مرقاةُ السُنه و تریاق مرض البدعه بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ لَقَد۟ جَٓاءَكُم۟ رَسُولٌ مِن۟ اَن۟فُسِكُم۟ عَزٖيزٌ عَلَي۟هِ مَا عَنِتُّم۟ حَرٖيصٌ عَلَي۟كُم۟ بِال۟مُؤ۟مِنٖينَ رَؤُفٌ رَحٖيمٌ (توبه:128) «قطعاً براى شما پيامبرى از خودتان آمد كه بر او دشوار است شما در رنج بيفتيد به [هدايت] شما حريص و نسبت به مؤمنان دلسوز مهربان است.» (مقام نخست این آیه، منهاج السنه؛ و مقام دوم آن، مرقاة السنه است.) فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا فَقُل۟ حَس۟بِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَي۟هِ تَوَكَّل۟تُ وَهُوَ رَبُّ ال۟عَر۟شِ ال۟عَظٖيمِ (توبه:129) «پس اگر روى برتافتند بگو خدا مرا بس است هيچ معبودى جز او نيست بر او توكل كردم و او پروردگار عرش بزرگ است» قُل۟ اِن۟ كُن۟تُم۟ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُح۟بِب۟كُمُ اللّٰهُ (آل عمران:31) «بگو اگر خدا را دوست داريد از من پيروى كنيد تا خدا دوستتان بدارد» از صدها نکته این دو آیه عظیم فقط یازده نکته به اجمال در زیر بیان میشود:
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Lem'alar
The Eleventh Gleam
رسول اکرم(ع) فرمان داده است: «مَنْ تَمَسَّکَ بِسُنَّتِی عَنْدَ فَسادِ اُمَّتِی فَلَهُ اَجْرُ مِأةِ شَهیدٍ.» (در زمان فساد امتم هرکس به سنت من تمسک جوید پاداش و ثواب صد شهید را خواهد داشت.) آری، تبعیت از سنت سَنیّه قطعاً بیاندازه ارزشمند است. به ویژه پیروی از سنت سَنیّه در زمانی که بدعتها چیره شدهاند ارزش بیشتری مییابد. مخصوصاً رعایت ادب کوچکی از آداب سنت سَنیّه در زمان فساد امت، نشان از تقوایی مهم و ایمانی نیرومند دارد. پیروی مستقیم از سنت، رسول اکرم(ع) را به خاطر میآورد. این به خاطر آوردن از هشدار مذکور، موجب میشود فرد حضور الهی را احساس کند. وقتی در کوچکترین معاملهیی، حتی در خوردن، نوشیدن و خوابیدن آداب سنت سَنیّه رعایت شود، معامله عادی مذکور یا آن عمل فطری، عبادتی دارای ثواب و حرکتی شرعی محسوب میشود، زیرا فرد با آن حرکت عادی در اندیشه پیروی از رسول اکرم(ع) است و میداند که ادبی از آداب شریعت میباشد و به یاد میآورد که او صاحب شریعت است، و از طریق او قلبش متوجه حضرت حق که شارع حقیقیست میگردد و نوعی آرامش و عبادت کسب میکند. بر اساس این سرّ است که اگر کسی عادت به تبعیت از سنت سَنیّه کرد عادات خود را به عبادت تبدیل میکند و تمام عمر خویش را پرثمر و سرشار از ثواب خواهد نمود.
امام ربانی احمد فاروقی (رض) گفته است: «زمانی که در سیر روحانی خویش طی طریق میکردم در میان طبقات اولیا نورانیترین و باشکوهترین و لطیفترین و مطمئنترین اولیا را کسانی دیدم که پیروی از سنت سَنیّه را به عنوان اساس طریقت اتخاذ کرده بودند. اولیای عامی این طبقه حتی از اولیای خاص سایر طبقات باشکوهتر دیده میشدند.» آری، گفته امام ربانی مجدد الف ثانی (رض) حق است. کسی که سنت سَنیّه را اساس کار خود قرار میدهد زیر سایه حبیب الله، مظهر مقام محبوبیت میگردد.
عقل و قلب این سعید فقیر زمانی که تلاش میکرد از کالبد سعید قدیم بیرون آید به دلیل نداشتن راهنما و غرور نفس اماره در میان توفانی معنوی و به غایت شگفت، در متن حقایق به دور خود میپیچیدند و در سقوط و صعودی گاه از ثریا تا ثرا و گاه از ثرا تا ثریا در تلاطم بودند. در آن زمان مشاهده کردم و دیدم هر کدام از مسایل سنت سَنیّه حتی آداب کوچک آن همچون قطب نمای مجهز به قبله نما که در کشتیها خط حرکت را نشان میدهد در حکم چراغی هستند در راههای بینهایت تاریک و پرخطر. در آن سیاحت روحی خود را در وضعیتی دیدم که تحت فشارهای زیاد بارهای بسیار سنگینی بردوش گرفتهام. در همان زمان احساس کردم پیروی از مسایل سنت سَنیّه با وضعیت مذکور همه سنگینیها را از من میگرفت و سبکام میکرد. با تسلیم شدن، از تردیدها و وسوسهها یعنی از نگرانیهایی چون «آیا چنین حرکتی حق است، مصلحت است؟» نجات مییافتم. هرگاه از (سنت سَنیّه ) دست میکشیدم میدیدم فشارها زیاد است؛ راههای فراوانی هست که معلوم نیست به کجا منتهی میشوند، بار سنگین و من ناتوانم؛ قدرت دیدم کوتاه و راه نیز تاریک؛ هر وقت به سنت میآویختم راه روشن و مسیر امن دیده میشد؛ بار سبک میشد و احساس میکردم فشارها هم برداشته میشوند. در همان زمانها بود که حکم امام ربانی را بالمشاهده تصدیق کردم.
