بِاس۟مِهٖ سُب۟حَانَهُ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ اَلسَّلَامُ عَلَي۟كُم۟ وَ عَلٰى رُفَقَائِكُم۟ برادران عزیزم! آن شب از من سؤال کردید و من پاسخش را ندادم، زیرا بحث درباره مسائل ایمانی به صورت مناقشه جایز نیست. شما به صورت مناقشه بحث کرده بودید. فعلاً پاسخی بسیار مختصر برای سه سؤالتان که مبنای مناقشه شما بود مینویسم. تفصیل مطلب را در «کلامها»یی خواهید یافت که نامهایشان را جناب داروساز نوشته است. کلام «بیست و ششم» را که مربوط است به قَدَر و اختیار جزیی به خاطر نیاورده و به شما نگفته بودم؛ آن را هم ببینید، البته آن را مانند روزنامه مطالعه نکنید. سرّ اینکه جناب داروساز را به کلامهای مزبور ارجاع دادم و خواستم آنها را مطالعه کند این است که شبهات مربوط به آن مسایل از ضعف ایمان سرچشمه میگیرد، و کلامهای مورد نظر ارکان ایمان را کامل اثبات میکند.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Mektubat
The Twelfth Letter
رانده شدن حضرت آدم (ع) از بهشت و وارد شدن تعدادی از بنی آدم به جهنم بر چه حکمتی استوار است؟ پاسخ: حکمتش وظیفه دادن است... حضرت آدم برای انجام چنان وظیفه و مسؤولیتی فرستاده شده است که همه پیشرفتهای معنوی بشر و ترقی و انبساط تمام استعدادهایش و آینهی جامع بودن ماهیت انسان برای اسمای الهی از نتایج آن میباشد. اگر حضرت آدم (ع) برای همیشه در بهشت اقامت داشت مقامش همچون مقام ملائکه ثابت میماند و استعدادهای بشری شکوفا نمیشد. این در حالیست که تعداد فرشتگانی که دارای مقام ثابت باشند فراواناند و برای آن نحو از عبادت به انسان نیازی نیست. حکمت الهی اقتضای دار تکلیفی را دارد که با استعداد و شایستگی انسان که قادر است به مقامات بیانتها برسد مناسب باشد، لذا آدم (ع) بر عکس ملائکه به واسطه گناهی که میدانیم و مقتضای فطرتش بود از بهشت رانده شد. پس باید گفت همچنان که رانده شدن حضرت آدم (ع) از بهشت عین حکمت و محض رحمت بود، وارد شدن کافران به جهنم نیز حق و عدالت است. همانطور که در سومین اشارت «کلام دهم» گفته شده است: هر چند کافر در طول عمر کوتاه خود مرتکب گناهی شده است، اما در متن این گناه جنایتی بینهایت وجود دارد، زیرا کفر تحقیر تمام کائنات ، پایین آوردن ارزش هستی، تکذیب شهادت همه مخلوقات بر وحدانیت حق و کوچک شمردن اسمای الهیست که جلوههای آن در آیینه موجودات دیده میشود. این است که قهار ذوالجلال، سلطان عالم هستی، برای احقاق حق موجودات از کافر، او را برای همیشه وارد جهنم میکند؛ و این عین حق و عدالت است؛ چرا که لازمه جنایت بینهایت، عذاب بینهایت است.
دلیل خلق و ایجاد شیاطین چیست؟ براساس چه حکمتی حضرت حق شیطان و شرور را آفریده است؟ آیا آفریدن شر، شر؛ و آفریدن قبیح، قبیح نیست؟ پاسخ: حاشا! ... خلق شر، شر نیست؛ کسب شر، شر است، زیرا خلق و ایجاد نظر بر تمام نتایج دارد و کسب چون مباشرتی خصوصیست نظر بر نتایج خصوصی دارد. برای مثال بارش باران هزاران نتیجه در بردارد و همه این نتایج هم نیکو و مفید است. حال اگر برخی به دلیل سوء اختیار، از باریدن باران متضرر شوند نمیتوان گفت: «آفرینش باران رحمت نیست.» یا نمیتوان حکم کرد که: «آفرینش باران شر است.» بر اثر سوء اختیار و کسب است که باران برای کسی شر میشود. یا مثلاً در آفرینش آتش فایدههای فراوانی وجود دارد؛ همه آنها هم خیر هستند. لیکن اگر برخی به دلیل سوء اختیار خویش و استفاده نادرست از آن متضرر شوند نمیتوان گفت:«خلق آتش شر است.» زیرا آتش فقط برای سوزاندن او خلق نشده است. او خود با سوء اختیار خویش دست در آتشی برده که غذایش را میپخت، لذا خادم خود را به دشمن تبدیل کرده است. نتیجه: برای خیر کثیر میتوان شر قلیل را قبول کرد. اگر برای از میان رفتن شر قلیل، شری ترک شود که خیر کثیر را نتیجه میدهد، در آن صورت مرتکب شر کثیر شدهایم. مثلاً اعزام سرباز به جهاد بیتردید خسارتهای جزیی