ارزشی ندارند. این حقیقت با براهین قوی در رساله نور به اثبات رسیده است، لذا موضوع را بدان‌جا ارجاع می‏دهیم و در این‌جا فقط «دو ورطه» را که یقین مؤمنانه را در این عصر به لرزه در می‌آورد در قالب «چهار مسأله» بیان می‏کنیم. چاره نجات از ورطه اول دو مسأله به شرح زیر است: مسأله نخست: همان‌طور که در لمعه‌ی سیزدهم مکتوب سی و یکم به تفصیل اثبات گردیده است، در مسائل عمومی، نفی در مقابل اثبات ارزشی ندارد و قوت آن بسیار ناچیز است. برای مثال، در خصوص رؤیت هلال ماه در ابتدای ماه مبارک رمضان، اگر دو فرد عامی با شهادت خود ظهور هلال را اثبات کنند و هزاران نفر از اشراف و عالمان بگویند: «ما هلال را رؤیت نکردیم» و آن را نفی کنند؛ نفی آن‌ها ارزش و قدرتی ندارد، زیرا در اثبات، اجماع و استناد و قدرت دادن به یک‏دیگر هست؛ اما در نفی، یک نفر باشد یا هزار نفر، تفاوتی نمی‌کند، هر کس به حال خود تنها می‏ماند؛ چرا که اثبات کننده، نظر به خارج دارد و طبق نفس الامر حکم می‏کند، مثلاً چنان که در مثال ذکر شده‏، اگر کسی بگوید «ماه در آسمان است»، دوست‌اش انگشت به آن سو بر می‏گرداند و آن‏ها اتفاق نظر می‏یابند و قوی می‏شوند. اما در نفی و انکار، فرد به نفس الامر نگاه نمی‏کند، نمی‏تواند هم نگاه کند، زیرا این قاعده مشهوری‏ست که: «نفی‏ای که خاص نیست و نظر بر جای مخصوصی ندارد قابل اثبات نمی‌باشد». مثلاً من اگر بگویم «چیزی در دنیا هست» و آن را اثبات کنم و در مقابل تو بگویی «نیست»؛ همان چیزی که با یک اشاره من، به راحتی می‏توان آن را اثبات کرد، تو برای نفی آن یعنی عدم آن باید تمام جهان را جستجو کنی، بررسی کنی و به دیگران نشان دهی و حتی می‏بایست هر سوی زمان‏های گذشته را نیز مورد بررسی و مشاهده قرار دهی، آن وقت است که می‏توانی بگویی: «نیست؛ وقوع نیافته است». مادام که نفی و انکار کنندگان به نفس الامر نمی‏نگرند و با نگاه به نفس و عقل و چشمان خویش حکم صادر می‏کنند، بی‏تردید نمی‏توانند به یک‏دیگر قوت دهند و به هم کمک نمی‌کنند، زیرا پرده‌ها و دلایلی که مانع دیدن و فهمیدن‌اند، جدا جدا هستند؛ هر کس می‏تواند بگوید: «من نمی‌بینم؛ نزد من و به اعتقاد من وجود ندارد». وگرنه نمی‌تواند بگوید:«در واقعیت نیست»؛ اگر بگوید مخصوصاً در مسائل مربوط به ایمان که ناظر بر تمام کائنات است دروغی به بزرگی جهان خواهد بود و نمی‌تواند راست بگوید و صحت آن را تأیید کند. خلاصه، در اثبات نتیجه یگانه است، واحد است، تساند وجود ندارد، اما در نفی واحد نیست متعدد است. با تعدد قیدهایی مانند «نزد من و در نظر من» یا «به اعتقاد من»، نتایج نیز متعدد می‏شوند و تساند ایجاد نمی‏گردد. از این نقطه نظرِ مبتنی بر حقیقت است که کثرت و ازدیاد ظاهری منکران و کافرانِ مخالف ایمان، ارزشی ندارد؛ در حالی که نمی‏بایست موجب کوچک‏ترین تردید در ایمان و یقین مؤمن گردد، نفی و انکار فیلسوفان اروپایی در عصر حاضر موجب شک و تردید عده‏یی از مفتونان بدبخت‌شان شده، یقین‌شان را ازاله کرده و سعادت ابدی آن‌ها را از بین برده است؛ و باعث شده موت و مردن و اجل را که روزانه به سی‌ هزار نفر از انسان‏ها خود را اثبات می‏کند، از معنای «ترخیص» پایان یافتن مسئولیت بیرون آورده و به نیستی ابدی تبدیل کنند. قبر که دهانه‏اش هیچ‌گاه بسته نمی‏شود همواره نابودی مُنکر را به او گوشزد می‏کند و به این ترتیب زندگانی لذت بخش‏اش را با دردهای الیم، زهرآگین می‏سازد. اینک دریاب که ایمان، حیات زندگانی و چه نعمت بزرگی‏ست! مسأله دوم: در مسأله‏یی که مربوط به فن یا صنعتی‏ست و مدار مناقشه شده، سخن کسانی که بیرون از آن فن یا صنعت هستند هر قدر که بزرگ و صنعت‌کار و عالم هم باشند اعتباری نخواهد داشت و حُکم‏شان حجت نخواهد بود؛ آن‌ها را نمی‏توان داخل در اجماع علمای فن مزبور دانست. برای مثال حُکم و نظر مهندسی بزرگ در کشف یک بیماری و معالجه آن، به اندازه نظر یک پزشک معمولی اعتبار ندارد. به ویژه سخن منکرانه‌ی بزرگ‏ترین فیلسوفی که غرق مادیات شده و به تدریج از معنویات فاصله می‏گیرد و با نور بیگانه می‏گردد و عقلش در چشم‌اش است، ارزشی ندارد و نمی‏توان آن را در معنویات مطمح نظر قرار داد. سخن فیلسوفانی که در مسائل پراکنده مادی و جزئی‏ترین مسائل فرعیِ کثرت غرق‏اند، و سر از جنون درآورده و در حال خفه شدن هستند، در برابر اتفاق نظر صدها هزار تن از اهل حقیقت هم‏چون شیخ گیلانی (ع) در مسائل توحیدی و قدسی و معنوی چه ارزشی می‏تواند داشته باشد؟ اولیایی چون شیخ گیلانی که بر زمین بود و عرش اعظم را می‏دید، از نبوغی قدسی و خارق العاده برخوردار بود، و نود سال در معنویات فعالیت و ترقی کرد و حقایق ایمانی را به صورت علم الیقین و عین الیقین و حتی حق الیقین کشف نمود؛ آیا انکارها و اعتراض‏های فیلسوفان مذکور هم‏چون وز وز پشه در مقابل صدای رعد بی‌تأثیر نیست و آیا به گوش خواهد رسید؟ ماهیت کفری که به ضدیت با حقایق اسلامی می‏پردازد و با آن مبارزه می‏کند، انکار و جهل و نفی است. اگر به صورت اثباتی و وجودی هم دیده شود، معنایش عدم و نفی است، اما ایمان علم است، وجودی‏ست، اثبات است، حُکم است. هر مسأله‏ی منفی آن نیز عنوان و پرده یک حقیقت مثبت است. اگر اهل کفر که در برابر ایمان مبارزه می‏کنند با مشکلات فراوان در راه اثبات و قبولاندن اعتقادات منفی خود به صورت قبول عدم و تصدیق عدم تلاش کنند، کفر مزبور را می‏توان از جهتی دانشی غلط و حکمی خطا به‏شمار آورد؛ وگرنه عدم قبول و انکار و عدم تصدیق که انجام آن بسیار آسان است جهل مطلق و نداشتن حکم است. خلاصه این که اعتقاد کفرآمیز دو قسم است: قسم اول: آن‌که نگاهی به حقایق اسلامی ندارد، تصدیقی خطا، اعتقادی باطل، پذیرشی غلط و حکمی ظالمانه و خاص خود است. این قسم از بحث ما خارج است؛ با ما کاری ندارد و ما هم با آن کاری نداریم. قسم دوم: اعتقادی که با حقایق ایمانی مخالفت و مبارزه می‏کند، این نیز دو قسم است: اول: عدم قبول است؛ فقط، تصدیق نکردن اثبات است، این نیز جهل و عدم برخورداری از حُکم و امری سهل است؛ و بیرون از بحث ما می‏باشد. دوم:‌ قبول عدم است، قلباً عدم خود را قبول دارد، این قسم نیز یک حُکم، یک اعتقاد و یک التزام است و برای همین التزام مجبور است نفی خود را اثبات کند. نفی نیز بر دو قسم است: قسم اول: می‏گوید: «در موقعیتی خاص و جهتی ویژه وجود ندارد». این قسم نیز قابل اثبات است و خارج از بحث ما قرار دارد. قسم دوم: نفی و انکار مسائل عام، محیط، قدسی و ایمانی‏ست که ناظر بر جهان و کائنات و آخرت و اعصار می‏باشد. این نفی نیز چنان که در مسأله نخست بیان کردیم به هیچ وجه قابل اثبات نیست. برای اثبات چنین نفی‌هایی به نظری نیاز است که کائنات را در احاطه خود داشته باشد، آخرت را ببیند، و هر سوی زمان بی انتها را ملاحظه نماید. ورطه دوم و چاره نجات از آن هم شامل دو مسأله زیر است: مسأله اول: عقولی که در نقطه عظمت و کبریا و بی‌کرانگی، به سبب غفلت، معصیت یا غرق شدن در مادیات محصور و محدود می‏شوند، نمی‏توانند بر مسائل عظیم احاطه یابند، لذا با غروری علمی به سمت انکار منحرف شده و نفی می‏کنند. آن‌ها نمی‏توانند مسائل ایمانی بسیار گسترده، عمیق و فراگیر را در عقل‌هایشان که خشکیده و به لحاظ معنا فشرده است و در قلب‌هایشان که فاسد شده و در عرصه معنویات مُرده‌اند، بگنجانند؛ به همین سبب خود را به میان کفر و ضلالت پرتاب می‏کنند و خفه می‏شوند. آن‌ها اگر بتوانند به دقت، چهره داخلی کفر و ماهیت ضلالت خویش را ببینند مشاهده خواهند کرد که در برابر عظمت شایسته و لازم و معقولی که در ایمان هست، صد برابر محال و امتناع و عدمِ امکان در درون و زیر پرده کفر وجود دارد. رساله نور این حقیقت را با صدها معیار و مقایسه هم‏چون دو ضرب در دو که می‏شود چهار، به صورت قطعی اثبات نموده است. برای نمونه، فردی که وجوب وجود حضرت حق و ازلیت و صفات فراگیرش را به دلیل عظمت آن نمی‏تواند قبول کند، با نسبت دادن وجوب وجود و ازلیت و صفات الوهیت (حق) به موجودات بی‏شمار و شاید ذرات بی‏منتها می‏تواند کفر خود را باور کند؛ یا این‌که مانند سوفسطاییان احمق می‏بایست با نفی و انکار خود و وجود جهان هستی، دست از عقل بشوید. تمام حقایق ایمانی و اسلامی به همین ترتیب، شأن و شئون خود را با استناد به عظمتی که مقتضایشان است از محالات دهشتناک کفری که در مقابل‏شان قرار دارد و خرافات وحشتناک و نادانی‏های ظلمانی‏اش نجات داده و با کمال اذعان و تسلیم در قلب‏های سلیم و عقول راست اندیش می‏نشانند. اعلان همیشگی و مُکرر عظمت کبریایی‌اش با «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ ۝ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» در بیش‏تر شعائر اسلامی مانند اذان و نماز، هم‏چنین حدیث قدسی «اَلْعَظَمَةُ اِزَارِى وَ الْكِبْرِيَاءُ رِدَائِى» و نیز جزء هشتاد و ششم مناجات جوشن کبیر که دعای به غایت عارفانه‏یی در مناجات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و به شرح زیر است نشان می‏دهد که عظمت و کبریا پرده‏یی لازم و ضروريست‏: يَا مَن۟ لَا مُل۟كَ اِلَّا مُل۟كَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يُح۟صِى ال۟عِبَادُ ثَنَائَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا تَصِفُ ال۟خَلَائِقُ جَلَالَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا تَنَالُ ال۟اَو۟هَامُ كُن۟هَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يُد۟رِكُ ال۟اَب۟صَارُ كَمَالَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يَب۟لُغُ ال۟اَف۟هَامُ صِفَاتَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يَنَالُ ال۟اَف۟كَارُ كِب۟رِيَائَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يُح۟سِنُ ال۟اِن۟سَانُ نُعُوتَهُ ۝ يَا مَن۟ لَا يَرُدُّ ال۟عِبَادُ قَضَائَهُ ۝ يَا مَن۟ ظَهَرَ فٖى كُلِّ شَى۟ءٍ اٰيَاتُهُ ۝ سُب۟حَانَكَ يَا لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اَن۟تَ ال۟اَمَانُ ال۟اَمَانُ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ

§3

مشاهدات مسافری‏ست که درباره آفریدگار خویش از کائنات سؤال می‏کند تُسَبِّحُ لَهُ السَّمٰوَاتُ السَّب۟عُ وَال۟اَر۟ضُ وَمَن۟ فٖيهِنَّ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ وَلٰكِن۟ لَا تَف۟قَهُونَ تَس۟بٖيحَهُم۟ اِنَّهُ كَانَ حَلٖيمًا غَفُورًا (اسرا: 44) در بسیاری از آیات قرآن مانند آیه معظم فوق، برای معرفی آفریدگار کائنات ابتدا از «سماوات» یاد می‏شود، که همه، چون صحیفه توحید همواره با حیرت به آن می‌نگرند و با ذوق و شوق به مطالعه آن می‏پردازند؛ لذا مناسب است ما هم با آن آغاز کنیم. آری، مسافری که قدم به شهر این دنیا و مسافرخانه‌اش می‏گذارد، در صورتی که چشمان خود را بگشاید با مهمان‌خانه‏‏یی بسیار کریمانه و نمایشگاهی پر از صنعت و اردوگاه و تعلیم‌گاهی در اوج شکوه و تماشاگهی به غایت شوق انگیز و حیرت‌آور و مطالعه‌گاهی معنادار و حکیمانه مواجه می‏شود، و در حالی که به شدت کنجکاوِ دانستن و شناختن سلطان این مملکت با شکوه و مؤلف این کتاب کبیر و صاحب این مسافرخانه زیباست، پیش از هر چیز چهره آسمان برای او جلب توجه می‏کند که مُزیّن به نور است و چنین می‌گوید: «به من نگاه کن، آن‌چه را در جستجویش هستی به تو معرفی خواهم کرد!» و مسافر نگاه می‏کند و ظهور ربوبیت را می‏بیند که: صدها هزار جرم آسمانی را که قسمی از آن‏ها هزار مرتبه بزرگ‏تر از زمین ماست و سرعت برخی از آن اجرامِ بزرگ، هفتاد برابر بیش‏تر از گلوله توپ، بدون ستون بر فراز آسمان نگاه داشته است و بدون آن‌که سقوط کنند یا با یک‏دیگر برخوردی داشته باشند و با سرعتی فوق‏العاده، همراه هم می‏گرداند؛ ربوبیتی که ستارگان بی‏شماری را چون چراغ‏هایی بدون سوخت و همواره روشن، مدام در حال نور افشانی قرار داده است؛ ربوبیتی که انبوه اجرامِ بزرگ را بدون آن‌که اِخلال و سر و صدایی ایجاد شود، اداره می‏کند و بی‏آن که موجب سرپیچی این آفریدگان بسیار بزرگ شود وظایفی چون مسئولیت ماه و خورشید را بر عهده آن‏ها نهاده و به کار گرفته است؛ ربوبیتی که آن‏ها را در فاصله بی‏نهایت دوری که ارقام محاسبات‌اش حتی در دایره دو قطب نمی‏گنجد، در زمانی معین و با نیرویی واحد و با شیوه‏‏یی یکسان، و در یک صورت و با یک فطرت، همراه هم و بی‏کم و کاست در تصرف خود دارد، و حاملان آن قوای متجاوز را بی‏آن که تجاوزی کنند، مطیع قانون قرار می‏دهد و بدون آن‌که اجازه دهد لکه‏‏یی بر پهنه آسمان بنشیند، آن را درخشان و نورانی و پاکیزه می‏دارد، و با رزمایشی چون رزمایش ارتشی منظم آن را تدبیر می‏کند، و با گردش زمین صورت‏های حقیقی و خیالی رزمایش عظیم مذکور را هر شب و هر سال چون پرده سینما در مقابل دیدگان تماشاگران قرار می‏دهد. حقیقتی مرکب از تسخیر و تدبیر و اداره و تنظیم و تنظیف و موظف کردن در متن فعالیت ربوبیت مزبور، بر عظمت و احاطه خالق آسمان و وجوب وجود و وحدت او و موجودیت ظاهرتر از موجودیت آسمان او، بالمشاهده گواهی می‏دهد. این است که در نخستین مرتبه مقام اول گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ السَّموَاتُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ وَ التَّنْظِيمِ وَ التَّنْظِيفِ وَ التَّوْظِيفِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آن‌گاه فضا که محشر عجایب است و «‌جَوّ سماء» خوانده می‏شود، با مسافری که به دنیا قدم گذاشته، گفتگوی رعدآمیزی می‏کند و فریاد بر می‏آورد: «به من نگاه کن! آن‌چه را با کنجکاوی در پی‏اش بودی و نیز کسی که تو را بدین جا فرستاده، با من می‏توانی بشناسی و بیابی». مسافر به چهره‌ی ابرو در‌ هم کشیده اما مهربانش چشم می‏دوزد و صدای مدهوش کننده اما بشارت آمیزش را می‏شنود و می‏بیند: ابری که در میان زمین و آسمان معلّق است، به طرز کاملاً حکیمانه و رحیمانه‏‏یی بوستان زمین را آبیاری کرده و اهالی زمین را با آب حیات سیراب می‏کند، و از دما یعنی شدت حرارت زیستن می‏کاهد و بنا بر نیاز به یاری در هر سو می‏شتابد. همین ابر سهمناک و بزرگ، با انجام وظایف متعددی چون آن‌چه گفته شد، مانند ارتشی منظم که با فرمان امیر خود در یک لحظه آشکار یا پنهان می‏شود، از دیده نهان می‏گردد و گویی همه اجزایش برای استراحت به کناری می‏روند، طوری که هیچ اثری از آن باقی نمی‏ماند؛ سپس، وقتی دستور «آماده برای باران» را گرفت، در عرض یک ساعت و شاید چند دقیقه، دوباره جمع می‏شود و پهنه آسمان را پر می‏کند و گوش به امر فرمانده، منتظر می‏ماند. مسافر آن‌گاه باد را که در جوّ هواست، می‏نگرد و هوا را می‏بیند که با وظایفی به غایت حکیمانه و کریمانه به کار گرفته شده است، طوری که گویا هر ذره‏‏یی از ذراتِ به ظاهر فاقد ادراکِ هوا، گوش به فرمان اوامر سلطان کائنات است و آن‏ها را در‌ می‏یابد و به هیچ یک از آن‏ها بی‏توجهی نمی‏کند، و با اتکا به قدرت فرمانده، کارها را طوری با نظم و ترتیب انجام می‏دهد که گویی برای تنفس تمام ذی‌حیاتان و برای انتقال حرارت و نور و مواردی چون الکتریسیته و اصواتِ مورد نیاز ذی‌حیاتان و برای واسطه شدن در امر تلقیح نباتات، خدمات و وظایف کلی بر عهده دارد و در این راه توسط دستی غیبی به شکل کاملاً آگاهانه و علیمانه و حیات بخشی به کار گرفته می‏شود. بعد به باران نگاه می‏کند و می‏بیند در آن قطرات لطیف و زلال و دل‌نشینی که از هیچ و از خزانه رحمتی غیبی فرستاده می‏شود، چنان هدایا و وظایف رحمانی وجود دارد که گویا رحمت، تجسم یافته و به صورت قطره‏های باران از خزانه ربّانی جاری شده است؛ این است که باران را «رحمت» نامیده‏اند. سپس رعد و برق را می‏نگرد و به صدای آن‏ گوش فرا می‏دهد؛ می‏بیند که مشغول خدمت‌رسانی‏های عجیب و غریبی هستند. آن‌گاه چشم بر می‌کشد و به عقل خویش رجوع می‏کند و چنین زمزمه می‏کند: ابر بی‏جان و بی‌شعوری که چون پنبه‏ی زده شده است، شکی نیست که چیزی از ما نمی‏داند و این‌طور نیست که به ما رحم کرده و به خودی خود به یاری‌مان بشتابد؛ تردیدی نیست که بدون فرمان ظاهر نمی‏شود و از دیده پنهان نمی‏گردد؛ مطمئناً به امر فرماندهی کاملاً قدیر و رحیم حرکت می‏کند، بی‏آن که ردی از خود به جای بگذارد پنهان می‏شود و آن‌گاه به یک‌باره ظاهر می‏گردد، شروع به انجام وظیفه خود می‏کند و با فرمان سلطانی کاملاً فعّال و باشکوه و متعالی و دارای تجلی بسیار و با اتکا به قدرت او، گه‌گاهی پهنه آسمان دنیا را پر و خالی می‏کند و آن را به شکل تخته سیاهی که نوشته‏هایی از حکمت روی آن نگاشته شده سپس پاک شده، تبدیل کرده و به صورت لوح محو و اثبات یا حشر و قیامت در‌ می آورد. ابر، با تدبیر حاکم مدبّری که به غایت اهل لطف است و دوست‌دار احسان و پرورش و بسیار اهل کرم، بر باد می‏نشیند و خزاین کوه‌آسای باران را نیز بر خود می‏نشاند و به جاهایی که نیازمند آن هستند می‏رساند. گویا به آن‏ها ترحم می‏کند، می‏گرید و با قطرات اشک خود، آن‏ها را با گُل‏ها می‏خنداند، از شدت گرمای خورشید می‏کاهد و اسفنج‌وار بر بوستان‏هایشان آب می‏پراکند، و چهره زمین را می‏شوید و پاکیزه می‏دارد. مسافر کنجکاو خطاب به عقل خویش می‏گوید: صدها هزار احسان و یاری و کار حکیمانه و رحیمانه‌ی پر از صنعتی را می‏بینم که با صورت ظاهری و به دست هوای جامد و بی‏جان و بی‏ادراک و بی‌قرار و طوفانی و پر از سر و صدا و بی‏هدف و همواره در تلاطم و بی‏بهره از ثبات، حاصل می‏گردد. این امر به طور بدیهی اثبات می‏کند باد پر کار، این خدمتکار همواره فعال، به خودی خود حرکتی ندارد، بلکه حرکت‌اش بر اساس فرمانِ آمری به غایت قدیر و علیم و بسیار حکیم و کریم صورت می‏گیرد. گویا هر ذره‌ی آن بر انجام هر کاری آگاه است و هم‏چون سربازی که دستور فرمانده خود را می‏فهمد و گوش به فرمان اوست، مطیع اوامر ربّانی جاری در هواست؛ در تأمین مواد لازم برای تنفس حیوانات و زندگانی آن‏ها، و باروری گیاهان و رشد و نمو و ادامه حیات‌شان، و حرکت ابرها و تدبیر امورشان، و سیر و سیاحت کشتی‏های بادی، و مخصوصاً در رساندن اصوات و گفتگوها با تلفن و تلگرافِ بی‏سیم و رادیو، فعال است؛ و علاوه بر خدمات عام و کلیِ مذکور، می‌بینیم که ذرّات هوای متشکل از دو عنصر بسیطِ چون ازت و اکسیژن، در حالی که عین یک‌دیگرند کاملاً منظم، در هزاران صنعت ربّانیِ روی زمین، توسط دست حکمت به کار برده می‏شوند. بر اساس تصریح آیه‌ی وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ (بقره: 164) فقط و فقط پروردگار ذوالجلال و الاکرامی که واجب الوجود و قادر بر انجام هر کاری و عالِم بر هر چیزی است، باد را به کار می‏گیرد و موجب ظهور هزاران جلوه ربّانی می‏گردد، و با تسخیر ابرها نیز امور رحمانی بی‏شماری را حاصل می‏گرداند و هوا را به صورت فعلی ایجاد می‏کند. او آن‌گاه به باران نگاه می‏کند و می‏بیند باران به تعداد دانه‏هایش، سود و منفعت و به تعداد قطراتش، جلوه‏های رحمانی و به تعداد رشحاتش، حکمت دارد. آن قطرات دلنشین و لطیف و مبارک، بسیار منظم و زیبا آفریده می‏شوند، مخصوصاً تگرگ‏های فصل تابستان آن قدر با نظم و انتظام فرود می‌آیند و فرستاده می‌شوند که بادهای شدید توفان‌زا هم قادر به از بین بردن تعادل و انتظام آن‏ها نیست؛ بادها باعث برخورد قطره‏ها با یک‏دیگر نشده و موجب به وجود آمدن توده‏های زیان‌بار نمی‏گردند. این آب که در بسیاری از امورِ حکیمانه مانند این قبیل موارد کاربرد دارد، از ترکیب دو عنصر بسیط و جامد و در ظاهر فاقد ادراک هیدروژن و اکسیژن حاصل می‏گردد و در حیات موجودات نقش اساسی دارد؛ با شعور و حکمت، هزاران خدمت ارائه می‏کند و در صنایع گوناگون به کار گرفته می‏شود. بی‏تردید باید گفت، باران که صورت مجسم رحمت الهی‏ست، در خزانه غیبیِ رحمت خداوندِ رحمان رحیم به وجود می‏آید و با نزول خود آیه زیر را عملاً تفسیر می‏کند: وَهُوَ الَّذٖى يُنَزِّلُ ال۟غَي۟ثَ مِن۟ بَع۟دِ مَا قَنَطُوا وَيَن۟شُرُ رَح۟مَتَهُ (شوری: 28) آن‌گاه به صدای رعد گوش فرا می‏دهد و برق را می‏بیند. مشاهده می‏کند که این دو حادثه عجیب آسمانی محتوای آیات: وَيُسَبِّحُ الرَّع۟دُ بِحَم۟دِهٖ (رعد: 13)، يَكَادُ سَنَا بَر۟قِهٖ يَذ۟هَبُ بِال۟اَب۟صَارِ (نور: 43) را عملاً تفسیر می‏کنند و خبر بارش باران را به نیازمندان بشارت می‏دهند. آری، فضا را به یک‌باره و از هیچ، با صدایی مهیب به سخن وا داشتن، و با نور و آتشی فوق‏العاده، ظلمات آن را با روشنایی پر کردن، و ابرها را که مانند کوهی از پنبه‏اند، به مثابه تلمبه‏‏یی برای آب و برف و تگرگ، با جرقه‌یی روشن کردن، اوضاع حکیمانه و غریبی‏ست که بر سر انسان غافل ضربه می‏زند و هشدار می‏دهد و می‏گوید:«سر بر افراز، و به کارهای ذات فعّال و قدرتمندی بنگر که می‏خواهد خود را بشناساند! همان‌طور که تو رها شده و یله نیستی، این حوادث نیز نمی‏توانند تصادفی باشند؛ هر یک از آن‏ها شتابان در پی ایفای وظیفه‏‏یی حکیمانه‏اند و از سوی تدبیر کننده‏‏یی حکیم به کار گرفته شده‏اند». مسافر کنجکاو، گواهی آشکار و متعالی حقیقتی مرکب از تسخیر ابر، تصریف باد، نزول باران و تدبیر اوضاع جوی را می‏شنود و می‏گوید: «آمَنْتُ بِاللَّه» در دومین مرتبه مقام نخست، بیانِ «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ الْجَوُّ بِجَمِيعِ مَا فِيهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْزِيلِ وَ التَّدْبِيرِ الْوَاسِعَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ»، نشان دهنده‌ی مشاهدات مسافر مذکور از اوضاع جوّی‏ست. سپس کره زمین با زبان حال خود خطاب به آن مسافر اندیشمند که با سیاحت فکری مأنوس شده است، می‏گوید: «تو را به فضا و آسمان و هوا چه کار؟ بیا تا آن‌چه در جستجویش هستی به تو معرفی کنم؛ به مسئولیت‏های من بنگر و صفحات مرا بر خوان!». او نیز نگاه می‏کند و می‏بیند که زمین همانند عارف مجذوب یعنی مولوی، با دو حرکت خویش دایره‏‏یی را که مدار حصول فصل‏ها و سال‏ها و روزهاست، در اطراف حشر اعظم رسم می‏کند و صد هزار نوع از جانداران را به همراه ارزاق و لوازم‌شان در خود جای داده، و چون سفینه‏‏یی ربّانی و باشکوه و مُسخر در دریای فضا در کمال نظام و موازنه می‌گرداند و حول خورشید سیاحت می‏کند. بعد به صفحات‌اش نگاه می‏کند و می‏بیند که صفحات هر باب با هزاران آیه، پروردگار زمین را معرفی می‏کند. چون وقت لازم برای مطالعه همه صفحات را ندارد، تنها به یکی از صفحات آن، که مربوط به زنده شدن و تدبیر امور جانداران در فصل بهار است، می‏پردازد. می‏بیند صورت افراد بی‏شمارِ صد هزار نوع، از ماده‏‏یی بسیط، به شکل بسیار منظمی می‏شکفد و بسیار مهربانانه رشد و نمو می‏یابد؛ و می‏بیند دانه‌ی برخی از آن‏ها به شکل کاملاً اعجاز انگیزی بال و پر گشوده و با به پرواز درآمدن تکثیر، و بسیار مدبرانه اداره می‏شوند، و به شکل مشفقانه‏‏یی تغذیه شده و غذای خود را می‏خورند؛ و آن‌گاه انواع بی‏شمار و مختلف رزق و روزی خوشمزه و لذیذ، کاملاً رحیمانه و رزاقانه از هیچ و از خاک خشک و از ریشه‏ها و دانه‏هایی شبیه به هم و به سختی استخوان و قطرات آب، پرورش می‌یابند. هر بهار چون واگنی، هزاران نوع خوردنی و لوازم را از خزانه غیب با نظم تمام تحویل می‏گیرد و در اختیار ذی‌حیات قرار می‏دهد؛ مخصوصاً کنسروهای شیر در بسته ارزاق مذکور که برای کودکان تأمین و ارسال می‏شود و سینه‏های مادران مهربان که منبع شیری شیرین و دلنشین می‏گردد، چنان آمیخته با شفقت و مرحمت و حکمت است که بالبداهه اثبات می‏کند جلوه‏‏یی از رحمت و احسان مشفقانه و مربیّانه‌ی خدایی رحمان و رحیم است. خلاصه این‌که صفحه حیات بخش بهار، با نشان دادن صدها هزار نمونه از حشر اعظم، آیه‌ی: فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (روم: 50) را به صورت مجسم و بسیار درخشانی تفسیر می‏کند. این آیه هم معانی صفحه مزبور را به شکل معجزه آسایی بیان می‏دارد. مسافر دریافت که همه صفحات زمین به نسبت قوّت و بزرگی‏شان، «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» می‏گویند. آری، به گواهی مختصر فقط وجهی از وجوه بیست‌گانه‌ی صفحه‏‏یی از صفحات بزرگ کره زمین، که بیش از بیست صفحه است، به معنای مشاهدات مسافر از وجوه صفحات دیگر و برای بیان آن‌ها، در مرتبه سوم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اْلاَرْضُ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ مَا عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّرْبِيَةِ وَ الْفَتَّاحِيَّةِ وَ تَوْزِيعِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ اْلاِعَاشَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الرَّحْمَانِيَّةِ وَ الرَّحِيمِيَّةِ الْعَامَّةِ الشَّامِلَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» مسافر اندیشمند هم‌چنان صفحات را مطالعه می‏کند و ایمانش که کلید سعادت، است قوی‏تر می‏شود، و معرفت او نیز که کلید ترقی و پیشرفت معنوی‏ست، فزونی می‏یابد، و حقیقت ایمان به الله که معدن و اساس همه کمالات است، درجه‏‏یی دیگر تقویت می‏یابد و لذات و ذوق‏های معنوی فراوانی نصیب‌اش می‏گرداند و به این ترتیب کنجکاوی او را به شدت تحریک می‏کند؛ لذا در همان حال که به درس‏های کامل و قطعی زمین و آسمان و هوا گوش فرا می‌داد، جمله‌ی هَل۟ مِن۟ مَزٖيدٍ (ق:30) را تکرار می‌کند و در عین حال ذکر مجذوبانه و پر جوش و خروش دریاها و رودخانه‏های بزرگ را می‏شنود و صدای حزین و گوش نواز آن‏ها را ادراک می‏کند که با زبان حال و قال می‏گویند: «به ما هم بنگر و ما را هم مطالعه کن». او نیز نگاه می‏کند و می‏بیند دریاها جاندارانه و مدام در حال تلاطم‌اند و با حالات ریزش و پراکندگی و چیرگی که در فطرت‌شان هست، زمین را در احاطه خود گرفته‏اند و همراه با کره زمین، بسیار با سرعت و در یک سال، دایره‏‏یی بیست و پنج هزار ساله را در می‌نوردند و با این حال نه متلاشی می‏شوند، نه می‏ریزند و نه به اراضی و خاک همسایه تجاوزی می‏کنند. معلوم می‏شود تحت فرمان ذاتی به غایت عظیم و قدرتمند محافظت می‏شوند، می‏گردند و در جای خود باقی می‏مانند. او آن‌گاه متوجه درون دریاها می‏شود و می‏بیند گذشته از گوهرهای بسیار زیبا و مزین و منظم، تولد و مرگ و اداره و تغذیه هزاران نوع حیوان در آن به شکل دقیقی جریان دارد؛ غذا و جیره‌شان را می‏بیند که از شن و ماسه‏‏یی ساده و آبی تلخ تولید می‏شود، و آن‌چنان عالی‏ست که بالبداهه موجب اثبات وجود قدیر ذوالجلال و رحیم ذوالجمالی می‏گردد که آن‏ها را اداره و غذایشان را تأمین می‏کند. مسافر سپس به رودها می‏نگرد و می‏بیند وظایف و منافع و ورودی و خروجی آن‏ها چنان حکیمانه و رحیمانه است که بالبداهه اثبات می‏کند همه رودها و چشمه‏ها و نهرها و رودخانه‏های بزرگ، از خزانه رحمت رحمان ذوالجلال و الاکرام سرچشمه می‏گیرند و جاری می‌شوند. میزان ذخیره و مصرف به حدی‏ست که حتی روایت شده است: «چهار نهر از بهشت سرچشمه می‏گیرد»، یعنی چون کاملاً فوق اسباب ظاهری هستند، از خزانه بهشتی معنوی و منبع فیضی غیبی و جاودان جاری می‏شوند. برای مثال، رود مبارک نیل که شن‌زار مصر را به بهشت تبدیل می‏کند، در جنوب از کوهی که جبل القمر خوانده می‏شود، همواره چون دریایی کوچک و همیشگی جریان می‏یابد. اگر مقدار آبی که از این نهر در شش ماه برداشت می‏شود در یک‌جا جمع و منجمد گردد، از کوه مذکور بزرگ‏تر خواهد شد؛ در حالی که انبار و قطعه زمینی که از کوه مذکور به این آب اختصاص داده شده، یک ششم آن هم نمی‏شود. مقدار آبی که وارد نیل می‏شود نیز با توجه به بارش اندک در آن منطقه‌ی گرم و تشنه بودن خاک، ناچیز است و بی‏شک قادر به تنظیم موازنه لازم نیست، لذا گفته می‏شود نیل مبارک به صورت فوق عادت زمین، از بهشتی غیبی سرچشمه می‏گیرد؛ این امر، روایت ذکر شده را بامعنا و حقیقتی زیبا ثابت می‏سازد. مسافر به این ترتیب یک هزارم حقایق دریاگونه‌ی رودخانه‏ها و دریاها را می‏بیند و شهادت‏شان را مشاهده می‏کند و پی می‏برد که آن‏ها با قدرتی به نسبت بزرگیِ همه دریاها، ذکر «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» بر زبان جاری کرده و به تعداد مخلوقات دریاها، بر این شهادت، گواه نشان می‏دهند. در مقام شهادت عام رودها و دریاهاست که در مرتبه چهارم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ جَمِيعِ الْبِحَارِ وَ اْلاَنْهَارِ بِجَمِيعِ مَا فِيهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّسْخِيرِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدِّخَارِ وَ اْلاِدَارَةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آن‌گاه کوه‏ها و صحراها مسافری را که در سیاحت فکری به سر می‏برد، به خود می‏خوانند و به او می‏گویند: «صفحات ما را هم بخوان» او نیز نگاه می‏کند و می‏بیند وظایف کلی و خدمات عام کوه‏ها آن قدر حکیمانه و عظیم است که عقول را دچار حیرت می‏کند. مثلاً می‏بیند کوه‏ها به امر الهی از دل زمین سر بر می‌آورند و دگرگونی و غضب و هیجان‏های زمین را که بر اثر انقلابات داخلی رخ می‏دهد، به بیرون هدایت می‏کنند و موجب آرامش آن می‏شوند؛ زمین با فوران کوه‏ها و منافذی که در آن‏ها هست، تنفس می‏کند و از تکان‏های زیان‌بار و زلزله‏های خانمان‌سوز نجات می‏یابد و راحتی و آرامش ساکنان خود را در چرخش خویش از بین نمی‏برد. همان‌طور که ستون‏ها در کشتی موجب حفاظت آن در مقابل تکان‏های شدید می‏شوند و تعادل آن را حفظ می‏کنند، کوه‏ها نیز برای کشتی زمین، ستون‏هایی پر از خزانه‏اند؛ این معنا در بسیاری از آیات قرآن معجز البیان هم‏چون آیات زیر آمده است: وَ ال۟جِبَالَ اَو۟تَادًا (نباء:7)، وَاَل۟قَي۟نَا فٖيهَا رَوَاسِىَ(حجر: 19)، وَال۟جِبَالَ اَر۟سٰيهَا (نازعات:32)، به همین ترتیب، هر نوع آب و منبع و معدن و مواد و داروی مورد نیاز ذی‌حیات، آن قدر حکیمانه و مدبّرانه و کریمانه و با احتیاط در درون کوه‏ها ذخیره و نگهداری می‏شود که توجه بدان، بالبداهه اثبات می‏کند که خدمتکاران و خزائن و انبار قدیری با قدرتی بی‏نهایت و حکیمی با حکمتی بی‏پایان می‏باشند. مسافر، وظایف و حکمت‏های فراوان کوه‏ها و صحراها را با همین دو مورد قیاس می‏کند و با عموم حکمت‏های صحراها و کوه‏ها، گواهی و ذکر توحیدی آن‏ها یعنی «‌لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» را مخصوصاً با توجه به ذخایر احتیاطی، به قوّت و ثبات کوه‏ها و وسعت و بزرگی صحراها می‏شنود و می‏بیند و «آمَنْتُ بِاللَّه» می‏گوید. برای بیان همین معناست که در مرتبه پنجم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ جَمِيعُ الْجِبَالِ وَ الصَّحَارَى بِجَمِيعِ مَا فِيهَا وَ عَلَيْهَا بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اْلاِدِّخَارِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ نَشْرِ الْبُذُورِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ التَّدْبِيرِ اْلاِحْتِيَاطِيَّةِ الرَّبَّانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْعَامَّةِ الْمُنْتَظَمَةِ الْمُكَمَّلَةِ بِالْمُشَاهَدَةِ» آن‌گاه مسافر در حالی که در کوه‏ها و صحراها اندیشمندانه سیر می‏کند، دریچه‌ی دنیای درختان و گیاهان به رویش گشوده می‏شود. او را به داخل می‏خوانند و می‏گویند: «داخل شو و و دنیای ما را هم بگرد و نوشته‏های ما را نیز بخوان». او نیز وارد می‏شود و می‌بیند که مجلس باشکوه و مزیّنِ تهلیل و توحید، و حلقه ذکر و شُکر تشکیل داده‌اند. مسافر از زبان حال همه نباتات و درختان در می‌یابد که در حال گفتن «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌» هستند. او سه حقیقت کلی و بزرگ را مشاهده می‏کند که بر گفتن «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌» از سوی تمام گیاهان و درختان ثمره‌دار، با زبان برگ‌های فصیح و موزون‌شان، و سخن شکوفه‏های با جزالت و تزیین شده‌شان، و کلمات میوه‏های بلیغ و منظم‏شان، شهادت می‏دهند: حقیقت اول: حقیقت و معنای امتنان و احسانی اختیاری و اِکرام و اِنعامی با هدف، به صورت کاملاً آشکار در هر یک از آن‏ها احساس می‏شود و در مجموعِ آن‏ها نیز هم‏چون نور درخشان خورشید به چشم می‏خورند. حقیقت دوم: تمییز و تفریقی حکیمانه و با هدف که به هیچ وجه تصادفی بودن‌اش امکان‌پذیر نیست، و حقیقت و معنای تصویر و تزیینی رحیمانه و اختیاری در انواع و افراد بی‏شمار مذکور که به روشنی روز دیده می‏شوند، نشان می‏دهند که نقوش و آثار پروردگاری حکیم می‏باشند. حقیقت سوم: صورت مخلوقات بی‏شمار مذکور که صدهزار نوع و در شکل و اندازه‏های گوناگون می‏باشند، بسیار دقیق، موزون و زیبا، از دانه‏های محدود و معدود و مشابه هم حاصل می‏گردد؛ از دانه‏هایی بسیط و بی‏جان و شبیه هم یا با تفاوتی اندک. فتح و گشودن صورت عموم افراد آن دویست هزار نوع به شکل منظم و در عین حال متفاوت، جداگانه، متعادل، جاندار، حکیمانه، بی‏خطا و اشتباه، حقیقتی ظاهرتر از خورشید است؛ و شاهدانی به عدد موجودات و میوه‏ها و برگ‏ها و گل‏های بهاری، حقیقت مذکور را اثبات می‏کنند. مسافر به این حقیقت پی می‏برد و «اَلحَمدُللّهِ عَلي نِعمَة الايمان» را بر زبان جاری می‏سازد. برای بیان همین حقایق و گواهی‏هاست که در مرتبه ششم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ اْلاَشْجَارِ وَ النَّبَاتَاتِ الْمُسَبِّحَاتِ النَّاطِقَاتِ بِكَلِمَاتِ اَوْرَاقِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ اَزْهَارِهَا الْمُزَيَّنَاتِ الْجَزِيلاَتِ وَ اَثْمَارِهَا الْمُنْتَظَمَاتِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اْلاِنْعَامِ وَ اْلاِكْرَامِ وَ اْلاِحْسَانِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ وَ التَّصْوِيرِ بِاِرَادَةٍ وَ حِكْمَةٍ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلاَلَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُزَيَّنَاتِ الْمُتَبَايِنَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْدُودَةِ مِنْ نُوَاتَاتٍ وَ حَبَّاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَعْدُودَةٍ » آن‏گاه مسافر کنجکاو دنیا که در حال سیر و سیاحت در عالم اندیشه است و در اثر ترقی ایمانی، ذوق و شوق‌اش فزونی می‏یابد، در حالی که از باغ بهار، دسته گل معرفت و ایمانی به اندازه بهار چیده و پیش می‏آید، با عالم طیور و حیوانات مواجه می‏گردد. دروازه این عالم نیز بر عقل حقیقت‌بین و اندیشه‌ی آشنا به معرفت او گشوده می‏شود. حیوانات با صدها هزار نوع صدای مختلف و با انواع و اقسام زبان‏ها، او را به درون خواندند و گفتند: «بفرمایید داخل!» او نیز وارد شد و دید: همه انواع و اقسام و طایفه پرندگان و حیوانات با هم و به زبان حال و قال «‌لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ‌» می‏گویند و با این بیان روی زمین را به ذکرخانه و مجلس باشکوه تهلیل تبدیل کرده‏اند؛ هر کدام‏شان در حکم قصیده‏‏یی ربّانی، کلمه‏‏یی سبحانی و حرفی بامعنا و رحمانی، صانع خویش را توصیف می‏کنند و حمد و ثنا می‏گویند. اعضا و جوارح و قوا و حواس آن پرندگان و حیوانات، گویا کلماتی آهنگین و منظوم، و سخنانی کامل و دقیق‏اند. مسافر آن‌گاه سه حقیقت بزرگ و کلی را مشاهده کرد که دلالت قطعی داشت بر این‌که آن‏ها آفریدگار و روزی دهنده خود را شکر و سپاس می‏گویند و بر وحدانیت‌اش گواهی می‏دهند: حقیقت اول: حقیقت احیا و اهدای روح، که به بیست جهت نشان دهنده‏ی جلوه‏ی اراده و علم و حکمت می‏باشد، و حقایقی چون ایجاد حکیمانه از هیچ، و خلق و انشای علیمانه و با‏ اختیار، و ابداع صانعانه که به هیچ وجه انتساب آن‌ها به تصادف سرسری و قدرت کور و طبیعت بی‌شعور ممکن نیست، برهان باهری‏ست که به تعداد ذی‌روحان، شواهدی بر وجوب وجود ذات حیّ قیّوم و صفات هفت‌گانه و وحدانیت‌اش دارند. حقیقت دوم: مخلوقات بی‏شمار به لحاظ صورت با هم متفاوت‌اند و از نظر شکل، مزیّن و به لحاظ مقدار و کمیّت، دارای میزان و از نظر ظاهر، دارای انتظام‌اند. از تفاوت‏ها و زیبایی‏ها و صورت‏های متعدد، این حقیقت بزرگ و محکم حاصل می‏گردد که: هیچ چیز جز خدایی که بر انجام هر چیزی قادر است و علم‌اش همه چیز را فرا گرفته است، نمی‏تواند صاحبِ فعلی فراگیر و حکیمانه و هزاران شکل خارق‏العاده باشد، و هیچ امکان و احتمالی