زمانی بر اثر رابطه موت و تصدیقی که در قضیهی «الموت حق» هست و حالت روحی که از زوال و فنای عالم سرچشمه میگرفت خود را در عالمی عجیب مشاهده کردم، دیدم من یک جنازهام و بر سر سه جنازه بزرگ و مهم ایستادهام: اول: دیدم در حکم سنگ قبری هستم بر سر جنازه معنوی هیأت مجموعه مخلوقات جاندار که با زندگانی من مرتبطاند و وارد گور زمان گذشته میشوند. دوم: خود را بر سر جنازه عظیم هیأت مجموعه انواع ذی حیاتان در مزارستان کره زمین که مرتبط با زندگانی نوع بشر بوده و در گور گذشته دفن شده بود دیدم؛ احساس کردم عصر حاضر سنگ قبر آن است و من نقطهیی بر چهره این عصر هستم که زود از بین خواهد رفت؛ و موری که خیلی زود خواهد مرد. سوم: از آنجا که مرگ کائنات در هنگامه قیامت محقق الوقوع است، آن را در حالت واقع شده در نظر آوردم؛ در حالی که خود را از دهشت حاصل از مرگ و سکرات این جنازه عظیم در بهت و حیرت میدیدم؛ مشاهده کردم مرگ خودم نیز که در آینده محقق الوقوع است در همان زمان در حال وقوع است؛ با سرّ فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا ... اِلٰى اٰخِرِ احساس کردم همه موجودات و همه محبوبهایم با مرگ من، پشت کردند و مرا ترک نمودند؛ تنهایم گذاشتند، و روحم را بهسوی آیندهیی در ابد که بهصورت دریایی لایتناهی بود میبردند. خواه ناخواه باید به آن دریا پرتاب میشدم. وقتی در آن حال عجیب و بسیار حزین بهسر میبردم به یاری ایمان و قرآن آیه فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا فَقُل۟ حَس۟بِىَ اللّٰهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا هُوَ عَلَي۟هِ تَوَكَّل۟تُ وَهُوَ رَبُّ ال۟عَر۟شِ ال۟عَظٖيمِ به دادم رسید و برایم حکم یک کشتی کاملاً امن و درِ سلامت را یافت. روح در کمال امنیت و شادی وارد آن آیه شد. آری، دانستم که علاوهبر معنای صریح آیه، معنای اشاری دیگری هست که تسلای خاطرم شد و آرام گرفتم، آرامم کرد. معنای صریح آیه خطاب به رسول اکرم(ع) میگوید: «اگر اهل ضلالت به تو پشت کردند، از شریعت و سنت تو روی برگرداندند و به قرآن توجهی ننمودند نگران مباش! بگو حضرت حق مرا کافیست، به او توکل میکنم. به جای شما کسانی را میآورد که تبعیت کنند، تخت سلطنت او بر هر چیز محیط است، نه عاصیان قادرند از حدود او بگریزند و نه یاری طلبان بییاری میمانند!» به همین ترتیب با معنای اشاری میگوید:ای انسان و ای رییس و مرشد انسان! اگر همه موجودات تو را رها کرده در مسیر فنا بهسوی عدم روند، اگر ذی حیاتان از تو دور شوند و با شتاب به راه مرگ روند، اگر انسانها تو را رها کنند و وارد قبرستان شوند، و اگر اهل غفلت و گمراهی سخنانت را نشنوند و گرفتار ظلمات شوند نگران مباش! بگو حضرت حق برای من کافیست، مادام که او هست همه چیز هست. در آن حال، روندگان، بهسوی عدم نرفتند، به مُلک دیگری که متعلق به اوست میروند و صاحب آن عرش عظیم به جای آنان دیگرانی را از جنود و نفرات بیشمار خود میفرستد. آنان که به قبرستان رفتند از بین نرفتند، آنها راهی عالم دیگری هستند. به جای آنها کسان دیگری را که وظایفی دارند میفرستد. به جای آنان که گمراه شدند میتواند بندگان مطیع خود را که رهرو طریق حقاند بفرستد؛ مادام که چنین است پس او جایگزین همه چیزهاست، اگر همه موجودات جمع شوند نمیتوانند جایگزین لحظهیی از توجه او گردند. به واسطه این معنای اشاری، سه جنازه شگفتانگیزی که موجب وحشت من شده بودند صورت دیگری یافتند، یعنی اینکه سیری حکمت نما، رفت و آمدی عبرت انگیز، سیر و سفری مسؤولانه و دادن و گرفتن وظیفه در متن رحمت و حکمت و ربوبیت تحت تدبیر ذات ذوالجلالی - که حکیم و رحیم و عادل و قدیر میباشد- است؛ کائنات این چنین در تلاطم و حرکت است، میرود و میآید.