و جانی و مادی در بر خواهد داشت، لیکن در جهاد خیر کثیر وجود دارد و آن نجات اسلام و مسلمانان از تسلط کفار است. اگر جهاد را به دلیل آن شر قلیل کنار بگذارند آنگاه با رفتن خیر کثیر، شَرِّ کثیر خواهد آمد؛ و این عین ظلم است. یا مثلاً کسی مبتلا به «قانقاریا» شده است و باید یکی از انگشتان او را قطع کرد. این کار در ظاهر شر اما در حقیقت خیر و کار درستیست. اگر انگشت چنین کسی بریده نشود بعد از مدتی باید دستش را قطع کرد و این شر کثیر میشود. خلاصه اینکه آفرینش و ایجاد شرها، ضررها، بلایا، شیطانها و امور مُضر در عالم هستی، شر و بد نیست، چرا که برای نتایج بسیار مهمی خلق شدهاند. مثلاً شیاطین بر فرشتگان تسلطی ندارند، لذا فرشتگان پیشرفتی هم ندارند و مقامهایشان ثابت است و تغییری در آنها صورت نمیگیرد. حیوانات هم همین طورند، چون شیاطین بر آنها مسلط نمیشوند، لذا مرتبه ثابتی دارند و ناقصاند. اما در عالم انسانیت مراتب پیشرفت و سقوط بینهایت است. از نمرودها و فرعونها گرفته تا صدیقینِ اولیا و انبیا مسیر طولانی پیشرفت وجود دارد. برای تمییز و فرق گذاشتن بین ارواح پست سیاهی چون زغال و روحهای عالیهیی چون الماس است که با خلقت شیاطین و سرّ تکلیف و بعثت انبیا، عرصه آزمایشی از تجربه و جهاد و مسابقه گشوده شده است. اگر مجاهده و مسابقهیی در کار نبود استعدادهایی که در حکم الماس و زغال در معدن انسانیت هستند مساوی هم باقی میماندند. یعنی مثلاً روح ابوبکر صدیق که در اعلای علیین است با روح ابوجهل در اسفلِ سافلین در یک سطح قرار میگرفت. پس آفرینش شیاطین و شرور از آنجا که ناظر بر نتایج کلی و بزرگی میباشند شر و زشت نیستند اما شرور و زشتیهای ناشی از استفاده نادرست و مباشرت خصوصی که کسب خوانده میشود مربوط به کسب انسان است و ربطی به آفرینش الهی ندارد. اگر سؤال کنید که با وجود انبیا، بیشتر انسانها به دلیل وجود شیاطین کافر میشوند و با وارد شدن به حیطه کفر متضرر میگردند؛ و براساس قاعدهی «اَلْحُکْمُ لِلْاَکْثَر» اگر چیزی برای بیشتر افراد شر باشد پس خلق شر، شر میشود؛ در این صورت آیا میتوان گفت بعثت انبیا هم رحمت نیست؟ پاسخ می دهیم: کمیت در نسبت با کیفیت اهمیتی ندارد و در اصل اکثریت ناظر بر کیفیت است. مثلاً اگر صد هسته خرما داشته باشیم و آنها را زیر خاک بکاریم، ولی آبیاری نکنیم، و معامله شیمیایی مربوطه انجام نگیرد و در معرض کشمکشهای حیات هم قرار نگیرند طبیعیست که همچنان صد هسته خواهیم داشت به ارزش ناچیز. اما اگر هستهها آبیاری شوند و در معرض کشمکشهای حیات قرار گیرند و مثلاً اگر هشتاد تای آنها نیز به دلیل سوء مزاج از بین بروند و بیست دانه از آنها درخت میوهدار خرما شوند آیا میتوانی بگویی:«آبیاری این دانهها شر بود و موجب از بین رفتن بیشتر آنها گردید؟» البته نمیتوانی بگویی، زیرا بیست دانه مزبور تبدیل به بیست هزار میشود. کسی که هشتاد دانه خرما را از دست بدهد و در عوض بیست هزار دانه به دست آورد متضرر نیست و چنین امری شر نخواهد بود. یا مثلاً اگر طاووسی صد تخم داشته باشد این تخمها به لحاظ تخم بودنشان 500 قروش بیشتر ارزش ندارند، اما اگر طاووس روی آن صد تخم بنشیند و اگر هشتاد تخمش هم فاسد شود و از بین برود و فقط بیست تخم تبدیل به طاووس شود آیا میتوان گفت:«زیانبار بود، این معامله شر شد، قبول کرچ شدن این پرنده بیمورد و ناپسند بود، شر شد؟» نه اینطور نیست، خیر است، زیرا طایفهی طاووسان و تخمهایشان هشتاد تخم را که قیمتشان میشد چهارصد قروش از دست دادند و در عوض بیست طاووس به قیمت هشتاد لیره به دست آوردند. نوع بشر به واسطه بعثت انبیا، سرّ تکلیف، مجاهده، نبرد با شیاطین؛ صدها هزار نبی، میلیونها ولی و میلیاردها صفی چون خورشید و ماه و ستاره را در عالم انسانیت به دست آورد و در مقابل، کفار و منافقانی را که از نوع حیوانات مُضرند و از نظر کمیت، کثیر و به لحاظ کیفیت بیارزش میباشند از دست داد.