جز این وجود ندارد. حقیقت سوم: فتح و گشایش منتظم و با موازنه و بدون خطای صورت‌های حیوانات بی‏شماری که به صدها هزار شکل‌اند و هر یک معجزه‌یی از حکمت، از تخم‏ها و تخمک‏های محدود و محصور و قطرات آب موسوم به نطفه که مثل هم یا دارای اندکی تفاوت و شبیه یک‌دیگرند، چنان حقیقت درخشانی‏ست که اَسناد و دلایلی به تعداد همه حیوانات بر آن گواهی می‏دهند. مسافر بر اساس این سه حقیقت، در می‌یابد که انواع مختلف حیوانات چنان «‌لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ‌» می‏گویند و گواهی می‏دهند که گویا زمین نیز هم‏چون انسانی کبیر به نسبت بزرگی خود «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ‌» می‏گوید و آن را به گوش اهل سماوات می‏رساند. برای افاده معنای همین حقایق است که در مرتبه هفتم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اَنْوَاعِ الْحَيْوَانَاتِ وَ الطُّيُورِ الْحَامِدَاتِ الشَّاهِدَاتِ بِكَلِمَاتِ حَوَاسِّهَا وَ قُوَاهَا وَ حِسِّيَّاتِهَا وَ لَطَائِفِهَا الْمَوْزُونَاتِ الْمُنْتَظَمَاتِ الْفَصِيحَاتِ وَ بِكَلِمَاتِ جِهَازَاتِهَا وَ جَوَارِحِهَا وَ اَعْضَائِهَا وَآلاَتِهَا الْمُكَمَّلَةِ الْبَلِيغَاتِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الاِيجَادِ وَ الصُّنْعِ وَ اْلاِبْدَاعِ بِاْلاِرَادَةِ وَ حَقِيقَةِ التَّمْيِيزِ وَ التَّزْيِينِ بِالْقَصْدِ وَ حَقِيقَةِ التَّقدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ بِالْحِكْمَةِ مَعَ قَطْعِيَّةِ دَلاَلَةِ حَقِيقَةِ فَتْحِ جَمِيعِ صُوَرِهَا الْمُنْتَظَمَةِ الْمُتَخَالِفَةِ الْمُتَنَوِّعَةِ الْغَيْرِ الْمَحْصُورَةِ مِنْ بَيْضَاتٍ وَ قَطَرَاتٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَشَابِهَةٍ مَحْصُورَةٍ مَحْدُودَةٍ» سپس مسافر اندیشمند برای این‌که در مراتب بی‏پایان معرفت الهی و لذت‏های معنوی و انوار بی‏انتهای آفرینش پیش‏تر برود، علاقمند می‏شود وارد عالم انسان‏ها و دنیای بشر گردد. ابتدا پیامبران او را به داخل دعوت می‏کنند و او نیز وارد می‏شود. او پیش از هر چیز منزل زمان گذاشته را مشاهده می‏کند و می‏بیند عموم انبیا (ع) که نورانی‏ترین و کامل‏ترینِ نوع بشر هستند، همه با هم ذکر «‌لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ‌» بر زبان دارند و با نیروی معجزات فراوان و درخشان و تأیید کننده‏شان، دم از توحید می‏زنند و برای این‌که انسان را از مرتبه حیوانیت به درجه ملائک درآورند، به آن‏ها درسی همراه با دعوت به ایمان الهی می‏دهند. او نیز در آن مدرسه نورانی زانو می‏زند و شروع به فرا گرفتن درس می‏کند و می‏بیند: در دست هر یک از این اساتید که نامدارترین و متعالی‏ترین افراد نوع بشر هستند، معجزاتی به نشانه تصدیق هست که خالق کائنات به آن‌ها عطا کرده، و براساس اِخبار هر یک از آن‏ها، امت و طایفه‏‏یی عظیم از انسان‏ها او را تأیید نموده و ایمان آورده‏اند. مسافر می‏اندیشد حقیقتی که بر اساس اجماع و اتفاق نظر صد هزار انسان‏ جدی و درست، تأیید و تصدیق می‏گردد حتماً می‏بایست بسیار محکم و قطعی باشد، و اگر گمراهان چنین حقیقتی را که مخبران صادق با معجزات فراوان آن را تأیید نموده‏اند، منکر شوند، تا چه حد بر خطا خواهند بود و تا چه اندازه مرتکب جنایت می‏شوند و مستحق چه عذاب بی‏پایانی خواهند بود. او این حقایق را در می‌یابد و می‏اندیشد که گروندگان به چنین حقیقتی تا چه حد محق‏اند، و این چنین یکی از مراتب بزرگ قداست ایمان، بر او نمایان می‏گردد. آری، انبیا علاوه بر معجزات فراوانی که از جانب حضرت حق نصیب‏شان شده و فعلاً در حکم تصدیق‌شان است، نیز بلایای آسمانی که بر معارضین‏شان وارد شده و نشان‌دهنده حقانیت آن‏هاست، هم‌چنین کمالات شخصی‌ای که بر حق بودن‏شان دلالت دارد و همین‌طور تعلیمات منطبق بر حقیقت آن‏ها، نیز قوت ایمان‏ و جدّیت و فداکاری‌شان که گواهی‏ست بر درست بودن راه‌شان، و صُحُف و کتاب‏های قدسی که در دست دارند و هم‌چنین پیروان و شاگردان‏شان که با پیروی از آن‏ها به کمالات و حقیقت و نور واصل شده‏اند، و بر درست بودن راه انبیا دلالت دارند، علاوه بر این‏ها، اجماع و اتفاق نظر این مخبران صادق در مسائل مبتنی بر اثبات، و هم‌چنین تساند و تطابق و توافق‌شان در اثبات، چنان حجت قدرتمندی‏ست که هیچ شبهه و تردیدی در آن نیست و در دنیا هیچ کس یارای مقابله با آن را ندارد. مسافر از مطالب مذکور و از این‌که تصدیق و تأیید عموم انبیا (ع) از ارکان ایمان به شمار می‏رود، دانست که تصدیق مزبور منبع قدرت بزرگی‌ست؛ لذا از دروس آنان فیض ایمانی فراوانی کسب کرد. در بیان درس همین مسافر است که در مرتبه هشتم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ اْلاَنْبِيَاءِ بِقُوَّةِ مُعْجِزَاتِهِمُ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ» مسافر طالب پس از آن‌که از نیروی ایمان، ذوق حقیقی والایی کسب نمود، از مجلس پیامبران (ع) خارج می‌شد که علما یعنی آنان که با دلایل متقن و قطعی و با علم الیقین در کار اثبات مدعیات پیامبران (ع) اند و آن دسته از محققان مجتهد و متبحر که اصفیا و صدیقین نامیده می‏شوند، او را به مدرسه خود فرا خواندند؛ او نیز وارد شد و دید: هزاران نابغه و صدها هزار محقق تیزبین و والا مرتبه با تحقیقات عمیق خود که ذره‏‏یی شبهه در آن‏ها نیست، در صدد اثبات مسائل ایمانی و در رأس آن‏ها، وجوب وجود و وحدت هستند. آری، با وجود اختلاف در استعدادها و مسالک آن‏ها، اتفاق نظرشان در اصول و ارکان ایمانی و استنادات برهانی، یقینی و قدرتمند، چنان حجتی‏ست که صرفاً با برخورداری از ذکاوت و درایت مجموع‏شان، و داشتن برهانی به قدر برهان همه آن‏ها، می‏توان به مصاف‏شان رفت؛ وگرنه منکران فقط با جهالت و انکار خویش و لجاجت بر مسائل منفی غیرقابل اثبات است که می‏توانند در برابرشان چشم بر هم بگذارند و خودی نشان بدهند (کسی که چشم خود را می‏بندد فقط برای خودش روز را شب می‏کند). مسافر ما در این مدرسه گسترده و باشکوه دریافت که نور ساطع شده از اساتید متبحر و محترم مذکور، نیمی از زمین را بیش از هزار سال نورانی کرده است. او از چنان نیروی معنوی برخوردار شد که اگر همه منکران جمع شوند، نخواهند توانست ذره‏‏یی تزلزل در او به وجود آورند. به سبب اشاره کوتاه به درسی که مسافر در مدرسه مورد بحث فرا گرفت، در نهمین مرتبه مقام نخست چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ جَمِيعِ اْلاَصْفِيَاءِ بِقُوَّةِ بَرَاهِينِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُتَّفِقَةِ» بعد، مسافر اندیشمند که به واسطه قوت و ظهور فزاینده ایمان و ترقی از مرتبه علم الیقین به عین الیقین، بسیار مشتاق شده است تا انوار و اذواق را مشاهده کند، در بازگشت از مدرسه، به تکیه و خانقاهی نورانی و پر فیض به وسعت صحرایی بزرگ برخورد می‏کند که از ترکیب زوایا و تکیه‏های کوچک تشکیل گردیده، و محل ارشاد و ذکر می‏باشد. (به ناگاه) متوجه هزاران و میلیون‌ها نفر از مرشدان قدسی می‏شود که در جاده‌ی کبرای محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برای رسیدن به حقیقت تلاش مي‌‏کنند، و در سایه‏ی معراج احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به حقیقت و عین الیقین رسیده‏اند. او را به درون درگاه دعوت می‏کنند، او نیز وارد می‏شود و می‏بیند: مرشدان اهل کشف و کرامت، در استناد به مکاشفه و شهود و کرامات خود همه بالاتفاق «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ‌» می‏گویند و وجوب وجود و وحدت ربانیه را به کائنات اعلام می‏دارند. مانند شناخت خورشید با هفت رنگ موجود در نورش؛ با هفتاد رنگ، بلکه به تعداد اسمای حسنی، رنگ‏های نورانی متعدد و طریقت‏های مختلفِ منطبق بر حقیقت، و مسلک‏ها و مشرب‏های گوناگونِ مطابق حق، از نور شمس ازلی تجّلی می‏یابند. داهیان مقدس و عارفان نورانی که در این طریقت‏ها و مشرب‏های مختلف فعالیت می‏کنند، بر حقیقتی واحد اتفاق کرده و با اجماع خود بر آن مهر تأیید زده‏اند. مسافر ما به عین الیقین مشاهده کرد که حقیقت مذکور تا چه حد ظاهر و باهر می‏باشد. او می‏بیند که اجماع انبیا (ع) و اتفاق نظر اصفیا و توافق اولیا، و مجموع این وحدت نظر سه‌گانه، ظاهرتر و درخشان‏تر از روشنی روز است که نشان‌دهنده خورشید می‏باشد. به عنوان اشاره‏‏یی مختصر به درسی که مسافر از خانقاه می‏گیرد، در مرتبه دهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ اْلاَوْلِيَاءِ بِكَشْفِيَّاتِهِمْ وَ كَرَامَاتِهِمُ الظَّاهِرَةِ الْمُحَقَّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ» آن‌گاه مسافر دنیا که می‏داند بزرگ‏ترین و مهم‏ترین کمال انسانی و حتی منبع و اساس تمام کمالات انسانی یعنی محبت الله، ریشه در معرفتُ الله و ایمان بالله دارد، با تمام نیرو و با بهره بردن از همه لطایف‌اش، خواهان ترقی در گستره ایمان و ظهور و بروز معرفت می‏گردد؛ لذا سر بر می‌دارد و به آسمان می‏نگرد و خطاب به عقل خویش می‏گوید: «حال که با ارزش‏ترین چیز در عالم، حیات است و موجودات این عالم مُسخر حیات‏اند، و مادام که با ارزش‏ترین ذی‌حیاتان، دارندگان روح‏اند و با ارزش‌ترین ذی روح نیز ذی شعوران‏اند، و مادام که به دلیل همین ارزشمندی، کره زمین برای تکثیر مداوم ذی‌حیاتان در هر قرن و هر سالی پر و خالی می‏شود، تردیدی نمی‏توان داشت که آسمان باشکوه و مزین نیز اهالی و ساکنان خاص خود را دارد که از ذی‌حیاتان و ذی‌روحان و ذی‌شعوران می‌باشند؛ و مانند تمثُّلِ حضرت جبرئیل(ع) در حضور پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و مشاهده‏اش توسط صحابه، حوادثی از صحبت و دیدار با فرشتگان اتفاق افتاده که به صورت تواتر از زمان‏های قدیم نقل و روایت می‏شود. ای کاش من هم می‏توانستم با اهل آسمان دیدار و گفتگو داشته باشم و بدانم که آن‏ها در چه فکری هستند، زیرا مهم‏ترین سخنان در‌باره خالق کائنات، از آنان است». مسافر در این فکر بود که به یک‌باره ندایی آسمانی شنید: «حال که علاقه‌مند به گفتگو و درس گرفتن از ما هستی، بدان! ما پیش از همه، به مسائل ایمانی نازل شده به واسطه ما بر پیامبران و در صدر همه آن‏ها حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و قرآن معجزُ البیان، ایمان آورده‏ایم. نیز تمام ارواح طیبه‏‏یی که از ما بوده‏اند و تَمَثُّل یافته و به چشم انسان‏ها دیده شده‏اند، همه بدون استثنا بر وجوب وجود آفریدگار کائنات و بر وحدت و صفات قدسی‏اش شهادت داده و مطابق و موافق یک‏دیگر خبر داده‏اند و این خبرهای بی‏شمار مطابق هم، چون خورشید درخشان راه را به تو نشان می‏دهند». مسافر گفته آن‏ها را دریافت و نور ایمانش درخشید و از زمین راه آسمان‏ها را پیش گرفت. در اشاره‏‏یی کوتاه به درسی که مسافر از ملائکه گرفت، در مرتبه یازدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْمَلئِكَةِ الْمُتَمَثِّلِينَ ِلاَنْظَارِ النَّاسِ وَ الْمُتَكَلِّمِينَ مَعَ خَوَاصِّ الْبَشَرِ بِاِخْبَارَاتِهِمُ الْمُتَطَابِقَةِ الْمُتَوَافِقَةِ» مسافر مشتاق و بسیار کنجکاو پس از آن‌که از طوایف خاص عالم شهادت، جسمانیت و مادیت، به زبان‌شان و لسان حال‏شان درس گرفت، و در حالی که آرزو داشت مطالعه‏‏یی در عالم غیب و برزخ داشته باشد و سیاحت و پژوهشی در عالم حقیقت کند، دروازه عقل‏های منوّر و مستقیم و قلب‏های نورانی و سلیم را دید که به رویش گشوده می‏شود؛ عقل‌ها و قلب‌هایی که همه انسان‏ها از آن برخوردارند و هسته مرکزی وجود انسان به عنوان میوه و ثمره عالم است، و به رغم کوچکی، امکان انبساط به میزان کائنات را دارند. مسافر دید که آن‌ها در میانه عالم غیب و شهادت، برزخ انسانی‏اند، و تماس و رابطه دو عالم با هم، نسبت به انسان، در همان نقاط صورت می‏گیرد. این بود که خطاب به عقل و قلب خویش گفت: «بیایید! راه مشترک‌تان که از این مسیر به سوی حقیقت می‏رود، کوتاه‏تر است؛ نه مانند درسی که از زبان‏هایِ راه‏های دیگر فرا گرفتیم، بلکه باید اتّصاف ایمانی‏ عقول و قلوب مذکور و کیفیت و رنگ‏هایشان را مورد مطالعه قرار داده و استفاده کنیم». شروع به مطالعه کرد و دید: همه‌ی عقول نورانی و مستقیم در عین برخورداری از استعدادهای به غایت مختلف و مذاهبی مخالف و دور از هم، در ایمان و توحید، اعتقادی راسخ و توصیف‏هایی موافق با هم دارند، و در یقین نیز از ثباتی کامل بهره‌مند می‏باشند؛ بنایشان بر حقیقتی ثابت و لایتغیر است و ریشه در حقیقتی متین دارند که قابل انقطاع نیست. پس اندیشید: اجماع عقول و قلوب در ایمان و وجوب و توحید، چون سلسله‏‏یی نورانی و محکم‏اند و هیچ گاه در هم نمی‏ریزند و هم‏چون پنجره‏‏یی رو به سوی نور هستند که به سمت حقیقت گشوده می‏شوند. مسافر هم‌چنین دید که همه آن قلب‏های سلیم و نورانی که مسلک‏هایشان دور از هم و مشرب‏هایشان با هم متفاوت بود، در ارکان ایمانی دارای کشفیات و مشاهداتی منطبق بر هم، اطمینان بخش، و جذب کننده می‏باشند و در توحید هیچ‌گونه اختلافی با یک‌دیگر ندارند. دانست این قلب‏های نورانی واصل و متمثّل، که هر یک عرش کوچکی برای معرفت ربّانی و آیینه‏‏یی جامع و صمدانی در برابر حقیقت‏اند، در حکم پنجره‏هایی هستند که به سوی شمس حقیقت باز می‏شوند؛ احساس کرد همه آن‏ها با هم، آیینه بسیار بزرگی هستند که هم‏چون دریا، آیینه‌داری خورشید را بر عهده دارند. اجماع و اتفاق آن‏ها در وجوب وجود و وحدت، رهبر و راهنمایی کامل، و مرشدی اکبر است که هیچ‌گاه خطا نمی‏کند و موجب خطای دیگران نیز نمی‏شود؛ زیرا به هیچ وجه احتمال و امکان ندارد، و‏هم و فکری عاری از حقیقت، و نیز صفتی بی‏اصل و اساس، همه چشم‏های تیزبینِ تا این حد کنجکاو و راسخ را به یک‌باره فریب دهد و موجب خطای آن‏ها گردد. مسافر دانست حتی سوفسطائیان احمقی که وجود کائنات را انکار می‏کنند هم راضی به داشتن عقلی پوسیده و مریض که چنین احتمالی را بدهد، نیستند و آن را رد می‏کنند. همراه با عقل و قلب خود، «آمَنْتُ بِاللَّه» گفت. این است که به عنوان اشاره‏‏یی مختصر به معرفت ایمانی و استفاده مسافر از عقول مستقیم و قلوب نورانی، در مرتبه دوازدهم و سیزدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ الْعُقُولِ الْمُسْتَقِيمَةِ الْمُنَوَّرَةِ بِاِعْتِقَادَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ وَ بِقَنَاعَاتِهَا وَ يَقِينَاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ مَعَ تَخَالُفِ اْلاِسْتِعْدَادَاتِ وَ الْمَذَاهِبِ وَ كَذَا دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الْقُلُوبِ السَّلِيمَةِ النُّورَانِيَّةِ بِكَشْفِيَّاتِهَا الْمُتَطَابِقَةِ وَ بِمُشَاهَدَاتِهَا الْمُتَوَافِقَةِ مَعَ تَبَايُنِ الْمَسَالِكِ وَ الْمَشَارِبِ‌» سپس مسافری که از نزدیک به عالم غیب می‏نگریست و مشغول سیاحت در عقل و قلب بود، برای این‌که بداند سخن عالم غیب چیست، با کنجکاوی شروع به گشودن دریچه آن کرد. به این می‏اندیشید: ذاتی که در عالم جسمانیِ شهادت، با این تعداد از مخلوقات زیبا و پر از صنعت‏اش می‏خواهد خود را بشناساند، و با این همه نعمت‏های دلنشین و دلپذیرش می‏خواهد او را دوست بدارند، و با این همه آثار بی‏شمار ماهرانه و اعجازآمیز می‏خواهد کمالات پنهان خود را آشکار کند، ذاتی که این مطالب را بیش از قول و تکلّم با عمل و کاملاً ظاهر می‏خواهد و به زبان حال بیان می‏دارد، قطعاً و بی‏تردید در پس پرده غیب قرار دارد. البته و به هر حال، او که عملاً و حالاً سخن می‏گوید، قولاً و با تکلّم نیز مطالب را بیان می‏دارد و خود را می‏شناساند و موجب می‏شود او را دوست بدارند. پس مسافر گفت باید از طرف عالم غیب او را از تجلیّات‌اش بشناسیم، در این حال قلب‌اش وارد شد و با دیده عقل مشاهده کرد: حقیقت وحی با بروزی بسیار قدرتمند، همواره در هر سوی عالم غیب حکمرانی می‏کند. شهادتی محکم‏تر از شهادت کائنات و مخلوقات بر وجود و توحید، از طرف علامُ الغیوب به وسیله‌ی حقیقت وحی و الهام، اعلان می‏گردد. خود و وجود و وحدت خود را فقط به شهادت مخلوقات‌اش محصور نمی‏کند. خود با زبانی شایسته کلام ازلی سخن می‏گوید. کلام او نیز که در هر جا با علم و قدرت خویش حاضر و ناظر است، لایتناهی‏ست و همان‌طور که معنای کلام‌اش او را می‏شناساند، تکلُّم‌اش نیز او را با صفات‌اش معرفی می‏کند. آری، مسافر با ملاحظه اتفاق صد هزار پیامبر (ع) در نقطه مظهریت وحی الهی و خبرهایی که آورده‏اند و تواتری که در این‌باره وجود دارد، نیز با دلایل و معجزات کتاب مقدس‌های و صحف آسمانی که رهبر و مقتدای اکثریت نوع بشر بوده و ثمره وحی، و وحی مشهودند، دانست که تحقق و ثبوت حقیقت وحی بدیهی‏ست؛ آن‌گاه فهمید که حقیقت وحی پنج حقیقت قدسی را به شرح زیر افاده و افاضه می‏کند: اول: «التَّنَزُّلاتُ الالهِيَّةُ اِلي عُقُولِ البَشَرِ» یعنی با توجه به عقل و فهم بشر سخن گفتن، نوعی تنزّل الهی‌ست. آری، مداخله پروردگار با کلامش در گفتگوی ذی‌روحانی که آن‏ها را به نطق وا داشته و سخنان‏شان را می‏داند، از مقتضیات ربوبیت است. دوم: کسی که کائنات را با تمام هزینه‏های بی‏حد و حصر، و از سر تا پا به شکل اعجاز‌آمیزی آفرید تا خود را بشناساند، و با هزاران زبان کمالات خویش را عیان می‏کند تا او را دوست بدارند، بی‏تردید با سخنان خود نیز در پی معرفی خود برخواهد آمد. سوم: انسان حقیقی منتخب موجودات و نیازمندترین و نازنین‏ترین و مشتاق‏ترین آن‏هاست. خداوند همان‌طور که عملاً در برابر مناجات و شکر و سپاس انسان عکس العمل نشان می‏دهد، با کلام خویش نیز پاسخ می‏دهد و این‏ شأن خالقیت اوست. چهارم: صفت مکالمه که یکی از ملزومات ضروری علم و حیات و از تظاهرات درخشان آن می‏باشد، بی‏شک در ذاتی که حامل حیاتی سرمدی و علمی فراگیر است، به صورت سرمدی و فراگیر خواهد بود. پنجم: ذاتی که نگرانی آینده و محبت و پرستش را در کنار فقر و احتیاج و عجز و اشتیاق به مخلوقات عاجز و فقیر خود عطا نموده است، مخلوقاتی که دوست داشتنی‏ترین، با محبت‏ترین و نگران‌ترین و در نقطه استناد از همه نیازمندتر، و مشتاقِ یافتن صاحب و مالک خویش‌اند؛ چنین ذاتی بی‏شک برای شناساندن وجود خود به آن‏ها، از تکلم نیز بهره می‏برد و این از مقتضیات الوهیت است. مسافر دانست وحی سماوی و عام، که در برگیرنده حقایقی چون تنزُّل الهی، تعرُّف ربانی، پاسخ‏های رحمانی، گفتگوهای سبحانی و تفهیم‏های صمدانی‏ست، بالاجماع بر وجود و وحدت واجب الوجود دلالت دارد، و این دلالت چنان حجتی‏ست که از دلالت پرتوهای نورانی خورشید در یک نیمروز بر وجود خورشید، محکم‏تر است. مسافر آن‌گاه متوجه الهامات شد و دید: الهام‏های صادق گرچه از وجهی به وحی می‏مانند و نوعی مکالمه ربّانی به شمار می‏روند، اما با وحی دو تفاوت دارند: اول: وحی که متعالی‏تر از الهام است، اغلب به واسطه فرشتگان است، ولی الهام غالباً بدون واسطه صورت می‏گیرد. برای مثال، پادشاهان دو نوع سخن و فرمان دارند، یک نوع وقتی‏ست که پادشاه از حیث حاکمیت عمومی و شکوه سلطنت، نماینده خود را به سوی والی منطقه‏‏یی گسیل می‏دارد؛ آن نماینده‌ی او برای نشان دادن عظمت حاکمیت و اهمیّت فرمان پادشاه، گاه به همراه واسطه، اجتماعی برپا می‏کند و آن‌گاه فرمان به اطلاع عموم رسانده می‏شود. نوع دوّم، نه با عنوان عمومی سلطان و پادشاه، بلکه صحبتی خصوصی که با تلفن شخصی‏اش با یکی از خدمتکاران و یا رعایایش که با او مناسبت خاص و معامله‏یی جزئی دارد انجام می‏دهد. همان‏گونه که سلطان ازل، گاه با عنوان پروردگار تمام عالم‌ها و آفریننده کائنات، از طریق وحی و الهامات فراگیر که وظیفه‌ی وحی را انجام می‏دهند، مکالماتی دارد، از آن حیث هم که پروردگار و خالق هر فرد و هر ذی‌حیاتی‏ست، به صورتی خاص و البته از پشت پرده و با توجه به قابلیت افراد، با آن‏ها مکالمه می‏کند. تفاوت دوم: وحی سایه‏‏یی ندارد، زلال و صافی‏ست، و خاص خواص است؛ اما الهام سایه‌دار است، با رنگ‏ها در می‌آمیزد، و عام است. الهام انواع فراوانی چون الهام به ملائک، الهام به انسان‏ها و الهام به حیوان‏ها دارد؛ بنابراین، الهام با انواع خود، زمینه‏‏یی برای تکثیر کلمات ربّانی‏ست؛ کلماتی که به اندازه‌ی قطرات دریاهاست. مسافر در این‌جا دانست که با تفسیر وجهی از آیه زیر مواجه است: لَو۟ كَانَ ال۟بَح۟رُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى لَنَفِدَ ال۟بَح۟رُ قَب۟لَ اَن۟ تَن۟فَدَ كَلِمَاتُ رَبّٖى (کهف: 109) آن‌گاه متوجه ماهیت و حکمت و شهادت الهام شد و دید: ماهیت و حکمت و نتیجه الهام از چهار نور زیر ترکیب می‏یابد: اول: آن‌چه «تَودُّدِ الهی» نامیده می‏شود، یعنی آن‌که خداوند همان‌طور که عملاً و فعلاً کاری می‏کند که مخلوقاتش دوستش بدارند، در قول و صحبت و حضور نیز باعث می‏شود دوست‌اش بدارند، و این مقتضای رحمانیت و ودود بودن است. دوم: اجابت قولی از پشت پرده نیز هم‏چون پاسخ فعلی به دعای بندگانش، از شئونات رحیمیت است. سوم: همان‌طور که در برابر تضرع و ناله و طلب کمک آن دسته از آفریدگانش که دچار بلایا و گرفتاری شده‏اند، بالفعل یاری می‏کند، با نوعی کلام چون الهام که نوعی از سخن گفتن‏های اوست، نیز به بندگانش مدد می‏رساند و این از لوازم ربوبیت است. چهارم: خداوند کاری می‏کند تا آفریدگان ذی‌شعورش که عاجز و ضعیف و فقیر و نیازمند و بسیار مشتاق‌اند، مالک و حامی و مدبّر و حافظ خود را بیابند، و حمایت و حضور و وجود او را بالفعل احساس کنند. به همین ترتیب از پشت پرده‌ی نوعی مکالمه ربّانی که الهامات صادقه نامیده می‏شود، و به وجهی خاص که متوجه مخلوق مخصوصی‏ست، و با در نظر داشتن ظرفیت او، از راه قلب و به شکل قولی نیز کاری می‏کند تا وجود و حضورش را احساس کنند؛ و این مقتضای واجب و ضروری شفقت الوهیت و رحمت ربوبیت‏ است. مسافر این‏ها را دریافت و آن‌گاه متوجه گواهی الهام شد و دید: همان‌طور که مثلاً خورشید اگر شعور و حیات می‏داشت، و اگر هفت رنگ‌اش هفت صفت او می‏شد، قطعاً با شعاع‏ها و تجلیات نوری خود از نوعی قدرت تکلم برخوردار می‏شد، و انعکاس و تصویر خورشید در اشیای شفاف مانند آیینه یا هر چیز براق دیگر یا تکه‏های شیشه، قطره یا حباب و حتی در ذرات شفاف، طبیعتاً نوعی گفتگو و استجابت حاجات آن‏ها بنا بر قابلیت هر کدام‌شان می‏بود، و گواهی همه آن‏ها بر وجود خورشید به عیان مشاهده می‌گشت و مشخص می‌شد ‌که هیچ کاری مانع کار دیگر خورشید نمی‏گردد، سخن واحد می‏گوید و کلامی از او مزاحم سخن دیگرش نمی‏شود . . . درست به همین ترتیب، بالبداهه دانسته می‏شود که مکالمه شمس سرمدی، سلطانِ ذوالجلال ازل و ابد، و خالق ذوالجمال و ذی‏شأنِ همه موجودات، مانند علم و قدرت او کلی و محیط است و نسبت به قابلیت اشیا تجلی می‏یابد؛ به نحوی که هیچ درخواستی او را از درخواست دیگر باز نمی‌دارد، هیچ کاری مانع انجام کار دیگر توسط او نمی‏شود، و هیچ خطابی او را از خطاب دیگر باز نمی‌دارد و آن‏ها را در هم نمی‏آمیزد. تمام آن جلوه‏ها و سخن گفتن‏ها و الهام‏ها، یک به یک و با هم و به اتفاق بر احدیت و وحدت و وجوب وجود و حضور آن شمس ازلی دلالت می‏کنند و گواهی می‏دهند. مسافر این حقایق را با علمُ الیقینی قریب به عینُ الیقین دانست. به عنوان اشاره‏‏یی مختصر به معرفتی که مسافر کنجکاو از عالم غیب دریافت کرد، در چهاردهمین و پانزدهمین مراتب مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِجْمَاعُ جَمِيعِ الْوَحْيَاتِ الْحَقَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّنَزُّلاَتِ اْلاِلهِيَّةِ وَ لِلْمُكَالَمَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ وَ لِلتَّعَرُّفَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ وَ لِلْمُقَابَلاَتِ الرَّحْمَانِيَّةِ عِنْدَ مُنَاجَاةِ عِبَادِهِ وَلْلاِشْعَارَاتِ الصَّمَدَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَخْلُوقَاتِهِ وَ كَذَا دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اِتِّفَاقُ الالْهَامَاتِ الصَّادِقَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلتَّوَدُّدَاتِ الالهِيَّةِ وَ للْاِجَابَاتِ الرَّحْمَانِيَّةِ لِدَعَوَاتِ مَخْلُوقَاتِهِ وَ لِلاِمْدَادَاتِ الرَّبَّانِيَّةِ لاِسْتِغَاثَاتِ عِبَادِهِ وَ لِلاِحْسَاسَاتِ السُّبْحَانِيَّةِ لِوُجُودِهِ لِمَصْنُوعَاتِهِ» آن مسافر جهان، سپس خطاب به عقل خویش گفت: حال که به واسطه موجودات این عالم در پی مالک و خالق خویش‌ام، بی‏شک باید پیش از هر چیز با هم به سراغ مشهورترین این موجودات، و حتی به اعتراف دشمنانش کامل‏ترین آن‏ها، و بزرگ‏ترین فرمانده، نامدارترین حاکم، سخنورترین و عاقل‏ترین موجود عالم که چهارده قرن با قرآن و فضایل خویش زمین و زمان را نورانی کرده است، یعنی محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برویم، او را زیارت کنیم و آن‌چه را در جستجویش هستیم از او بپرسیم؛ باید به صدر اسلام برویم. لذا همراه عقل خود وارد سال‏های اولیه ظهور اسلام گردید؛ دوران مذکور را دید که حقیقتاً به واسطه حضور آن حضرت، دوران سعادتمندی بشر بوده است، زیرا بدوی‏ترین و اُمّی‏ترین قوم را به واسطه نوری که آورده بود در زمانی کوتاه، استاد و حاکم جهان کرد. خطاب به عقل خویش گفت: ما پیش از هر چیز باید تا حدودی ارزش این شخصیت فوق‏العاده عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و حقانیت سخنانش و درستی خبرهایی را که آورده است، بدانیم، سپس درباره آفریدگارمان از او سؤال کنیم. از دلایل قطعی بی‏شماری که مسافر به دست آورد ما در این جا فقط اشاره کوتاهی به نُه دلیل زیر خواهیم داشت: دلیل اول: در این شخص عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام حتی به اعتراف دشمنانش، همه خوی و خصلت‏های پسندیده جمع است، و بر اساس صراحتی که در آیات: وَ ان۟شَقَّ ال۟قَمَرُ ۝ وَمَا رَمَي۟تَ اِذ۟ رَمَي۟تَ وَلٰكِنَّ اللّٰهَ رَمٰى وجود دارد و به نص قطعی و گاه به تواتر، صدها معجزه به دست او ظهور می‏یابد. برای نمونه، با اشاره‌ی انگشت او، ماه دو نیم می‏شود؛ با مشتی خاک که به سوی لشکر خصم پرتاب می‏کند، چشمان‏ همه‌ی آن‌ها پر از خاک شده و مجبور به فرار می‏شوند؛ و برای