آیه عظیمه قُل۟ اِن۟ كُن۟تُم۟ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُح۟بِب۟كُمُ اللّٰهُ به صورت قطعی اعلام میکند که پیروی از سنت تا چه حد مهم و لازم است. این آیه کریمه در قیاسهای منطقی، قطعیترین و محکمترین قیاس از قیاسهای استثناییست؛ همچنان که برای مثال منطقی قیاس استثنایی گفته میشود: «اگر آفتاب طلوع کند، روز میشود.» و برای نتیجه مثبت گفته میشود: «آفتاب طلوع کرد، پس نتیجه میگیریم که الان روز است.» برای نتیجه منفی گفته میشود: «روز نیست، پس نتیجه گرفته میشود که آفتاب طلوع نکرده است.» این دو نتیجه سلبی و ایجابی از نظر منطق قطعیست. آیه کریمه فوق نیز درست به همان ترتیب میگوید: «اگر نسبت به خدا محبت هست باید از حبیب الله پیروی شود، اگر پیروی نشود نتیجه میگیریم که نسبت به خدا محبت ندارید.» محبت الله تبعیت از سنت سَنیّه حبیب الله را نتیجه میدهد. آری کسی که به حضرت حق ایمان داشته باشد از او اطاعت میکند و مقبولترین و مستقیمترین و کوتاهترین راه در میان راههای اطاعت بدون تردید راهیست که حبیب الله نشان داد و دنبال نمود. ذات ذوالجلالِ عالم را مملو از نعمتها نمود و بدیهی و ضروریست که از ذی شعوران در برابر این نعمتها خواهان شکرگزاری باشد. ذات ذوالجلالِ حکیمیکه کائنات را با معجزات خلقت زیور داد البته و بالبداهه ممتازترین فرد در بین ذی شعوران را برمیگزیند تا مخاطب و ترجمان خویش و مُبلغ و امام بندگانش قرار دهد. نیز ذات جمیل ذوالکمالی که این عالم را مظهر تجلیات بیشمار جمال و کمال خویش کرد البته و بالبداهه کاملترین شیوه عبودیت را به فردی میدهد که جامعترین و کاملترین مدار و مقیاس جمال و کمال و اسماء و صُنع خود باشد و وضعیت او را نسبت به سایرین الگو و نمونه قرار میدهد و همه را به پیروی از او خواهد خواند تا دیگران نیز شاهد آن وضعیت نیکو باشند. نتیجه: محبت الله تبعیت از سنت سَنیّه را لازم میدارد و نتیجه میدهد. خوشا به حال کسی که در پیروی از سنت سَنیّه سهم زیادی را به خود اختصاص میدهد، و وای بر کسی که قدر سنت سَنیّه را نداند و وارد بدعتها شود.
رسول اکرم(ع) فرمودهاند: «کُلُ بِدْعَةٍ ضَلَالَةٌ وَ کُلُّ ضَلَالَةٍ فِی النَّارِ» یعنی براساس سرّ اَل۟يَو۟مَ اَك۟مَل۟تُ لَكُم۟ دٖينَكُم۟ بعد از آنکه قواعد شریعت غرّا و موازین سنت سَنیّه به اتمام و اکمال رسید، نپذیرفتن آن قواعد با طرح مطالب جدید یا حاشا و کلّا طرح بدعتهای جدید که بوی نقصان احکام شریعت را میدهد گمراهیست، آتش است. سنت سَنیّه مراتب دارد. قسمی از آن واجب است و نمیتوان ترک کرد. از این قسم با تفصیلاتش در شریعت غرا بحث شده است، اینها محکماتند و بههیچوجه نمیتوان آنها را تغییر داد. قسم دیگر از نوع مستحباتاند. قسم دیگر سنتهاییست که مربوط به عبادت میشود. اینها نیز در کتابهای مربوط به شریعت بیان شده، و تغییر آنها بدعت است. قسم دیگری هست که از آنها به «آداب» تعبیر میکنند و در کتابهای سیره سَنیّه ذکر شدهاند. مخالفت با آنها را بدعت نمیگویند. البته چنین مخالفتی نوعی مخالفت با آداب نبوی محسوب میشود و استفاده نکردن از نورانیت آنها و ادب حقیقی بهشمار میرود. منظور از این قسم تبعیت از رفتار رسول اکرم(ع) در عرف و عادات و معاملات فطریست که با تواتر مشخص شدهاند. مثلاً سنتهای سَنیّه متعددی هست که آداب سخن گفتن را نشان میدهد یا قواعد آداب و حالات خوردن و آشامیدن و آرمیدن و نوع معاشرت را بیان میکند، از این نوع سنن به «آداب» تعبیر میشود. البته کسی که از این آداب تبعیت میکند عادات خود را به عبادت تبدیل مینماید و از آداب مذکور فیض مهمی میبرد. مراعات کوچکترین آداب، رسول اکرم(ع) را به خاطر میآورد و قلب را نورانی میکند. مهمترین سنت در سنت سَنیّه آن است که مربوط به نشانههای اسلام و متعلق به شعائر نیز باشد. شعائر در واقع عبودیتی مربوط به جامعه است که از نوع حقوق عمومی میباشد؛ همانطور که اگر یک نفر چنین سنتی را انجام دهد عموم جامعه از آن استفاده میکند، و در صورت ترک آن نیز عموم جامعه مسؤول خواهد بود. در این قبیل شعائر ریا جایی ندارد و آن را نیز اعلام میکنند. اگر از نوع نوافل هم باشد از فرایض شخصی مهمتر خواهد بود.