حضرت حق انسان را دچار مصایب کرده، و بلایا را بر او مسلط میسازد. آیا این وضع مخصوصاً بر بیگناهان و حتی حیوانات ستم نیست؟ پاسخ: حاشا! مُلک از آن اوست و او هر طور بخواهد در مُلک خود تصرف میکند. اگر شخص صنعتکاری تو را در برابر دستمزدی مدل کند، و لباس مُرصعی را که به غایت هنرمندانه تهیه کرده است بر تو بپوشاند و برای آنکه هنر و مهارتش را نشان دهد لباس مذکور را کوتاه یا بلند کند، اندازه بگیرد یا ببُرد ... تو را بنشاند و بایستاند؛ آیا میتوانی به او بگویی «لباسی را که برازندهی من بود خراب کردی؟» یا اینکه بگویی «با این نشاندن و ایستاندن موجب زحمت من شدی» بیشک نمیتوانی بگویی؛ اگر چنین چیزی بگویی دیوانگی کردهیی. درست به همین ترتیب صانع ذوالجلال جامه مُرصع وجود را در غایت مهارت با حواسی چون چشم و گوش و زبان بر تو پوشانده است. او برای نشان دادن نقوش اسمای متنوعش تو را بیمار، گرفتار، گرسنه، سیر و تشنه میکند... و در میانه چنین اوضاعی میگرداند. او برای تقویت ماهیت حیات و نمایش جلوههای اسمایش تو را در اطوار گوناگون سیر میدهد. تو اگر بگویی «چرا مرا دچار چنین مصایبی میکنی؟» همچنان که در تمثیل اشاره شد صد حکمت تو را به سکوت وادار خواهد کرد. در اساس سکون و بیحرکتی، سستی و بیتحرکی، یکنواختی و توقف نوعی عدم و ضرر است. حرکت و تبدل، وجود و خیر است. حیات با تحرک است که کمال مییابد و به واسطه بلایا ترقی و رشد میکند. زندگانی با تجلی اسما، مظهر حرکات گوناگون شده، زلال میگردد، قوت یافته شکوفا میشود، انبساط مییابد و قلم متحرکی میشود برای نگارش مقدرات خود، لذا نقشاش را ایفا کرده و شایستگی کسب اجر اخروی را به دست میآورد. اینها پاسخِ مختصرِ سه سؤالی بود که در متن مناقشه شما قرار داشت. تفصیل این پاسخ سی و سه کلامیست که در «کلامها» درج شده است. برادر عزیز! تو این نامه را برای جناب داروساز و هر یک از شنوندگان مناقشه که مناسب یافتی قرائت کن. سلام مرا هم به جناب داروساز که از طلبههای جدیدم است برسان و بگو: «طرح مسایل دقیق ایمانی مانند همین مسایل ذکر شده در میان جماعت آن هم به صورت مناظرهیی بدون معیار و میزان جایز نیست. اینگونه بحثها پادزهرند، اما وقتی مناظره بدون معیار و میزان باشد زهر میشوند و برای گویندگان و شنوندگان ضرر خواهد داشت. بحث این قبیل مسائل ایمانی در صورتی جایز است که توأم با خونسردی و انصاف و داد و ستد فکری باشد.» همچنین به او بگو: «اگر در این نوع از مسایل شبههیی برایت حاصل شد و پاسخش را در «کلامها» نیز نیافتی به صورت خصوصی برای من بنویس ...» به جناب داروساز این را هم بگو «درباره خوابی که در ارتباط با مرحوم پدرش دیده بود این معنا به ذهنم خطور کرد: مرحوم پدرش پزشک بود و به افراد بسیار صالح و ارجمندی که از اولیا بودهاند خدماتی داشته است؛ لذا روح این افراد گرامی که از او خرسند بوده و فایده کسب کردهاند، هنگام درگذشتش به چشم پسر او که از نزدیکترین کساناش میباشد به صورت پرنده ظاهر شده و در واقع به روح او خوش آمدی شفاعتگونه گفته و از او استقبال نمودهاند.» به همه دوستانی که آن شب دسته جمعی در اینجا بودند درود میفرستم. اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