سپاهیان تشنه لبش، آبی چون چشمه‌ی کوثر از میان پنج انگشتش جاری می‏سازد تا به اندازه کافی از آن بنوشند. بالغ بر سیصد مورد از این معجزات را در مکتوب نوزدهم در رساله‏‏یی خارق‏العاده و با کرامت تحت عنوان معجزات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با دلایل متقن و یقینی بیان کرده‏ایم، لذا مسافر با ارجاع بدان‌جا گفت: «شخصیتی با چنین اخلاق و کمالات حسنه و با این همه معجزه آشکار، قطعاً راست گفتار است و امکان ندارد مرتکب خطا و دروغ و حیله که کار بی‌اخلاقان است، شود». دلیل دوم: فرمان صاحب کائنات است که در دست اوست؛ فرمانی که در هر عصر بیش از سیصد میلیون نفر آن را می‏پذیرند و تصدیق می‏کنند؛ فرمانی که قرآن عظیم الشأن است و به هفت وجه، کتابی خارق‏العاده می‏باشد. ما در بیست و پنجمین گفتار، تحت عنوان معجزات قرآنی، با دلایل قوی اثبات کرده‏ایم که قرآن به چهل دلیل معجزه و کلام خالق کائنات است. وجیزه مذکور، رساله مشهوری‌ست که خورشیدی از رساله نور است و چون موضوع در آن‌جا به تفصیل بیان گردیده، مسافر با ارجاع بدان‌جا گفت: آن ذات عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که مُبلّغ و ترجمان چنین فرمان حقی‏ست، نمی‏تواند با دروغ، نسبت به فرمان مرتکب جنایت شود و به صاحب فرمان خیانت کند، و این غیرممکن است. دلیل سوم: ایشان عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با چنان شریعت و اسلام و عبودیت و دعا و دعوت و ایمانی به میدان آمده است که نظیری ندارد و نمی‏تواند داشته باشد. کامل‏تر از آن‌چه او آورده است نه وجود داشته و نه وجود خواهد داشت، زیرا شریعتی که در شخصیت آن ذات اُمّی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام ظهور یافته و در طول چهارده قرن، یک پنجم نوع بشر را به طرز عادلانه و بر اساس حقیقت، با دقت با قوانین بی‏شمار خود اداره نموده است، نمی‏تواند مشابه و نظیری داشته باشد. هم‌چنین اسلامِ حاصل از احوال و اقوال و افعال شخصیِ آن ذات اُمّی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، از آن نظر که در هر عصر رهبر و مرجع سیصد میلیون انسان و معلم و مرشدِ عقول‏شان و روشنایی بخش و صفادهنده قلوب‏شان و مربی و پاک کننده نفوس‏شان و مدار پیشرفت و معدن رشد ارواح‌شان بوده، نمی‏تواند مثل و مانندی داشته باشد، و نداشته است. به همین ترتیب، شخصی که در تمام عبادات موجود در دین‌اش بهترین است و خود او بیش از دیگران دارای تقواست و از خدا می‏ترسد و همواره در مجاهده و دغدغه‏های دائمی،‏ ظریف‏ترین اسرار عبادت را به دقت رعایت می‏کند و مقلّد کسی نیست، و در یک کلام، مبتدیانه ولی به کامل‏ترین شکل، ابتدا و انتها را در هم می‏آمیزد و به انجام می‏رساند، پس چنین کسی نظیری نخواهد داشت و نداشته است. او که در جوشن کبیر به عنوان دعایی از هزاران دعا و مناجات، و با چنان معرفت ربانی، در چنان درجه والایی پروردگارش را توصیف می‏کند که از آن زمان تاکنون هیچ یک از اهل معرفت و ولایت با عقاید و افکارشان به آن مرتبه از معرفت و توصیف نرسیده‏اند، نشان می‏دهد که او در دعا نیز بی‏نظیر است. اگر کسی ابتدای رساله مناجات را جایی که یک قسمت از نود و نُه قسمت دعای جوشن کبیر توضیح داده شده است ببیند و در معنای فقط یک بند آن دقت کند قطعاً اعتراف خواهد کرد که این دعا نیز مثل و مانندی ندارد. او در تبلیغ رسالت و دعوت خلق به سوی حق، چنان متانت و ثبات و جسارتی نشان داده است که صاحبان دولت‏ها و دین‏های بزرگ و حتی قوم و قبیله و عموی خود او نیز به دشمنی شدید با وی پرداختند؛ با این حال ذره‏‏یی به راه خود شک نکرد و ترسی به دل راه نداد و یکه و تنها با دنیا رو به رو شد، و پیروزی نیز به دست آورد و اسلام را در رأس عالم قرار داد. این‏ها نشان می‏دهد که در تبلیغ و دعوت نیز هیچ کس مانند او نبوده و نخواهد بود. در ایمان نیز از چنان نیرو و یقین خارق‏العاده و ظهوری اعجازآمیز و اعتقادی متعالی و روشنایی بخش جهان برخوردار است که با وجود آن‌که حاکمان آن زمان با تمام افکار و عقایدشان، حکیمان با تمام حکمت‏شان و همه رؤسای روحانی با تمام علوم‏شان، معارض و مخالف و منکر او بودند، هیچ شبهه و تردید و ضعف و وسوسه‏‏یی متوجه یقین و اعتقاد و اعتماد و اطمینان او نگردید، و اصحاب و اهل ولایت که تحت تعلیمات او در معنویات و مراتب ایمان رشد و ترقی می‏کردند همواره از درجات ایمان او فیض می‏بردند و او را در بلندترین قله ایمان می‏یافتند. این امر نشان می‏دهد که ایمان او هم بی‏نظیر است. مسافر دانست صاحب چنین شریعت بی‏نظیر، اسلام بی‏مانند، عبودیت خارق‏العاده، دعای فوق‏العاده، دعوت جهان پسندانه و ایمان اعجازآمیزی هیچ گاه دروغ نمی‏گوید و کسی را فریب نمی‏دهد، در نتیجه عقل او نیز این حقیقت را تصدیق نمود. دلیل چهارم: همان‌طور که اجماع انبیا (ع) دلیل محکمی بر وجود و وحدانیت الهی‌ست، هم‌چنین بر درستی و رسالت آن شخص عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز شهادتی محکم است؛ زیرا تاریخ نشان می‏دهد همه صفات قدسی و وظایف و معجزاتی که مدار نبوت و صدق انبیاء (ع) می‏باشند، به شکل کامل‏تر در شخصیت پیامبر اسلام وجود دارند. آن‏ها در تورات و انجیل و زبور و صُحُف خویش به زبان قال، آمدن پیامبر اسلام را خبر و ظهور او را به انسان‏ها بشارت داده‏اند. بیش از بیست مورد از اشارات بشارت‌دهنده کتاب‏های مقدس و آشکارترین آن‏ها، در مکتوب نوزدهم به خوبی بیان و اثبات گردیده است. مسافر دانست آن‏ها به همین ترتیب با زبان حال هم، یعنی با نبوت و معجزات‏شان، نبی اسلام را که در مسلک و وظیفه پیامبری، کامل‏ترین و پیشروترین است، تصدیق و مکتب آسمانی‏اش را تأیید می‏کنند. و همان‌طور که با لسان قال و اجماع، بر وحدانیت دلالت دارند با زبان حال و متفق القول نیز بر صداقت پیامبر اسلام گواهی می‏دهند. دلیل پنجم: هزاران تن از اولیا که با پیروی از دستورات و تعالیم پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به حق و حقیقت و کمالات رسیده و از کرامات و مکاشفات و مشاهدات برخوردار شده‏اند، همواره بر توحید شهادت داده‏اند. به همین ترتیب، همگی آن‏ها با اتفاق نظر بر صداقت و رسالت استادشان صحه گذاشته‏اند؛ آن‏ها قسمی از اخبار او از عالم غیب را به واسطه نور ولایت مشاهده کرده و عموم خبرها را با نور ایمان ادراک نموده و با علم الیقین یا عین الیقین یا حق الیقین بدان اعتقاد یافته‏اند. مسافر در این‌جا متوجه درجه حقانیت و صداقت استاد اولیا شد که چون خورشید رخ می‏نماید. دلیل ششم: پیامبر به رغم اُمّی بودن، حقایق قدسیه‏‏یی آورد و علوم عالیه‏‏یی بنیان نهاد و معرفت الهیه‌یی را کشف نمود و به دیگران آموخت که با آن تعلیم، میلیون‏ها تن از اصفیای مدقِّق و محققین صادق و حکیمان نابغه‌ی مؤمن که در مراتب علمی به مقامات والایی رسیده‏اند، توحید را که اساسی‏ترین سخن پیامبر بود، به اتفاق و با براهین محکم اثبات و تصدیق کرده‏اند؛ نیز بر حقانیت این استاد اعظم و معلم بزرگ و انطباق سخنانش با حقیقت، بالاتفاق شهادت داده‏اند؛ و شهادت‏شان به روشنی روز، دلیلی بر رسالت و صدق اوست. برای مثال، رساله نور با صد قسمت‌اش فقط یک برهان بر صداقت و راستی پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام است. دلیل هفتم: طایفه عظیمی که آل و اصحاب پیامبر نامیده می‏شوند و پس از انبیا در فراست و درایت و کمالات، در میان خلق مشهورترین، محترم‏ترین، نامدارترین، دیندارترین و صاحب نظرترین افراد به‌ شمار می‏روند، با کمال کنجکاوی و نهایت دقت و جدیت، در پی درک و فهم همه حالات و افکار و اوضاع آشکار و پنهان پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بر آمده و نتیجه گرفته‏اند که او در عالم هستی راستگوترین و متعالی‏ترین فردی‏ست که حق می‏گوید و بر اساس حقیقت عمل می‏کند؛ آن‏ها بالاجماع و بالاتفاق این امر را تصدیق کرده و با قدرت بدان ایمان آورده‏اند. مسافر دریافت گواهی آنان هم‏چون روز است که بر روشنایی خورشید دلالت دارد. دلیل هشتم: همان‌طور که هر کاخ، کتاب، نمایشگاه و تماشاگهی بر ایجاد کننده و مدیر و مدبّرش دلالت دارد، عالم هستی نیز به واسطه تصویر و تقدیر و تدبیرهایی که در آن اعمال می‏شود، مانند همان کاخ و کتاب و نمایشگاه و تماشاگه بر صانع و کاتب و نقاش‌اش که دارای قدرت تصرف می‏باشد، دلالت می‏کند؛ به همین ترتیب به منادی‌ای متعالی، کشافی درستکار، استادی محقق و معلمی صادق نیاز است که در هر حال وجود داشته باشد تا مقاصد الهی آفرینش عالم هستی را بداند، و حکمت‏های ربّانی در تحولات کائنات را تعلیم دهد، و نتایج موجود در حرکات مسئولانه‌ی آن را به دیگران بیاموزد، و ارزش ماهیت و کمال موجوداتش را بیان کند، و معانی آن کتاب کبیر را به آگاهی مردم برساند. لذا مسافر یک بار دیگر به حقانیت پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که چنین وظایفی را از هر کس دیگری بهتر انجام می‌دهد، پی برد و دانست که او عالی‏ترین مأمور صادق آفریننده‌ی کائنات است. دلیل نهم: خداوند با مخلوقات خود که در اوج حکمت و صنعت آفریده شده‏اند، می‏خواهد کمال هنر و صنعت‌کاری خویش را بنمایاند و با بی‏نهایت آفریده‏ی زیبا و جمیل‌اش خود را بشناساند تا او را دوست بدارند، و به سبب نعمت‏های فراوان و با ارزش و لذیذ، شکر و سپاس او را به‌جا آورند. او با تربیت عمومی مشفقانه و حمایت‌گرانه‌ی آن‏ها و با اِطعام و ضیافت‏های ربّانی که حتی ظریف‏ترین اشتها و انواع ذوق‏ها نیز در آن لحاظ می‏گردد، علاقه‌مند است خلق در قبال ربوبیت‌اش، عبادتی خالصانه توأم با سپاسگزاری داشته باشند. خداوند با تصرفات عظیم و باشکوهی مانند تبدیل فصل‏ها و ایجاد شب و روز و اختلاف آن‏ها، و اعمال خلاقانه، حکیمانه و شگفت انگیز، الوهیت خود را ظاهر می‏گرداند و خواهان ایمان و تسلیم و انقیاد و اطاعت بندگان در برابر آن است. او همواره از خوبی و خوبان حمایت می‏کند و بدی و بدان را ازاله کرده و ظالمان و دروغگویان را با سیلی‏های سماوی از بین می‏برد. بنابراین باید گفت بی‏تردید در پس پرده کسی هست که می‏خواهد حقانیت و عدالت خود را بروز دهد. البته و در هر حال در کنار آن ذات غیبی، باید پیامبری چون محمد قریشی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام باشد که محبوب‏ترین مخلوق و درستکارترین بنده او، و خادم مقاصد مذکور اوست؛ کسی‏ که طلسم و معمای آفرینش عالم را کشف، و همواره به نام آفریدگار حرکت می‏کند و از او طلب یاری و موفقیت دارد، و از سوی خالق نیز به او مدد رسانیده و توفیق داده می‏شود. مسافر خطاب به عقل خویش گفت: حال که این نُه حقیقت بر صدق نبی دلالت دارند، پس او مدار شرف بنی آدم و مایه مباهات عالم هستی‏ست و حقیقتاً شایسته است که او را «فخر عالم» و «شرف بنی آدم» بنامند. حشمت و سلطنت معنوی قرآن معجز البیان، این فرمان رحمان که در دستان اوست و بر نیمی از جهان استیلا دارد، و کمالات شخصی و خصایل متعالی او نشان می‏دهد که مهم‏ترین ذات در عالم، اوست و مهم‏ترین سخنان درباره خالق نیز از اوست. اینک بیا و بنگر! به استناد قدرت صدها معجزه قطعی و ظاهر، و هزاران حقیقت اصولی که در دین او وجود دارد، اساس همه گفته‏ها و غایت زندگانی او بر وجود واجب الوجود، و وحدت و صفات و اسمای او شهادت می‏دهد و همّ و غم او، اثبات و اعلام واجب الوجود است. پس خورشید معنوی این عالم و درخشان‏ترین برهان آفریدگارمان، همان شخصی‏ست که «حبیب الله» خوانده می‏شود، و سه اجماع بزرگی وجود دارد که نه فریب می‏خورند و نه فریب می‏دهند و شهادت او را تأیید و تصدیق و امضا می‏کنند: اول: اجماع و تصدیق جماعت نورانی‌ای که با نام آل محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شهرت یافته و شامل هزاران تن از اولیا و اقطاب بزرگ می‏شود، اولیایی که دیده غیب بین و نظرهای قاطع داشتند؛ اولیایی هم‏چون امام علی(رض) که فرمود: «اگر پرده غیب گشوده شود، بر یقین‌ام اضافه نخواهد شد». یا غوث اعظم (ع) که بر زمین بود و عرش اعظم و وجودِ با عظمت اسرافیل را تماشا می‏کرد. دوم: تصدیق و تأیید مؤمنانه و قدرتمند جماعتی که «صحابه» نامیده می‏شوند؛ همان‏ها که در محیطی فاقد سواد و معلومات زندگی می‏کردند، مردمانی بدوی که دور از حیات اجتماعی و افکار سیاسی و فاقد کتاب بودند و در ظلمت و تاریکی عصر فترت می‏زیستند، و در مدتی اندک به جایی رسیدند که برای مدنی‏ترین و عالم‏ترین و مترقی‏ترین ملت‏ها و حکومت‏ها، در حیات اجتماعی و سیاسی استاد و راهنما و نماینده سیاسی و حاکم عادل شدند و شرق تا غرب را جهان پسندانه اداره کردند؛ جماعت شناخته شده‏‏یی که بالاتفاق جان و مال و پدر و عشیرت‏شان را فدای راه پیامبرشان کردند. سوم: تصدیق بالاتفاق و در حد علم الیقینِ جماعت عظمای عالمان محقق و متبحر امت او که تعدادشان بی‏شمار است و در هر عصر هزاران تن از آنان وجود دارند، و در فنون مختلف پیشرو هستند و در مسلک‏های مختلف فعالیت می‏کنند. پس مسافر گفت: شهادت پیامبر بر توحید، امری شخصی و جزئی نیست، بلکه عمومی و کلی و محکم است و اگر همه شیاطین گرد هم آیند به هیچ وجه توان رویارویی با او را نخواهند داشت. مسافر دنیا و رهرو عرصه حیات با عقل خویش در عصر سعادت، گشت و گذاری کرد؛ آن‌چه در مرتبه شانزدهم مقام نخست گفته شده، اشار‌ه‌ی مختصری‏ست بر درسی که او از آن مدرسه نورانی کسب کرد: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ فَخْرُ الْعَالَمِ وَ شَرَفُ نَوْعِ بَنِى آدَمَ بِعَظَمَةِ سَلْطَنَةِ قُرْآنِهِ وَ حَشْمَةِ وُسْعَةِ دِينِهِ وَ كَثْرَةِ كَمَالاَتِهِ وَ عُلْوِيَّةِ اَخْلاَقِهِ حَتَّى بِتَصْدِيقِ اَعْدَائِهِ وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِقُوَّةِ مِآتِ مُعْجِزَاتِهِ الظَّاهِرَةِ الْبَاهِرَةِ الْمُصَدِّقَةِ الْمُصَدَّقَةِ وَ بِقُوَّةِ آلاَفِ حَقَائِقِ دِينِهِ السَّاطِعَةِ الْقَاطِعَةِ بِاِجْمَاعِ آلِهِ ذَوِى اْلاَنْوَارِ وَ بِاِتِّفَاقِ اَصْحَابِهِ ذَوِى اْلاَبْصَارِ وَ بِتَوَافُقِ مُحَقِّقِى اُمَّتِهِ ذَوِى الْبَرَاهِينِ وَ الْبَصَائِرِ النَّوَّارَةِ» آن‏گاه مسافر مشتاق و خستگی ناپذیر که دانسته بود غایت حیات در این عالم، و روح حیات، ایمان است، خطاب به قلب خویش گفت: برای این‌که بدانیم سخن و کلام شخصیتی که در پی‏اش بودیم چیست، باید به سراغ مشهورترین و درخشان‏ترین کتاب که قرآن معجز البیان نامیده می‏شود، برویم که در همه زمان‏ها منکران خود را به تحدی می‏خواند، اما ابتدا باید اثبات کنیم که این کتاب، کتاب آفریدگارمان است. بدین سان مسافر شروع به تحقیق در این باره کرد. جهانگرد از آن‌جا که در زمانه فعلی می‏زیست، ابتدا به رساله نور مراجعه کرد که لمعه و پرتو اعجاز معنوی قرآن به شمار می‏رود. او متوجه شد که تمام صد و سی رساله این مجموعه، تفسیر اساسی آیات فرقان و نکات و نورانیت آن است. و دانست همین که رساله نور در عصری مملو از الحاد و عناد، حقایق قرآنی را در همه جا مجاهدانه منتشر می‏سازد و هیچ کس یارای مقابله با آن را ندارد، ثابت می‏کند که استاد و مرجع و منبع و خورشید آن یعنی قرآن، کتابی آسمانی‏ست و نمی‏تواند کلام بشر باشد. حتی بیست و پنجمین گفتار و قسمت پایانی مکتوب نوزدهم از رساله نور، که تنها حجتی از صدها حجت آن است، به چهل وجه معجزه بودن قرآن را چنان اثبات می‏کند که هر مخاطبی نه تنها نمی‏تواند انتقاد و اعتراضی بر آن وارد کند، بلکه در برابر اثبات آن متحیر می‏ماند و با تقدیر از آن، لب به سپاسگزاری می‏گشاید. مسافر، اثبات وجه اعجازی قرآن و این‌که کلام حق خداوند است را به رساله نور ارجاع داد و تنها با اشاره مختصری در عظمت کتابُ الله، به مطالعه چند نقطه زیر پرداخت: نقطه اول: همان‌طور که قرآن با تمام معجزات و با تمام حقایق‌اش که دلیل بر حقانیت‏اش است، یکی از معجزات محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام می‏باشد، محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز با تمام معجزات و دلایل نبوت و کمالات علمی خود، یکی از معجزات قرآن و حجت قاطعی‏ست بر این که قرآن کلام خداست. نقطه دوم: قرآن در این دنیا به همراه تبدیل حیات اجتماعی انسان‌ها، در نفوس و قلوب و ارواح و عقول و حیات شخصی و اجتماعی و سیاسی‌شان چنان انقلاب نورانی و سعادتمندانه و پر از حقیقتی ایجاد نموده و اداره کرده و تداوم بخشیده که در هر دقیقه‏ی چهارده قرن گذشته، شش هزار و ششصد و شصت و شش آیه آن با کمال احترام، حداقل توسط صد میلیون انسان قرائت شده و موجب تربیت انسان‏ها و تزکیه نفوس و تصفیه قلوب‏شان گردیده است. قرآن موجب ترقی و رشد ارواح، نورانیت و استقامت عقول، و حیات و سعادت زندگانی بشر است. بی‏تردید چنین کتابی مثل و مانند ندارد و خارق‏العاده و معجزه است. نقطه سوم: قرآن از زمان ظهور تاکنون، دارای چنان بلاغتی بوده است که بر قصاید مشهورترین شاعران عصر که معلقات سبعه نامیده می‏شد و آن را با طلا بر دیوار کعبه می‏نگاشتند، سایه افکند؛ طوری که دختر لبید هنگام پایین آوردن قصیده پدرش از دیوار کعبه می‏گفت: «در برابر آیات قرآن، هیچ ارزشی برای این قصیده باقی نماند». هم‌چنین ادیبی بدوی هنگامی که آیه فَاص۟دَع۟ بِمَا تُؤ۟مَرُ (حجر: 94) را شنید، به سجده افتاد، به او می‏گویند: «مگر مسلمان شده‏یی؟» و او پاسخ می‏دهد: «نه، من به بلاغت این آیه سجده کردم». هزاران امام نابغه و ادیب متفنّن و چهره‌های درخشان علم بلاغت مانند عبدالقاهر جرجانی، سکاکی و زمخشری، متفق القول نظر داده‏اند که: «بلاغت قرآن، فوق طاقت بشر و دست نایافتنی‏ست». قرآن هم‌چنین از آن زمان به بعد همواره ادیبان و بلیغان مغرور و خودخواه را به معارضه خوانده و با نشانه گرفتن رگ خودخواهی آن‏ها به طرزی که غرورشان را از بین می‏برد، گفته است: «یا سوره‏‏یی مشابه قرآن بیاورید یا هلاکت و ذلت دنیا و آخرت را بپذیرید». با این حال بلیغان معاند عصر نزول، با رها کردن معارضه یعنی راه کوتاهِ آوردن فقط یک سوره، راه طولانی‏تر یعنی به خطر انداختن جان و مال‏شان را اختیار کردند، و این ثابت می‏کند که طی طریق در آن راه کوتاه غیرممکن بوده است. دوستداران قرآن به شوق تشبُّه به آن، و دشمنان قرآن به قصد مقابله و انتقاد، تاکنون میلیون‏ها کتاب به زبان عربی نوشته‏اند، و این کتاب‌ها با تلاقی افکار پیشرفت هم کرده و در دسترس‌اند. اما هیچ یک از این کتاب‏ها به قرآن نمی‏رسد، و اگر یک فرد عامی نیز به آیات قرآن گوش فرا دهد خواهد گفت: «قرآن شبیه هیچ کدام از این کتاب‏ها نیست، و در مرتبه آن‏ها قرار ندارد». طبیعی‏ست که قرآن یا باید پایین‏تر از کتاب‏های مذکور باشد یا بالاتر از همه آن‏ها؛ هیچ فرد، هیچ کافر و حتی هیچ احمقی نمی‏تواند بگوید قرآن پایین‏تر از همه آن کتاب‏هاست، پس باید گفت بلاغت قرآن فوق بلاغت همه کتاب‏های دیگر است. فردی آیه سَبَّحَ لِلّٰهِ مَا فِى السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را قرائت کرد و گفت: «چیزی که حکایت از خارق ‏العاده بودن بلاغت‌اش کند، نمی‏بینم». به او گفتند: «تو هم مانند همان جهانگرد، عازم دوره صدر اسلام شو و آیه را در آن زمان بشنو». او نیز در عالم خیال، خود را در آن زمان و پیش از نزول قرآن تجسم کرد. دید موجودات عالم، پریشان، ظلمانی، بی‏روح و بدون شعور و وظیفه‏اند، و در فضایی خالی و بی‏حد و حدود و در دنیایی بی‏قرار و فانی به سر می‏برند. ناگهان حین شنیدن این آیه از زبان قرآن، مشاهده کرد که این آیه بر روی کائنات و سیمای دنیا چنان صحنه‏یی به نمایش گذاشت و (چهره‏ی کائنات) را چنان نورانی کرد، که این نطق ازلی و این فرمان سرمدی درسی برای ذی‌شعوران تمامی اعصار شد. آیه مذکور نشان می‏دهد که کائنات در حکم مسجد کبیری‌ست و خداوند، عموم مخلوقات و در رأس همه آسمان‏ها و زمین را به گونه‌یی زنده‌وار به ذکر و تسبیح وا داشته، و هر یک را با جوش و خروش، به انجام وظیفه مشغول نموده و به آن‌ها وضعیتی پر از سرور و خرسندی می‌بخشد. این بود که پی به درجه بلاغت آیه برد و آیات دیگر قرآن را در قیاس با همان آیه مشاهده نمود و دید زمزمه بلاغت قرآن بر نیمی از زمین و یک پنجم نوع بشر استیلا دارد. و بدین ترتیب حکمتی از هزاران حکمتِ تداومِ شکوه سلطنت کتاب خدا با کمال احترام و بدون وقفه در طول چهارده قرن را دریافت. نقطه چهارم: حلاوت قرآن چنان مبتنی بر حقیقت است که تکرارهایش برخلاف تکرار هر چیزِ دلنشین، که بالاخره موجب ستوه می‏شود، نه تنها فرد قاری را بیزار نمی‏کند بلکه برای هر کس که دل‌مرده و بی‏ذوق نباشد، حلاوت بیش‏تری را ایجاد می‏کند. این امر از زمان‏های گذشته تاکنون برای همه، امر مسلّمی بوده و به شکل ضرب المثل در آمده است. نیز چنان تازگی و طراوت و جوانی و غرابتی دارد که به رغم گذشت چهارده قرن از نزولش، و سهولتی که در به دست آوردن این کتاب آسمانی وجود دارد، نه تنها این تازگی‌ را حفظ کرده بلکه گویی همین حالا نازل شده است، و مردمان هر عصر این طراوت را طوری احساس می‏کرده‏اند که گویی قرآن آن‏ها را مورد خطاب قرار می‏دهد. همه گروه‌های علمی برای استفاده از قرآن در همه اوقات، همواره تعداد زیادی از این کتاب را نزد خود داشته و از اسلوب بیان آن پیروی نموده‏اند؛ با این حال قرآن اسلوب و روش مذکور و غرابت موجود در طرز بیان‌اش را همواره محفوظ داشته است. نقطه پنجم: یک بال قرآن در گذشته است و بال دیگرش در آینده؛ ریشه و یک بال این کتاب آسمانی بر حقیقت انبیای سابق استوار است و آن‏ها را تصدیق و تأیید می‏کند؛ آنان هم بالاتفاق و به زبان حال قرآن را تأیید می‏کنند. به همین صورت، اولیا و اصفیایی که ثمرات قرآن محسوب شده، و حیات خود را از آن می‏گیرند، و تکاملی مبتنی بر حیات داشته‏اند، نشان می‏دهند که شجره مبارکه‏شان دارای حیات و فیض است و مبتنی بر حقیقت می‏باشد؛ هم‌چنین همه طریقت‏های برحق ولایت و همه علوم حقیقی اسلام که زیر بال دوم کتاب الله بالیده‏اند، گواهی هستند بر این‌که قرآن عین حق، مجمع حقایق و در جامعیت، امر خارق‏العاده بی‏مثل و مانندی‏ست. نقطه ششم: شش جهت قرآن نورانی‏ست و صدق و حقانیت‌اش را نشان می‏دهد. آری، ستون‏های حجت و برهانِ تحت قرآن، لمعات اعجاز آمیزِ فوق آن، هدایای مرتبط با سعادت دو عالم که در جلو و هدف قرآن قرار دارد، حقایق وحی آسمانی که نقطه استناد ورای قرآن می‏باشد، تصدیق مُدلَّلِ عقول مستقیم بی‏منتهایی که در جانب راست قرآن هست و اطمینان جدی و کشش و تسلیم صمیمی وجدان‏های پاک و قلب‏های سلیم که در جانب چپ آن قرار دارد، اثبات می‏کنند که قرآن قلعه‏‏یی آسمانی و زمینی، خارق‏العاده، محکم و غیرقابل هجوم است. با توجه به شش مقام مذکور، از کسانی که بر صادق و عین حق بودن قرآن مهر تأیید زده‏اند و این‏که کلام بشر نبوده و اشتباه در آن جایی ندارد را امضا کرده‏اند، ابتدا متصرف کائنات می‏باشد؛ کسی که دائماً اظهار زیبایی‏ها و حمایت از خوبی‏ها و درستی‏ها و امحای فریب‏کاران و مفتریان را در کائنات دستور‏العملی برای فعالیت قرار داده، و با دادن مقبول‏ترین و والاترین و حاکمانه‏ترین مقام حرمت و مرتبه‏ی موفقیت به قرآن، آن را امضاء و تصدیق می‏کند. هم‌چنین پیامبر اسلام عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نیز به‏عنوان منبع و ترجمان قرآن، و با توجه به این‏که در هنگام نزول (قرآن) در وضعیت شبیه به خواب به‏سر می‏بُرد، و بیش از همه به آن معتقد بوده و احترام می‌گذاشت، و با‏ توجه به این‏که سایر کلام‏هایش شبیه به قرآن نبوده و به آن نمی‏رسد، بر حقانیت قرآن امضا می‏زند؛ و با وجود اُمّی بودن، حوادث حقیقی کَونی گذشته و آینده را به‏طور اطمینان‏بخش و غیبی با قرآن بیان می‏کند؛ کسی که از او زیر نظر چشمان تیزبین اطرافیانش هیچ‏گونه خطایی دیده نشد و با تمام قوایش به تمام احکام قرآن ایمان آورده و تصدیق کرده و هیچ چیزی باعث تزلزل او نشد. بدین ترتیب او بر حقانیت قرآن و این‌که کلام مبارک خالق رحیم‌اش می‏باشد، مهر تأیید می‏زند. یک پنجم نوع بشر و بلکه بخش اعظم آن در مقابل همه دیدگان، با قرآن ارتباطی توأم با کشش و دینداری و حقیقت‌پرستی و محبت دارند و به آیات الهی آن مشتاقانه گوش فرا می‏دهند. علاوه بر این، بر اساس گواهی بسیاری از نشانه‏ها و وقایع و کشفیات، حتی جن و ملک و موجودات روحانی نیز هنگام تلاوت قرآن، چون پروانه، حق‌پرستانه گرد او جمع می‏شوند، و این تأیید دیگری‏ست بر این نکته که قرآن در سراسر عالم از مقبولیت برخوردار است و در رفیع‏ترین مقام و مرتبه قرار دارد. عموم طبقات نوع بشر، از نادان‏ترین و عوام‏ترین‏شان تا داناترین و عالم‏ترین آن‏ها، همه از دروس قرآنی سهم خود را اخذ می‏کنند و عمیق‏ترین حقایق الهی را در می‌یابند، و مجتهدان بزرگِ صدها دانش اسلامی و علوم دیگر، مخصوصاً شریعت کبری، و گروه‏هایی چون محققان نابغه اصول دین و علم کلام، همه نیازهای مرتبط با علم خویش و پاسخ‏های مورد نظرشان را از قرآن استخراج می‏کنند، و این نشان می‏دهد که قرآن معدن حقیقت و منبع حق است. هم‌چنین آن دسته از ادیبان عرب که از نظر ادبی در مراتب بسیار بالایی هستند (منظور ادیبان غیر مسلمان است)، به رغم احتیاجی که تا امروز به معارضه داشته‏اند، با این‌که اعجاز قرآن دارای وجوه هفت‌گانه‏‏یی‏ست که بلاغت فقط یکی از آن‏هاست، از آوردن فقط یک سوره مشابه ناتوان مانده‌اند. بلاغت پیشه‌گان مشهور و دانشمندان نابغه‏‏یی که تا امروز پا به عرصه هستی گذاشته و درصدد کسب شهرت به واسطه معارضه بوده‏اند، به هیچ وجه قادر به مقابله با وجه اعجازی قرآن نبوده و ناچار سکوت کرده‏اند. این نکته نیز نشان می‏دهد قرآن معجزه الهی‏ست و فوق طاقت بشر می‏باشد. آری بلاغت، برتری و ارزش هر کلام، با پاسخ به این سؤال‏ها روشن می‏شود: کلام چه کسی‏ست؟ خطاب به چه کسانی‏ست؟ و چرا بیان شده است؟ لذا از این لحاظ هیچ کلامی نمی‏تواند مشابه کلام قرآن گردد و به مرتبه آن برسد، زیرا قرآن سخن و خطاب خالق و پروردگار همه جهان‏هاست و مکالمه‏‏یی‏ست که به هیچ وجه نمی‏توان تقلید و تصنع را در آن احساس نمود. این کتاب بر فردی نازل شده است که به نام همه انسان‏ها و بلکه همه موجودات، مبعوث گردیده و نامدارترین و مشهورترین مخاطب نوع بشر می‏باشد. قدرت و وسعت ایمان او موجب پیدایش اسلام عزیز شد، و باعث گردید به مقام قاب قوسین برسد و مظهر خطاب صمدیت قرار گیرد. قرآن مسائل مربوط به سعادت دو جهان و نتایج آفرینش کائنات و مقاصد ربّانی موجود در آن را در بردارد و ایمان فراخ و عالی مخاطب مذکور را که حامل حقیقت اسلام است، بیان می‏دارد و تبیین می‏کند. قرآن معجزُ البیان، هر سوی کائنات کبیر را چون نقشه، ساعت یا خانه‏‏یی به نمایش می‏گذارد و با چرخاندن‌اش، صانع و آفریدگارش را به انسان می‏شناساند. بی‏شک آوردن مشابه چنین کتابی امکان ندارد و نمی‏توان به درجه اعجاز آن دست یافت. هزاران عالم هوشمندِ دقیق و متفنّن، که قرآن را تفسیر کرده‏اند و بعضی سی، چهل، یا هفتاد جلد تفسیر نگاشته‌اند، با سند و دلیل بیان داشته و اثبات کرده‏اند که قرآن حاوی مزیّت‏های بی‏شمار، نکته‏ها، خاصیت‏ها، اسرار، معانی عالی و کثیری از انواع مسائل و خبرهای غیبی‏ست؛ به ویژه هر کدام از صد و سی رساله مجموعه رسایل نور، مزیت و نکته‏‏یی از قرآن را با براهین قطعی به اثبات رسانده و مخصوصاً رساله‌ی معجزات قرآنیه و مقام دوم گفتار بیستم، بسیاری از امور خارق العاده تمدن بشری، چون قطار و هواپیما را از قرآن استخراج می‏کند؛ یا شعاع اول که «اشارات قرآنی» نامیده می‏شود و اشارات قرآنیِ مربوط به رساله نور و نیروی الکتریسته را بیان می‌دارد؛ یا هشت رساله کوچک به نام «رموزات ثمانیه» که نشان می‏دهد حروف قرآنی تا چه حد دقیق و اسرارآمیز و بامعناست؛ یا رساله کوچک دیگری که اعجاز آیه پایانی سوره فتح را از نظر اخبار غیبی به پنج وجه اثبات می‏کند؛ و هر جزء رساله نور به همین ترتیب حقیقتی از حقایق قرآن و نوری از انوارش را اظهار می‏دارد. این‏ها تأییدی‏ست بر این نکته که قرآن مثل و مانندی ندارد، و معجزه‏‏ و خارق‏العاده است، و لسان عالم غیب در عالم شهادت، و کلام علام الغیوب می‏باشد. به دلیل مزایا و خواص مذکورِ مورد اشاره قرآن در شش نکته، شش جهت و شش مقام است که حاکمیت نورانی باشکوه و سلطنت قدسی با عظمت‌اش، چهره اعصار را درخشان نموده و نمای روی زمین را هزار و سیصد سال است که روشنایی بخشیده و با کمال حرمت و احترام تا امروز ادامه یافته است. به دلیل همان خواص است که هر حرف قرآن دست‌کم ده ثواب و حسنه دارد و ده ثمره ماندگار نتیجه می‏دهد. حتی هر یک از حروف برخی آیات و سوره‏ها صد میوه و ثمره و شاید هزار و شاید بیش از آن نتیجه می‏دهد و در اوقات مبارک، نورانیت و ثواب و ارزش هر حرف ده‏ها و صدها برابر می‏شود. مسافر جهانگرد ما وقتی دانست که به این ترتیب قرآن چنین امتیازات قدسی دارد، خطاب به قلب خویش گفت: قرآنی که از هر نظر دارای چنین معجزاتی‏ست، به واسطه اجماع سوره‏ها، اتفاق آیات، توافق اسرار و انوار، و تطابق آثار و ثمراتش بر وجود و وحدت و اسما و صفاتِ تنها یک واجب الوجود، چنان شهادتِ اثباتی دارد که گواهی و شهادت همه اهل ایمان از آن سرچشمه می‏گیرد. به عنوان اشاره‏ی اجمالی به درس توحید و ایمان که مسافر از قرآن فرا گرفت، در مرتبه هفدهم نخستین مقام گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ اَلْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ الْقُرْآنُ الْمُعْجِزُ الْبَيَانِ اَلْمَقْبُولُ الْمَرْغُوبُ ِلاَجْنَاسِ الْمَلَكِ وَ اْلاِنْسِ وَ الْجَانِّ اَلْمَقْرُوءُ كُلُّ آيَاتِهِ فِى كُلِّ دَقِيقَةٍ بِكَمَالِ اْلاِحْتِرَامِ بِاَلْسِنَةِ مِآتِ مِلْيُونٍ مِنْ نَوْعِ اْلاِنْسَانِ الدَّائِمُ سَلْطَنَتُهُ الْقُدْسِيَّةُ عَلَى اَقْطَارِ اْلاَرْضِ وَ اْلاَكْوَانِ وَ عَلَى وُجُوهِ اْلاَعْصَارِ وَ الزَّمَانِ وَ الْجَارِى حَاكِمِيَّتُهُ الْمَعْنَوِيَّةُ النُّورَانِيَّةُ عَلَى نِصْفِ اْلاَرْضِ وَ خُمْسِ الْبَشَرِ فِى اَرْبَعَةَ عَشَرَ عَصْرًا بِكَمَالِ اْلاِحْتِشَامِ .. وَ كَذَا شَهِدَ وَ بَرْهَنَ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ الْقُدْسِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ وَ بِاِتِّفَاقِ آيَاتِهِ النُّورَانِيَّةِ اْلاِلهِيَّةِ وَ بِتَوَافُقِ اَسْرَارِهِ وَ اَنْوَارِهِ وَ بِتَطَابُقِ حَقَائِقِهِ وَ ثَمَرَاتِهِ وَ آثَارِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ» آن‏گاه مسافرِ طریق حیات که دریافته بود ایمان به جای خانه و مزرعه‏‏یی فانی و گذرا، عالمی بزرگ و مُلک ماندگاری به اندازه‌ی دنیا را نصیب انسان درمانده می‏کند، و لوازم حیات جاودانه را در اختیار این موجود فانی می‏گذارد، و فرد بیچاره‏‏یی را که در انتظار چوبه دار اجل است از مرگ ابدی نجات می‏دهد و درهای خزانه سرمدی را به رویش می‏گشاید، و پی برد که قیمتی‏ترین سرمایه انسانی، ایمان است، خطاب به نفس خویش گفت: «باید پیش رفت و برای کسب مرتبه دیگری از مراتب بی‌حد ایمان به هیأت مجموعه کائنات رجوع کرد و سخنان آن را شنید. باید درس‏هایی را که از ارکان و اجزای آن گرفته‏ایم تکمیل و منوّر سازیم». آن‌گاه با دوربینی گسترده و فراگیر که از قرآن به دست آورده بود، نگاه کرد و دید: کائنات چنان معنادار و منتظم است که چون کتابی سبحانی و مجسم، قرآنی ربّانی و جسمانی، سرایی صمدانی و تزیین شده و شهری رحمانی و پر از نظم دیده می‏شود. همه سوره‏ها و آیات و کلمات و حتی حروف این کتاب، و باب‏ها و فصل‏ها و صفحات و سطرهای آن، و محو و اثبات‏های معنادار و تغییر و تحوّل‏های حکیمانه همیشگی‏اش، بالاجماع و بالبداهه بر وجود و موجودیت علیم و قدیر کل شی، مصنّف، نقاش ذوالجلال و کاتب ذوالکمالی که همه‌ی جوانب هر چیزی را می‏بیند و مناسبات هر شیء را با اشیای دیگر می‏داند و می‏سنجد، دلالت دارد. دانست که کائنات با انواع و ارکان و اجزا و جزئیات و سکنه و مشتملات و ورودی و خروجی‏هایش، بر موجودیت و وحدت صانعی بی‏مانند و خالقی متعالی دلالت می‏کند؛ آفریدگاری که با قدرتی لایتناهی و حکمتی بی‏منتها و تغییرات مصلحتی و تجدید‌های حکیمانه کار می‏کند. گواهی دو حقیقت بزرگ و فراگیر و مناسب با عظمت کائنات، این شهادت بزرگ کائنات را به شرح زیر اثبات می‌کند: حقیقت نخست: با حدوث و امکان مرتبط است، که مورد نظر علمای نابغه اصول دین و علم کلام و حکمای مسلمان می‏باشد و آن را با براهین متعدد به اثبات رسانده‏اند؛ آن‏ها گفته‏اند: «مادام که عالَم و همه چیز آن، دست‌خوش تغییر و تبدیل می‏گردد، پس فانی و حادث است و نمی‏تواند قدیم باشد، و حال که حادث است پس باید صانعی باشد تا آن را احداث کند، و مادام که در ذات هر چیز سببی (برای به وجود آمدن یا عدمش) وجود نداشته باشد، به لحاظ وجودی یا عدمی مساوی‌ست و بی‌شک نمی‏تواند واجب و ازلی باشد؛ نیز مادام که با براهین قطعی اثبات شده است اشیا با دور و تسلسل که باطل و محال است قادر به ایجاد یک‌دیگر نیستند، بی‏تردید موجودیت واجب الوجود لازم می‏آید؛ واجب الوجودی که نظیرش ممتنع است، و محال است که مانندی داشته باشد، و همه چیز جز او، می‏باید ممکن و ماسوایش مخلوق‌اش باشد». آری، حقیقت «حدوث»، کائنات را در سیطره خود دارد، بیش‏تر موارد آن را چشم می‏بیند و قسم دیگرش را عقل در می‌یابد. در مقابلِ چشمان‌مان هر سال در فصل پاییز جهان را می‏بینیم که می‏میرد، و صدها هزار نوع نبات و حیوانات کوچک که هر کدام‏شان دارای افراد بی‏شمار و در حکم کائناتی برخوردار از حیات هستند، نیز همراه عالم می‏میرند؛ اما این مردن چنان با نظم و ترتیب است که هسته‏ها و تخم‏ها را به عنوان مدار حشر و نشر، معجزات حکمت و رحمت، و حقایق خارق‏العاده‏ی قدرت و علم، در فصل بهار به جای خود رها می‏کند، تا دفتر اعمال و برنامه‏ی وظایفی را که به انجام رسانده‏اند، بدان‏ها بسپارند و تحت حمایت حافظ ذوالجلال و نزد حکمت او به امانت بگذارند و خود سپس وفات ‏کنند. همان درختان و ریشه‌ها و قسمی از حیوانات کوچک که مرده بودند، در فصل بهار به عنوان صد هزار نمونه و دلیل و مثال برای حشر اعظم، به همان شکل احیا می‏شوند و جان می‏یابند، و قسمی از آن‏ها نیز طوری‏ست که مشابه‏شان در همان جای سابق ایجاد و احیا می‏شود. موجودات بهار گذشته، صفحات اعمال و وظایف خود را منتشر می‏کنند و به آگاهی می‏رسانند و مثالی از آیه وَاِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ (تکویر: 10) را به نمایش می‏گذارند. به لحاظ هیأت مجموعه، در هر پاییز و هر بهار، عالَمی بزرگ می‏میرد و عالَمی جدید به وجود می‏آید. مردن و حدوث مذکور از چنان نظم و ترتیبی برخوردار است که مردن‏ها و حادث شدن‏ها همه با میزان و انتظام در تمام انواع مزبور صورت می‏گیرد؛ گویا دنیا مسافرخانه‏‏یی‏ست که عوالم دارای حیات، ساکن آن می‏شوند و عالَم‏های مسافر و دنیاهای سیار به سویش می‏آیند و وظایف خویش را به انجام می‏رسانند و آن‌گاه می‏روند. وجوب وجود و قدرت بی‏انتها و حکمت لایتناهی ذات ذوالجلالی که عوالم برخوردار از حیات، و کائناتِ دارای وظیفه را در این دنیا با کمال علم و حکمت و میزان و موازنه و نظم و انتظام احداث و ایجاد می‏کند و آن‏ها را برای مقاصد ربّانی و اهداف الهی و خدمات رحمانی قدیرانه به کار می‏گیرد و رحیمانه به خدمت وا می‌دارد، برای عقول، بالبداهه و به روشنی خورشید قابل مشاهده است. مسائل حدوث را به رساله نور و کتاب‏هایی که پژوهشگران علم کلام نگاشته‏اند ارجاع داده و این بحث را در این‌جا به پایان می‏بریم. اما دایره‏ی «امکان»: این امر نیز کائنات را در احاطه و سیطره خود دارد؛ زیرا می‏بینیم همه چیزها اعم از کلی یا جزئی، بزرگ یا کوچک، از عرش تا فرش، و همه موجودات از ذرات تا سیارات، با ذات خاص خود و صورت معین، شخصیت ممتاز، صفات ویژه و کیفیات حکیمانه و جوارحی که بر اساس مصلحت به آن‏ها داده شده، به دنیا فرستاده می‏شوند. دادن این خصوصیات به ذات و ماهیتی معین، آن هم در متن امکاناتی بی‏حد و حصر‌...، پوشاندن صورتی معین و متفاوت و منقّش به آن، با امکان‏ها و احتمال‏هایی به عدد صورت‏ها...، نیز اعطای شخصیتی شایسته و ممتاز به موجودی که در میان امکاناتی به تعداد هم جنسان‌اش در تلاطم است...، هم‌چنین قرار دادن صفت‏های خاص و موافق و مطابق با مصلحت در آفریده‏‏یی که میان امکان‏ها و احتمالاتی به تعداد انواع و مراتب صفات، نامتعین و عاری از صورت است...،نیز اعطای جوارح یاری‌دهنده و کیفیت‏های حکیمانه به مخلوقی که امکان قرار گرفتن در راه‏ها و اَشکال بی‏شمار را دارد و می‏تواند در عمق امکانات و احتمالات فراوان متحیر و سرگردان و بی‏هدف بماند، به تعداد همه ممکنات کلی و جزئی و به تعداد امکان‌های وضعیت و ماهیت و هویت و هیأت و صورت و صفتِ هر ممکنی، اشارات و دلالت‏ها و شهادت‏هایی هست که باید واجب الوجودی تخصیص دهنده، مُرجِّح، تعیین کننده و به وجود آورنده باشد؛ واجب الوجودی که دارای قدرت بی‏حد و حصر و حکمت لایتناهی باشد و هیچ چیز و هیچ فعلی از چشم او پنهان نماند، و انجام هیچ کاری برایش دشوار نباشد و انجام بزرگ‏ترین کارها مانند کوچک‏ترین کارها برایش سهل و آسان باشد؛ واجب الوجودی که بهار را مانند یک درخت، و درخت را مانند دانه‏‏یی به سهولت خلق می‏کند. این دلالت‏ها و اشارات و شهادت‏ها، همگی از حقیقت امکان حاصل شده و یکی از دو بال شهادت بزرگ کائنات را تشکیل می‏دهد. دو بال و دو حقیقت شهادت کائنات در اجزای رساله نور و مخصوصاً در گفتار بیست و دوم و سی و دوم و مکتوب بیستم و سی و سوم کاملاً توضیح داده شده و ثابت گردیده است، لذا مطلب را بدان‌جا ارجاع می‏دهیم و این بحث بلند را در این‌جا به اتمام می‏رسانیم. حقیقت دوم: که ریشه در هیأت مجموعه‌ی کائنات دارد و بال دوم شهادت کلی محسوب می‏گردد: در متن این تحولات و انقلاب‏های پی‏در‏پی، مخلوقات خواهان حفظ وجود و به انجام رسانیدن وظایف و خدمات‏شان هستند، و اگر ذی‌حیات باشند، سعی در حفظ حیات خویش دارند. در این محافظت و مراقبت، حقیقت تعاون که خارج از قدرت‏شان می‏باشد، مشاهده می‏گردد. برای مثال، در کائنات می‏بینیم که عناصر به مدد ذی‌حیاتان فرستاده می‌شوند، و مخصوصاً ابرها را می‏بینیم که به مدد نباتات می‏شتابند و نباتات نیز به یاری حیوانات، و حیوانات هم به کمک انسان ارسال می‌شوند. در پستان‏ها شیری چون آب کوثر دیده می‏شود که برای تغذیه نوزادان اعطا می‌گردد؛ به همین ترتیب بسیاری از حاجات و ارزاق که خارج از توانایی ذی‌حیاتان قرار دارند، از جایی که اصلاً فکرش را نمی‏توان کرد به آن‏ها داده می‏شود؛ حتی ذرات طعام نیز به بازسازی سلول‏های بدن می‌شتابند. این امور که به واسطه تسخیر ربّانی و استخدام رحمانی صورت می‏گیرند، نشان از حقیقت تعاونی دارند که مستقیماً ربوبیت عام و رحیمانه رب العالمین را در اداره سراسر عالم به نمایش می‏گذارد. آری، یاری رسانندگان جامد و فاقد شعور و شفقت که با مهربانی و خردمندانه به یک‏دیگر کمک می‏کنند، بی‏تردید با قدرت و رحمت و فرمان پروردگار ذوالجلالی که در غایت حکمت و مهربانی است، این کار را انجام می‏دهند. تعاون عمومی که در کائنات جاری و ساری‏ست، و موازنه‌ی عام و محافظتی فراگیر که در سیارات تا ذرات و جهازات و اعضای بدن جانداران با کمال نظم و ترتیب صورت می‏گیرد، و تزیین که سیمای آراسته آسمان و گستره زیبای زمین تا چهره دل‌نشین گل‏ها را با قلمی مزین آرایش کرده است، و تنظیم که بر کهکشان و منظومه شمسی تا میوه‏هایی مانند ذرت و انار حکم می‏راند، و وظیفه نهادن که خورشید و ماه و عناصر و ابرها تا زنبور عسل را مأمور کاری نموده است، شهادتی به بزرگی حقایقی چون وظیفه دادن، تنظیم، تزیين و موازنه‌ی موجود در عالم است که بال دوم شهادت کاینات را تشکیل می‌دهند. رساله نور این شهادت عظیم را به اثبات رسانده است، لذا ما در این‌جا به اشاره‏‏یی مختصر بسنده می‏کنیم. در اشاره کوتاه به درس ایمانیه‏‏یی که مسافر جهانگرد ما از کائنات گرفت، در مرتبه هجدهم مقام نخست چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُمْتَنِعُ نَظِيرُهُ اَلْمُمْكِنُ كُلُّ مَاسِوَاهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ هذِهِ الْكَائِنَاتُ الْكِتَابُ الْكَبِيرُ الْمُجَسَّمُ وَ الْقُرْآنُ الْجِسْمَانِىُّ الْمُعَظَّمُ وَ الْقَصْرُ الْمُزَيَّنُ الْمُنَظَّمُ وَ الْبَلَدُ الْمُحْتَشَمُ الْمُنْتَظَمُ بِاِجْمَاعِ سُوَرِهِ وَ آيَاتِهِ وَ كَلِمَاتِهِ وَ حُرُوفِهِ وَ اَبْوَابِهِ و فُصُولِهِ وَ صُحُفِهِ وَ سُطُورِهِ وَ اِتِّفَاقِ اَرْكَانِهِ وَ اَنْوَاعِهِ وَ اَجْزَائِهِ وَ جُزْئِيَّاتِهِ وَ سَكَنَتِهِ وَ مُشْتَمِلاَتِهِ وَ وَارِدَاتِهِ وَ مَصَارِفِهِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحُدُوثِ وَ التَّغَيُّرِ وَ اْلاِمْكَانِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ عُلَمَاءِ عِلْمِ الْكَلاَمِ وَ بِشَهَادَةِ حَقِيقَةِ تَبْدِيلِ صُورَتِهِ وَ مُشْتَمِلاَتِهِ بِالْحِكْمَةِ وَ اْلاِنْتِظَامِ وَ تَجْدِيدِ حُرُوفِهِ وَ كَلِمَاتِهِ بِالنِّظَامِ وَ الْمِيزَانِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ التَّعَاوُنِ وَ التَّجَاوُبِ وَ التَّسَانُدِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ الْمُحَافَظَةِ فِى مَوْجُودَاتِهِ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ» آن‏گاه مسافر مشتاق و کنجکاو که قدم در دنیا گذاشته و در جستجوی آفریدگار دنیا بر آمده بود، از مراتب هجده‌گانه عبور کرد و با معراجی ایمانی که به عرش حقیقت رسیده، از معرفت غایبانه به مقام حضور و خطاب ترقی نمود و به روح خویش گفت: «از ابتدای سوره شریفه‌ی فاتحه تا کلمه «اِيَّاكَ»، از مدح و ثنای غایبانه، نوعی حضور (الهی) حاصل گشته و مخاطب خطاب «اِيَّاكَ» شدیم، حال می‏بایست جستجوی غایبانه را رها کرده و مستقیماً آن‌چه را که در جستجویش هستیم، از همان مورد جستجو بپرسیم؛ سراغ خورشید را باید از خود خورشید گرفت که مُظهر همه‌ی چیزهاست. آری، آن‌چه مُظهر همه چیز است خود را از همه‌ی چیزها بیش‏تر ظاهر می‏کند، بنابراین هم‌چنان‌ که خورشید را به‌وسیله شعاع‏های نورانی‏اش می‌بینیم و می‏شناسیم، می‏توانیم با اسمای حسنی و صفات قدسیِ خالق‌مان، بسته به میزان ظرفیت‌، برای شناخت او بکوشیم. صرفاً دو راه از راه‏های بی‏شمار این مقصد، و دو مرتبه از مراتب فراوان آن دو راه، و دو حقیقت از حقایق بی‏حد و حصر و تفصیلات دور و دراز آن دو مرتبه را به اجمال و اختصار در این رساله به شرح زیر بیان می‏کنیم: حقیقت اول: دیده شدن حقیقتِ فعالیت مستولی‌ست که کائنات را در برگرفته و همه موجوداتِ قابل مشاهده، محیط، دائمی، منتظم، دهشتناک، زمینی و آسمانی را از حالی به حالی در می‌آورد و موجب تبدیل و تجدید آن‏ها می‏شود؛ و احساس حقیقتِ ظهورِ ربوبیّت است که در متن حقیقت فعالیت حکمت‌مدار و همه جانبه مذکور به روشنی احساس می‏شود، و دانستن بالضروره حقیقت بروز الوهیت در متن حقیقت ظهور ربوبیت است که از هر جهت رحمت می‏فشاند. به سبب همین فعالیت دائمیِ حکیمانه و حاکمانه است که در پس پرده، افعال فاعلی قادر و علیم، بالمشاهده احساس می‏شود؛ و به وسیله‌ی این افعال ربّانیِ مدبّرانه و مربّیانه و از پس پرده آن، اسمای الهی را که تجلیات‌اش در همه چیز وجود دارد، می‌توان در درجه احساس کردن آشکارا دانست. از اسمای حُسنایی که با جمال و جلال تجلی می‏یابند، و در پس پرده آن‏ اسما، وجود و تحقق صفات سبعه قدسیه در مرتبه علم الیقین، و شاید عین الیقین و حتی حق الیقین ادراک می‏شود. این هفت صفت قدسی نیز به شهادت تمام آفریدگان، به شکلی بی‏نهایت دارای حیات، قدرت، علم، شنوایی، بینایی، اراده، و تکلم تجلی یافته و به واسطه آن، موجودیت موصوفی واجب الوجود، مسمایی واحد و احد، و فاعلی فرد و صمد، بالبداهه، بالضروره، و به علم الیقین، ظاهرتر از خورشید و روشن‏تر از آن، به دیده ایمانی که در قلب است مشاهده و ادراک می‏شود؛ زیرا کتابی زیبا و پرمحتوا یا خانه‏‏یی شکیل، بالبداهه افعال کتابت و خانه سازی را تداعی می‏کند؛ به همین ترتیب نیز افعال خوشنویسی و ساختن خانه‏های شکیل، نام خوشنویس و معمار را به اذهان خطور می‏دهد؛ این نام‏ها نیز به‌ طور بدیهی، صنعت و صفت معماری و خوشنویسی را به یاد می‏آورد، و این صفات و صنعت در هر حال و بالبداهه وجود ذاتی را لازم می‏دارد که موصوف و صانع و مسما و فاعل باشد؛ و همان‌طور که فعل بی‏فاعل و اسم بی‏مسما ممکن نیست، صفت بدون موصوف و هنر بدون هنرمند نیز امکان ندارد. سراسر کائنات با تمام موجوداتش بنا بر حقیقت و قاعده مذکور، چون کتاب‏ها و مکتوباتِ پر محتوا یا کاخ‏ها و عمارت‏های بی‌شماری‏ست که با قلم تقدیر نگاشته شده و با چکش قدرت بنا گردیده است، و هر یک از آن‏ها به هزاران وجه بر افعال بی‏منتهای ربّانی و رحمانی اشارات بی‏حد و حصر کرده و بر تجلیات بی‏حد و حصر هزار و یک اسم الهی که منشأ افعال مذکورند، شهادت‏های بی‏پایان دارند، و بر تجلیات بی‏منتهای هفت صفت سبحانی که منبع اسمای مذکورند، اشاره کرده، و بر وحدت و وجوب وجود ذات ذوالجلالی که ابدی و ازلی‏ست و موصوف و سرچشمه هفت صفت محیط و قدسی مذکور می‏باشد، گواهی می‏دهند. همه محاسن، زیبایی‏ها، ارزش‏ها و کمالات موجود در تمام موجودات مزبور، بر کمال و زیبایی‏های قدسی لایق و موافق افعال ربانی، اسمای الهی، صفات صمدانی و شئونات سبحانی دلالت کرده، و همه آن‏ها با هم و بالبداهه بر جمال و کمال قدسی ذات اقدس گواهی می‏دهند. حقیقت ربوبیت که در حقیقت فعالیت ظهور می‏یابد، با شئوناتی چون خلق و ایجاد و صُنع و ابداعِ مبتنی بر علم و حکمت، و تصرفاتی چون تقدیر و تصویر و تدبیر و گرداندن مبتنی بر نظام و میزان، و هم‏چنین با تحول و تبدیل و تنزیل و تکمیل مبتنی بر قصد و اراده، و نیز اطعام و انعام و اکرام و احسان مبتنی بر شفقت و رحمت، خود را نشان داده و می‏شناساند. حقیقت بروز الوهیت که در حقیقت تظاهر ربوبیت است و بالبداهه احساس می‏شود، نیز همراه با جلوه‏های رحیمانه و کریمانه اسمای حسنی و تجلیات جمالی و جلالی هفت صفت ثبوتیه (یعنی حیات، علم، قدرت، اراده، سمع، بصر و کلام) خود را می‏شناساند و معرفی می‏کند. آری، چنان‌که صفت «کلام»، ذات اقدس را با وحی و الهام می‏شناساند، صفت «قدرت» نیز به واسطه آثارِ دارای صنعت، که هر یک در حکم کلمات مُجسّم‏اند، ذات اقدس را معرفی می‏کند و سراسر کائنات را در ماهیت یک فرقان جسمانی نشان داده و قدیر ذوالجلال را توصیف و تعریف می‏کند. صفت «علم» نیز به مقدار همه مصنوعاتِ دارای حکمت و نظم و میزان، و به تعداد همه مخلوقاتی که اداره و تدبیر و تزیین و تمییزشان با علم صورت می‏گیرد، موصوف خود یعنی ذات اقدس واحد را معرفی می‏کند. صفت «حیات» هم به همین ترتیب مانند همه آثاری که معرفی کننده قدرت‏اند، و مانند همه حال‏ها و صورت‏های منتظم و حکیمانه و موزون و تزیین یافته که بر وجود علم دلالت می‏کنند، و هم‏چون همه دلیل‏هایی که معرفی کننده سایر صفات‏اند، همراه با دلایل صفت حیات، بر تحقق این صفت دلالت می‏کند؛ و خود حیات نیز با تمام دلایل مذکور، همه جانداران را که آیینه‌های آن می‏باشند، گواه می‏گیرد و به این ترتیب ذات حی قیّوم را معرفی می‏کند، و سراسر کائنات را برای این‌که همواره نشان دهنده نقش‏ها و جلوه‏های نو و جداگانه باشد، به آیینه‏ی اکبری تبدیل می‏کند که متشکل از آیینه‏های بی‌شماری بوده و همواره تحول می‏یابد و نو می‏گردد. به همین قیاس، هر یک از صفات شنیدن و دیدن و در اختیار گرفتن و سخن گفتن، به اندازه کائنات ذات اقدس را معرفی کرده و می‏شناسانند. صفات مذکور همان‌طور که بر وجود ذات ذوالجلال دلالت دارند، بر وجود و تحقق حیات و این‌که ذات ذوالجلال دارای حیات است و حی می‏باشد نیز بالبداهه اشاره می‌کنند؛ زیرا دانستن، علامت حیات است؛ شنیدن، نشانه زنده بودن است؛ دیدن، خاص زندگان است؛ اراده با حیات معنا می‏یابد؛ اقتدارِ اختیاری، صرفاً در صاحبان حیات یافت می‏شود، و تکلم نیز کار جاندارانی‏ست که دارای علم می‏باشند. از نکات بیان شده در می‌یابیم که صفت «حیات» دارای هفت مرتبه دلیل به میزان کائنات است، و در معرفی وجود خود و وجود موصوف‌اش براهینی دارد، و به همین دلیل است که اساس و منبع همه صفات و مصدر و مدار اسم اعظم قرار داده شده است. رساله نور حقیقت نخست را با برهان‏های محکم اثبات نموده و تا حدودی توضیح داده است، لذا در این‌جا به قطره‏‏یی از دریای مذکور اکتفا می‏شود. حقیقت دوم: تکلم الهی‏ست که ریشه در صفت کلام دارد. براساس راز موجود در آیه‌ی‌ لَو۟ كَانَ ال۟بَح۟رُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبّٖى‌، کلام ‌الهی لایتناهی‏ست؛ و ظاهرترین علامتی که بر وجود یک ذات دلالت می‏کند، سخن گفتن اوست؛ پس این حقیقت به صورت بی‏منتها بر موجودیت و وحدت متکلم ازلی گواهی می‏دهد. دو شهادت محکم این حقیقت را به مراتب چهاردهم و پانزدهم این رساله ارجاع می‏دهیم که با ملاحظه موضوع وحی و الهام، بیان گردیده است؛ و شهادت گسترده‌ی این مورد را نیز به بحث کتاب‏های مقدس آسمانی در مرتبه دهم، و شهادت روشن و جامع دیگرش را هم به بحث قرآن معجزُ البیان در مرتبه هفدهم ارجاع می‏دهیم. انوار و اسرار آیه معظمه: شَهِدَ اللّٰهُ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ وَال۟مَلٰٓئِكَةُ وَ اُولُوا ال۟عِل۟مِ قَٓائِمًا بِال۟قِس۟طِ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (آل عمران: 18) که حقیقت مذکور را اعجاز آمیز، و شهادت‌اش را توأم با شهادت حقایق دیگر ذکر می‏کند، گویا برای مسافر ما کافی و وافی بوده است که موجب گردید نتواند جلوتر برود. به عنوان اشاره‏‏یی مختصر به معنای درسی که مسافر از این مقام قدسی اخذ کرد، در مرتبه نوزدهم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللَّهُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ لَهُ اْلاَسْمَاءُ الْحُسْنَى وَ لَهُ الصِّفَاتُ الْعُلْيَا وَ لَهُ الْمَثَلُ اْلاَعْلَى اَلَّذِى دَلَّ عَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ فِى وَحْدَتِهِ اَلذَّاتُ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ بِاِجْمَاعِ جَمِيعِ صِفَاتِهِ الْقُدْسِيَّةِ الْمُحِيطَةِ وَ جَمِيعِ اَسْمَائِهِ الْحُسْنَى اَلْمُتَجَلِّيَّةِ بِاِتِّفَاقِ جَمِيعِ شُؤُنَاتِهِ وَ اَفْعَالِهِ الْمُتَصَرِّفَةِ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ اْلاُلُوهِيَّةِ فِى تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ فِى دَوَامِ الْفَعَّالِيَّةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ بِفِعْلِ اْلاِيجَادِ وَ الْخَلْقِ وَ الصُّنْعِ وَ اْلاِبْدَاعِ بِاِرَادَةٍ وَ قُدْرَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّقْدِيرِ وَ التَّصْوِيرِ وَ التَّدْبِيرِ وَ التَّدْوِيرِ بِاِخْتِيَارٍ وَ حِكْمَةٍ وَ بِفِعْلِ التَّصْرِيفِ وَ التَّنْظِيمِ وَ الْمُحَافَظَةِ وَ اْلاِدَارَةِ وَ اْلاِعَاشَةِ بِقَصْدٍ وَ رَحْمَةٍ وَ بِكَمَالِ اْلاِنْتِظَامِ وَ الْمُوَازَنَةِ وَ بِشَهَادَةِ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ اَسْرَارِ شَهِدَ اللّهُ اَنَّهُ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ وَ الْمَلئِكَةُ وَ اُولُوا الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» یادآوری هر یک از حقایق شهادت دهنده مراتب نوزده‌گانه باب اول از مقام دوم که ذکر آن پیش‏تر رفت، هم‏چنان که با تحقق و وجودشان بر وجوب وجود دلالت می‏کنند، با محیط بودن‏شان نیز بر وحدت و احدیت دلالت می‏کنند، لیکن از آن‌جا که در وهله اول و به صراحت اثبات کننده‌ی وجودند، دلایل وجوب وجود به‏شمار رفته‌اند. باب دوم از مقام دوم نیز از آن لحاظ که در وهله اول و به صراحت، وحدت ‌و در درون آن، وجود را اثبات می‏کند، براهین توحید نامیده می‏شود؛ وگرنه هر دوی آن‌ها هر دو را اثبات می‏کنند. برای اشاره به تفاوت‏شان در باب اول جمله‏ی «بِشَهَادَةِ عَظَمَة اِحَاطَةِ حَقيقَةٍ» و در باب دوم نیز در اشاره به ظهور وحدت که گویی مشاهده می‏شود، جمله «بِمُشَاهَدَةِ عَظَمَة اِحَاطَة حَقيقَة» تکرار می‏شود. در نظر داشتم مراتب باب دوم آتی را مانند باب نخست توضیح دهم، ولی به دلیل ممانعت برخی شرایط، مجبور به رعایت اختصار و اجمال هستم، لذا بیان کافی و وافی آن را به رساله نور ارجاع می‏دهم.