سنت سَنیّه ادب است. هیچ یک از مسایل آن نیست که تهی از نور و ادب باشد. رسول اکرم(ع) فرموده است: «اَدَّبَنِی رَبِّی فَاَحْسَنَ تَادِیبِی» یعنی پروردگارم ادب را به صورت زیبایی بر من احسان کرده است؛ مرا ادب کرده است. آری، کسی که در سیره نبوی دقت کند و از سنت سَنیّه آگاه باشد قطعاً درمییابد که حضرت حق انواع ادب را در وجود حبیب خود جمع کرده است. ترککننده سنت سَنیّه او ادب را ترک میکند، و مصداق «بیادب محروم ماند از لطف رب» میشود و دچار بیادبی خسران باری میگردد. سؤال: ادب در برابر علام الغیوبی که هر چیز را میداند و میبیند و هیچچیز را نمیتوان از او پنهان کرد چگونه است؟ حالاتی را که موجب شرمساریست نمیتوان از او مخفی کرد. نوعی از ادب تستر است، یعنی پوشاندن آن چیزهاییست که موجب کراهت میشود. آیا میتوان در برابر علام الغیوب چیزی را پوشاند؟ پاسخ: اولاً همانطور که صانع ذوالجلال دوست دارد صُنع خود را با کمال اهمیت به زیبایی بروز دهد، چیزهای کریه را زیر پردهها قرار میدهد و با تزيين کردن نعمتها نظر دقت را به آنها جلب ميکند. به همان ترتیب علاقمند است مخلوقات و بندگانش را در برابر سایر ذی شعوران زیبا جلوه دهد. دیده شدن آنان در وضعیت نامناسب و زشت، نوعی عصیان و خلاف ادب در برابر اسمایی چون جمیل و مزیِّن و لطیف و حکیم خواهد بود. به اینترتیب ادب در سنت سَنیّه در حقیقت رعایت ادب محض در حدود اسماء صانع ذوالجلال است. ثانیاً: یک طبیب درستکار نامحرمترین عضو یک فرد نامحرم را میبیند و در مواقع ضروری میتوان عضو مذکور را به او نشان داد؛ به این خلاف ادب نمیگویند، گفته میشود اخلاق پزشکی چنین اقتضا میکند. لیکن طبیب مزبور با عنوان رجولیت یا اسم واعظ یا با صفت عالم ديني نمیتواند نامحرمان مذکور را ببیند. ادب اجازه این کار را نمیدهد؛ در غیر این صورت از آن به بیحیایی تعبیر میشود. به همین صورت صانع ذوالجلال اسامی زیادی داشته، و هر اسم جلوه جداگانهیی دارد، مثلاً همانطور که اسم «غفار» وجود گناهان و اسم «ستار» وجود تقصیرات را اقتضا دارد، اسم «جمیل» نیز تمایلی به دیدن زشتی ندارد. اسماء جمالیه و کمالیه همچون «لطیف» و «کریم» و «حکیم» و «رحیم» اقتضا میکنند موجودات به صورتی زیبا و در بهترین وضعیت ممکن باشند. این اسماء جمالیه و کمالیه نیز میخواهند زیباییهای خود را در نظر ملائکه و موجودات روحانی و انس و جن با وضعیت پسندیده موجودات و با حسن ادبشان نشان دهند. آداب سنت سَنیّه در واقع اشاره و قاعده و نمونه همین آداب برتر است.