§4

(درباره براهین توحیدی‌ست) مسافر دنیا که برای ایمان، به این جهان فرستاده شده و با تفکّر به سیر و سیاحت در تمام کائنات می‏پردازد و از همه‌ی چیزها سراغ آفریننده‏اش را می‏گیرد و او را در همه جا جستجو می‏کند و پروردگار خویش را در مرتبه حق الیقین در نقطه وجوب وجود می‏یابد، خطاب به عقل و خرد خویش گفت: «بیا؛ برای تماشای براهین وحدت پروردگارمان که واجب الوجود است دوباره به همراه هم به سیر و سیاحت خواهیم پرداخت». با هم رفتند ... در منزل اول دیدند چهار حقیقت قدسی که کائنات را در استیلای خود دارند خواهان لزوم وحدت در درجه بداهت هستند.

§5

این که هر طائفه از نوع بشر، به نوعی از عبادت فطری اشتغال دارند و خدمات سایر ذی‏حیاتان بلکه خدمت فطری جمادات نیز در حکم نوعی عبادت بوده و هر یک از عطایا و نعمت‏های مادی و معنوی در کائنات از طرف معبودیتی، وسیله‏یی هستند برای پرستش و شکرگزاری، و حمد و عبادت را لازم می‏دارند؛ و این‌که همه نزولات غیبی و ظهورات معنوی هم‏چون وحی و الهامات، معبود بودن پروردگاری واحد را اعلام می‏کنند؛ البته و بالبداهه محقق بودن الوهیتی مطلق و حکم‌فرما بودنش را اثبات می‏کنند. مادام که چنین حقیقت الوهیتی وجود دارد، بی‌شک نمی‌تواند قبول اشتراک کند، زیرا آنان که با شکرگزاری و عبادت پاسخ الوهیت یعنی معبودیت را می‏دهند، ثمرات ذی‌شعورند که در انتهاي شجره کائنات قرار دارند. این‌که دیگران ذی شعوران مزبور را خرسند کنند و زیر دِین خود درآورند و رویشان را به سوی خود برگردانند و کاری کنند معبود حقیقی‌شان را که به دلیل دیده نشدن به سرعت قابل فراموش شدن است، فراموش کنند، با ماهیت الوهیت و مقاصد قدسی آن، چنان در ضدیت است که الوهیت مذکور به هیچ وجه چنین اجازه‏یی نمی‏دهد. به همین دلیل است که قرآن بارها و به شدت شرک را رد و مشرکان را تهدید به جهنم می‏کند.

§6

آری، تصرفی عام، حکیمانه و رحیمانه که در تمام کائنات به ویژه در ذی‌حیاتان و مخصوصاً در تربیت و تغذیه آن‌ها، در هر سو به طرزی واحد و غیرمنتظره، با هم و در درون هم، از سوی دستی غیبی اعمال می‏گردد، بی‌شک تراوش و نورانیت ربوبیتی مطلق است و برهانی قطعی بر تحقق آن می‏باشد؛ مادام که ربوبیت مطلقی وجود دارد، قطعاً شرک و اشتراک را نمی‌پذیرد، زیرا ربوبیت، مقاصد و اهداف مهمی چون اظهار جمال، اعلام کمالات، بروز صنعت‏های ارزشمند و نشان دادن هنرهای مخفی خود دارد که همه در جزئیات و ذی‌حیاتان تمرکز و اجتماع یافته است، لذا شریکی با دخالت سرخود در جزئی‏ترین شی و کوچک‏ترین ذی‌حیات، اهداف مذکور را از بین می‏برد و موجب تخریب مقاصد یاد شده می‏گردد، نیز باعث می‏شود ذی‌شعوران از غایت مذکور و کسی که آن‌ها را اراده کرده است روی برگردانده و متوجه اسباب گردند، و این مسأله چون در مخالفت و عداوت کامل با ماهیت ربوبیت است، طبیعتاً چنین ربوبیت مطلقه‌یی به هیچ‌وجه به شرک اجازه عرض اندام نمی‌دهد. این‌که قرآن با تقدیس‌ها و تسبیح‌ها و آیات و کلمات کثیر و حتی حروف و هیأت‌های خود همواره و همیشه به سوی توحید ارشاد می‏کند ریشه در همین سرّ عظیم دارد.

§7

آری، تمام حکمت‏های متعالی این کائنات، زیبایی‏های فوق ‏العاده، قوانین عادلانه و غایات حکیمانه‏ی آن به وضوح بر وجود حقیقت کمالات دلالت دارد؛ مخصوصاً بر کمالات آفریدگاری که کائنات را از هیچ آفریده و آن را از هر نظر به صورت زیبا و اعجاز آمیز اداره می‏کند و نیز بر کمالات انسان که آیینه ذی‌شعور آن خالق است به وضوح گواهی می‏دهد. مادام حقیقت کمالات، وجود دارد؛ و کمالاتِ خالقِ ایجاد کننده‏ی کائنات در متن کمالات، مُحقق است؛ و مادام که کمالات انسان به عنوان مهم‏ترین ثمره کائنات، خلیفه زمین و مهم‏ترین مصنوع و محبوب آفریدگار، حق و حقیقت است؛ بی‌تردید شرک که وانمود می‏کند عالمی را که با چشم خود مملو از حکمت و کمال می‏بینیم، بازیچه تصادف بوده و نتیجه‏یی ندارد و بین فنا و نابودی دست و پا می‏زند، و محلی‏ست برای بازی‏های طبیعت، و مذبحی ظالمانه برای ذی‌حیاتان، و مکان حزن و اندوه دهشتناک ذی شعور؛ و نیز انسان را که کمالات او به‏واسطه آثارش ظاهر است، به عنوان بیچاره‌ترین و درمانده‌ترین موجود به پست‌ترین درجه حیوانی می‏رساند، و کمالات خالقی را که به گواهی همه موجودات که آیینه کمالات اویند قدسی و بی‏نهایت است، پنهان می‏سازد و بر رویش پرده می‏کشد و نتیجه فعالیت و خلاقیت‌اش را ابطال می‏کند، نمی‌تواند وجود داشته باشد و فاقد حقیقت است. ضدیت شرک با کمالات الهی، انسانی و عالم هستی و تخریباتی که در کمالات این عرصه‌ها ایجاد می‏کند، در مقام نخست رساله‌ی «شعاع دوم» که مربوط است به سه ثمره توحید، با دلایل قوی و قطعی اثبات گردیده و توضیح داده شده است، لذا خواننده را بدان‌جا ارجاع می‏دهیم و سخن را به اتمام می‏رسانیم.

§8

آری، کسی که با توجه گسترده به عالم بنگرد آن را مملکتی بسیار باشکوه و پرجنب و جوش یا شهری خواهد دید که اداره‏اش کاملاً حکیمانه و حاکمیت‌اش به غایت قدرتمندانه است. او هر چیز و هر نوعی را با وظیفه و مسئولیتی مُسخر می‏بیند. براساس تمثیل در برگیرنده‌ی معنای نظامی آیه‏ي وَ لِلّٰهِ جُنُودُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ (فتح:4) باید گفت: قوانین شاهانه، احکام آمرانه و اوامر تکوینی حاکمانه‏یی که در جنود ربانی، از ارتش ذرات و لشکر نباتات و گردان حیوانات تا سپاه ستارگان، از مأموران بسیار کوچک تا سربازان بسیار بزرگ در جریان است، بالبداهه بر وجود حاکمیتی مطلق و آمریتی کلی دلالت می‏کنند. مادام که حقیقت حاکمیتی مطلق وجود دارد روشن است که شرک نمی‌تواند حقیقتی داشته باشد، زیرا براساس حقیقت قطعی آیه‌ی‏ لَو۟ كَانَ فٖيهِمَٓا اٰلِهَةٌ اِلَّا اللّٰهُ لَفَسَدَتَا (انبیاء: 22) اگر دست‏های متعدد، مستبدانه در کاری دخالت کنند آن را به هم خواهند ریخت. اگر در مملکتی دو پادشاه، حتی در ناحیه‏یی دو مدیر وجود داشته باشد نظم از بین می‏رود و هرج و مرج خواهد شد؛ در حالی که از بال مگس تا چراغ‏های آسمان و از سلول‏های بدن تا بروج سیارات (در کائنات) چنان نظمی حاکم است که شرک ذره‏یی نمی‌تواند در آن دخالت داشته باشد. هم‏چنین حاکمیت مقام عزت است؛ و قبول رقیب، منافی عزت آن است. آری، انسان که به دلیل عجزش نیاز به یاوران بسیار دارد برای حاکمیتی جزئی، ظاهری و موقت برادر و فرزند خود را با بی‌رحمی به قتل می‏رساند؛ این نشان می‏دهد که حاکمیت رقیب نمی‌پذیرد. اگر عاجزی چون انسان برای حاکمیتی جزئی، بدان شکل عمل کند، بی‏تردید قادر مطلقی که مالک تمام عالم هستی‏ست به هیچ وجه امکان ندارد کس دیگری را در حاکمیت قدسی‏اش که مدار ربوبیت و الوهیت حقیقی و کلی اوست شریک بگرداند و اجازه چنین چیزی را بدهد. این حقیقت در مقام دوم شعاع دوم و در بسیاری از جاهای دیگر رساله نور با دلایل قوی اثبات شده است، لذا خواننده را بدان‌جا ارجاع می‏دهیم. مسافر ما با مشاهده این چهار حقیقت، در مرتبه شهود به وحدانیت الهی پی برد و ایمان‌اش درخشیدن گرفت؛ و با تمام توان گفت: «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَح۟دَهُ لَا شَرٖيكَ لَهُ». به عنوان اشاره‏یی مختصر به درسی که مسافر در منزل مزبور فرا گرفت، در باب دوم مقام نخست گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَ وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ تَبَارُزِ اْلاُلُوهِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ تَظَاهُرِ الرُّبُوبِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمُقْتَضِيَّةِ لِلْوَحْدَةِ وَ كَذَا . . . مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْكَمَالاَتِ النَّاشِيَةِ مِنَ الْوَحْدَةِ . . . وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْحَاكِمِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ الْمَانِعَةِ وَ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ» آن‌گاه مسافر بی‌قرار خطاب به قلب خویش گفت: این که اهل ایمان مخصوصاً اهل طریقت همواره «لَٓا اِلٰهَ اِلَّاهُوَ» می‏گویند و تکرار می‏کنند، از توحید یاد می‏کنند و آن را اعلام می‏دارند نشان می‏دهد که توحید مراتب متعددی دارد. توحید، مهم‏ترین و شیرین‏ترین و متعالی‏ترین وظیفه قدسی، فریضه فطری و عبادت ایمانی‏ست. پس بیا برای یافتن مرتبه‏یی دیگر، دروازه منزل دیگری از این عبرتکده را بگشاییم، زیرا توحید حقیقی که در پی‏اش هستیم معرفتی نیست که صرفاً عبارت از تصور باشد؛ چرا که در علم منطق این تصدیق است که مقابل تصور، و بسیار ارزشمندتر از معرفت تصوری‏ست، نتیجه برهان است و علم نامیده می‏شود. توحید حقیقی چنان حُکم و تصدیق و اذعان و قبولی‏ست که فرد با هر چیزی می‏تواند پروردگارش را بیابد و در هر چیزی می‏تواند راهی را که به آفریدگارش منتهی می‏شود ببیند، و هیچ چیز مانع احساس حضور خداوند نمی‌شود؛ در غیر این صورت برای یافتن پروردگارش همیشه و هر زمان باید پرده کائنات را بدرد و بگشاید، لذا گفت: «به پیش!» و دروازه‌ی کبریا و عظمت را به صدا درآورد. وارد منزل افعال و آثار و عالم ایجاد و ابداع شد و دید: پنج حقیقت محیط، بر عالم هستی استیلا یافته و حُکم می‏رانند و بالبداهه توحید را اثبات می‏کنند: حقیقت اول: حقیقت کبریا و عظمت است. این حقیقت در دومین مقام شعاع دوم و در بخش‏های متعدد رساله نور همراه با براهینی توضیح داده شده است، لذا در این‌جا همین مقدار می‏گوییم که: ذاتی که ستارگان را با هزاران سال فاصله از هم، در آن واحد و با شیوه‏یی یکسان ایجاد نموده و در آن‌ها تصرف می‏کند؛ ذاتی که افراد بی‏شمار گلی واحد را در شرق و غرب و جنوب و شمال زمین در زمان واحد و به صورت واحد می‏آفریند و صورتگری می‏کند؛ هُوَ الَّذٖى خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ فٖى سِتَّةِ اَيَّامٍ (هود: 7) یعنی ذاتی که آسمان‌ها و زمین را در شش روز آفرید و رویدادی بسیار عجیب، گذشته و غیبی را با حادثه‏یی حاضر و در برابر چشم‌ها اثبات می‏کند و در رویداد مشابه و عجیب دیگری در فصل بهار و بر روی زمین بیش از صد هزار مثال برای حشر اعظم نشان می‏دهد، و بیش از دویست هزار نوع طایفه نباتات و قبایل حیوانات را در پنج شش هفته به وجود می‏آورد و در کمال نظم و ترتیب بدون خطا و نقصان و اشتباه، با هم و در درون هم اداره می‏کند و می‏پروراند و تغذیه می‏کند و متمایز می‏گرداند و مُزیّن می‏کند. هم‌چنین بر اساس صراحت آیه‏ي يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ (حدید: 6) ذاتی که با گرداندن زمین، صفحات شب و روز را ایجاد می‏کند و می‏گرداند و رویدادهای روزانه را ثبت می‏کند و تغییر می‏دهد، در همان حال، پنهان‏ترین و جزئی‌ترین مسائلی را که بر قلب‌ها خطور می‏کند می‏داند و با اراده خود اداره می‏کند. از آن‌جا که هر یک از افعال مذکور فعلی واحد است فاعل‏شان نیز که بالضروره فاعل ذوالجلال‏ است واحد و قادر می‏باشد و چنان کبریا و عظمتی دارد که در هیچ جا و در هیچ چیز و به هیچ وجه، امکان و احتمالی برای هیچ نوع شرکی باقی نمی‏گذارد؛ آن را از ریشه قطع می‏کند؛ مادام که چنین کبریا و عظمت قدرتی هست و کبریای مذکور در نهایت کمال قرار دارد و بر هر چیزی محیط است؛ به هیچ‌ وجه امکان ندارد به شرک اجازه عرض اندام دهد؛ شرکی که به قدرت مزبور، عجز و نیاز، به کبریای مزبور نقصان، به کمال مزبور کمبود، به احاطه مزبور قید، و به بی‏کرانگی مزبور محدودیت نسبت می‏دهد. هیچ عقلی که فطرت خود را از دست نداده باشد چنین چیزی را قبول نمی‌کند. بنابراین شرک به دلیل اهانت به کبریا و عزت جلال و عظمت آن، چنان جنایتی‏ست که قرآن معجز البیان با تهدیدی بزرگ می‏فرماید به هیچ وجه قابل عفو نیست: اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغ۟فِرُ اَن۟ يُش۟رَكَ بِهٖ وَيَغ۟فِرُ مَا دُونَ ذٰلِكَ (نساء: 48). حقیقت دوم: ظهور افعال ربانی به صورت اطلاق و احاطه و بی کرانگی‏ست که تصرفات آن در کائنات مشاهده می‏شود. آن‌چه افعال مذکور را تحدید و مُقید می‏کند، صرفاً حکمت و اراده، و قابلیت مظاهر می‏باشد؛ و تصادف سرسری و طبیعت فاقد شعور و قدرت کور و اسباب جامد و عناصر بی‌قیدی که در همه جا پراکنده‏اند و همه چیز را به هم می‌ریزند قادر نیستند در افعالی که به غایت منتظم و حکیمانه و بصیرانه و دارای حیات، و مرتب و محکم‏اند دخالتی داشته باشند. آن‌ها به فرمان و اراده و قوت فاعل ذوالجلال به عنوان پرده‏ی ظاهریِ قدرت مورد استفاده قرار می‏گیرند. سه نمونه از مثال‏های بی‏شمار این موضوع: در یکی از صفحات سوره نحل، در سه آیه متصل به هم به سه فعل اشاره می‏شود؛ ما از نکات بی‏شمار این سه فعل فقط سه نکته را به شرح زیر بیان می‏کنیم: آیه اول: وَ اَو۟حٰى رَبُّكَ اِلَى النَّح۟لِ اَنِ اتَّخِذٖى مِنَ ال۟جِبَالِ بُيُوتًا ... اِلٰى اٰخِره (نحل: 68) آری، زنبور عسل براساس غریزه و وظیفه‏یی که بر عهده دارد چنان معجزه قدرت حق است که سوره بزرگ نحل به اسم آن نامگذاری شده است. زیرا نگاشتن برنامه کامل وظیفه مهم زنبور در مغز این دستگاه بسیار کوچک تولید عسل، قرار دادن لذیذترین غذاها در بطن بسیار کوچک‌اش و به عمل آوردن آن، هم‏چنین جا دادن زهر در نیش کوچک زنبور، زهری که توانایی کشتن و نابود کردن اعضای ذی‌حیات را دارد بی‌آن‌که به جسم و اعضای کوچک خود ضرری برساند، عالمانه است و در نهایت دقت؛ و در غایت حکمت و اراده و با نظم و تعادلی کامل صورت گرفته است، لذا چیزهایی مانند تصادف و طبیعت بی ادراک و بی نظم و ترتیب، قطعاً نمی‏توانند دخالتی داشته باشند. آری، این فعل ربانی و صنعت الهی که به سه جهت اعجاز آمیز بوده، در زنبور عسل‏های بی‏شمارِ روی زمین با حکمت واحد، با دقت و توجه واحد، با نظم واحد و در لحظه واحد و به طرزی واحد ظهور و احاطه می‏یابد و این بالبداهه وحدت را اثبات می‏کند. آیه دوم: وَ اِنَّ لَكُم۟ فِى ال۟اَن۟عَامِ لَعِب۟رَةً نُس۟قٖيكُم۟ مِمَّا فٖى بُطُونِهٖ مِن۟ بَي۟نِ فَر۟ثٍوَ دَمٍ لَبَنًا خَالِصًا سَٓائِغًا لِلشَّارِبٖينَ (نحل: 66) این آیه فرمانی عبرت انگیز است. آری، قرار دادن شیر خالص، پاکیزه، زلال، مُغذی، دلچسب و سفید در پستان مادران که کارخانه تولید شیرند مخصوصاً در حیوان‏های ماده‏یی چون گاو و شتر و بز و گوسفند، آن هم در میان خون و قاذورات و کاملاً بر خلاف آن‏ها، بدون آن که قاطی و آلوده شود یا چیزی را آلوده کند، و مهم‏تر از شیر، قراردادن شفقتی دلنشین، شیرین، لذت بخش، باارزش و فداکارانه در قلب‏هایشان برای فرزندان‌شان؛ بی‏تردید مستلزم چنان رحمت، حکمت، علم، قدرت، اختیار و دقتی‏ست که به هیچ وجه نمی‏تواند کار تصادف‏های پرتلاطم، عناصر به هم زننده و قدرت‏های کور باشد. ایجاد کاملاً اعجاز آمیز و حکیمانه‌ی این فعل الهی و صنعت ربانی در قلوب و سینه‏های بی‌شمار صدها هزار نوع مادر بر روی زمین، و تجلی و تصرف و خلق و احاطه آن در یک لحظه، به یک شکل، با حکمت و دقتی واحد، بالبداهه وحدت را اثبات می‏کند. آیه سوم: وَمِن۟ ثَمَرَاتِ النَّخٖيلِ وَال۟اَع۟نَابِ تَتَّخِذُونَ مِن۟هُ سَكَرًا وَرِز۟قًا حَسَنًااِنَّ فٖى ذٰلِكَ لَاٰيَةً لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ (نحل: 67) این آیه نظرها را به سوی خرما و انگور جلب می‏کند و می‏گوید: «در این دو میوه، نشانه و دلیل و حجت بزرگی برای اثبات توحید در نظر خردمندان وجود دارد». آری، انگور و خرما هم غذا و خوراک‏اند، هم فاکهه و میوه‌اند، و هم می‏توان از آن‌ها غذاهای لذیذ تهیه کرد؛ به علاوه، درخت خرما و انگور که در شن‌زار و زمین خشک قادر به ادامه حیات می‏باشند معجزه‏ی قدرت و خارقه‏ی حکمت و کارخانه قند شیرین و دستگاه تولید شربت عسل هستند، نیز چنان آفریده‏های حکیمانه و دقیقی می‏باشند که از حساس‏ترین نظم و کامل‏ترین ترتیب برخوردارند، لذا کسی که اندک عقلی داشته باشد مجبور است بگوید: «سازنده آن‌ها بی‌تردید می‏بایست ذاتی باشد که کائنات را آفریده است». زیرا مثلاً ساقه انگوری که به اندازه یک انگشت است و آن را در مقابل چشم‌مان می‏بینیم، بیست خوشه دارد که در هر کدام صدها دانه انگور هم‏چون محفظه‌هایی پر از شربت شیرین وجود دارد؛ بر هر دانه‌ی انگور لباسی ظریف و زیبا و لطیف و رنگارنگ پوشانده‏اند و در قلب نرم و لطیف‌اش هسته‏هایی با پوششی سخت و درونی چون مغز گردو نهاده‏اند که در حُکم قوه حافظه و برنامه و تاریخچه حیات آن است؛ هم‏چنین در این میوه، عسلی چون آب کوثر و شیرینی‏ای چون حلوای بهشتی وجود دارد. جالب است که انگورهای تمام روی زمین با همین دقت و حکمت و با صنعت خارق‏العاده‌ی واحد، در زمان واحد و به شیوه واحد خلق می‏شوند و این بی‏تردید و بالبداهه نشان می‏دهد که: فاعل این کار آفریننده کائنات است و چنین فعلی که اقتضای قدرتی بی‌نهایت و حکمتی بی‏انتها را دارد صرفاً فعل اوست. آری، قدرت‌ها و طبایع و اسباب کور و سرسری و بی‌انتظام و فاقد شعور و بی‌هدف و استیلاجو و هرج و مرج طلب نمی‌توانند در این نظم دقیق و صنعت ماهرانه و ترتیب بسیار حکیمانه، دستی ببرند و دخالتی در آن داشته باشند. اینان صرفاً در مفعولیت و قبول و پرده‌داری، به امر ربانی به کار گرفته می‏شوند؛ بنابراین همانند سه نکته‏ی سه حقیقتی که بر توحید دلالت دارند سه آیه یاد شده بر آن‌ها اشاره دارند، تصرفات و جلوه‏های بی‏شمار افعال ربانی به اتفاق، بر یک واحد احد و بر وحدت یک ذات ذوالجلال گواهی می‏دهند. حقیقت سوم: ایجاد موجودات است؛ به ویژه نباتات و حیوانات که در کثرت مطلق و نظم مطلق در عین سرعت مطلق ایجاد می‌شوند، نیز آفرینش آن‏ها در غایت حُسن صنعت، مهارت، اتقان و نظم در عین سهولت مطلق بوده و با ارزشمندی و امتیاز کامل در عین فراوانی مطلق و اختلاط مطلق خلق می‌شوند. آری، انجام کار در نهایت درجه فراوانی و سرعت، و آسانی و سهولت در عین هنرمندی و مهارت و دقت و نظم، نیز انجام فعلی بسیار ارزشمند و ممتاز در عین فراوانی و در هم تنیدگیِ بسیار، در حالی که به کار دیگری سرایت نکند و با سرایت فعل دیگری مواجه نشود و اجازه نفوذ چیز دیگری را ندهد، فقط و فقط با چنان قدرت ذات واحدی امکان پذیر است که انجام هیچ کاری برای قدرت او سخت و دشوار نباشد و ایجاد ستارگان نزد قدرت مزبور هم‏چون آفریدن ذرات باشد و خلق بزرگ‏ترین‏ها مانند خلق کوچک‏ترین‏ها، و آفریدن نوعی که افراد بی‏شمار دارد مانند آفریدن فقط یک فرد، و ایجاد یک کل باعظمت و محیط مانند یک جزءِ خاص و ناچیز، و احیای کره‌ی بزرگ زمین و جان بخشیدن دوباره به آن مانند احیای یک درخت، و خلق درختی به اندازه کوه، مانند خلق هسته‏یی به اندازه ناخن، آسان و سهل و راحت باشد؛ تا بتواند کارهایی را که در مقابل چشمان‌مان انجام می‏شود به انجام برساند. لذا با بیان و حل و کشف و اثبات این مهم‏ترین راز این مرتبه توحید و کلمه توحید و سومین حقیقت مذکور، یعنی این که بزرگ‏ترین کل مانند کوچک‏ترین امر جزئی باشد، و بیش‏ترین و کم‏ترین تفاوتی نداشته باشند، و با کشف حکمت حیرت انگیز و طلسم عظیم آن و معمایی که بیرون از فهم عقل است، و با درک مهم‏ترین اساس اسلام و عمیق‌ترین مدار ایمان و بزرگ‏ترین پایه توحید، طلسم قرآن گشوده می‏شود و پنهان‌ترین و ناشناخته‌ترین معمای آفرینش عالم که فلسفه را نیز از ادراک آن ناتوان کرده است، دانسته می‏شود. پروردگار مهربان‌ام را صدهزار بار به عدد حروف رسالةُ النور ، شکر و سپاس که رسالةُ النور این طلسم شگفت و این معمای غریب را حل و کشف و اثبات نمود؛ این مطلب به ویژه در اواخر مکتوب بیستم در بحث وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (ملك:١) هم‌چنین در بحث «فاعل، مقتدر است» در گفتار بیست و نهم که مربوط به موضوع حشر می‏باشد، نیز در اثنای اثبات قدرت الهی در مراتب « ﮩ ﮊ » که در لمعه عربی بیست و نهم قرار دارد، با براهین قطعی و با استحکامی هم چون دو ضرب در دو می‏شود چهار، اثبات گردیده است. لذا ضمن ارجاع توضیح به بخش‏های یاد شده، خواستم اساس و دلایل گشودن این راز را چون فهرستی به اجمال بیان کنم و به سیزده سرّ به عنوان سیزده مرحله اشاره نمایم. سرّهای اول و دوم را نوشتم اما متأسفانه دو مانع بزرگ مادی و معنوی مرا فعلاً از بیان باقی آن‌ها منصرف کردند. سرّ اول: اگر شیئی ذاتی باشد ضدش نمی‌تواند عارض آن ذات گردد؛ چرا که اجتماع ضدَّین لازم می‏آید، که آن هم محال است؛ بنابراین سرّ، مادام که قدرت الهی، ذاتی‌ست و لازمِ ضروری ذات اقدس می‏باشد، بی‌تردید عجز که ضد آن قدرت است ممکن نیست عارض آن ذات قادر گردد؛ و مادام که وجودِ مراتب در شی، با تداخل ضدش در درون آن ممکن است، مثلاً مراتب قوی و ضعیف بودن نور با دخالت تاریکی امکان بروز می‏یابد، یا مراتب کم و زیاد شدن حرارت با دخالت سرما، و همین طور مقادیر شدت و نقصان قدرت با دخالت و ممانعت مقاومت امکان بروز می‏یابد؛ بی‌تردید قدرت ذاتیِ مذکور (قدرت ذات اقدس) مراتبی ندارد. او همه اشیا را هم چون شیئی واحد ایجاد می‏کند. مادام که در قدرت ذاتیِ مذکور مراتبی وجود ندارد و امکان ضعف و نقصان نمی‌تواند وجود داشته باشد، شکی نیست که هیچ مانعی قادر به ممانعت از او نیست و هیچ ایجادی برایش دشوار نخواهد بود؛ و مادام که هیچ کاری برای او دشوار نیست قطعاً حشر اعظم را به سهولت ایجاد بهار، و بهار را به آسانی ایجاد یک درخت، و درخت را به سهولت خلق یک گل ایجاد می‏کند؛ به همین ترتیب گل را به اندازه درخت پُر صنعت، درخت را به اندازه بهار اعجازآمیز و بهار را هم‌چون حشر، جامع و خارق العاده خلق می‏کند؛ کما این‌که در مقابل دیدگان‌مان خلق می‏نماید. در رساله نور با براهین فراوانِ قطعی و قوی اثبات شده است که: اگر وحدت و توحید نباشد آفرینش یک گل به اندازه آفرینش یک درخت و شاید بیش‏تر از آن توأم با مشکلات خواهد بود و آفرینش یک درخت نیز مانند آفرینش بهار و شاید بیش‏تر از آن صعب و دشوار می‏شد، علاوه بر آن، از نظر صنعت و قیمت و ارزش، کاملاً سقوط می‏کردند؛ و ذی‌حیاتی که حال در دقیقه‏یی خلق می‏شود در آن صورت احتمالاً در سالی ایجاد می‏شد و شاید هم اصلاً آفریده نمی‏شد. لذا بنا بر همین سرّ است که میوه‏ها و گل‏ها و درختان و حیواناتِ کوچک با وجود فراوانی و در دسترس بودن، بسيار ارزشمندند و در عین سرعت و سهولتی که دارند، بسیار دارای صنعت و منظم ظهور می‏یابند، به انجام وظیفه خود می‏پردازند، تسبیح می‏گویند و کارشان که تمام شد دانه‏هایشان را جایگزین خود می‏کنند، و به آن‏ها وکالت می‏دهند و می‏روند. سرّ دوم: هم چنان که خورشید واحد به‏واسطه سرّ نورانیت و شفافیت و اطاعت و با جلوه‏یی از قدرت ذاتی، می‏تواند در آیینه‏یی واحد تصویری نورانی ایجاد کند، به همان ترتیب می‌تواند به امر الهی، به موجب فعالیت گسترده‌ی قدرت بی‏انتهایش، عین همان تصویر نورانی و باحرارت را به سهولت در آیینه‏ها و اشیای براق و قطرات بی‌شماری ایجاد نماید؛ این‌جا کم و زیاد مساوی‏ست و تفاوتی ندارد. نیز هم‌چنان که کلمه بیان شده، بر اثر گستردگی بی‌منتهای خلاقیتی لایتناهی، بدون هیچ زحمتی به گوش فردی واحد می‏رسد، به اذن ربانی و بدون زحمت وارد عمق یک میلیون گوش نیز می‏گردد، هزاران شنونده با یک شنونده مساوی‏اند و تفاوتی وجود ندارد. نیز همان طور که نوری واحد هم چون چشم، یا روحانی نورانی‌ای هم‌چون جبرئیل، بر اثر کمال وسعت فعالیت ربانیِ مُندمج در تجلی رحمت، می‏تواند به سهولت متوجه جای مشخصی شود یا به آن‌جا برود یا در آن‌جا قرار داشته باشد، قادر است با قدرت الهی به سادگی در هزاران جا هم باشد، ببیند و وارد شود؛ کم و زیاد در این‌جا تفاوتی ندارد. درست به همین صورت، چون قدرت ذاتیِ ازلی، لطیف‏ترین و خاص‌ترین نور، و نور الانوار است، و وجوهِ ماهیت و حقیقت و ملکوت اشیا نیز شفاف و مثل آیینه براق می‏باشند، و چون همه چیز از ذرات و نباتات و ذی‌حیاتان تا ستارگان و خورشیدها و ماه‌ها در منتهی درجه اطاعت و انقیاد تحت حکم آن قدرت ذاتی قرار دارند، و به غایت مُطیع و مُسخر اوامر آن قدرت ازلی هستند، پس بی‌شک اشیای بی‏شمار را هم‏چون شیئی واحد ایجاد می‏کند و در کنارشان قرار می‏گیرد. در این‌جا کاری مانع کار دیگر نمی‌شود. بزرگ و کوچک، کم و زیاد، و جزئی و کلی در این‌جا مساوی‏ست، انجام هیچ یک از این کارها برای او دشوار نیست. هم‌چنان که در گفتارهای دهم و بیست و نهم بیان گردید کودکی براساس سرّ موازنه و انتظام، و اطاعت از حُکم، و امتثال اوامر، کشتی بزرگی به اندازه صد خانه را مانند اسباب بازی خود با انگشت می‏چرخاند و می‏گرداند. فرمانده‏یی که با فرمان «به پیش» می‏تواند یک سرباز را به حالت هجومی درآورد، بی‌تردید می‏تواند با همان فرمان، ارتشی منظم و مطیع را نیز به حالت حمله و هجوم درآورد. اگر در دو کفه‏ی ترازویی حساس و بسیار بزرگ، دو کوه در حالت موازنه قرار داشته باشند، گردویی کافی‏ست تا همان طور که کفین ترازویی دیگر را که دو تخم مرغ در آن گذاشته‏اند، یکی را بالا و دیگری را پایین آورد؛ می‏تواند بر اساس قانون حکمت یکی از کفه‏ها را به همراه کوه تا قله کوه بالا ببرد و کوه دیگری را تا عمق دره پایین بیاورد. درست به همین صورت، قدرت ربانی که بی‏قید و بی‏نهایت و نورانی و ذاتی و سرمدی‏ست و حکمت بی‏پایانی دارد که منشأ و منبع و مدار و مصدر همه نظم و ترتیب‏ها و تعادل‏هاست و از عدالت الهیِ به غایت حساسی برخوردار می‏باشد، و همه اشیا اعم از هر چیز کلی و جزئی و بزرگ و کوچک مُسخر حُکم و منقاد تصرف آن قدرت‌اند، بی‌تردید هم‌چنان که ذرات را به سادگی به حرکت در می‏آورد و می‌چرخاند، ستارگان را نیز با سرّ نظامِ حکمت به سهولت می‏گرداند و می‏چرخاند. و در بهار، هم‌چنان که با فرمانی واحد به سادگی مگس را زنده می‏کند، انواع مگس‌ها و همه نباتات و ارتش حیوانات کوچک را نیز با سرّ میزان و حکمتی که در قدرت‌اش هست، با همان فرمان و با همان سهولت، زنده و روانه عرصه حیات می‏کند. همان‏طور که خداوند درخت را در بهار به سرعت زنده می‏کند و به تار و پودش حیات می‏بخشد، با قدرت مطلقه حکیمانه و عادلانه خود، پیکر بزرگ کره زمین را نیز همانند درخت مذکور در بهار به آسانی زنده و صدها هزار نمونه از حشر را ایجاد می‏کند؛ هم چنان که با امری تکوینی زمین را احیا می‏نماید، می‏فرماید: اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً فَاِذَاهُم۟ جَمٖيعٌ لَدَي۟نَا مُح۟ضَرُونَ (یس: 53) یعنی تمام انس و جن فقط با صیحه و فرمانی نزد ما در میدان حشر حاضر می‏شوند؛ نیز می‏فرماید: وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ (نحل:77) یعنی کار قیامت و حشر و انجام آن به قدر یک چشم به هم زدنی‏ست، حتی کم‏تر از آن؛ و باز می‏فرماید: مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) یعنی ای انسان‌ها! ایجاد و احیا، و حشر و نشر شما هم‌چون احیای نفسی واحد، آسان است و در برابر قدرت من کار دشواری نیست. بر اساس سرّ این سه آیه، همه‌ی انس و جن و ملائکه و موجودات حیوانی و روحانی را با فرمانی واحد و به آسانی، در عرصه حشر اکبر و در مقابل میزان اعظم حاضر می‏کند؛ کاری مانع کار دیگر نیست. بر خلاف خواسته‌ام بیان مطالب مربوط به سرّ سوم و چهارم تا سیزدهم به زمان دیگری موکول شد. حقیقت چهارم: بسیاری از علایم وحدت در آفریدگان، مانند وجود و ظهور موجودات، همراهی و اتحادی در درون هم، تشابه، مثال مُصغر و نمونه اکبر هم بودن، کل و کلی بودن قسمی و اجزا و افراد بودن قسم دیگر، مشابه هم بودن در سکه فطرت و تناسب داشتن در نقش صنعت، یاری کردن یک‏دیگر و تکمیل نمودن وظیفه فطری هم؛ به صورت کاملاً بدیهی خبر از توحید می‏دهند و واحد بودن صانع‏شان را اثبات می‏نمایند و نشان می‏دهند که کائنات از لحاظ ربوبیت، کل و کلی‏یی‏ست که قبول تجزی و انقسام نمی‌کند. آری، مثلاً ایجاد و اداره و تغذیه افراد بی‏شمار چهارصد هزار نوع حیوان و نبات در هر بهار، با هم و درون هم، در یک آن و به یک شکل، بدون خطا و اشتباه و در کمال حکمت و حُسن صنعت . . . و هم خلق افراد بی‏شمار مگس‌ها که مثال کوچک پرنده‌ها هستند تا عقاب‌ها که نمونه بزرگ آن‌ها می‏باشند، و تأمین لوازمی که برای زیستن و گشتن در آسمان به آن‌ها کمک می‏کند، و چرخاندن‏شان در هوا و به این طریق شکوهمند کردن آسمان، و قرار دادن سکه صنعت در چهره هر یک از آن‌ها و نهادن مدبرانه سکه حکمت در جسم هر کدام‏شان، و قرار دادن مربیانه مُهر احدیت در ماهیت هر یک . . . فرستادن حکیمانه، رحیمانه و پر شتاب ذرات غذایی کمک‌رسان به سلول‏های بدن، و قرار دادن نباتات به عنوان مددکار حیوانات، و حیوانات برای یاری انسان، و همه مادرها برای معاونت به فرزندانی که قدرتی ندارند . . . هم‌چنین از کهکشان و منظومه شمسی و عناصر زمینی تا پرده‌های حدقه چشم و برگ‏های غنچه گل و غلاف سنبله‏های ذرت و تخم خربزه، مانند دایره‏های متداخلی هستند که تصرفِ با حسن صنعت یکسان و انتظام واحد و فعل واحد و کمال حکمت که در حکم جزئی و کلی هستند، بی‏تردید و به طور بدیهی اثبات می‏کند که: فاعل این کارها هم واحد و یگانه است و بر هر چیزی مُهر خود را زده است، و هم‌چنان که در هیچ مکانی نیست در همه جا حضور دارد؛ هم مانند خورشید است که همه چیز از او دور است، و او به هر چیزی نزدیک می‏باشد؛ نیز همان‌طور که خلق و اداره بزرگ‏ترین چیزها مانند کهکشان و منظومه شمسی برای او دشوار نیست، گلبول‏های سرخ و سفید و آن‌چه در قلب‌ها می‏گذرد از او پنهان نیست و از دایره تصرفات او خارج نمی‌باشد. به همین ترتیب خلق هر چیز هر قدر که بزرگ و فراوان هم باشد، برای او مانند آفریدن کوچک‏ترین و کم‏ترین چیز آسان است؛ مگس را در ساختار وجودی عقاب، دانه را برخوردار از ماهیت درخت، درخت را در شکل و شمایل یک باغچه، باغچه را در صنعت بهار، و بهار را نیز با ویژگی‏های حشر و رستاخیز به سهولت می‏آفریند. او چیزهایی را که از نظر صنعت ارزش بسیار زیادی دارند احسان می‏کند و بسیار ارزان در اختیار ما قرار می‏دهد. قیمتی که درخواست دارد نیز یک «بِسْمِ اللّٰهِ‌» و یک «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» است، یعنی قیمت معادل آن نعمت‏های بسیار ارزشمند، گفتن «‌بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ» در ابتدا، و «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» در انتهاست. این حقیقت چهارم نیز در رساله نور توضیح داده شده و به اثبات رسیده است؛ لذا به همین اشاره‌ی مختصر اکتفا می‏کنیم. آن چه سیاح ما در منزل دوم مشاهده کرد:

§9

در مجموع کائنات و در همه ارکان و اجزا و هر موجود آن انتظام بسیار دقیقی وجود دارد . . . هر یک از مواد و موظفین متعلق به هیأت عمومی کائنات که مدار گرداندن و اداره کردن این مملکت واسعه هستند واحد و یگانه‏اند . . . و اسما و افعالی که در این شهر و نمایشگاه باشکوه تصرف می‏کنند با آن‌که در درون هم‏اند و یک ماهیت دارند و واحدند و در همه جا اسم و فعلی یگانه‌اند، بر همه چیز یا بر بیش‏تر چیزها احاطه و شمول دارند . . . هم‌چنین عناصر و انواعی که مدار بنا و شکوه و تدبیر این کاخ تزیین شده هستند با این‌که در درون هم‏اند و هر یک ماهیت واحدی دارند و در هر کجا همان عنصر و نوع موجود است، در عین حال با انتشار در روی زمین و بیش‏تر نقاط آن، آن را در احاطه خود دارند . . . این موارد بالبداهه و ضرورتاً اقتضا می‏کند، دلالت دارد، گواهی می‏دهد و نمایان می‏سازد که: صانع و مُدبر این کائنات و سلطان و مُربی این مملکت و صاحب و بانی این سرا واحد است، فرد است، یگانه است، احد است. امکان ندارد مثل و مانندی داشته باشد، و وزیر و مُعینی ندارد. ممکن نیست شریک و ضدی داشته باشد، و عجز و قصوری ندارد. آری، نظم، وحدتی کامل است و ناظمی یگانه می‏طلبد؛ و تاب شرک را که مدار مناقشه می‏شود، ندارد. مادام که از هیأت مجموعه کائنات و گردش روزانه و سالانه کره زمین تا مجموعه حواسی که در سر و صورت انسان هست و تا گردش و جریان گلبول‏های سرخ و سفید خون در هر چیزی اعم از کلی یا جزئی، نظمی حکیمانه و دقیق وجود دارد؛ قطعاً چیزی جز قادری مطلق و حکیمی مطلق نمی‏تواند دست خود را با هدف قصد و ایجاد به سوی چیزی دراز کند و دخالتی داشته باشد؛ هر چیزی صرفاً می‏تواند مُقبل و مَظهر و مُنفعل باشد. مادام که تنظیم امور و مخصوصاً پیگیری اهداف و مراقبت از مصالح و نظم دادن به آن‌ها صرفاً با علم و حکمت امکان پذیر است و با اراده و اختیار انجام می‏گیرد؛ قطعاً و در همه حال، این نظم حکمت‌پرور و این نظام‏های مصلحت‌کارانه‌ی آفریدگان که در مقابل چشمان‌مان می‏بینیم و انواع بی‏شمار دارند، به طور بدیهی گواهی می‏دهند و دلالت می‏کنند که آفریدگار و مُدبر این موجودات، واحد و فاعل و مختار است. هر چیز به‏واسطه قدرت او وجود می‏یابد و با اراده او وضعیت مخصوصی می‏گیرد و به‏واسطه اختیار او از صورتی منظم برخوردار می‏گردد. هم‌چنین مادام که مشعل تقویمیِ مهمان‏سرای دنیا واحد است، بخاری چراغ مانندش ‌ واحد، اسفنج رحمت‌اش واحد، آتش طبخ کننده‏اش واحد، آب حیات‌اش واحد و مزرعه حمایت شده‏اش واحد است . . . واحد . . . واحد . . . واحد تا هزار و یک واحد . . . بی‏تردید این هزاران واحد گواهی می‏دهند که صانع و صاحب این مهمان‏سرا واحد است، نیز به غایت کریم و مهمان‏نواز است که این مأموران متعالی و بزرگِ خود را خدمتکار مسافران ذی حیات قرار می‏دهد تا برای راحتی شان بکوشند. و نیز اسمایی چون حکیم و رحیم و مُصوِّر و مُدبر و مُحیی و مُربی، و شئوناتی چون حکمت و رحمت و عنایت، و افعالی مانند تصویر و تدویر و تربیت که در هر سوی دنیا تصرف می‏کنند و نقش‏ها و جلوه‌هایشان دیده می‏شود یکی‏اند؛ اسم‌ها و فعل‌های واحدی که در هر جا، درون هم‏اند و در مرتبه نهایی قرار دارند و در عین حال فرا گیرند. نیز نقش یک دیگر را چنان تکمیل می‏کنند که گویی اسم‏ها و فعل‌ها متحد شده‏اند؛ طوری که قدرت عین حکمت و رحمت، و حکمت عین عنایت و حیات می‏شود. برای نمونه هنگامی که تصرف اسم حیات دهنده در چیزی مشاهده شد تصرفات اسم‏های بسیارِ دیگری چون خلاق و مُصوِّر و رزاق نیز در همان حال در هر جا و با همان نظام دیده می‏شود. این امر البته و البته و بالبداهه گواهی می‏دهد که مسمای آن اسم‏های محیط و فاعلِ فعل‏های در برگیرنده‏یی که در همه جا به یک طرز دیده می‏شوند، یگانه است، فرد است، واحد است، احد است؛ آمنّا و صدّقنا! هم‌چنین مادام که عناصر به عنوان مایه و ماده مصنوعات، زمین را در احاطه دارند، و هر یک از انواع مخلوقات که حامل اقسام مُهرهایی هستند که نشان از وحدت دارند، واحدند و در عین حال روی زمین منتشر می‏شوند و استیلا می‏یابند؛ بی‌تردید بالبداهه اثبات می‏شود که عناصر مزبور با همه مشتملات خود و انواع مذکور با همه افرادشان به ذاتی واحد تعلق دارند، در تملک اویند؛ و مصنوعات و خدمتکاران چنان واحد قادری می‏باشند که عناصر استیلاجوی عظیم مذکور را هم چون خادمی کاملاً مطیع، و انواعی را که در هر سوی زمین پراکنده شده‏اند نیز چون سربازی کاملاً منظم به خدمت خود در می‏آورد. این حقیقت نیز در رسالةُ النور اثبات گردیده و توضیح داده شده است، لذا در این‌جا به همین اشاره کوتاه اکتفا می‏کنیم. مسافر ما با سرمستی فیض ایمانی و ذوق توحیدی که از این پنج حقیقت به دست آورده بود مشاهدات خویش را خلاصه کرد و احساس خود را بر زبان آورد و خطاب به قلب‌اش گفت: به صفحه رنگین کتاب کائنات بنگر! و ببین خامه زرین قدرت چه چیز را به تصویر کشیده است. برای آنان که چشم دل گشوده‌اند هیچ نقطه مبهمی باقی نمانده است گویی خداوند آیات‌اش را با نور نگاشته است. هم‌چنین بدان: ابعاد نامحدود، اوراق کتاب عالم‌اند و آثار نامعدود سطرهای حوادث دهر ... در دستگاه لوح محفوظِ حقیقت نوشته شده است: هر موجودی در عالم، لفظی‌ست مُجسم و معنادار مسافر آن‌گاه به قلب خویش گفت بشنو: «چو لا اله الا الله برابر می‏زنند هر شی دمادم جویدند یا حق سراسر گویدند یا حی. نَعَمْ وَ فِى كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى اَنَّهُ وَاحِدٌ » آن‌گاه نفس او نیز همراه با قلب‌اش شروع به تصدیق کرد و گفت: «آری، آری» مطالب زیر در باب دوم مقام نخست، درباره منزل دوم، اشاره کوتاهی می‏باشد به پنج حقیقت توحیدی که مسافر دنیا و سیاح کائنات در منزل دوم مشاهده نمود: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ الْكِبْرِيَاءِ وَ الْعَظَمَةِ فِى الْكَمَالِ وَ اْلاِحَاطَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ ظُهُورِ اْلاَفْعَالِ بِاْلاِطْلاَقِ وَ عَدَمُ النِّهَايَةِ لاَ تُقَيِّدُهَا اِلاَّ اْلاِرَادَةُ وَ الْحِكْمَةُ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ اِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ بِالْكَثْرَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى السُّرْعَةِ الْمُطْلَقَةِ وَ خَلْقُ الْمَخْلُوقَاتِ بِالسُّهُولَةِ الْمُطْلَقَةِ فِى اْلاِتْقَانِ الْمُطْلَقِ وَ اِبْدَاعُ الْمَصْنُوعَاتِ بِالْمَبْذُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ فِى غَايَةِ حُسْنِ الصَّنْعَةِ وَ غُلُوِّ الْقِيْمَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ وُجُودِ الْمَوْجُودَاتِ عَلَى وَجْهِ الْكُلِّ وَ الْكُلِّيَّةِ وَ الْمَعِيَّةِ وَ الْجَامِعِيَّةِ وَ التَّدَاخُلِ وَ الْمُنَاسَبَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ حَقِيقَةِ اْلاِنْتِظَامَاتِ الْعَامَّةِ الْمُنَافِيَةِ للِشِّرْكَةِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ وَحْدَةِ مَدَارَاتِ تَدَابِيرِ الْكَائِنَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى وَحْدَةِ صَانِعِهَا بِالْبَدَاهَةِ ... وَ كَذَا وَحْدَةُ اْلاَسْمَاءِ وَ اْلاَفْعَالِ الْمُتَصَرِّفَةِ الْمُحِيطَةِ ... وَ كَذَا وَحْدَةُ الْعَنَاصِرِ وَ اْلاَنْوَاعِ الْمُنْتَشِرَةِ الْمُسْتَوْلِيَةِ عَلَى وَجْهِ اْلاَرْضِ.» آن‏گاه مسافر عالم در اثنای گردش در قرون، به مدرسه «مُجدد الف ثانی» امام ربانی احمد فاروقی رسید؛ وارد شد و به شنیدن سخنانش پرداخت. امام در هنگام تدریس می‏گفت: «مهمترین نتیجهیی که از همه طریقت‌ها عاید میشود ظهور و بروز حقایق ایمانیست، بروز آشکار یک مسأله ایمانی بر هزار کرامت و ذوق ترجیح دارد». هم‏چنین می‏گفت و تعلیم می‏داد: «شخصیت‏های بزرگ در گذشته گفته‏اند: یک نفر از متکلمین و علمای علم کلام خواهد آمد و تمام حقایق ایمانی و اسلامی را با دلایل عقلی و در کمال وضوح اثبات خواهد کرد. من علاقمندم فرد مذکور باشم؛ شاید هم او هستم زیرا ایمان و توحید، اساس و مایه و نور و حیات همه کمالات انسانی‏ست و قاعده «تَفَكُّرُ سَاعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبَادَةِ سَنَةٍ» مربوط به تفکرات ایمانی می‏شود و اهمیت ذکر خفی در طریقت نقشبندیه نیز می‏بایست از انواع تفکر ارزشمند مذکور باشد». مسافر همه را شنید، روی برگرداند و خطاب به نفس خویش گفت: مادام که این امام قهرمان چنین می‏گوید، و مادام که ذره‏یی افزایش قدرت ایمان از انبوه معرفت و کمالات، ارزشمند تر و از عسل صدها ذوق شیرین تر است؛ و مادام که اعتراضات و شبهات متراکم هزار ساله فیلسوفان اروپایی علیه ایمان و قرآن راهی یافته و اهل ایمان را مورد هجوم قرار داده، و درصددند ارکان ایمان را که کلید و مدار و اساس سعادت ابدی، زندگانی جاوید و بهشت دائمی‏ست به لرزه درآورند، تردیدی نیست که پیش از هر چیز می‏بایست ایمان‌مان را از حالت تقلیدی به صورت تحقیقی تبدیل نموده و قوی سازیم. پس، به پیش! بیا و این بیست و نُه مرتبه ایمانی را که یافته‏ایم و هر یک از آن‏ها به قوت کوهی‏ست، با اندیشه رسانیدن به مراتب سی و سه گانه که عدد بابرکت تسبیحات مبارک نماز است و برای دیدن منزل سومِ این عبرت‏گاه با مفتاح بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ درِ اداره و اعاشه ربّانی موجود در عالم ذی‌حیاتان را به صدا در آوریم. باید دق الباب کنیم و در را بگشاییم. لذا مسافر درِ منزل سوم را که محشر عجایب و مجمع غرایب است با طلب رحمت به صدا درآورد و با «‌بِسْمِ اللّٰهِ الفتَّاح» گشود، منزل سوم پدیدار شد؛ داخل رفت و دید: چهار حقیقت مُعظّم و مُحیط، آن منزل را نورانی کرده و چون خورشید، توحید را نمایان می‏سازند. حقیقت اول، حقیقت فتّاحیّت است، یعنی براساس تجلی اسم فتاح، انواع و اقسام صورت‏های بي‏نهايت منظم و جدا از هم، از ماده‏یی بسیط و به موجب یک فعل، در آن واحد، با هم و در همه جا گشوده می‌شوند. آری، هم‏چنان که موجودات بی‏شمار و جدا جدا در باغستان کائنات به موجب قدرت فاطر و با اسم فتاح، هم‏چون گل‏ها شکفته‏اند و هر یک نظم خاص و مناسب، و شخصیت ممتاز خود را یافته‏اند؛ به همان ترتیب اما اعجاز آمیزتر در باغچه زمین به تک تک چهارصد هزار نوع ذی حیات نیز صورت موزون و مُزین و ممتازِ بسیار حکیمانه و دارای صنعت عطا گردیده است... يَخ۟لُقُكُم۟ فٖى بُطُونِ اُمَّهَاتِكُم۟ خَل۟قًا مِن۟ بَع۟دِ خَل۟قٍ فٖى ظُلُمَاتٍ ثَلَاثٍ ذٰلِكُمُ اللّٰهُ رَبُّكُم۟ لَهُ ال۟مُل۟كُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ فَاَنّٰى تُص۟رَفُونَ (زمر: 6) اِنَّ اللّٰهَ لَا يَخ۟فٰى عَلَي۟هِ شَى۟ءٌ فِى ال۟اَر۟ضِ وَلَا فِى السَّمَٓاءِ ۝ هُوَ الَّذٖى يُصَوِّرُكُم۟ فِى ال۟اَر۟حَامِ كَي۟فَ يَشَٓاءُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (آل‏عمران: 5 6) براساس آیات فوق، قوی‌ترین دلیل توحید و حیرت انگیزترین معجزه قدرت، گشودن صورت‏هاست. بر اساس این حکمت، حقیقت فتح صُوَر در رسالةُ النور مکرر و به صورت‏های متعدد و به‏ویژه در باب نخست دومین مقام این رساله در مرتبه‏های ششم و هفتم، بیان و اثبات گردیده است. لذا موضوع را بدان‌جا ارجاع می‏دهیم و در این‌جا همین مقدار می‏گوییم: بنابر گواهی دانش گیاه‏شناسی و جانور‏شناسی و بر اساس بررسی‏های عمیق این دو علم، در فتح صُور چنان احاطه و شمول و صنعتی هست که هیچ چیز جز واحد احد یکتا، و قدیر مطلقی که قادر است هر چیز را در درون هر چیز دیگری ببیند و بیافریند نمی‏تواند صاحب چنین فعل جامع و فراگیری باشد؛ چرا که فعل فتح صُور مستلزم حکمت، دقت و احاطه‏یی در غایت درجه است که در متن قدرتی لایتناهی‌ست، قدرتی که در هر جا و هر لحظه وجود داشته باشد. چنین قدرتی نیز در ذات یکتایی وجود دارد که سراسر کائنات را اداره می‏کند. آری، مثلاً هم‏چنان که آیات مذکور می‏فرمایند، فتّاحیّت، گشودن و آفریدن جدا جدا، منظم و ممتاز از یک‏دیگر، مُزیّن و مرتب، بدون اشتباه و خطا و غلطِ صُور انسان‏ها از ماده‏یی بسیط است؛ در حالی که آن‏ها در سه ظلمت مُندمج در ارحامِ همه مادرها قرار دارند؛ نیز حقیقت فتح صُور که همه انسان‏ها و حیوان‏ها و نباتات روی زمین را با قدرت و حکمت و صنعت واحد در احاطه دارد، قوی‏ترین برهان وحدانیت است؛ چرا که احاطه کردن، وحدت است و جایی برای شرک باقی نمی‏گذارد. نوزده حقیقتی که در باب نخست گفتیم بر وجوب وجود شهادت می‏دهند، هم‏چنان که با وجودشان بر وجود خالق دلالت دارند، با احاطه خود نیز بر وحدت گواهی می‏دهند. حقیقت دومی که مسافر ما در منزل سوم دید، حقیقت رحمانیت است، یعنی با چشم خود می‏بینیم کسی هست که روی زمین را با هزاران هدیه رحمت برای ما پر کرده است. ضیافتگاهی ساخته و سفره‏یی گسترده است که صدها هزار طعام لذیذ با طعم‏های جداگانه‌ی رحمانیت در آن نهاده‏اند، درون زمین را با هزاران احسان ارزشمند رحیمیت و حکیمیت، مخزنی جامع قرار داد؛ و زمین را در گردش سالانه‏اش در حکم کشتیِ تجاری‌ای قرار داد که صد هزار نوع از زیباترین لوازم انسانی و حیاتی را هر سال از عالم غیب بر آن بار می‏کند و مانند کشتی یا قطار به حرکت در می‏آورد؛ و بهار را نیز هم‏چون واگنی که ارزاق و البسه ما را حمل می‏کند به سوی‏مان می‏فرستد. خداوند رحمان تغذیه ما را بسیار رحیمانه تأمین می‏کند؛ و برای این‌که بتوانیم از همه آن هدایا و نعمت‌ها استفاده کنیم صدها و هزاران نوع اشتها و احتیاج و احساس و حسیات و حواس در اختیارمان گذاشته است. آری، هم‏چنان که در شعاع چهارم پیرامون آیه حسبیه توضیح داده شده و اثبات گردیده، چنان معده‏یی به ما عطا نموده است که از غذاهای بی‏شماری لذت می‏برد. و چنان حیاتی احسان‌مان کرده است که با حواس‌اش از نعمت‏های بی‏شمار عالم بزرگ جسمانی که به سفره‏یی مملو از نعمت می‏ماند استفاده می‏کند. و چنان انسانیتی به ما لطف کرده است که می‌توانیم با ابزار متعددی چون عقل و قلب از هدایای بی‏شمار عالم مادی و معنوی لذت ببریم. و از چنان اسلامی به ما خبر داده است که از خزاین بی‌منتهای عالم غیب و شهادت، نور می‏گیرد. و به سوی چنان ایمانی هدایت‌مان کرده است که از انوار و مواهب بی‏حد و حصر عوالم دنیا و آخرت مستفید می‏گرداند. کائنات گویی کاخی‏ست که از سوی رحمت الهی با چیزهای عتیقه و عجیب و ارزشمند تزیین گردیده و کلید همه صندوق‏ها و منزل‏های بی‏شمار آن کاخ به دست انسان سپرده شده و هر آن‌چه برای بهره بردن از آن‏ها لازم است اعم از حواس و احساس نیاز در فطرت انسان قرار داده شده است. رحمتی چنین که تمام دنیا و آخرت و همه چیزها را در برگرفته است بی‏تردید تجلی احدیت در درون واحدیت است. یعنی هم‏چنان که نور خورشید با احاطه بر همه اشیایی که در مقابل‌اش است مثالی برای واحدیت است، هر چیز دیگر براق و درخشان نیز نسبت به قابلیتی که دارد، با اخذ نور و حرارت و هفت رنگ موجود در نور و تصویر خورشید، مثالی می‏شود برای احدیت؛ لذا فردی که نور فراگیر مذکور را می‏بیند چنین حکم خواهد کرد: «خورشید زمین، واحد است، یکتا‏ست». او با مشاهده عکس نورانی و با حرارت خورشید در هر چیز براق و حتی قطره‏ها می‏تواند بگوید: «احدیت خورشید، یعنی خورشید با تمام صفات ذاتی‏اش نزد همه چیزهاست و در آیینه‌ی قلب هر چیزی وجود دارد». به همان ترتیب، احاطه‏ی رحمت واسعه‏ی رحمانِ ذوالجلال هم‏چون نور بر همه چیز، واحدیت آن رحمان و این‌که به هیچ وجه شریکی ندارد را نشان می‏دهد. در هر چیز مخصوصاً در هر ذی‌حیاتی و به‏ویژه در انسان، زیر پرده جامع رحمت، نورانیت بیش‏تر اسمای آن رحمان و نوعی تجلی ذاتی وجود دارد، و به هر فرد جمعیتی حیاتیه عطا نموده است که موجب می‏شود نظر بر تمام کائنات داشته باشد و با آن مناسبت یابد؛ و این امر نیز احدیت رحمان را اثبات می‏کند و این‌که او نزد هر چیزی حاضر است و اوست که تمام کار هر چیزی را انجام می‏دهد. آری، هم‏چنان که آن رحمان با واحدیت و احاطه‏ی رحمت مذکور، شکوه جلال خود را در سراسر کائنات و بر روی زمین نمایان می‏سازد، به همان ترتیب با تجلی احدیت در هر یک از ذی‏حیاتان مخصوصاً در انسان، نمونه‏یی از تمام نعمت‏هایش را جمع می‏آورد، و بر آلات و اعضای ذی‌حیات مذکور استوار و تنظیم می‏کند، و مجموع کائنات را نیز (بی آن که جزء جزء شود) چون خانه فرد مزبور در اختیارش می‏گذارد و به این ترتیب شفقت خاص جمال خویش را اعلام می‏دارد و روشن می‏سازد که انواع احسان‏هایش در انسان متمرکز است. نیز هم‏چنان که به طور مثال خربزه در هر یک از تخم‏هایش تمرکز دارد و آفریننده‌ی هر یک از تخم‌های مذکور، بی‏شک کسی‏ست که خربزه را خلق کرده و سپس با میزان خاص علم خویش و با قانون حکمت‌اش که خاص خود اوست، تخم را از خربزه حاصل نموده، جمع کرده و تجسم بخشیده است، و کسی جز معمار یکتا و یگانه‌ی خربزه‌ی واحد یاد شده، قادر به آفریدن آن تخم نیست و چنین چیزی محال است. درست به همان ترتیب، کائنات به موجب تجلی رحمانیت، در حکم یک درخت و یک بوستان است، و زمین یک میوه و یک خربزه، و ذی‌حیات و انسان در حکم یک هسته می‏باشد، لذا شکی نیست که خالق و پروردگار کوچک‏ترین ذی‌حیات می‏بایست خالق تمام زمین و کائنات باشد. خلاصه: هم‏چنان که آفریدن صُور منظمِ همه‌ی موجودات از ماده بسیط و گشودن آن‌ها به‏واسطه حقیقت فتّاحیتِ محیط، بالبداهه اثبات کننده وحدت می‏باشد، حقیقت رحمانیت نیز که بر همه چیز احاطه دارد، همه ذی‏حیاتانی را که به وجود می‏آیند و وارد حیات دنیا می‏گردند، مخصوصاً تازه واردان را در کمال نظم تغذیه کرده، و لوازم مورد نیازشان را تأمین می‏کند، و هیچ کدام‏شان را به فراموشی نمی‏سپارد، و با رحمت واحد در هر جا و در هر زمان به همه رسیدگی می‌کند، و این بالبداهه نشان از وحدت، و احدیتِ درون وحدت دارد. از آن‌جا که رساله نور مظهر اسم حکیم و اسم رحیم است و از آن‌جا که نکته‌ها و جلوه‏های حقیقت رحمت در بسیاری از جاهای رساله نور توضیح داده شده و اثبات گردیده است، در این‌جا با همین قطره بدان دریا اشاره کرده و آن قصه مفصل را کوتاه می‏کنیم. سومین حقیقتی که سیاح ما در منزل سوم مشاهده کرد «حقیقت مُدبّریّت و اداره» است، یعنی حقیقت اداره کردن اجرام سماویِ بسیار هولناک و پر سرعت، عناصر بسیار استیلاجو و به هم زننده، و مخلوقات زمینیِ بسیار نیازمند و ضعیف، آن هم در کمال نظم و تعادل؛ و یاور هم قرار دادن‌شانِ و اداره آن‏ها در مسیر همگرایی و امتزاج، و تدبیر امورشان؛ و قرار دادن این عالم بزرگ چون کشوری کامل، شهری باشکوه و کاخی مزیّن. قطع نظر از دوایر عظیم این اداره مقتدرانه و رحمانی، در رسایل مهم رسالةُ‌النور هم‏چون گفتار دهم صرفاً