آیه فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا فَقُل۟ حَس۟بِىَ اللّٰهُ...ﭾکه پیش از لَقَد۟ جَٓاءَكُم۟ رَسُولٌ ... اِلٰى اٰخِرِ است پس از آنکه کمال شفقت و نهایت رأفت رسول اکرم(ع) را نسبت به امتش نشان داد با آیه فَاِن۟ تَوَلَّو۟ا میگوید: «ای انسانها! ای مسلمانان! بدانید که انکار مهربانیهای بدیهی فردی مهربان که با شفقت بیانتهای خود شما را ارشاد کرده، و تمام نیرویش را صرف منافع شما میکند و زخمهای معنویتان را با احکام و سنت سَنیّه یی که آورده است مرهم مینهد و مداوا میکند، و روی برگرداندن از سنت او و احکامیکه تبلیغ میکند در حد وارد کردن اتهام به رأفت او که با چشم مشاهده میشود تا چه حد بیانصافی و نابخردانه است! و ای رسول مهربان و ای پیامبر رئوف! اگر پی به شفقت و رأفت عظیمت نبردند و از سر نابخردی پشت به تو کردند و سخنانت را نشنیدند نگران مباش! ذات ذوالجلال که جنود ارض و سماوات تحت امر اویند و سلطنت ربوبیاش بر تخت عرش عظیم و محیطش حکم میراند تو را کافیست. طوایف مطیع حقیقی را گرد تو جمع نموده و کاری میکند سخنانت را بشنوند و احکامت را بپذیرند!» آری، در شریعت محمدیه و سنت احمدیه هیچ مسألهیی نیست که حکمتهای متعددي نداشته باشد. این فقیر با تمام عجز و ناتوانی خود مدعی این مطلب است و آماده اثبات آن میباشد. هفتاد هشتاد رساله نوریه که تاکنون نگاشته شده برای نشان دادن اینکه مسایل سنت احمدیه و شریعت محمدیه(ع) تا چه حد دارای حکمت و مطابق حقیقت میباشد در حکم هفتاد هشتاد شاهد صادق میباشد. اگر توان لازم برای این کار باشد و کار نوشتن ادامه یابد نه هفتاد که هفت هزار رساله نیز قادر به برشمردن همه آن حکمتها نیست. من اعلام میکنم شخصاً با ذوق و مشاهده هزار مرتبه تجربه کردهام که مسایل شریعت و قواعد سنت سَنیّه در امراض روحانی و عقلی و قلبی خصوصاً در امراض اجتماعی علاجی به غایت سودمند است و مسایل فلسفی و حکیمانه نمیتواند جای آنها را بگیرد؛ من این را شخصاً و بالمشاهده احساس کرده و در رسالهها نیز تا حدودی به دیگران ثابت کردهام، کسانی که نسبت به این ادعا تردید دارند به اجزای رساله نور مراجعه کنند و ببینند. حال مقایسه کنید اگرتا حد امکان برای تبعیت از سنت سَنیّه چنین کسی تلاش شود تا چه حد برای حیات ابدی نافع و تا چه حد سعادتآمیز و برای حیات دنیوی تا چه حد سودمند خواهد بود.
تبعیت کامل و بالفعل از تمام موارد سنت سَنیّه فقط برای اخص خواص میسر میگردد. اگر بالفعل هم نشود تبعیت نیتمندانه یا بالقصد و طلب جانبدارانه و الزامآور آن از عهده هرکسی برمیآید. پیروی از فرایض و واجبات اساساً اجباریست. اگر ترک مستحبات موجود در سنت سَنیّه و بندگی، گناهی نداشته باشد (قدر مسلم این است که) امکان از بین رفتن ثوابهای بزرگ را فراهم میکند. تغییر دادن (امر مستحب نیز) خطای بزرگیست. در سنت سَنیّه مربوط به عادات و معاملات هم اگر تبعیت باشد عادات به عبادات تبدیل خواهند شد. کسی که در این زمینه تبعیت نکند عتابی متوجهاش نیست اما استفادهاش از نورانیت آداب زندگانی حبیب الله کاهش مییابد، اما بدعتها و ایجادهای جدید در احکام عبودیت به دلیل منافی بودنشان با سرّ اَل۟يَو۟مَ اَك۟مَل۟تُ لَكُم۟ دٖينَكُم۟ مردودند، لیکن اگر بدعتها از نوع اوراد و اذکار و مشربها در طریقت باشد و به این شرط که اصل آنها از کتاب و سنت اخذ شده و به صورتهای جداگانهیی باشند، نیز با اصول مقرر و پایههای سنت سَنیّه مخالفتی نداشته باشند به شرط اینکه تغییر داده نشوند، بدعت محسوب نمیشوند. قسمیاز اهل علم البته برخی از این موارد را داخل در بدعت میدانند و نام «بدعت نیکو» بر آن مینهند. امام ربانی مجدد الف ثانی میگوید: «من در سیر و سلوک روحانی میدیدم که کلمات روایت شده از رسول اکرم(ع) نورانیاند و با شعاع نوری سنت سَنیّه میدرخشند. وقتی اوراد و احوال درخشان و باقوتی را میدیدم که از او روایت نشدهاند متوجه میشدم فاقد آن نور هستند. درخشانترین این قسم روایات نمیتوانستند با کم مرتبهترین روایتهای قسم اول برابری کنند. از این جا دریافتم که شعاع (نورانی) سنت سَنیّه اکسیر است؛ همچنین سنت سَنیّه برای کسانی که در پی نورند کفایت میکند؛ نیازی به جستجوی نور در خارج نیست.» آری، نظر امام ربانی که از قهرمانهای حقیقت و شریعت است نشان میدهد، که سنت سَنیّه سنگ زیرین سعادت دو جهان است و معدن و منبع کمالات میباشد. اَللّٰهُمَّ ار۟زُق۟نَا اتِّبَاعَ السُّنَّةِ السَّنِيَّةِ رَبَّنَٓا اٰمَنَّا بِمَٓا اَن۟زَل۟تَ وَاتَّبَع۟نَا الرَّسُولَ فَاك۟تُب۟نَا مَعَ الشَّاهِدٖينَ
در آیه قُل۟ اِن۟ كُن۟تُم۟ تُحِبُّونَ اللّٰهَ فَاتَّبِعُونٖى يُح۟بِب۟كُمُ اللّٰهُ ایجازی اعجازآمیز وجود دارد، زیرا جملات زیادی در متن همین سه جمله درج شده است. به اینترتیب که آیه میگوید: «اگر به خداوند(جل جلاله) ایمان دارید البته میبایست او را دوست بدارید. مادام که خدا را دوست دارید باید کارهایی را انجام دهید که خدا دوست دارد و لازمه آن تشبه به کسیست که خدا او را دوست دارد. تشبه به او نیز پیروی از اوست. اگر از او پیروی کنید خداوند هم شما را دوست خواهد داشت. در واقع شما باید خدا را دوست بدارید تا خدا هم شما را دوست بدارد.» همه جملات بیان شده صرفاً معنای مجمل و خلاصه آیه است. پس باید گفت مهمترین مقصد عالی برای انسان این است که مظهر محبت حضرت حق شود. نص این آیه نشان میدهد که راه رسیدن به آن مقصد اعلی، تبعیت از حبیب الله و اقتدا به سنت سَنیّهاش است. اگر در این مقام «سه نقطه» زیر به اثبات برسد حقیقت مذکور کاملاً نمایان خواهد شد:
بشر فطرتاً با محبت بیمنتهایی نسبت به خالق این عالم آفریده شده است. محبت نسبت به جمال، پرستش در مقابل کمال و دوست داشتن در مقابل احسان در فطرت آدمیقرار داده شده است. محبت مذکور نسبت به درجات جمال و کمال و احسان افزایش مییابد و تا منتها درجه عشق پیش میرود. در قلب کوچک این انسانِ کوچک عشقی به اندازه تمام عالم جا میگیرد. آری، قوه حافظه که صندوقچه قلب است به قدر یک عدس، در حکم کتابخانهییست که حاوی هزاران کتاب نگاشته شده میباشد. این نشان میدهد قلب انسان قادر است کائنات را در خود جای دهد و حامل همان قدر محبت نیز باشد. مادام که در نهاد آدمینسبت به احسان و جمال و کمال چنین استعداد محبت بیمنتهایی هست و مادام که جمال مقدس لایتناهی آفریدگار جهان با آثار نمایانش در عالم ثابت است و کمال قدسی بینهایتش - که با نقوش صنعت در موجودات نمایان است - بالضروره تحقق مییابد و با انواع احسان و نعمتهای بیشمار - که در تمام ذی حیاتان دیده میشود- به یقین و بالمشاهده وجود احسانهاي بيحدوحصرش محقق است؛ بیتردید از بشر که در میان ذی شعوران جامعترین و در عین حال نیازمندترین و اندیشمندترین و مشتاقترین است اقتضای محبتی بیمنتها دارد. آری، همانطور که هر انسانی در برابر آن خالق ذوالجلال مستعد محبتی بیمنتهاست، آن خالق نیز بیش از همه در برابر جمال و کمال و احسان مستحق محبوبیت میباشد. حتی وجود انواع محبت و علایق شدید در انسان مؤمن نسبت به حیات و بقا و وجود و دنیا و نفس و موجودات تراوش همان استعداد محبت الهیست. حتی حسیات متنوع و شدید انسان، همان استعداد محبت و رشحات تغییر شکل داده است. مشخص است انسان به همان ترتیب که از سعادت خود لذت میبرد از سعادت کسانی که با آنها ارتباط دارد نیز لذت میبرد، و همچنان که نجاتدهندهاش از بلا را دوست دارد نجات دهنده دوستانش را نیز دوست دارد. براساس این حالت روحی، انسان اگر از انواع احسانهای الهی که به هر کس داده شده فقط به این بیندیشد که آفریدگارم که مرا از عدم که ظلمات ابدیست نجات داد و در این دنیا، عالم زیبایی در اختیارم گذاشت؛ بیشک این آفریدگار زمانی که اجلم فرا برسد از عدم و نابودی که نیستی ابدیست نجاتم داده و در جهانی باقی، عالمیجاودان و بسیار باشکوه را احسانم خواهد کرد، و حواسی ظاهری و باطنی به من عطا خواهد نمود که در آنجا سِیر کرده، و از همه لذایذ و محاسن آن عالم استفاده نمایم؛ او به همین ترتیب همه خویشاوندان و دوستان و همقطارانم را نیز مظهر احسانهای بیشمار مینماید. احسانهای مذکور از جهتی متعلق به من خواهد بود، زیرا ازخوشبختی آنها لذت میبرم و سعادتمند میشوم. مادام بر اساس سرّ «الاَنسَانُ عَبیدُ اِلاحسَانِ» همه نسبت به احسان احساس پرستش دارند؛ بیتردید انسان خواهد گفت: اگر در برابر چنین احسانهای همیشگی، قلبی داشتم به وسعت همه عالم، میبایست در برابر احسان، مملو از محبت شود. من اگر بالفعل هم چنان محبتی نکنم بالاستعداد، بالایمان، بالنیه، بالقبول، بالتقدیر، بالاشتیاق، بالالتزام و بالاراده محبت میکنم و هکذا... به همین ترتیب محبتی که انسان در برابر جمال و کمال بروز خواهد داد نیز با محبتی که در برابر احسان - که اجمالاً به آن اشاره کردیم – دارد مقایسه شود. کافر بهسبب کفرش عداوتی بیحد و مرز بروز میدهد، او حتی حامل عداوتی ظالمانه و تحقیرآمیز در مقابل کائنات و موجودات است.
محبت الله مستلزم پیروی از سنت محمدیه(ع) است، زیرا لازمه دوست داشتن خدا عمل به هر آن چیزیست که موجب خشنودی اوست؛ و اینها نیز به کاملترین صورت در ذات محمدیه(ع) بروز مییابد. تشبّه به ذات احمدیه در حرکات و افعال با دو جهت زیر امکانپذیر است: اول: از جهت دوست داشتن خداوند؛ که اطاعت از اوامرش و حرکت در دایره رضايتش، پیروی مذکور را اقتضا دارد، زیرا کاملترین امام در این کار ذات محمدیه(ع) است. دوم: مادام که ذات احمدیه(ع) مهمترین وسیله در احسانهای بیشمار الهی در حق انسانهاست بیتردید و به حساب حضرت حق شایسته محبتی بینهایت است. اگر قابلیت تشبّه به کسی که انسان دوستش دارد وجود داشته باشد هرکس فطرتاً علاقمند به تشبّه خواهد بود. دوستداران حبیب الله باید بکوشند با تبعیت از سنت سَنیّه او شبیه او شوند؛ این امر اقتضای قطعی دارد.
حضرت حق همچنان که مرحمت بیحد و حصری دارد، محبت بیپایانی نیز دارد. (خداوند) همانطور که با محاسن همه مخلوقات عالم و زینت بخشیدنشان موجب میشود به صورت بیحد و حصری دوست داشته شود مخلوقات و مخصوصاً آفریدگان ذی شعوری را که دوست داشته شدن خدا را با دوست داشتنش پاسخ میدهند دوست میدارد. بالبداهه دانسته میشود کوشش برای جلب نظر ذاتی که تمام لطایف و محاسن و لذایذ و نعمتهای بهشت فقط جلوهیی از رحمت اوست چه مقصد عالی و مهمی میباشد؛ مادام که براساس نص کلامش محبت به او صرفاً با تبعیت از سنت احمدیه(ع) بروز مییابد، بیشک پیروی از سنت احمدیه(ع) یک مقصد بزرگ انسانی و مهمترین وظیفه بشری محسوب میشود.
شامل «سه مسأله » به شرح زیر است:
سنت سَنیّه رسول اکرم(ع) سه منبع دارد: اقوال، افعال و احوال او. این سه نیز خود سه قسماند: فرائض، نوافل و عادات حسنه. در قسم فرض و واجب پیروی و تبعیت اجباری است و کسی که آن را ترک کند مستوجب عذاب و عقاب خواهد بود، و همه مکلف به تبعیت از آن هستند. در نوافل اهل ایمان مکلف به امر استحبابی هستند، اما ترک آن عذاب و عقابی ندارد، البته در تبعیت از آن و انجامش ثوابهای عظیمیهست و تغییر و تبدیلش بدعت و ضلالت و خطایی بزرگ است. در عادات سَنیّه او و حرکات پسندیدهاش نیز تبعیت از او حکماً و مصلحتاً و به اعتبار حیات شخصی و نوعی و اجتماعی به غایت نیکوست، زیرا در هر حرکت عادی او منافع حیاتی بیشماری وجود دارد و با متابعت و پیروی از او آداب و عادات مذکور حکم عبادت را میگیرند. آری، مادام که دوست و دشمن اتفاق نظر دارند، که محاسن اخلاقی ذات احمدیه(ع) در بالاترین مراتب قرار دارد؛ و مادام که همه پذیرفتهاند (پیامبر) در میان نوع بشر مشهورترین و ممتازترین شخصیت است؛ و مادام که با دلالت هزاران معجزه و گواهی جهان اسلامیکه او تشکیل داد و با کمالاتی که داشت و با تصدیق حقایق قرآن حکیم که او مبلغ و ترجمانش بود، او مرشد است و کاملترین انسان کامل، و مادام که میلیونها نفر از اهل کمال در نتیجه پیروی از او در مراتب کمالات او ترقی نموده و به سعادت دو جهان رسیدهاند؛ تردیدی نیست که سنت او و حرکات او نیکوترین نمونه برای اقتدا و سالمترین راهنما برای پیروی و محکمترین قانونها برای اتخاذ قواعد و موازین میباشد. خوشبخت کسیست که در اتباع از سنت (پیامبر) سهم بیشتری داشته باشد. کسی که بهسبب سستی و تنبلی از سنت او تبعیت نکند خسارت بزرگی میبیند و کسی که به آن اهمیت ندهد مرتکب جنایتی عظیم شده و کسی که به انتقاد از آن بپردازد به نحوی که بوی تکذیب دهد دچار ضلالتی عظیم شده است.
حضرت حق در قرآن حکیم فرموده است: وَاِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظٖيمٍ بر اساس روایات صحیحه، صحابهی گزین چون حضرت عایشه صدیقه (رضی الله عنها) هنگام تعریف از حضرت پیغمبر(ع) میگفتند: «خُلُقُهُ القران» یعنی محمد(ع) نمونه محاسن اخلاقیست که قرآن بیان میدارد، اوست که بیش از همه اخلاق مذکور را نمایندگی میکند و فطرتاً با همان محاسن آفریده شده است. در حالی که هر یک از افعال و احوال و اقوال و حرکات چنین ذاتی شایستگی آن را دارند که برای نوع بشر الگو شوند، دیوانگان هم میفهمند غافلان امت پیامبر که به او ایمان دارند، اما به سنتاش اهمیت نمیدهند یا درصدد تغییر آن هستند تا چه حد بدبختند.
رسول اکرم(ع) چون در معتدلترین وضعیت و کاملترین صورت خلق شده است، لذا حرکات و سکنات او براساس اعتدال و خط مستقیم است. سیرت سَنیّه اش به یقین نشان میدهد که او همیشه از افراط و تفریط اجتناب کرده و همه حرکاتاش همواره در اعتدال و مسیر مستقیم بوده است. آری، رسول اکرم(ع) از فرمان فَاس۟تَقِم۟ كَمَٓا اُمِر۟تَ بهطور کامل پیروی مینمود، لذا در راه راست بودن را به یقین میتوان در همه افعال و اقوال و احوال او مشاهده کرد. او از کند ذهنی و زیرکی فریبدهنده که افراط و تفریط قوه عقلیه است و به مثابه فساد و ظلمت آن میباشد مبراست و قوه عقلیهاش همواره در نقطه حکمت که مدار استقامت و حد وسط میباشد در حرکت است؛ همچنین از جُبن و تهور که افراط و تفریط و فساد قوه غضبیه است منزه میباشد و قوه غضبیهاش با شجاعت قدسی که مدار استقامت و حد وسط است حرکت میکند؛ نیز از خمود و فجور که افراط و تفریط و فساد قوه شهویه است منزه میباشد و قوه شهویهاش عفت را که مدار استقامت است در اعلا درجه معصومیت راهبر قرار داده است؛ و هکذا... در تمام سنتهای سَنیّه و احوال فطری و احکام شرعیاش میانه روی را برگزیده و از افراط و تفریط که ظلم و ظلمات است و از اسراف و تبذیر اجتناب کرده است. او حتی در خوردن و آشامیدن و سخن گفتن میانه روی را راهبر خود قرار داده و از اسراف کاملاً دوری گزیده است. در ارتباط با تفصیلات این حقیقت هزاران کتاب تألیف شده است. بر اساس سرّ «اَلْعارِفُ تَکْفیِِه الاِشَارَةُ» به همین یک قطره از این دریا اکتفا نموده، و موضوع را با اختصار به پایان میبریم. :اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلٰى جَامِعِ مَكَارِمِ ال۟اَخ۟لَاقِ وَ مَظ۟هَرِ سِرِّ «وَ اِنَّكَ لَعَلٰى خُلُقٍ عَظٖيمٍ» اَلَّذٖى قَالَ مَن۟ تَمَسَّكَ بِسُنَّتٖى عِن۟دَ فَسَادِ اُمَّتٖى فَلَهُ اَج۟رُ مِاَةِ شَهٖيدٍ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ الَّذٖى هَدٰينَا لِهٰذَا وَ مَا كُنَّا لِنَه۟تَدِىَ لَو۟ لَٓا اَن۟ هَدٰينَا اللّٰهُ لَقَد۟ جَٓائَت۟ رُسُلُ رَبِّنَا بِال۟حَقِّ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