به صفحه‏یی از آن اداره که در بهار بر زمین جریان می‏یابد پرداخته شده، و با توضیح کافی اثبات گردیده است، لذا صورت فشرده‏یی از مطلب را با بیان یک مثال نشان خواهیم داد: مثلاً اگر شخص عالی مقام و قدرتمندی لشکری از چهار صد هزار ملت و طائفه جدا از هم تشکیل دهد، و لباس و سلاح و غذا و تعلیمات و ترخیص‏ها و خدمات مربوط به هر یک از سربازان را به تفکیک تأمین کند، نیز به عنوان فرمانده‏یی با کارهای اعجاز آمیز، همه لوازم مختلف مورد نیاز را با تمام تنوعی که دارند بدون نقصان و کمبود و خطا و اشتباه، به موقع و بی‏تأخیر و بدون ابهام، در کمال نظم و به غایت دقیق مهیا سازد، بی‏شک چیزی جز قدرت فوق العاده آن فرمانده‌ی عالی مقام نمی‌تواند در مدیریت مسائلی بدان اندازه وسیع، پیچیده، ظریف، با نظم و ترتیب، کثیر و عادلانه به کار آید؛ که اگر جز این بود تعادل به هم می‏خورد و اوضاع به هم می‏ریخت. مشابه همین مطلب، به چشم خود می‏بینیم که دستی غیبی در هر بهار، لشکری باشکوه و مُرکب از چهارصد هزار نوعِ متفاوت را ایجاد و اداره می‏کند؛ و در فصل پاییز که نمونه‏یی برای قیامت است، سیصد هزار نوع نبات و حیوان را از چهارصد هزار نوع مذکور می‏میراند و تحت عنوان موت و مرگ، آن‏ها را مرخص و در انجام وظایف‏شان وقفه‏یی به وجود می‏آورد. در بهار نیز که نمونه‏یی‏ست برای حشر و نشر، سیصد هزار نمونه برای رستاخیز اعظم را در مدت فقط چند هفته در کمال نظم و ترتیب به وجود می‏آورد و حتی در یک درخت، چهار حشر کوچک یعنی ایجاد خود درخت، برگ‏ها، گل‏ها و میوه‏هایش را همانند آن‌چه در بهار گذشته بود، در مقابل چشمان‌مان ظاهر می‏سازد و آن‌گاه برای تک تک انواع و نفرات لشکر سبحانی‌ای که بیش از چهار صد هزار نوع را در بر می‏گیرد ارزاقی مخصوص و مناسب و جداگانه تأمین می‏کند؛ هم‏چنین سلاح‏های مختلفی برای دفاع در اختیارشان می‏گذارد و لباس‏های گوناگون و تعلیمات جدا جدا و ترخیص‏هایشان را تأمین می‏کند؛ و تمام وسایل و لوازم مورد نیازشان را به تفکیک در کمال نظم و ترتیب و بدون سهو و خطا و اشتباه و فراموشی، همواره از جایی عطا می‏کند که کسی فکرش را هم نمی‌کند؛ و به این صورت وحدانیت و احدیت و فردیت و اقتدار بی‏منتها و رحمت بی‌حد و حصرش را در کمال ربوبیت و حاکمیت و حکمت به اثبات می‏رساند و فرمان توحید را بر کره زمین در هر صحیفه بهار با قلم تقدیر می‏نگارد. مسافر ما بعد از آن که صفحه‏یی از این فرمان را فقط در یک بهار مطالعه کرد خطاب به نفس خویش گفت: «قادر جبار و قهار ذوالجلال در هر بهار هزاران حشر شگفت‌آورتر از حشر اکبر را به وجود می‏آورد، و برای مکافات و مجازات، رستاخیز و قیامت را که نسبت به قدرت او از بهار آسان‏تر است برپا خواهد کرد؛ و وقوع آن را هزاران بار به همه‏ی پیامبران خود وعده داده و عهد کرده و در قرآن نیز هزاران اشاره بر آن آورده است؛ علاوه بر آن، در هزاران آیه صراحتاً به این موضوع حکم نموده و تهدید و تضمین کرده است. لذا عذاب جهنم برای انکار کنندگان حشر که تکذیب وعده‏های چنین پروردگاری و انکار قدرت اوست عین عدالت می‏باشد». نفس او نیز به علامت تایید گفت: «آمَنّا» مرتبه سی و سوم که حقیقت چهارم است، حقیقت رحیمیت و رزاقیت است و مسافر دنیا آن را در منزل سوم مشاهده کرد. یعنی، دستی غیبی در مقابل چشمان ما روزیِ مادی و معنوی همه ذی حیاتان روی زمین، زیر زمین، هوا و دریا مخصوصاً روزی ذی‌روحان و به ویژه ناتوانان و ضعیفان و به‏طور خاص روزی نوزادان را با مهربانی تمام از خاکی خشک و بسیط، و تکه‌های هیزم خشک و جامدی چون استخوان تأمین می‏کند؛ به‏ویژه لطیف‏ترین آن‏ها را از میان خون و قاذورات به وجود می‏آورد، و هزاران اوکّا طعام از دانه‏یی خشک و واحد به اندازه یک درهم حاصل می‏کند و همیشه بادقت بدون آن‌که یکی از آن‌ها را فراموش کند یا خطایی در آن صورت گیرد عطا می‏نماید. آری، آیه‌ی اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ (ذاریات: 58) انفاق و تغذیه را مخصوص حضرت حق و محصور در ید قدرت او اعلام می‏کند؛ و آیه‏ي وَمَا مِن۟ دَٓابَّةٍ فِى ال۟اَر۟ضِ اِلَّا عَلَى اللّٰهِ رِز۟قُهَا وَيَع۟لَمُ مُس۟تَقَرَّهَا وَمُس۟تَو۟دَعَهَا كُلٌّ فٖى كِتَابٍ مُبٖينٍ (هود: 6) نیز اعلام می‌دارد که رزق همه انسان‌ها و حیوان‌ها تحت تعهد و تکفل ربانی‌ست؛ نیز آیه‏‌ی وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ وَ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ (عنکبوت:60) می‌فرماید: رزق بیچارگان ضعیفی را که قادر به تأمین روزی خود نیستند و عاجز و ناتوان می‏باشند، از جایی که فکرش را هم نمی‏کنند، بلکه از غیب، و از هیچ، تأمین می‏کند؛ مثلاً رزق حشرات اعماق دریا را از هیچ تأمین می‏کند و به همه نوزادان از جایی که تصورش را هم نمی‏شود کرد روزی می‌دهد، و در هر بهار روزی همه حیوانات را گویی صرفاً از غیب بالفعل تکفل کرده و بالمشاهده عطا می‌کند. باز هم اوست که رزق انسان‏های اسباب‌پرست را از پشت پرده‌ی اسباب تأمین می‌کند؛ و همان‌گونه که این امر توسط آیات فوق اثبات و اعلان می‏شود، بسیاری از آیات قرآن و شواهد موجود در عالم هستی بالاتفاق نشان می‏دهند که همه ذی‏حیاتان به‏واسطه رحیمیت رزاق ذوالجلالی که یکتاست تغذیه می‏شوند. آری، درختان نوع خاصی رزق می‏طلبند و چون ناتوان و بی‌اختیار هستند متوکلانه در جای خود می‏ایستند و رزق‏شان شتابان به‏سوی آن‌ها می‏رود؛ غذای نوزادان ناتوان نیز از تلمبه‌های شگفت انگیزی ]پستان مادر[ وارد دهان‏شان می‏شود، و زمانی که تا حدودی توانا می‏شوند و اندکی اختیار می‏یابند شیر مادر قطع شده، و مخصوصاً در نوزاد انسان، شفقت و مهربانی مادر یاورشان می‌شود و این‏ها همه بالبداهه اثبات می‏کند که رزق حلال با توان و اختیار مناسبت ندارد ... بلکه نسبت به ضعف و ناتوانی که موجب توکل می‏گردد حاصل می‏شود. ضرب‏المثل شده است که، اختیار و اقتدار و ذکاوت، حرص را که اغلب اوقات سبب خسران می‏شود تحریک می‏کند و گاه قسمی از ادیبان بزرگ را تا مرز گدایی پیش می‏برد و در عین حال ناتوانیِ متوکلانه، افراد بسیار عامی و معمولی و محروم از ذکاوت را به ثروتمندی می‏رساند، كَمْ عَالِمٍ عَالِمٍ اَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ وَ جَاهِلٍ جَاهِلٍ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا و این اثبات می‏کند که رزق حلال، با قوت اختیار و اقتدار به دست نمی‌آید و حاصل نمی‌گردد، بلکه از سوی رحیمی که سعی و تلاش فرد را قبول می‏کند داده می‏شود و (به عبارت دیگر) از سوی شفیقی که بر نیاز فرد رحم می‏کند احسان می‏شود. اما رزق بر دو گونه است: گونه اول: رزقی‏ست حقیقی و فطری برای زیستن، که تحت تعهد ربانی‏ست. این نوع از رزق چنان منظم و دقیق است که روزی فطریِ ذخیره شده در بدن مانند چربی و امثال آن، انسان را اگر چیزی نخورد حداقل تا بیش از بیست روز زنده نگاه می‏دارد و موجب می‏شود فرد زندگی خود را ادامه دهد، پس کسانی که پیش از بیست سی روز، و قبل از تمام شدن رزق فطری ذخیره شده در بدن، به ظاهر بر اثر گرسنگی می‏میرند، مرگ‏شان به دلیل نبود رزق و روزی نیست؛ آن‏ها بر اثر نوعی بیماری که از سوء عادت یا ترک عادت حاصل می‏گردد می‏میرند. گونه دوم: رزق مجازی و مصنوعی‏ست که به دنبال عادت و اسراف و سوء استعمال و خو گرفتن فرد، حکم ضرورت می‏یابد. این نوع رزق تحت تعهد ربانی نیست و تابع احسان است، گاه عطا می‏شود و گاه نمی‌شود. در این نوع رزق، سعادتمند کسی‏ست که سعی حلال را با میانه‌روی و قناعت که مدار لذت و سعادت است نوعی عبادت و نوعی دعای فعلی برای کسب رزق بداند، لذا چنین کسی احسان مذکور را با سپاسگزاری و احساس دِین می‏پذیرد و زندگانی خویش را بر مدار سعادت سپری می‏کند. بدبخت نیز کسی‏ست که با اسراف و حرص که مدار شقاوت و خسارت و اَلم هستند دست از سعی حلال می‏کشد، و به هر دری می‏زند و زندگی خود را با تنبلی و شِکوه و گلایه و ظلم می‏گذراند یا تباه می‏کند. هم‏چنان که معده خواهان رزق است، لطایف و حواس انسانی چون قلب و روح و عقل و چشم و گوش و دهان نیز رزق خود را از رزاق رحیم طلب کرده و با سپاسگزاری آن را دریافت می‏کنند. روزیِ جداگانه و شایسته هر ‏یک از آن‏ها طوری که برایشان لذت‏بخش باشد و خرسندشان کند از گنجینه رحمت، احسان می‏شود. حتی رزاق رحیم برای این‌که روزی وسیع‏تری به آن‏ها عطا کند، هر یک از لطایفی چون چشم و گوش و قلب و خیال و عقل را چون کلیدی برای گنجینه رحمت‌اش آفرید؛ مثلاً چشم، کلید گنجینه‌ی جواهرات قیمتی مانند زیبایی و جمال موجود در کائنات است؛ و موارد دیگر نیز هر یک کلید عالمی هستند و به‏واسطه ایمان (از این گنجینه‏ها) استفاده می‏کنند. دوباره به بحث خودمان باز می‏گردیم: ذات قدیر حکیمی که این عالم را خلق کرده است، هم‏چنان که حیات را خلاصه‏ی جامعی از کائنات آفرید و تمامی مقاصد و تجلیات همه اسمائش را در آن متمرکز نمود، به همان ترتیب در عالم حیات نیز رزق را مرکز جامع شئونات قرار داد، نیازِ اشتها و لذت رزق را در ذی‌حیاتان به ودیعه گذاشت، تا سپاس‌گزاری و پرستش و احساس دِین دائمی و کلی که مهم‏ترین غایت و حکمت در خلقت کائنات است، پاسخی باشد در مقابل ربوبیت و محبوبیت‌اش. مثلاً همان‏طور که خداوند هر سوی مملکت بسیار گسترده ربانی را، مخصوصاً آسمان‌ها را با ملائک و موجودات روحانی، و عالم غیب را با ارواح آباد و معمور نمود، عالم مادی را نیز به‏ویژه هر سوی هوا و زمین را همواره با وجود ذی‌روحان، مخصوصاً مرغان و پرندگان کوچک روح بخشید و آباد کرد و با این حکمت، نیاز به روزی و شوق و ذوق نسبت به رزق را هم‏چون تازیانه‏یی محکم به کار گرفت تا انسان‌ها و حیوان‌ها را به جستجوی رزق تحریک نماید و آن‏ها را از عطالت و تنبلی برهاند و بر زمین بگرداند. این حکمتی از شئونات ربوبیت (حق) است. اگر حکمت‏های مهمی مانند همین حکمت نبود، همان‌طور که رزق درختان را به سوی‌شان می‌فرستد، رزق تعیین شده و معین حیوانات و نیازهای فطری آن‏ها را نیز بدون هیچ زحمتی به سوی‌شان گسیل می‌داشت. برای دیدن کامل جمال اسم رحیم و رزاق، و شهادت‏شان بر وحدانیت، اگر چشمی پیدا شود که بتواند به یک‌باره بر سراسر کره زمین احاطه یافته و آن را مشاهده کند، قافله حیوانات را در پایان فصل زمستان در حالی خواهد دید که ارزاق‏شان رو به اتمام است، و نعمت‏ها و طعام‏های بسیار لذیذ، بسیار زیاد و بسیار متنوع، صرفاً برآمده از خزانه غیبی رحمت به صورت امداد غیبی و احسان رحمانی، به دست نباتات سپرده و بر سر درختان نهاده شده و در سینه مادران جای داده شده و برای‌شان فرستاده می‌شود، و مشاهده خواهد کرد که این جلوه‌ی شفقت رزاق رحیم تا چه حد از زیبایی دلنشین و جمال دلچسبی برخوردار است و به نتیجه زیر خواهد رسید: ذاتی می‏تواند سیبی را خلق کند و آن را به عنوان رزق حقیقی، مُنعمانه به کسی دهد که فصل‏ها و شب‌ها و روزها را تدویر می‏کند و زمین را چون یک کشتی تجاری حرکت می‏دهد و محصول فصول را توسط آن به مسافران نیازمند روی زمین می‏رساند. زيرا مُهر فطرت و خاتم حکمت و طره صمدیت و مُهر رحمتی که بر چهره سیب مذکور وجود دارد بر سیمای همه سیب‏ها و میوه‏ها و تمام نباتات و حیوانات هم هست، لذا مالک و صانع حقیقیِ همان یک سیب قطعاً و بی‏تردید مالک ذوالجلال و خالق ذوالجمال تمام ساکنان زمین است که نمونه و هم‏جنس و هم ردیفان همان سیب‏اند و خالق زمین پهناوری‌ست که باغ و محل پرورش آن است، و مالک درختی‏ست که به منزله کارخانه سیب است، و به وجود آورنده فصلی‌ست که چون پيشخوان آن می‏باشد، و مالک بهار و تابستان است که محل بالیدن آن می‏باشد؛ و جز این ممکن نیست. پس هر میوه‏یی چنان مُهر وحدتی‏ست که صانع زمین به عنوان درخت آن میوه و مؤلف کتاب کائنات، به عنوان باغچه آن میوه را می شناساند، و وحدت‌اش را نشان می‏دهد و بر این حقیقت اشاره می‏کند که به تعداد میوه‌ها فرمان‏ وحدانیت مُهر زده شده است. از آن جا که رسالةُ النور مظهر اسم رحیم و اسم حکیم است، بسیاری از لمعات و اسرار این حقیقت رحیمیه در بخش‏های متعددش بیان و اثبات گردیده است، لذا ادامه مطلب را بدان ارجاع می‏دهم و به دلیل نامساعد بودن حالم به همین اشاره کوتاه اکتفا می‏کنم. پس سیاح ما می‏گوید: «الحمدلله سی و سه حقیقت را دال بر وجوب وجود و وحدت خالق و مالک‌ام که همه جا به دنبال‌اش بودم و از هر چیزی درباره‌ی او می‌پرسیدم دیدم و شنیدم. هر یک از این حقایق، هم‏چون خورشید، درخشان‏اند و جایی برای تاریکی باقی نمی‏گذارند؛ و چون کوه محکم و ثابت‏اند. هر کدام از این حقایق با تحقق خود، بر وجود خالق شهادتی به غایت قطعی داشته و با احاطه‌شان بر وحدت‌اش آشکارا دلالت می‏کنند؛ در عین حال ارکان دیگر ایمان را در درون خود به قدرت اثبات می‏کنند و اجماع و اتفاق مجموع آن‏ها ایمان ما را از حالت تقلیدی به تحقیقی و از تحقیقی به علم الیقین و از علم الیقین به عین الیقین و از عین الیقین به حق الیقین می‏رساند». اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ هٰذَا مِن۟ فَض۟لِ رَبّٖى اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَمَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓاءَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ به عنوان اشاره‏یی بسیار کوتاه به انوار ایمانیه‏یی که سیاح کنجکاو از چهار حقیقت بزرگ و مورد مشاهده در منزل سوم کسب کرده بود، در باب دوم مقام نخست در ارتباط با حقایق منزل سوم چنین گفته شده است: «لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ الْوَاحِدُ اْلاَحَدُ الَّذِى دَلَّ عَلَى وَحْدَتِهِ فِى وُجُوبِ وُجُودِهِ مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الْفَتَّاحِيَّةِ بِفَتْحِ الصُّوَرِ لاَرْبَعِ مِاَةِ اَلْفِ نَوْعٍ مِنْ ذَوِى الْحَيَاةِ الْمُكَمَّلَةِ بِلاَ قُصُورٍ بِشَهَادَةِ فَنِّ النَّبَاتِ وَ الْحَيَوَانِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحْمَانِيَّةِ الْوَاسِعَةِ الْمُنْتَظَمَةِ بِلاَ نُقْصَانٍ بِالْمُشَاهَدَةِ وَ الْعَيَانِ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ حَقِيقَةِ اْلاِدَارَةِ الْمُحِيطَةِ لِجَمِيعِ ذَوِى الْحَيَاةِ وَ الْمُنْتَظَمَةِ بِلاَ خَطَاءٍ وَ لاَ نُقْصَانٍ ... وَ كَذَا مُشَاهَدَةُ عَظَمَةِ اِحَاطَةِ حَقِيقَةِ الرَّحِيمِيَّةِ وَ اْلاِعَاشَةِ الشَّامِلَةِ لِكُلِّ الْمُرْتَزِقِينَ الْمُقَنَّنَةِ فِى كُلِّ وَقْتِ الْحَاجَةِ بِلاَ سَهْوٍ وَ لاَ نِسْيَانٍ * جَلَّ جَلاَلُ رَزَّاقَهَا الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْحَنَّانِ الْمَنَّانِ وَ عَمَّ نَوَالُهُ وَ شَمِلَ اِحْسَانُهُ وَ لاَ اِلهَ اِلاَّ هُوَ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ يَا رَبِّ بِحَقِّ بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ يَا اَللّٰهُ يَا رَحْمنُ يَا رَحِيمُ * صَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِهِ وَاَصْحَابِهِ اَجْمَعِينَ بِعَدَدِ جَمِيعِ حُرُوفِ رَسَائِلِ النُّورِ الْمَضْرُوبِ تِلْكَ الْحُرُوفُ فِى عَاشِرَاتِ دَقَائِقِ جَمِيعِ عُمْرِنَا فِى الدُّنْيَا وَاْلآخِرَةِ مَعَ ضَرْبِ مَجْمُوعِهَا فِى ذَرَّاتِ وُجُودِى فِى مُدَّةِ حَيَاتِى وَاغْفِرْلِى وَلِمَنْ يُعِينُنِى فِى نَشْرِ رَسَائِلِ النُّورِ وَكِتَابَتِهَا بِصَدَاقَةٍ بِكُلِّ صَلاَةٍ مِنْهَا وَ لآبَائِنَا وَلِسَادَاتِنَا وَشُيُوخِنَا وَ لاَخَوَاتِنَا وَاِخْوَانِنَا وَلِطَلَبَةِ رِسَالَةِ النُّورِ الصَّادِقِينَ وَبِالْخَاصَّةِ لِمَنْ يَكْتُبُ وَيَسْتَنْسِخُ هذِهِ الرِّسَالَةَ بِرَحْمَتِكَ يَا اَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ آمِينَ وَ آخِرُ دَعْوَيهُمْ اَنِ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ »

§10

در این منطقه که محل ظهور رساله حاضر بوده است، کتاب‏های دیگر رسالة النور یافت نمی‌شود، و از آن‌جا که کتاب حاضر در این‏جا بدون اختیار تألیف شده است در رساله‏هایی چون آیت الکبری در تکرارهای ظاهری، قسمی از مسائل مهم «گفتارها» و «لمعات» بیان گردیده و با این حکمت نگاشته شده است که برای شاگردانی که در این جاها هستند هر‏ یک حکم رسالة النور کوچکی باشند.‏ اولین پاکنویس این مُسوّده توسط شخص ارجمندی انجام شد. او بدون اطلاع از توافق و هماهنگی‌های ایجاد شده، در نسخه‏یی که کتابت کرده بود متوجه توافق لطیف و معناداری شده بود که شایسته بیان است؛ او دریافته بود که تعداد الف‌هایی که در ابتدای سطرهای نسخه مذکور آمده، «666» عدد است و این دقیقاً به حساب ابجد و جفر، معادل مقام آیت الکبری‌ست، (نامی که امام علی (رض) بر این رساله‌ی خاص نهاده) و با آن موافقت و مطابقت تام دارد؛ این موضوع نشان می‏دهد که رساله حاضر لیاقت نام مذکور را دارد، نیز عدد مورد اشاره با سه رقم از چهارم رقم عددی که تعداد آیات قرآن یعنی «6666» را نشان می‏دهد موافقت دارد. تلقی ما این است که این مطلب اشاره است بر آن‌که رساله حاضر لمعه‏یی از آیات قرآن می‏باشد. سعید نورسی

§11

یکی گفت: تأکید‏های فراوان و موضوع‌های گسترده‌ی رساله نور در مسیر ایمان و توحید به مرور بیش‏تر می‏شود؛ در حالی که با یک صدم این تأکیدها می‏توان معاندترین بی دین را به سکوت وا داشت، چرا تأکید‏های جدید، آن هم چنین گرم و پرحرارت انجام می‏گیرد؟ در پاسخ او گفتند: «رساله نور فقط در پی ترمیم خرابی‏های جزئی و تعمیر خانه کوچکی نیست، بلكه در صدد تعمیرخرابی‏هایی کلی و بزرگ و قلعه‏یی محیط است، که صخره‏هایی به بزرگی کوه‏ها دارد و اسلام را در بر می‌گیرد؛ فقط در پی اصلاح قلبی خاص و وجدانی مشخص نیست، بلکه می‏کوشد قلب عمومی و افکار عامه را که به وسیله‌ی آلت‌های فاسدِ تراکم یافته در طول هزار سال، به شدت آسیب دیده، و وجدان عمومی را که بر اثر تضعیف شعائر و جریانات و پایه‏های اسلامی که نقطه‌ی استناد عوام مؤمنین می‌باشند رو به تخریب دارد با اعجاز قرآن، و زخم‏های وارد شده بر آن‌ها را با مرهم قرآن و ایمان مداوا کند؛ البته برای ترمیم چنین تخریبات کلی و وحشتناک، و رخنه‏ها و زخم‏ها، ابزار و حجت‏هایی به قوت کوه و در مرتبه حق الیقین لازم است، و به علاج‏هایی مجرَّب و دارای خاصیت هزاران پاد‏زهر و داروهای فراوان نیاز است؛ و رساله نور که در زمانه کنونی بر آمده از اعجاز معنوی قرآن معجز البیان است ضمن عمل به مسئولیت فوق، مدار ترقیات و پیشرفت‏ها در مراتب بی‏حد و حصر ایمان می‏باشد». به این صورت گفتگویی مفصل ادامه یافت؛ و من همه آن را شنیدم و بی‏نهایت شکر کردم. سخن را کوتاه می‏کنم . . . سعید نورسی

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters