(ثمرهیی از زندان دنیزلی) این بخش، دفاعیهیی از رساله نور در برابر بیدینی و کفر مطلق است. دفاعیه حقیقی ما در این حبس نیز همین نوشته است؛ زیرا صرفاً در این راه تلاش میکنیم. این رساله، ثمره و خاطرهیی از زندان دنیزلی و حاصل دو روز جمعه میباشد. سعید نورسی
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Şualar
The Eleventh Ray
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ فَلَبِثَ فِى السِّج۟نِ بِض۟عَ سِنٖينَ (یوسف: 42) براساس اعلام و سرّ آیه فوق، یوسف (ع) پیر زندانیان است، و زندان نوعی مدرسه یوسفیه به شمار میرود. حال که برای دومین بار تعداد زیادی از طلبههای رساله نور وارد این مدرسه میشوند، بیتردید لازم است خلاصهیی از بخشهای رساله نور که با حبس و زندان مرتبطاند، در این مدرسه که به منظور تربیت گشوده شده مطالعه و تدریس شود، تا تربیت و آموزش کامل صورت گیرد. اینک پنج، شش مورد از آن خلاصهها را به شرح زیر بیان میکنیم:
چنان که توضیح مطلب در گفتار چهارم نیز آمده است، آفریدگارمان سرمایه زندگانیِ بیست و چهار ساعتهی شبانه روز را به ما احسان میکند تا به کمک آن هر چه برای حیات دنیوی و اخروی لازم است تأمین گردد. ما اگر بیست و سه ساعت از شبانه روز را صرف حیات دنیوی که بسیار کوتاه است کنیم و یک ساعت را، که برای نمازهای فرض پنجگانه کافیست، صرف حیات اخروی که بسیار طولانیست نکنیم چه اشتباه خلاف عقلی کردهایم، زیرا در آن صورت دچار فشارهای قلبی و روحی، به عنوان مکافات آن خطا خواهیم شد و بر اثر چنین وضعی، اخلاقمان را از دست داده و عمر را با ناامیدی سپری کرده، و به این ترتیب به جای کسب تربیت، در جهت عکس آن حرکت کردهایم؛ فکرش را بکنید که با چنین وضعی تا چه حد ضرر خواهیم کرد. اگر ساعتی را صرف پنج نوبت نماز فرض کنیم، هر یک ساعتِ حبس و مصیبت، گاه معادل یک روز عبادت میشود و یک ساعتِ فانی، حکم ساعاتِ باقی را مییابد و یأسها و فشارهای روحی و قلبی تا حدودی از بین میروند، و زندان کفارهیی میشود برای هر آنچه موجب حبس گردیده بود و تربیت را، که هدف اصلی از زندانی شدن است، نتیجه میدهد، و این آزمون و درس نافعیست که سبب گفتگویی دلنشین و آرامش بخش با دوستان مصیبت دیده میشود. چنان که در گفتار چهارم بیان گردید، هزار نفر در قرعهکشی بلیتهای بختآزمایی شرکت میکنند تا یک نفر بتواند مثلاً هزار لیره به دست آورد؛ آنها هفت، هشت، ده لیره از بیست و چهار لیره خود را خرج قمار بختآزمایی میکنند، اما حاضر نیستند یک لیره از آن بیست و چهار لیره را صرف خرید بلیت خزانهی جواهرات ابدی کنند؛ این در حالیست که احتمال برنده شدن هزار لیره در قرعهکشی بختآزمایی دنیوی یک در هزار است، چرا که هزار نفر در این امر سهیماند؛ اما در بختآزمایی مُقدّرات اخروی بشر، احتمال سود برای اهل ایمان که برخوردار از حُسن عاقبت میباشند نهصد و نود و نه از هزار است. این را صد و بیست و چهار هزار پیامبر خبر دادهاند و مُخبران صادقی از اولیا و اصفیایی که شمارشان از حد بیرون است، با کشف و شهود تصدیق و تأیید کردهاند. حال با توجه به نکات ذکر شده، مقایسه کنید هجوم به سوی قرعهکشی از نوع اول و پشت کردن به مورد دوم چه قدر با مصلحت ناسازگار است. مدیران زندان، زندانبانان و حتی کارگزاران امور کشور و محافظان آسایش ملت، در این مسأله میبایست از این درس رساله نور راضی و خرسند باشند، زیرا بر اساس تجربیات مکرر مشاهده شده است که اداره و انضباط هزار فرد متدینی که همواره به یاد محبس جهنم هستند، آسانتر از رسیدگی به امور ده فرد تارک نماز و بیاعتقادیست که صرفاً به حبس دنیوی میاندیشند و چیزی از حرام و حلال نمیدانند و گاه نیز به رفتارهای لاابالیگری خو کردهاند.
همانطور که در بخش «راهنمای جوانان» از رساله نور به خوبی توضیح داده شده، مرگ چنان قطعی و آشکار است که به شب شدن روز، و فرا رسیدن زمستان پس از پاییز میماند که به یقین با آن مواجه خواهیم شد؛ همچنان که این زندان به طور متمادی برای وارد شوندگان و خارج شوندگان مسافرخانهیی موقت است، روی زمین هم کاروانسراییست برای قافلههایی که با عجله در حرکتاند تا شبی در آن اتراق کنند و فردا به حرکتشان ادامه دهند. مرگ که ساکنان هر شهر را بارها به گورستان انتقال داده است بیتردید درخواست زیادی از حیات دارد. رساله نور، معمای این حقیقت دهشتناک را حل نموده و کشف کرده است که خلاصه کوتاهی از آن، چنین است: مادام که نمیتوان مرگ را از میان برداشت و دروازه گور بسته نمیشود، بزرگترین مسأله و نگرانی اصلی انسان، یافتن چارهیی برای نجات از دست جلاد اجل و سلول انفرادی قبر است. آری، این موضوع چاره دارد و رساله نور با سرّ قرآن آن را به بداهت دو ضرب در دو مساوی با چهار، قاطعانه اثبات کرده است، که خلاصه آن چنین است: مرگ، یا اعدام ابدیست؛ یعنی چوبه داریست که فرد را با خویشاوندان و دوستانش از بین میبرد، یا برگه رخصتیست برای عبور به عالمی دیگر که باقیست؛ یعنی سندی ایمانی برای ورود به سرای سعادت و خوشبختی؛ و قبر نیز یا سلول انفرادیِ تاریک و چاهی بیانتهاست، یا دریست که ما را از محبس دنیا به سوی مهمانسرا و گلستانی نورانی و جاودان میرساند. این حقیقت را «راهنمای جوانان» با تمثیلی اثبات کرده است. برای مثال، در حیاط این زندان، چوبههای اعدامی متکی به دیوار برای به دار آویختن قرار دادهاند و پشت آن دیوار، مراسم قرعه کشی بزرگی هست که همه عالمیان در آن مشارکت دارند. عدم مشارکت ما، پانصد نفری که در این زندان هستیم، بدون استثنا غیرممکن است و همه ما را یکی یکی به میدان خواهند برد. ممکن است بگویند: «بیا، گواهی اعدامت را بگیر و بالای چهارپایه برو» یا «برگه حبس انفرادی همیشگی را بگیر و از این دری که باز است عبور کن.» و شاید بگویند: «مژده! بلیط بخت آزماییات برنده میلیونها سکه طلا شده است، بیا و آن را بگیر!» و بدین ترتیب در همه جا این خبر را با صدای بلند اعلام میکنند. ما هم به چشم خود میبینیم که همه به نوبت به سوی چوبه دار میروند؛ گروهی اعدام میشوند و گروهی دیگر چوبه دار را نردبانی میکنند و خود را به پشت دیوار، همانجا که مراسم بختآزماییست، میرسانند؛ این را مأمورانی بزرگ و جدی با قطع و یقین به ما میگویند؛ طوری که گویی خود شاهد آن بودهایم. در همین اثنا دو هیأت وارد زندان ما میشوند؛ قافلهیی که ساز و شراب و شیرینیها و باقلواهای به ظاهر لذیذ در دست دارند و سعی میکنند از آنها به ما نیز بخورانند، اما خوراکیهایشان زهرآگین است و شیاطین انسی آنها را مسموم کردهاند. جماعت و هیأت دوم، تربیت نامه و غذاهای حلال و نوشیدنیهای دلنشین در دست دارند که به ما اهدا میکنند، و آنها به اتفاقِ هم و خیلی جدی و قطعی میگویند: «اگر هدایای گروه اول را که به منظور امتحان به شما پیشنهاد شده قبول کنید و بخورید، مانند کسانی که میبینید بالای دار میروند، شما هم به دار آویخته خواهید شد؛ اما اگر هدایای ما را، که به فرمان حاکم این دیار برایتان آوردهایم، به جای هدایای آنان بپذیرید و ادعیه و اذکاری را که در کتابها و تربیتنامههایمان است بخوانید، از به دار آویخته شدن نجات خواهید یافت. بدانید و چون مشاهده روز باور کنید که در آن مراسم بخت آزمایی، به لطف و احسان شاهانه، هر کدامتان برنده یک میلیون سکه طلا خواهید شد. اما اگر آن شیرینیهای حرام و شبههناک و مسموم را بخورید، تا رفتن به سوی چوبه دار هم درد آن سم را خواهید کشید. این مسأله را فرامین مذکور و همگی ما با یقین، به شما خبر میدهیم.» مطابق این تمثیل، در پشت چوبهی دارِ اجل که همیشه جلوی چشمانمان است مراسم بخت آزمایی مقدرات نوع بشر وجود دارد. طبق اخباری که به دستمان رسیده، در این مراسم به احتمال صد در صد برای اهل ایمان و طاعت (به شرط حُسن عاقبت)، بلیط خزانهیی جاودان و بیپایان فراهم خواهد بود؛ و همچنین به احتمال نود و نه درصد برای آنان که بیاعتقاد و فاسق بوده و مشغول بیبند و باری و کارهای حرام، به شرط توبه نکردن، نیستی همیشگی (برای آنان که معتقد به آخرت نیستند) یا سلول انفرادیِ تاریک و ابدی (برای آنان که بقای روح را قبول دارند اما به لهو و لعب میپردازند) تدارک دیده شده، و همچنین آمده است که افراد مذکور برگه شقاوت ابدی را دریافت خواهند کرد. این موضوع را در ابتدا صد و بیست و چهار هزار پیامبر (ع)، که نشانه تصدیق در دست دارند و معجزات فراوان داشتهاند، خبر دادهاند؛ همچنین بیش از صد و بیست و چهار میلیون اولیاء (قدَّسَ اَللّه اَسرَارهُم) در پی خبر پیامبران، سایه و اثر اخبار مزبور را با کشف و ذوق مشاهده نموده، تصدیق و تأیید کردهاند؛ و میلیاردها محقق و مجتهد و صدیقی که آمدهاند و رفتهاند، خبر این دو گروه از مشاهیر بشری را به مدد عقل، و با براهین قطعی و حجتهای قوی، و با فکر و منطق به طور یقینی، اثبات و تصدیق نمودهاند. به واسطه این سه گروه بزرگ و عالیِ جامعه بشری که چهرههای تابانِ نوع انسان و اهل حقیقتاند و چون خورشید و ماه و ستارگان میدرخشند و در موقعیت فرماندهی قدسی بشر قرار دارند خبر مذکور، به اجماع و تواتر به ما رسیده است. حال به وضعیت کسی که به این سخنان توجهی نمیکند و به صراط مستقیم، که آنان نشان میدهند و رو به سوی سعادت دارد، نمیرود و به احتمال نود و نه درصدِ خطر توجهی ندارد نظری میافکنیم؛ همین فرد در حالت عادی اگر یک نفر بگوید در راهی که میروی خطری هست، از آن راه اجتناب خواهد کرد و راهی هر چند طولانیتر را برخواهد گزید. به هر حال وضع او چنین خواهد بود: کوتاهترین و سهلترین راه را، که مخبران بیشمار با قاطعیت و یقین از آن خبر دادهاند و صد در صد به بهشت و سعادت ابدی منتهی میشود، رها کرده و دشوارترین و طولانیترین و بدترین راهی را که به احتمال نود و نه درصد به محبس جهنم و شقاوت دائمی منتهی میشود انتخاب میکند؛ بیچارهیی که حتی در دنیا نیز کوتاهترین راه را براساس خبر احتمالاً دروغ کسی، و با احتمال یک درصد خطر و مثلاً یک ماه حبس رها کرده و راه طولانیترِ بدون منفعتی را فقط با این توجیه که بیخطر است انتخاب میکند، مانند دیوانههای سرمست، به اژدهایانی که در دوردست دیده میشوند و راه را بر او خواهند گرفت اهمیتی نمیدهد و مشغول مگسها میشود و چنان اهمیتی به آنها میدهد که عقل و قلب و روح و انسانیت خود را از دست میدهد. این واقعیتِ مطلب است؛ ما زندانیان برای گرفتن انتقام کامل از این مصیبت زندان، باید هدایای هیأت دوم را بپذیریم؛ همانطور که لذت یک دقیقه انتقام یا چند دقیقه یا چند ساعتِ عیش و نوش باعث شد ما دچار این مصیبت شویم و دو سه سال یا ده پانزده سال در زندان بمانیم و دنیا برایمان زندان شود، باید در ضدیت و مخالفت با این مصیبت، یکی دو ساعت از زمان حبس را تبدیل به عبادت یکی دو روزه کنیم، و مجازات دو سه ساله خود را با هدایای متبرک آن قافله مبارک، تبدیل به عمری بیست سی ساله و ماندگار نماییم، و ده یا بیست سال حبسمان را وسیلهیی قرار دهیم برای خلاصی از میلیونها سال حبس در زندان جهنم. در برابر گریه دنیای فانی، باید بر لبان حیات اخرویمان لبخند بنشانیم و به این ترتیب از مصیبتی که گرفتارش شدهایم انتقام بگیریم. باید زندان را محلی برای تربیت شدن بدانیم و برای وطن و ملتمان افرادی مفید، مطمئن، و با تربیت شویم. مأموران و مدیران و مسئولان زندان هم کسانی را که گمان میکنند جانی و شقی و لاابالی و قاتل و تبهکار و مُضر به حال وطن هستند، باید طلبههایی ببینند که در آموزشگاه مبارکی مشغول فعالیتاند و باید با افتخار خداوند را شکر بگویند.
خلاصهی حادثهیی عبرت انگیز که تفصیل آن در «راهنمای جوانان» آمده، چنین است: زمانی در «عید جمهوریت» کنار پنجره سلولم در زندان «اسکی شهیر» نشسته بودم. دختران دانش آموز در حیاط دبیرستان مقابل، میخندیدند و میرقصیدند. در یک آن، وضعیت پنجاه سال بعد آنها همچون سینمایی معنوی بر من آشکار شد. دیدم چهل پنجاه تن از آن دختران دانشآموز که تعدادشان پنجاه شصت نفر بود در قبر خاک میشوند و عذاب میکشند. ده نفر از آنها را دیدم که هفتاد هشتاد ساله و بسیار زشت شدهاند، و چون در جوانی مراقب عفت خود نبودهاند از نگاههایی که انتظار محبت دارند نفرت میبینند. اینها را با قطع و یقین مشاهده کردم، و به حال و روز رقت بارشان گریستم. تعدادی از دوستان زندانی صدای گریستنام را شنیدند، آمدند و جویای موضوع شدند، گفتم: «فعلاً مرا به حال خود رها کنید و بروید». آری، آنچه دیدم حقیقت است نه خیال؛ چنان که پس از تابستان و پاییز نوبت زمستان فرا میرسد، در ادامه تابستان جوانی و پاییز سالمندی نیز زمستان قبر و برزخ قرار دارد. اگر به همان شکلی که حوادث پنجاه سال پیش را به وسیله صنعت سینما در حال حاضر به نمایش میگذارند، میتوانستند رویدادهای پنجاه سال بعد را هم نشان دهند و وضعیت پنجاه شصت سال بعدِ اهل ضلالت و گمراهی را در مقابل دیدگانشان به نمایش بگذارند، آنگاه با لعن و نفرین به خندیدنها و لذتهای نامشروعشان میگریستند. در حالی که من مشغول مشاهده مذکور در زندان اسکی شهیر بودم، فردی معنوی، که مروج گمراهی و ضلالت بود، همچون شیطانی انسی در مقابلم ظاهر شد و گفت: «ما دوست داریم همه نوع لذت حیات را بچشیم و به دیگران بچشانیم، با ما کاری نداشته باش». من هم در پاسخ گفتم: حال که مرگ را به قیمت ذوق و لذت، فراموش کردهیی و به ضلالت و گمراهی پرداختهیی، یقین بدان که طبق حکم ضلالت تو، تمام زمان گذشته، مرده و معدوم است؛ و چون گورستان ترسناکیست که در درونش جنازهها پوسیدهاند. دردها و مصیبتهایی که بر اثر مرگ ابدیِ دوستانِ فراوان، و فراقهای بیشمار، به دلیل وابستگیهای انسانی و مسیر گمراهی، بر سرت و بر قلبات اگر نمرده باشد ریخته، لذتهای سرمستانه و حقیرت را از بین میبرد؛ و به همین صورت زمان آینده را نیز به سبب بیاعتقادی، برایت معدوم و تاریک و مرده و ترسناک میکند. همچنین، چون گردن بیچارههایی که از آنجا آمده و در عالم وجود سر بر آورده و وارد زمان فعلی میشوند با ساطور اجل بریده و به عالم نیستی پرتاب میگردد، لذا به موجب گرایش به عقل، مدام نگرانیهای دردآور بیشماری را بر وجود بیایمانت تحمیل کرده، و لذتهای جزئی و سفیهانهات را زیر و زبر میکند. اگر ضلالت و فسق و فجور را رها کنی و وارد دایره ایمان تحقیقی و راه مستقیم شوی، با نور ایمان خواهی دید که زمان سپری شدهی گذشته، معدوم و چون گورستانی که همه چیز را میپوساند، نیست، بلکه عالمی نورانیست که موجود است و تبدیل به آینده میشود و به منزله دالانیست که ارواح باقی برای ورود به دار السعادت آینده در آن انتظار میکشند؛ گذشته نه تنها دردآور نیست، بلکه بسته به قوت ایمان، نوعی از لذت معنوی بهشت را در دنیا میچشاند، و آینده نیز نه تنها منزلگاهی ظلمانی و وحشتناک نیست، بلکه اگر با چشم ایمان نگاه کنیم کاخهای سعادت ابدی را مشاهده خواهیم کرد که در آنها ضیافت و نمایشگاههای احسانِ رحمانِِ رحیمِ ذوالجلالِ و الاکرام برپا شده است؛ رحمانِ رحیمی که صاحب کرم و �رحمت بیحد و حصر بوده، و بهار و تابستان را بهسان سفرهیی پر از نعمتهای متعدد قرار داده است. فرد مؤمن با ذوق و شهود ایمانی، کشش رفتن به آنجا را در خود حس کرده، و به نسبت ایمانش میتواند نوعی از لذتهای عالم باقی را احساس کند. پس لذت حقیقی و عاری از درد و الم، صرفاً در ایمان و با ایمان حاصل میگردد. ایمان در این دنیا نیز هزاران فایده و نتیجه را نصیب انسان میکند؛ ما به مناسبت بحث حاضر فقط یک فایده و لذت ایمان را، که در قالب تمثیلی در حاشیه «راهنمای جوانان» آمده است، به شرح زیر بیان میکنیم: فرض کن فرزندت که بسیار دوستاش داری در حال احتضار و جان دادن است و تو با یأس و ناامیدی به فراق دردآور و همیشگی او میاندیشی. در همان حال طبیبی چون حضرت خضر یا لقمان حکیم وارد میشود و معجونی چون پادزهر به او میخوراند و فرزند دوست داشتنی و عزیز تو چشم میگشاید و از مرگ نجات مییابد، چه قدر خوشحال و شادمان میشوی؟ به همین ترتیب، میلیونها انسان محبوب را، که مانند فرزند تو دوست داشتنی هستند و گمان میکنی در گورستان زمان گذشته پوسیده شده و در حال نابودی میباشند، در نظر بگیر؛ ناگهان حقیقت ایمان مانند لقمان حکیم، نورانیتی از دریچهی قلب به سوی گورستانی که بر اثر توهم گمان میرود عدم خانهیی بزرگ است، میتاباند؛ تمام مردهها زنده میشوند و با زبان حال به شما میگویند: «ما نمردهایم و نخواهیم مرد و دوباره با شما دیدار خواهیم کرد». و شما حظ و لذت وافری میبرید. ایمان با دادن چنین لذتهایی در این دنیا ثابت میکند که حقیقت ایمان همچون هستهییست که در صورت تجسم، بهشتی خاص از آن حاصل میشود و شجره طوبای آن میگردد. اینها را به همان کسی که مروج گمراهی بود گفتم، اما او که اهل عناد بود گفت: حداقل برای اینکه مانند حیوان، حیاتمان را با کیف و لذّت سپری کنیم، به سرگرمی و سرخوشی پرداخته و به این مسائل ظریف نمیاندیشیم. در پاسخ گفتم: تو نمیتوانی مانند حیوان باشی، زیرا حیوان گذشته و آینده ندارد؛ نه از گذشته متأسف و متألم میشود و نه نگرانی و هراس از آینده است. حیوان تمام و کمال در پی کام جوییست، به راحتی زندگی میکند، میخوابد و شکر خالقاش را میگوید. حتی حیوانی که برای ذبح بر زمین خوابانده میشود، چیزی احساس نمیکند. فقط هنگامی که چاقو گلویش را میبرد، میکوشد حس کند، آن احساس هم طی میشود و حیوان از آن درد هم رهایی مییابد. یکی از رحمتها و مهربانیهای بزرگ خداوند همین است که اجازه نمیدهد کسی از غیب مطلع باشد، و هم او آنچه را بر سر انسان میآید میپوشاند و پنهان میکند؛ مخصوصاً این قضیه در مورد حیوانات بیگناه به شکل کاملتری وجود دارد. لیکن ای انسان! گذشته و آینده تو با خروج نسبی از عالم غیب بهخاطر داشتن عقل موجب میشود از راحتی مخصوص حیوان، که ریشه در ستر غیب دارد، کاملاً محروم شوی. تأسفهای مرتبط با گذشته، فراقهای دردآلود، و ترسها و نگرانیهای مرتبط با آینده، لذتهای جزئی تو را به مرتبه هیچ تنزل میدهد و از لحاظ لذت، تو را صد برابر بیشتر از حیوان به سقوط میکشاند. مادام حقیقت این است، یا دست از عقل بشوی و حیوان شو و نجات پیدا کن یا عقلت را با ایمان بیامیز و گوش به قرآن بده و حتی در این دنیای فانی نیز لذتهایی صد برابر بیشتر از حیوان به دست آور. این مطالب را به او گفتم و مجبور به سکوتش کردم. باز هم آن گمراه رو به من کرد و گفت: حداقل مانند بیدینان اجنبی زندگی میکنیم. جواب دادم: تو نمیتوانی مانند بیدینان اجنبی هم شوی، زیرا آنها اگر پیامبری را انکار کنند به پیامبران دیگری مؤمن هستند؛ حتی اگر هیچ پیامبری را هم قبول نداشته باشند، خداوند را باور دارند. اگر خدا را هم قبول نداشته باشند ممکن است سجایایی داشته باشند که مدار کمالاتشان قرار گیرد. اما اگر مسلمانی، پیامبر آخر الزمان عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را که خاتم رسل و بزرگترین آنهاست و دین و دعوتاش عام است انکار کند و از دایره فرمانبریاش خارج گردد، هیچ پیامبر دیگر و حتی خدا را قبول نخواهد داشت؛ زیرا همه پیامبران، خدا و کمالات را به واسطه خاتم الانبیا پذیرفته است، و اینها بدون او در قلباش باقی نخواهند ماند. این است که از گذشته تاکنون صاحبان هر دینی وارد اسلام شدهاند، اما هیچ مسلمانی نمیتواند بهطور حقیقی، یهودی، مجوسی یا نصرانی شود؛ بیشک بیدین میشود، اخلاقاش فاسد و تبدیل به عنصری مُضر برای وطن و ملت میگردد. این موضوع را برایش ثابت کردم و هیچ دستآویزی برای شخص متمرد و معنّد باقی نماند، لذا برخاست و به جهنم رفت. اینک ای همدرسان من در این مدرسه یوسفیه! مادام که حقیقت همین است که گفته شد، و رساله نور بیست سال است آن را قطعی و آشکار چون خورشید اثبات مینماید، و سرکشی متمردان و معاندان را در هم شکسته و آنان را وارد جرگه ایمان میکند، ما نیز به عنوان کسانی که از ایمان و صراط مستقیم به عنوان سالمترین و آسانترین و نافعترین مسیر برای دنیا و آینده و آخرت و وطن و ملت پیروی میکنند، باید اوقات فراغت خود را به جای آنکه صَرف خیالات بیهوده کنیم به خواندن سورههایی از قرآن بپردازیم که با آن آشنایی داریم، و معانی آیات مذکور را از دوستانی که در این زمینه آگاهی دارند فرا گرفته و نمازهای فرض قضا شدهمان را بهجا آوریم، و با استفاده از خوی و خصلتهای نیک یکدیگر، این زندان را به بوستان مبارکی برای پرورش نهالهای خوش طینت تبدیل کنیم؛ با چنین اعمال صالحهیی، باید بکوشیم تا مدیر و مسئولان زندان را، که چون مأموران عذاب جهنم بر سر جانیان و قاتلان هستند، به مأموران و استادان درستکار و راهنمایان مهربانی تبدیل کنیم که در مدرسه یوسفیه بهشتیانی را تربیت میکنند و خود را موظف به نظارت بر تربیت آنان میدانند.
باز توضیح این مطلب در «راهنمای جوانان» آمده است، زمانی از سوی برادرانی که به من خدمت میکردند سؤال شد: پنجاه روز است درباره این جنگ هولناک جهانی، که کره زمین را به هرج و مرج کشانده و با مقدرات اسلام نیز ارتباط دارد، چیزی نمیپرسی و کنجکاوی نشان نمیدهی (امروز هفت سال از آن زمان میگذرد و همان حال ادامه دارد)؛ این در حالیست که عدهیی از متدینان و عالمان، مسجد و جماعت را رها کرده و به شنیدن اخبار و مطالب رادیو میشتابند؛ مگر حادثهیی بزرگتر از این متصور است؟ یا نکند پرداختن به این موضوع مناسب نیست و ضررهایی دارد؟ در پاسخ گفتم: سرمایهی عمر، بسیار اندک و کارهای لازم، بسیار زیاد است. برای هر انسان دایرههای متداخل، مانند دایره قلب و معده، دایره پیکر و خانه، دایره محله و شهر، دایره وطن و زادگاه و دایره کره زمین و نوع بشر تا دایره ذیحیات و دنیا وجود دارد. ممکن است هر انسان در هر دایره نوعی وظیفه داشته باشد؛ اما بزرگترین و مهمترین و دائمیترین وظیفه در کوچکترین دایره قرار دارد. نیز ممکن است کوچکترین و گذراترین وظیفه، گاهی در بزرگترین دایره قرار داشته باشد. با این قیاس، وظایف ممکن است با بزرگی و کوچکی دوایر نسبت عکس داشته باشند. اما دایره بزرگ به سبب جاذبهیی که دارد، ممکن است باعث شود فرد خدمت لازم و مهمی را رها نموده و به امور آفاقی بیمعنا مشغول گردد و سرمایه زندگانی را در جای نامناسبی هدر دهد؛ یعنی عمرِ با ارزشش را با امور بیاهمیت به فنا دهد. کسی که درگیریهای این جنگ را با کنجکاوی پی میگیرد، گاه به لحاظ قلبی به طرفداری از یک طرف میپردازد و به طور طبیعی ممکن است ظلم و ستم آن طرف را مثبت ببیند و به این ترتیب شریک ظلم او شود. پاسخ نکته اول این است: برای هر کس، به خصوص مسلمانان، چنان دعوا و حادثهیی وجود دارد که از این جنگ جهانی، بزرگتر و از این دعوایی که برای حکومت بر دنیا بر پا شده، مهمتر میباشد. هر کس اگر به اندازه [دولتهای] آلمان و انگلیس قدرت و ثروت داشته و در عین حال از بهره عقل نیز برخوردار باشد، بیشک آن را صرف موفقیت و پیروزی در همان راه میکند. اما درباره آن دعوا باید گفت: صد هزار تن از مشاهیر انسانی و ستارگان و مرشدان بیشمار بشری، به اتفاق و مُستند به هزاران عهد و قرارِ صاحب و متصرف کائنات، خبر دادهاند و عدهیی از آنان نیز با چشم خود دیدهاند که: هر کسی در مقابل ایمان با دعوی به دست آوردن یا از دست دادن مُلک و مزرعهیی دائمی و باقی که دارای قصرها و باغهایی به اندازه روی زمین است مواجه میباشد؛ انسان اگر وثیقه ایمان را به درستی تحصیل نکند دعوی مذکور را از دست خواهد داد، و در عصر کنونی بسیاری از مردم به سبب طاعون مادیت، آن مزرعه و ملک را از دست میدهند. در جایی، یک نفر از اهل کشف و شهود در حین سکراتِ (برخی از انسانها) مشاهده کرده بود، از چهل مورد درگذشتگان فقط چند نفر در این دعوی موفق بودهاند، بقیه بازنده بودهاند. آیا اگر سلطنت دنیا را هم به فرد بازنده بدهند جای خالی آن دعوی از دست رفته را پر خواهد کرد؟ ما شاگردان رساله نور معتقدیم، صرف نظر کردن از خدماتی که موجب موفقیت در آن دعوی میشود، و رها کردن وکیل زبردستی که به احتمال نود درصد مانع شکست در آن میگردد، و مشغول شدن به کارهای بیهودهی دنیوی با تصور ابدی بودن در دنیا، کار کاملاً نابخردانهییست؛ لذا اگر عقل و خرد هر یک از ما صد برابر هم بیشتر شود، باز معتقدیم باید صرف انجام همین وظیفه ایمانی گردد. ای دوستان جدید من در مصیبت زندان! شما مانند دوستان قدیمی من رساله نور را ندیدهاید، من آنها و هزاران شاگرد دیگر رساله نور را گواه میگیرم و میگویم و ثابت میکنم و ثابت کردهام که: رساله نور، وکیل موفق این راه است که توانسته تا نود درصد در این دعوای بزرگ موفقیت کسب کند و در طول بیست سال، وثیقه و برات و گواهی آن را که عبارت است از «ایمان تحقیقی»، در اختیار بیست هزار نفر بگذارد؛ رسالهیی که از معجزه معنوی قرآن حکیم سرچشمه میگیرد و در زمانه کنونی، وکیل درجه یک این راه محسوب میشود. هجده سال است دشمنان من، مادیون و بیدینان، با دسیسههای بیرحمانه علیه من، توانستهاند برخی از ارکان حکومت را اغفال کنند و برای نابودی ما این بار نیز مانند گذشته ما را محبوس و زندانی نمایند، اما با این حال از صد و سی جزء قلعه پولادین رساله نور فقط توانستهاند از یکی دو قسمت اشکال بگیرند. تو گویی کسی که در صدد انتخاب وکیل است کافیست رساله نور را در اختیار داشته باشد. نترسید، رساله نور هرگز ممنوع نمیشود. رسالههای مهم نور، به استثنای دو سه مورد، آزادانه در میان نمایندگان و مسئولان اصلی دولت جمهوری دست به دست میشوند. ان شاء الله زمانی فرا میرسد که مدیران و مأموران سعادتمند، برای اینکه زندانها را به محلی برای اصلاح واقعی تبدیل کنند، رسالههای نور را همچون غذا و علاج در بین زندانیان توزیع خواهند کرد.
چنان که در «راهنمای جوانان» توضیح داده شده است، دوران جوانی بیتردید سپری خواهد شد؛ با همان قطعیتی که تابستان جای خود را به پاییز و زمستان میدهد و روز تبدیل به غروب و شب میشود، جوانی نیز به پیری و مرگ مبدل میگردد. اگر فرد، جوانی گذرا و فانی خود را در دایرهی استقامت، با عفت و خیرات سپری کند به موجب آن و بر اساس بشارتِ تمام فرامین آسمانی، جوانیِ ماندگاری به دست خواهد آورد. هر فرد جوان خردمندی براساس تجربه تأیید خواهد کرد که اگر جوانی با فسق و فجور سپری شود، مانند قتلی که به دلیل یک دقیقه خشونت، میلیونها دقیقه حبس را باعث میشود، لذتها و سرخوشیهای شباب نیز در راه نامشروع، علاوه بر مجازات دنیوی و گناهان و افسوسهایی که ریشه در مسئولیتهای آخرت و عذاب قبر و زوال آن لذت دارد، در متن همین لذتها بیش از لذت، درد و الم وجود دارد. مثلاً در محبت نامشروع به جنس مخالف، لذت جزئی با عوارض فراوانی چون الم حسادت، الم فراق و الم پاسخ نگرفتن از طرف مقابل همراه است که حکم عسلی زهرآگین را مییابد. فرد به سبب بیماریهایی که با استفادهی بد از جوانی پدید میآید، روانهی بیمارستانها میشود و به دلیل زیادهرویهایش سر از زندان در میآورد، و به دلیل مشکلاتی که از تغذیه نادرست و وظیفه نشناسی قلب و روح بروز مییابد، باید او را در میخانهها و مراکز عیش و عشرت یا قبرستانها جستجو کرد. اگر میخواهی این مطلب برایت ثابت شود به بیمارستانها و زندانها و میخانهها و قبرستانها برو و در آنجا سؤال کن؛ البته با واویلاها و تأسفها و گریستنهایی مواجه خواهی شد که بیشترشان بر اثر سیلیهای مجازات گونهی لذتهای نامشروع، و زیادهرویها و استفاده نادرست جوانان از جوانیشان حاصل شده است. �همه کتابها و فرامین آسمانی و در رأس آنها قرآن، با آیات قطعی خبر و بشارت دادهاند که جوانی اگر در مسیر استقامت طی شود، نعمت الهی بسیار زیبا و شیرین، و وسیلهی خیر نیرومند و دلنشینی خواهد بود و در آخرت، جوانیِ بسیار درخشان و ماندگاری را نتیجه میدهد. مادام که حقیقت این است و دایره حلال برای کسب لذت کافیست، و مادام که ساعتی لذت در دایره حرام گاه موجب یک سال و گاه ده سال زندان میشود، البته به عنوان سپاسگزاری در مقابل نعمت جوانی، لازم و بلکه واجبتر است نعمت دلنشین جوانی را صرف پاکدامنی و درستی کرد.
(اشارهی مختصریست به برهانی از هزاران برهان کلی درباره رکن «ایمان به الله» که توضیح آن و جهتهای بیشمار و قطعی آن در بسیاری از قسمتهای رساله نور آمده است.) در «کاستامونو» عدهیی از دانش آموزان دبیرستان نزد من آمدند و گفتند: «خالقمان را به ما بشناسان؛ معلمهای ما درباره خدا چیزی نمیگویند». گفتم: هر فنی که تحصیل میکنید با زبان خاص خود همواره از خداوند بحث میکند و آفریدگار را میشناساند؛ به جای سخن معلمهایتان، سخن آنان را بشنوید. برای مثال، در هر قوطی موجود در داروخانهیی مجهز، معجونها و پادزهرهای حیاتبخشی هست که با موازین حساس و فوق العادهیی اخذ و حاصل گردیده است؛ این امر از وجود داروسازی حکیم، کیمیاگر و بسیار ماهر خبر میدهد. به همین ترتیب، معجونها و پادزهرهای حیاتبخشی در قوطیهای چهارصد هزار نوع نبات و حیوان در داروخانه کره زمین وجود دارد که وقتی آنها را با مقیاس دانش پزشکی رایج، و نسبت به داروخانههای موجود میسنجیم، میبینیم تا چه حد بزرگتر و کاملترند. این امر، داروسازِ داروخانه بزرگ کره زمین یعنی حکیم ذوالجلال را حتی به نابینایان هم آشکارا نشان داده و میشناساند. و نیز، همانطور که کارخانهیی خارق العاده، هزاران نوع پارچه را از مادهیی یکسان تولید میکند و بیتردید بر وجود کارخانهدار و تکنیسینی ماهر دلالت دارد، دستگاه ربّانی متحرکی که کره زمین نامیده میشود و دارای صدها هزار بخش است که در رأس هر یک از آنها صدها هزار کارخانه کامل وجود دارد، به همان نسبت که از کارخانه ساخته دست انسان بزرگتر و کاملتر است در مقایسه با دانش مکانیک که تحصیل کردهاید از استاد و صاحب کره زمین خبر میدهد و او را معرفی کرده و میشناساند. باز برای نمونه، دکانها و انبارهایی که در آنها از اطراف، هزار و یک نوع رزق و روزی کامل فراهم آمده و به شکل منظمی در آنها جای داده شده است، بیتردید بر وجود مأمور فوق العادهی ارزاق و تغذیه، و صاحب و مدیر آن دلالت دارد. این انبارِ رحمانیِ مواد غذایی و این سفینه سبحانی که کره زمین نامیده میشود در یک سال در دایرهیی بیست و چهار هزار ساله در حال چرخش منظم بوده و صد هزار طایفه را که هر کدام نیازمند رزق و روزی جداگانه میباشند در خود جای داده است و با چرخش خود فصلها را پدید آورده و بهار را چون واگنی بزرگ پر از هزاران طعام گوناگون میکند و نزد ذیحیاتان بیچارهیی آورده که ارزاقشان در زمستان به پایان رسیده است. این دکان و انبار ربّانی با انواع و اقسام جهازات و اموال و بستههای کنسرو مانند، به همان نسبت که از کارخانه مذکور بزرگتر است، با مقیاسِ دانشِ تغذیه که خواندهاید یا خواهید خواند و به همان درجه و با همان قطعیت، بر صاحب و متصرف و مدبّر کره زمین دلالت دارد، او را میشناساند و موجب میشود او را دوست بدارند. ارتشی را تصور کنید که از چهارصد هزار ملت تشکیل شده و فرمانده آن ارتش به شکل معجزه گونهیی ارزاق مورد نیاز، سلاح و لباس لازم و آموزش و ترخیص هر ملت را کاملاً دقیق و جداگانه تأمین میکند، یعنی به تنهایی انواع و اقسام ارزاق، سلاح، لباس و وسایل مورد نیاز تک تک ملتها را بدون اینکه فراموش کند یا دچار حیرت گردد در اختیارشان میگذارد. شکی نیست که چنین لشکر و اردوگاهی بر آن فرمانده فوق العاده دلالت دارد و موجب میشود دیگران با تقدیر، او را دوست بدارند. درست به همان ترتیب، در لشکر سبحانی جدیدی که سربازانش در هر بهار در اردوگاه روی زمین از نو سلاح به دست میگیرند، فرمانده بزرگ و واحدی را تصور کنید که انواع و اقسام لباس، غذا، سلاح، تعلیم و ترخیص چهارصد هزار نوع نبات و حیوان را با کاملترین شکل و با نظم و ترتیب بی آنکه یکی از آنها را فراموش کند یا دچار حیرت شود تأمین میکند؛ اردوگاه بهارِ کره زمین، به همان نسبت که بزرگتر و کاملتر از ارتش و اردوگاه انسانی مذکور است با مقیاس دانش نظامی که شما تحصیل خواهید نمود، حاکم و پروردگار و مدبّر و فرمانده اقدس کره زمین را با حیرت و تقدیس به انسانهای دقیق و خردمند معرفی کرده و موجب میشود با تحمید و تسبیح او را دوست بدارند. شهری فوقالعاده زیبا را تصور کنید که در آن میلیونها لامپ الکتریکی قادرند حرکت کرده و بدون آنکه ماده اشتعالشان تمام شود به هر طرف بروند؛ آن لامپها و کارخانه سازندهشان بدون تردید و بالبداهه بر سازنده و اداره کننده آن لامپها و مؤسس کارخانه و کسی که سازندهی مواد اشتعال آنهاست، یعنی بر برقکاری ماهر و استادی که اعجاز میکند، دلالت دارد و او را توأم با حیرتها و تقدیرها، به دیگران میشناساند و موجب میشود او را دوست بدارند. به همین ترتیب، در شهر این عالم، تعدادی از ستارگانی که چراغهای بام جهان هستند، طبق نظریههای دانش ستاره شناسی که خواندهاید هزار بار بزرگتر از کره زمیناند و هفتاد بار سریعتر از گلوله توپ حرکت میکنند؛ با این حال نظم خود را از دست نمیدهند، با هم برخورد نمیکنند، خاموش نمیشوند و مواد اشتعال آنها هم تمام نمیشود. طبق نظر علم نجوم برای تداوم درخشش خورشید، که یک میلیون بار بزرگتر از زمین است و یک میلیون سال بیشتر از زمین عمر کرده و در مهمانخانهی رحمانی چون چراغ و بخاریست، هر روز به اندازه دریاهای کره زمین، سوخت و به میزان کوههایش، زغال یا هزار برابر زمین، هیزم لازم است تا خاموش نشود. در شهر باشکوه کائنات، لامپهای الکتریکی سرای دنیا با شعاعهای نورشان، قدرت و سلطنتی لایزال را نشان میدهند که خورشید و ستارگان عظیمی چون خورشید را بدون هیزم و امثال آن مشتعل میکند و اجازه نمیدهد خاموش شوند، و آنها را با هم و به سرعت حرکت میدهد و نمیگذارد برخوردی با هم داشته باشند؛ به راستی چراغهای درخشان کاخ این دنیا و اداره امر آنها، تا چه حد از مثالی که زدیم بزرگتر و کاملتر است؟ به همان میزان و با مقیاس درسی که شما در رشته برق خوانده یا خواهید خواند، با شاهد گرفتن آن ستارگان، سلطان، مدبر، صانع و روشن کننده این نمایشگاه بزرگِ کائنات را میشناساند و موجب میشود با تسبیح و تقدیس او را دوست بدارند و پرستش کنند. باز مثلاً کتابی را تصور کنید که در هر سطرش کتابی با خط بسیار ریز و ظریف نوشته شده و در هر کلمهاش نیز با خط بسیار کوچک سورهیی از قرآن نگاشته شده باشد؛ این کتاب و مجموعه عجیبِ کاملاً بامعنا، که همه مسائل آن تأیید کنندهی هم هستند و نشان از مهارت و تواناییِ کاملِ کاتب و مؤلفاش دارد، بیتردید و به روشنی روز از نویسنده و مصنفاش و کمالات و هنر او حکایت دارد و موجب میشود دیگران با گفتن ما شاء الله و بارک الله از او تقدیر کنند. درست به همین ترتیب، در این کتاب کبیر کائنات، که روی زمین فقط به مثابه یک صفحه آن است و بهار فقط یکی از فرمهای آن به شمار میرود، با چشم خویش میبینیم که قلمی، سیصد هزار نوع طائفه نباتی و حیوانی را که هر یک در حکم کتابی جداگانهاند با هم و در درون هم، بیخطا و اشتباه و بیآن که در هم بریزند، مینویسد؛ و گاه در کلمهی منظم و کاملی چون درخت، قصیدهیی و در نقطهیی چون دانه، فهرست کامل یک کتاب را مینگارد. این مجموعهی کائنات و این قرآن کبیرِ مجسم عالم که بینهایت معنادار بوده و هر کلمهی آن دارای حکمتهای فراوانیست، به نسبت بزرگی و کمال و معنایی که در مقایسه با کتاب ذکر شده دارد و به مقیاس دانش حکمة الاشیاء و فن قرائت و کتابت که در دانشگاه فرا میگیرید، و با چشمهای دوربینشان، نقّاش و کاتبِ کتابِ عالم وجود و کمالات بیحدش را میشناساند و با عبارت «الله اکبر» معرفی کرده و با تقدیس «سبحانالله» تعریف میکند و با ثنای «الحمدلله» موجب میشود او را دوست بدارند. در مقایسه با این فنون، هر فنی از صدها فن دیگر، با مقیاس فراگیر، آیینه خاص، چشم دوربین و نظر عبرت انگیز خود، خالق ذوالجلال این کائنات را با نامهایش میشناساند و صفات و کمالاتاش را معرفی میکند. به آن جوانان گفتم: برای تدریس حجت مذکور که برهانی عظیم و درخشان در وحدانیت میباشد قرآن معجز البیان مکرراً با آیات زیر آفریدگارمان را به ما معرفی میکند: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ آنها نیز این مطلب را کاملاً پذیرفته و با تأیید گفتند: «خداوند را بینهایت شُکر، که درسی قدسی و عین حقیقت فرا گرفتیم و خداوند از شما راضی باشد». من هم گفتم: انسان ماشین ذیحیاتیست که با هزاران نوع درد متألم میشود و با هزاران نوع لذت متلذذ میگردد. این مخلوق بیچاره به رغم عجز بینهایتش دشمنان مادی و معنوی بیشماری داشته و با وجود فقر بینهایتش، نیازهای ظاهری و باطنی بیشماری دارد. او که مدام در معرض سیلیهای زوال و فراق است، به یکباره باایمان، عبودیت و انتساب به پادشاه ذوالجلال، در برابر تمام دشمنان، نقطه اتکا و برای برآوردن حاجاتاش، نقطه استمدادی مییابد. همچنان که هر کس بهوسیلهی شرف و افتخار و مقام کسی که بدان منسوب است احساس فخر میکند، انسان نیز در صورتی که به چنین پادشاه قدیر و رحیمی ایمان آورد و خود را به او منتسب نماید و با بندگی و عبودیت به خدمتاش در آید و اعلام مرگ و نابودی اجل را در مورد خویش به جواز رهایی و نجات تبدیل نماید، چه قدر سپاسگزار شده و خود را مدیون میداند و تا چه حد میتواند افتخار تشکر آمیز داشته باشد؟ شما بگویید. همانطور که به آن جوانان دبیرستانی گفتم، به زندانیان مصیبت زده هم میگویم: کسی که خداوند را بشناسد و از او اطاعت کند، حتی اگر در زندان هم باشد خوشبخت و سعادتمند است. اما فراموش کننده او حتی اگر در کاخها هم باشد، زندانی و بدبخت است. مظلومی سعادتمند در حالی که اعدام میشد به ظالمان بدبخت میگوید: «من اعدام نمیشوم، بلکه در حال ترخیص برای رفتن به سوی سعادت هستم و من با دیدن شما که محکوم به اعدام ابدی هستید کاملاً از شما انتقام میگیرم». آنگاه با گفتن لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ با شادی روح خود را تسلیم میکند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
(ثمره یک روز جمعه در زمان حبس دنیزلی) وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ (نحل: 77) مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (روم:50) درسی را که زمانی در «کاستامونو» به درخواست دانشآموزان و در پاسخ به این تقاضا که «خالقمان را به ما بشناسان»، به زبان علوم مدرسهیی به آنها داده بودم و سابق بر این در مسأله ششم آمده بود، زندانیانی هم که در زندان دنیزلی میتوانستند با من در تماس باشند، مطالعه کردند و به دلیل پذیرش کامل ایمانی، نسبت به آخرت اشتیاقی حس نمودند و خطاب به من گفتند: «آخرتمان را هم بهطور کامل به ما بشناسان تا نفسمان و شیاطین زمان ما را از راه به در نکنند و دیگر وارد چنین زندانهایی نشویم». بنا به درخواست طلبههای زندانیِ رساله نور در «دنیزلی» و آنان که مسأله ششم را مطالعه کرده بودند، بیان خلاصهیی از رکن آخرت هم لازم آمد، لذا در خلاصهیی کوتاه از رساله نور میگویم: چنان که در مسأله ششم خالقمان را از زمین و آسمانها جویا شدیم و آنها با زبان علوم، آفریدگار را به روشنی خورشید به ما شناساندند، اینک به همان ترتیب آخرتمان را ابتدا از پروردگاری که میشناسیم، سپس از پیامبرمان، بعد قرآن، بعد سایر پیامبران و کتابهای مقدس و آنگاه از فرشتگان سپس از کائنات خواهیم پرسید. در مرتبه اول، آخرت را از خداوند میپرسیم؛ او نیز با همه رسولانی که فرستاده است و با همه فرامین و اسما و صفات خویش میفرماید: «بله، آخرت وجود دارد و شما را به آنجا میفرستم». گفتار دهم با دوازده حقیقت قطعی و روشن، پاسخ قسمی از اسمای [الهی] درباره آخرت را اثبات و تشریح کرده است. به دلیل این که توضیح مذکور کفایت میکند، در اینجا صرفاً اشارهیی بسیار کوتاه به این موضوع خواهیم داشت: مادام هیچ سلطنتی نیست که به اطاعت کنندگانش پاداش ندهد و نافرمانان را به مجازات نرساند، بیتردید سلطنتی سرمدی که در مرتبه ربوبیت مطلق است به کسانی که با ایمان به آن منتسباند و با طاعات، تسلیم فرامیناش هستند پاداش میدهد، و برای آنان که سلطنتِ با عزت مذکور را با کفر و عصیان انکار میکنند مجازات خواهد داشت. لذا نامهای «رَبُّ العالمين» و «سلطان الديّان» جواب داده و میگویند پاداش و مجازات فوق، متناسب با آن رحمت و جمال و آن عزت و جلال خواهد بود. با چشم خود به روشنی روز و آشکاری خورشید میبینیم که رحمتی عام و شفقت و کرمی محیط، روی زمین را فرا گرفته است؛ برای مثال رحمت مذکور در هر بهار، همه درختان و نباتات میوهدار را چون حوریان بهشتی میپوشاند و مزین میکند و انواع میوهها را در دستانشان قرار میدهد و آنها نیز خطاب به ما میگویند: «بفرمایید بگیرید و بخورید» یا توسط حشرهیی زهردار، عسل شیرین و شفابخش را به ما میخوراند، و به واسطه حشرهیی بیدست، حریر نرم را برای ما مهیا کرده و بر ما میپوشاند. به همین ترتیب در مُشتی هسته و دانه، هزاران مَن طعام برای ما نگاه داشته و برای احتیاط در آن انبارهای کوچک ذخیره نموده است. صاحب رحمت و شفقتی که چنین میکند بیهیچ تردیدی انسانهای مؤمن دوست داشتنی و منت پذیر و اهل پرستش را که اینگونه نازنینانه تغذیه میکند نابود نمیسازد، بلکه برای اینکه آنان را مظهر رحمتهای درخشانتری کند، از وظیفه حیات دنیوی رها میسازد. این پاسخیست که نامهای «رحیم و کریم» به سؤال ما میدهند و میگویند: «الجَنَّةُ حَق». همچنین ما با چشمان خویش میبینیم که در همه مخلوقات و در تمام روی زمین، دست حکیمانهیی در کار است و امور چنان بر اساس مقیاسهای عدالت در جریان است که عقل بشر قادر به اندیشه فوق آن نیست؛ مثلاً حکمت ازلیست که تمام تاریخچه حیات و حوادث مربوط به آن را در قوه حافظه، که یکی از هزاران عضو بدن انسان و به اندازه هستهیی کوچک است، نگاشته و آن را به صورت کتابخانهیی درآورده و برای محاکمه انسان در حشر و به عنوان سندی کوچک در نشر دفتر اعمال او با سرّ یادآوری همیشگی، به دست هر انسان میدهد و در جیب مغزش قرار میدهد. همچنین عدالتی سرمدیست که اعضا را در همه مخلوقات با میزانهایی بسیار حساس قرار میدهد؛ از میکروب تا کرگدن، از مگس تا سیمرغ و از یک بوته گل تا بوته گل بهار، که میلیاردها بلکه تریلیاردها شکوفه میدهد. عدالتی که در همه این موارد، تناسب را با مقیاسهایی به دور از اسراف به کار میبندد و مصنوعات را در توازن و نظم و جمال، دارای صنعت زیبا میآفریند، و حقوق حیاتی هر ذی حیاتی را در کمال میزان ادا میکند، و خوبیها را نتیجه خوب و بدیها را نتیجه بد میدهد، و با سیلیهایی که از زمان آدم (ع) تاکنون بر طاغیان و ستمگران زده، خود را آشکارا نشان داده است. بدون هیچ شبههیی همانطور که تصور خورشید بدون روز امکان ندارد، حکمت ازلی و عدالت سرمدی مورد بحث نیز نمیتواند بدون آخرت باشد و اجازه نمیدهد ظالمان و مظلومان به واسطه مرگ به یک شکل بروند؛ چنین ناحقی و بیعدالتی خوفناک و بیعاقبتیِ دور از حکمت، به هیچ وجه امکان ندارد. این پاسخ قطعی را نامهای «حکیم، حکم، عدل و عادل» به سؤال ما میدهند. وقتی تأمین حاجات همه مخلوقات و جانداران بیرون از دایره توانایی آنها قرار دارد و قادر به برآوردن آنها نیستند، و وقتی نیازهای خود را با زبان استعداد فطری و احتیاج ضروری که نوعی دعاست طلب میکنند، این نیازها از سوی دستی غیبی که بسیار رحیم و سمیع و با شفقت است برآورده میگردد. معمولاً از هر ده دعای انسانها، که امری اختیاریست و مخصوصاً در میان خواص و انبیا، شش هفت دعا خلاف عادات شناخته شده، مستجاب میگردد و از اینجا به یقین دانسته میشود که سمیع و مجیبی در پشت پرده هست که آه هر دردمند و نیایش هر نیازمندی را میشنود. او متوجه کوچکترین نیازهای خُردترین ذیحیات است و آه پنهانش را میشنود و با مهربانی در عمل به او پاسخ میدهد و خشنودش میکند. دعای حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام دعای بقای اخروی نوع بشر را به عنوان مهمترینِ مخلوقات شامل میشود؛ دعایی که عمومیست و با عموم کائنات و اسما و صفات الهی مرتبط است و مهمترین دعا محسوب میشود؛ همهی پیامبران به عنوان فرماندهان و ستارگان نوع انسان نیز با ایشان همراه شده و به این دعا «آمین آمین» میگویند؛ افراد متدیّن امت او نیز هر روز با گفتن چند صلوات به دعای او «آمین» میگویند، و حتی تمامی مخلوقات در دعای او شریک شده و خطاب به خداوند میگویند:«بله، خداوندا خواستهاش را عطا فرما؛ ما نیز همان را میخواهیم». در چنین شرایطی که رد نشدنی میباشد، دعای مربوط به بقای اخروی حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام (از اسباب بیشمار لازمه حشر) به درگاه خدایی که ایجاد آخرت برایش مانند ایجاد بهار آسان است، به تنهایی برای ایجاد آخرت و بهشت کافیست. این مطالب را نامهای «مجیب و سمیع و رحیم» در پاسخ سؤال ما مطرح میکنند. نامهای «محیی، ممیت، حی، قیّوم، قدیر و علیم» در پاسخ سؤال ما از خالقمان، چنین پاسخ میدهند: به همان روشنی که روز نشان دهنده خورشید است، در مردنها و زنده شدنهای کلی روی زمین که به واسطه تغییر فصلها صورت میگیرد، قطعاً تصرف کنندهیی در پشت پرده هست که کره بزرگ زمین را با نظم و میزانی به سادگی یک باغچه و حتی یک درخت میآفریند، بهارِ با عظمت را به سهولت ایجاد یک گل و زیبایی موزون آن پدید میآورد، و سیصد هزار گروه از نباتات و حیوانات را که هر کدام در حکم کتابی هستند و نمونههایی از حشرها و نشرهای بیحد و حصر، بر روی زمین که هم چون صفحهییست از کتابی بزرگ، مینگارد؛ قلم قدرتی که موجودات را در عین به هم آمیختگی، از هم ممتاز میکند و در عین شباهت، بیخطا و سهو و اشتباه به کاملترین و منظمترین و بامعناترین شکل مینویسد. او در متن این عظمت، با رحمتی بیمنتها و حکمتی بیپایان عمل میکند و کائنات عظیم را چون خانهیی فرش شده و مُزین، مُسخر انسان کرده و او را خلیفه روی زمین قرار میدهد و امانت کبرایی را که کوه و آسمان و زمین از قبولش سر باز زدند، بر عهدهاش میگذارد و او را به نوعی، فرمانده ذیحیاتان قرار داده و گرامیاش داشته و مُشرّف به خطابات و مصاحبتهای سبحانی خویش میکند و به او مقامی فوقالعاده میبخشد. خداوند در تمام فرامین سماوی، سعادت ابدی و بقای اخروی را به شکل قطعی عهد کرده و به انسان وعده داده است؛ او بیهیچ تردیدی سرای سعادت را که ایجادش برای او به قدر خلق بهار ساده است برای انسانهای مُشرّف و مُکرّم مهیا خواهد کرد و حشر و قیامت را خواهد آورد. آری، قدرتی را در نظر بگیرید که در هر بهار ریشه همه درختان و گیاهان را به همان شکلی که بود، احیا کرده و نمونه حشر و نشر سیصد هزار نوع حیوانی و نباتی را ایجاد میکند. حال اگر هزار سالی را که هر یک از امتهای محمد و موسی عَلیهِما الصّلاةُ و السَّلام سپری کردهاند در عالم خیال مقابل هم قرار دهیم و به آن بنگریم، خواهیم دید قدرت مذکور، هزار نمونه حشر و نشر و هزار دلیل برای آن را در ظرف دو هزار بهار نشان داده است. بنابراین حشر جسمانی را دور از چنین قدرتی دیدن، هزار مرتبه بیخردی و نابیناییست. مادام صد و بیست و چهار هزار پیامبر که مشاهیر نوع بشرند متفق القول، سعادت ابدی و بقای اخروی را مُستند به هزاران عهد و وعده حضرت حق، اعلام کردهاند و با معجزههایشان نشان دادهاند که درست میگویند، و رقم بیشماری از اهل ولایت با کشف و ذوق، همان حقیقت را تأیید میکنند، بیتردید حقیقت مذکور چون خورشید تابان ظاهر میگردد و کسی که در این امر تردید کند دیوانه است. آری، نظرات و دیدگاههای یک یا دو نفر که در فن یا هنری متخصصاند درباره آن فن یا هنر، بر نظر هزاران شخص دیگری که در آن امر تخصصی ندارند، ولو در فنون دیگر عالم و متخصص باشند، صائب است؛ آنها به راحتی قادرند فکر مخالفشان را باطل کنند. برای مثال در مسألهیی مانند «اثبات هلال ماه رمضان در یوم الشک»یا این ادعا که «نارگیل که شبیه کنسرو شیر است در روی زمین باغهایی دارد»، دو نفر اثبات کننده بر هزار انکار کننده غلبه میکنند و در ادعای خود موفق میشوند؛ زیرا کسی که در پی اثبات این مطلب است، کافیست یک نارگیل یا جای آن را نشان دهد و به راحتی نظر خود را بر کرسی نشاند، اما انکار کننده مجبور است برای اثبات ادعای خود تمام نقاط زمین را بگردد و نشان دهد که در هیچ کجای عالم چنین چیزی وجود ندارد. به همین ترتیب، کسی که از بهشت و دار السعادت خبر میدهد و وجود آن را اثبات میکند، کافیست اثری از آن و مانند فیلمهای سینمایی، سایه و رشحهیی از آن را کشفاً نشان دهد، اما کسی که در پی نفی وجود بهشت است تمام کائنات و زمانها را از ازل تا به ابد باید از نظر بگذراند و آن را به دیگران نیز نشان دهد تا موفق به انکار موضوع شود. به دلیل همین سرّ مهم است که: «نفی و انکارهایی که نظر به جای خاصی ندارند و مانند حقایق ایمانی سراسر عالم وجود را مورد نظر قرار میدهند به شرط اینکه ذاتاً محال نباشند اثبات نمیشوند». اهل تحقیق بر این امر اتفاق نظر دارند و آن را به عنوان یک قاعده اساسی پذیرفتهاند. با توجه به این حقیقت قطعی، در مقابل اظهار نظر یک مخبر صادق، نیاید افکار مخالف هزاران فیلسوف در مسائل ایمانی شبهه و وسوسهیی ایجاد کند؛ با این حال صد و بیست هزار اثبات کننده، اعم از متخصصان و مخبران صادق و بیشمار اهل حقیقت و اصحابِ تحقیقِ متخصص و اثبات کننده، در ارکان ایمانی اتفاق نظر دارند؛ لذا مردد شدن به واسطه انکار چند فیلسوف که عقلشان به چشمشان است، و قلبی ندارند و دور از معنویت و بینایی هستند نهایت حماقت و دیوانگیست. به روشنی روز با چشمان خود، در نفس و اطرافمان رحمتی فراگیر، حکمتی عام و عنایتی دائم را مشاهده میکنیم و آثار و جلوههای یک سلطنت ربوبی و مقتدر، و عدالت عالیهیی دقیق، و اجرائیات جلالیِ با عزتی را میبینیم. حکمتی که حتی به تعداد میوهها و شکوفههای یک درخت، حکمتهایی در آن درخت قرار داده، و رحمتی که به هر یک از انسانها به تعداد جهازات و حسها و قوایشان، احسانها و انعامهایی معطوف داشته است؛ عدالتی عزیز و باعنایت که بر ملتهای سرکشی چون قوم نوح و هود و صالح (ع) و قوم عاد و ثمود و فرعون سیلی زده، و از حقوق کوچکترین جاندارها محافظت کرده و میکند. آیهی زیر با ایجازی عظیم میگوید: وَمِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَال۟اَر۟ضُ بِاَم۟رِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُم۟ دَع۟وَةً مِنَ ال۟اَر۟ضِ اِذَٓا اَن۟تُم۟ تَخ۟رُجُونَ (روم: 25) همانطور که سربازان مطیعی که در دو پادگان میخوابند و بر میخیزند، به دنبال فراخوان فرمانده و با شنیدن صدای شیپور، فوراً اسلحه به دست میگیرند و آماده انجام وظیفه میشوند؛ به همین ترتیب، آسمانهای عظیم و کره زمین، مانند دو پادگان تحت امر سلطان ازلیاند و با دمیدن حضرت اسرافیل(ع) در صور و فراخوان او، کسانی که در این دو پادگان به خواب مرگ رفتهاند بیدرنگ جامه جسد بر تن کرده و به سرعت خارج میشوند. سلطنت ربوبی در هر بهار، همین وضع را به نمایش میگذارد؛ آرمیدگان در پادگان زمین با صدای شیپورِ فرشته رعد بر میخیزند و بر عظمت بیانتهای او گواهی میدهند؛ البته و بدون هیچ تردیدی، چنان که در گفتار دهم ثابت کردهایم، خواستههای کاملاً قطعی آن رحمت، حکمت، عنایت، عدالت و سلطنت سرمدی، با عدم تحقق آخرت و حشر و نشر معطل میماند و (در صورتی که حشری در کار نباشد) آن جمال رحمت بیمنتها جای خود را به نامهربانی کریه و بینهایت میدهد، و آن کمال حکمت بیحد و حصر، مبدل به بیهودگی ناقص و اسرافهایی بیفایده میشود، و عنایتی کاملاً دلنشین، تبدیل به اهانتهایی کاملاً تلخ میگردد، و آن عدالت حقانی بسیار دقیق، به ظلمهایی بسیار شدید تبدیل میگردد و آن سلطنت سرمدی کاملاً قدرتمند و با حشمت، سقوط میکند و با محقق نشدن حشر، همه حشمتاش از میان میرود و کمالات ربوبیاش با عجز و نقصان لکهدار میگردد؛ نه، این امر به هیچوجه امکان ندارد و هیچ عقلی چنین احتمالی نمیدهد، محال محض است و بیرون از دایره امکان، باطل و ممتنع است. چگونه ممکن است خداوند انسانی را که به ناز پرورانده و عقل و دل در اختیارش نهاده تا مشتاق سعادت ابدی و بقای دائمی در آخرت شود، برای همیشه نیست و نابود کند؟ این بیرحمیِ ظالمانهییست؛ چگونه ممکن است اعضا و استعدادهای انسانی را که فقط در مغزش صدها حکمت و فایده قرار داده است با مرگی بیعاقبت، به طرز بیفایده و بینتیجه و دور از حکمت، کاملاً هدر دهد؟ این امر خلاف حکمت است و با عملی نشدن هزاران وعده و وعید حاشا نشان از عجز و جهل او خواهد داشت؛ هر ذیشعوری در مییابد که این مطلب، با سلطنت باحشمت او و کمال ربوبیتاش در تضاد است. عنایت و عدالت را در قیاس با این مطالب تطبیق ده … سؤالی را که درباره آخرت از خالقمان پرسیدیم، نامهای «رحمان، حکیم، عدل، کریم، و حاکم» با حقیقت مذکور پاسخ داده و آخرت را بیشک و شبهه به روشنی خورشید اثبات میکنند. ما با چشم خود میبینیم چنان حافظیت محیط و باعظمتی حکم میراند که صورتهای متعدد هر رویداد و هر چیز جانداری، و دفتر وظایف فطری و صحیفه اعمالشان را که مربوط به تسبیحاتشان با زبان حال در برابر اسمای الهیست در الواح مثالی و هستهها و بذرها و قوههای حافظهشان که نمونههای کوچکی از لوح محفوظ میباشند و مخصوصاً در قوه حافظهیی که در مغز انسان است و بزرگترین و در عین حال کوچکترین کتابخانه به شمار میرود، و در سایر آیینههای بازتاب دهنده مادی و معنوی قید کرده، مینویساند و ضبط کرده تحت محافظت قرار میدهد. آنگاه زمانی که فصلش فرا برسد همه آن نوشتههای معنوی را به صورت مادی به ما مینمایاند و با قوت میلیونها مثال و دلیل و نمونه، عجیبترین حقیقت مربوط به حشر را که در آیهي وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ (تکویر:10) آمده در بهار، که گلی از قدرت اوست، در بزرگترین گل خود با میلیاردها زبان به کائنات اعلام میکند، و میگوید تمام اشیا و ذیحیاتان و در رأسشان نوع انسان برای اعدام شدن و فنا و سقوط در عدم و محو شدن در پوچی آفریده نشدهاند و با قدرت اثبات میکند که انسان خلق شده است تا با ترقی به بقا برسد و با تصفیه تداوم یابد و با استعدادهایش به وظیفه سرمدی بپردازد. آری، در هر بهار مشاهده میکنیم گیاهان بیشماری که در قیامت فصل پاییز در گذشتهاند، هر درخت، هر ریشه، هر دانه و هر بذری، در حشر بهار، آیهی اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ سر میدهند و معنای آن را به زبان خود و طبق وظیفهیی که سالهای پیشین بر عهده داشتهاند، تفسیر میکنند و بر آن حافظیتِ با عظمت گواهی میدهند؛ و چهار حقیقت بزرگ آیهی هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ (حدید:3) را در همه چیز نشان میدهند و حافظیت را در بالاترین درجه و حشر را به سادگی و قطعیت بهار، به ما میآموزاند. به این ترتیب، جلوههای این چهار اسم از جزئیترین تا کلیترین، جریان مییابد؛ مثلاً دانه که منشأ درخت است، مظهر اسم «اَلاَوَّلُ» میشود و به قوطی جامع و کوچکی میماند که برنامهی به غایت کامل درخت، و جهازات بینقصان ایجاد آن، و تمام شرایط شکل گیریاش را در بردارد و عظمت حافظیت را اثبات میکند. میوه درخت نیز که مظهر اسم «اَلآخِرُ» است با هسته خود که چون صندوقچهیی، فهرست همه وظایف فطری درخت و لیست کارکردها و دستورالعملهای حیاتِ ثانویهاش را در بردارد، به عالیترین شکل بر حافظیت گواهی میدهد. صورت جسمانی درخت نیز که مظهر اسم « اَلظّاهِرُ» است حُلّه و لباس موزون و دارای صنعتی در بر دارد که با نقوش و زینتها و نشانهای برّاق جداگانه تزیین شده است؛ گویی لباس هفتاد رنگ حوریان است و عظمت قدرت و کمال حکمت و جمال رحمت را در متن حافظیت در مقابل دیدگان نشان میدهد. دستگاه درونی درخت هم که آیینه اسم « اَلباطِنُ» است هم چون کارخانه، دستگاه و کیمیاخانهیی کامل و منظم و اعجاز آمیز و مانند یک مخزن ارزاق است که هیچ شاخه و میوه و برگی را بدون غذا نمیگذارد و در متن حافظیت، کمال قدرت و عدالت، و جمال رحمت و حکمت را چون خورشید اثبات میکند. درست به همان شکل، کره زمین نیز از لحاظ فصول سالانه، درختیست؛ تمام دانهها و بذرهایی که با تجلی اسم «اَلاَوَّلُ» در فصل پاییز نزد حافظیت به امانت سپرده میشوند، مجموعه فرامین الهیِ مربوط به درخت روی زمیناند که چادر بهار بر تن کرده و میلیاردها شاخ و برگ و میوه و گل میدهند، و لیست دستورالعملهایی هستند که ریشه در تقدیر الهی دارند، و صحیفهیی کوچک و دفتر خدماتی هستند که شامل وظایف انجام شده در تابستان گذشته میشوند. این امر فی البداهه نشان میدهد که حافظ ذوالجلال و الاکرامی با قدرت و عدالت و حکمت و رحمت بیمنتها، فعلی را انجام داده است. و «آخر» درخت سالانه زمین نیز این است که در پاییز دوم همه وظیفههایی را که به انجام رسانده و تمام تسبیحات فطریای که در برابر اسمای الهی بر زبان آورده و همه صحایف اعمالی را که در حشر بهار آتی قابل نشرند، داخل قوطیهای بسیار کوچک و ذرّه مانند قرار میدهد و تسلیم دست حکمت حفیظ ذوالجلال میکند و به این ترتیب اسم «هُوَ الآخِرُ» را با بینهایت زبان بر روی کائنات میخواند. و «ظاهر» این درخت زمین نیز این است که سیصد هزار نوع گل کلی و مختلف را میشکوفاند که نشانهها و نمونههای سیصد هزار حشراند، و با گستردن خوان رحمانیت و رزاقیت و رحیمیت و کریمیت بیانتها، ذیحیاتان را ضیافتی میدهد و با زبانی به تعداد میوهها و گلها و طعامها، اسم «هُوَ الظّاهِرُ» را ذکر میکند و مدح و ثنا میگوید و حقیقتِ وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ را چون روز نمایان میسازد. اما «باطن» این درختِ با حشمت چنان دیگ و دستگاهیست که ماشینهای دقیق و کارخانههای منظم بیشمار را در کمال دقت و ترتیب به کار میاندازد؛ دستگاهی که از دانهیی به اندازه یک دِرهَم، هزار مَن غذا میپزد و به گرسنگان میرساند، و با چنان نظم و دقتی کار میکند که اجازه نمیدهد ذرهیی تصادف وارد کار شود. و بدین ترتیب اسم «هُوَ الباطِنُ» را با درون و باطن زمین، به صدهزار شکل همچون برخی فرشتگان که با صدهزار زبان تسبیح میگویند، اعلام و اثبات میکند. زمین به لحاظ حیات سالانهاش همانطور که درختیست و حافظیت را در چهار اسم مذکور تبلور میدهد و با آن کلیدی برای باب حشر مهیا میسازد، درست به همان شکل، به لحاظ حیات دهری و دنیویاش باز هم درخت باشکوهیست که میوههایش به بازار آخرت فرستاده میشود؛ و آنچنان مظهر، آیینه و راهی به آخرت برای چهار اسم مذکور میگردد که عقل ما برای درک گستردگی و بیان آن کفایت نمیکند، بنابراین فقط میگوییم: همچنان که عقربههای یک ساعت هفتگی که شمارنده ثانیهها و دقایق و ساعات و روزها میباشند به هم شبیهاند و اثبات کننده یکدیگرند، و بینندهی حرکت ثانیهها مجبور به تأیید حرکت سایر چرخ دندههاست؛ به همان ترتیب، روزها که شمارندهی ثانیههای این دنیا هستند، دنیایی که ساعت بزرگ خالق ذوالجلالِ ارض و سماوات است، و سالها که دقایق آن را محاسبه میکنند، و اعصاری که ساعات این دنیا را نشان میدهند، و ادواری که نشانگر روزهای آن میباشند، شبیه هماند و یکدیگر را اثبات میکنند. وقتی در خصوص مسألهی حشر از خالقمان سؤال میکنیم، اسم «حفیظ» و اسمهای هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ براساس حقیقت مذکور پاسخ میدهند که نشانههای بیشماری خبر میدهند همانطور که به قطعیت، بهار پس از زمستان و صبح پس از شب فرا میرسد، بعد از زمستان ظلمانی دنیای فانی نیز بهاری باقی و صبحی سرمدی فرا خواهد رسید. مادام با چشمانمان میبینیم و با عقل و خردمان ادراک میکنیم که: انسان، آخرین و جامعترین ثمره درخت کائنات است؛ و به لحاظ حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، هسته اصلی آن است؛ و آیت الکبرای قرآن کائنات میباشد؛ و آیت الکرسیِ حامل اسم اعظم آن؛ و عزیزترین مسافر سرای کائنات؛ و فعالترین مأموری که اجازه تصرف در سایر ساکنان این سرای را دارد؛ و مأمور نظارت بر کشت و زرعها و دخل و خرجها در باغ و مزرعه محلات زمینی شهر کائنات است؛ و مسئولترین و پر سر و صداترین ناظر آنکه به صدها فن و هزاران صنعت مجهز شده است؛ و بازرس و خلیفهیی که در شهر زمینِ کشور کائنات، تحت نظر و توجه دقیق پادشاه ازل و ابد است؛ و متصرفیست که حرکات کلی و جزئی او ثبت میگردد؛ او که امانت کبرایی را که زمین و آسمان و کوهها از حمل آن سرباز زدند بر دوش کشید، و دو راه عجیب در مقابلش گشوده شد: راهی برای تبدیل شدن به بدبختترینِ ذیحیاتان، و راهی برای سعادتمندترین آنها گشتن، عبدی کلی و مکلف به عبودیتی بسیار گسترده؛ مظهر اسم اعظم سلطان کائنات و آیینه جامع تمام اسما او، و باشعورترین مخاطب خاص بیانات و خطابهای سبحانی، و نیازمندترین ذیحیات در میان ذیحیاتان کائنات؛ ذیحیات بیچارهیی که با وجود فقر و عجز بیحد و حصرش، از مقاصد و امیال بیمنتها و دشمنان فراوان و امور زیانباری برخوردار است، که او را آزار میدهند؛ و از نظر استعداد، غنیترین؛ موجودی که از لحاظ لذتهای زندگانی، متألمترین است و لذتهایش آلوده به سختترین دردها میباشد؛ موجودی که بیش از دیگران مشتاق و نیازمند بقا، و شایسته و لایق آن است، و با ادعیه فراوان تداوم حیات و سعادت ابدی را درخواست و التماس میکند، و اگر تمام لذتهای دنیا به او داده شود تأمین کننده خواست او برای بقا نیست؛ موجودی که اعجوبه آفرینش، و از معجزات خارق العاده قدرت صمدانیست، و ذات عطاکننده احسان را در حد پرستش دوست دارد، و موجب میشود آن ذات را دوست بدارند و خود نیز دوست داشته میشود؛ موجودی که در برگیرنده همه کائنات است، و تمام اعضای انسانی او شهادت میدهند که برای رفتن به ابدیت خلق شده است؛ انسانی که با این حقایق بیستگانه کلی، به اسم حقِ حضرت حق دل میبندد و اعمالش با نام حفیظ «حفیظِ ذوالجلال»، که جزئیترین نیازهای کوچکترین ذیحیاتان را میبیند و نیازهایش را میشنود و عملاً استجابت میکند، همواره ثبت میگردد، و افعال مرتبط با کائنات او توسط کرام الکاتبین آن نام، نگاشته میشود؛ او که بیش از هر چیز دیگر مظهر آن نام، و در کانون توجهاش قرار میگیرد؛ البته و بدون هیچ تردیدی به حکم حقیقتهای بیستگانه مذکور، حشر و نشری برایش هست و پاداش خدمات گذشته و مجازات کوتاهیهایش را به واسطه اسم «حق» خواهد دید، و براساس اسم «حفیظ»، برای هر عمل کوچک و بزرگِ ثبت شدهاش به حساب کشیده شده و بازخواست خواهد شد، و در دار بقا دروازههای ضیافتکده سعادت ابدی یا محبس شقاوت دائمی به رویش گشوده میشود. افسری که در این دنیا فرماندهیِ طایفههای فراوانی را بر عهده داشته، با آنها آمیخته و گاه آنها را بر هم زده، اینطور نیست که زیر خاک رود و چنان بخوابد که گویی هیچگاه بیدار نمیشود و در خصوص اعمالش بازخواست نخواهد شد و پنهان خواهد ماند. در غیر این صورت، چگونه ممکن است حکمتی که صدای مگسی را میشنود و با عطای حق حیاتاش، بالفعل به او پاسخ میدهد، دعای کسی را که به زبان حقایق بیستگانه مذکور بیان میشود و در عرش و فرش طنینانداز میگردد، نشنود و (ندای) حقوق انسانیِ بیشمار مربوط به بقا را که قدرتی چون رعد و برق دارد، نادیده بگیرد و همه آن را ضایع کند؟ حکمتی که براساس گواهی نظم موجود در بال مگس، حتی به قدر بال مگسی اسراف نمیکند، چگونه ممکن است همه آن استعدادهای مرتبط با حقایق مذکور و افعال و آرزوهای امتداد یافته تا ابد، و بسیاری از حقایق و روابط موجود در کائنات را که تغذیه کننده خواستهها و استعدادهای مزبورند، کاملاً هدر دهد؟ این مطلب چنان نکوهیده و غیرمنصفانه و غیرممکن است که همه موجودات شهادت دهنده بر نامهای حق و حفیظ و حکیم و جمیل و رحیم، آن را رد میکنند و میگویند «صد بار محال و به هزار وجه ممتنع است». نامهای «حق، حفیظ، حکیم، جمیل، و رحیم» در پاسخ سؤال ما از خالقمان در خصوص حشر میگویند: «همانطور که ما حق و حقیقتیم و مانند تحقق موجوداتی که بر ما گواهی میدهند، حشر حق و قطعیست». نیز مادام که ... (باز هم میخواستم در این خصوص بنویسم، اما از آنجا که مطلب چون خورشید عیان است، به همین مقدار اکتفا نمودم.) در قیاس با مثالها و مادامهای پیشین، همچنان که هر یک از اسمهای صدگانه بلکه هزارگانه حضرت حق، که ناظر بر کائناتاند، با آیینهها و جلوههای خود در موجودات، مسمایشان را بالبداهه اثبات میکنند، درست به همان ترتیب، حشر و آخرت را نشان میدهند و آن را با قطعیت ثابت میکنند. همچنین در پاسخ سؤالی که از خالقمان میکنیم، همچنان که پروردگار با تمام فرامین و همه کتابهایی که نازل کرده و با بیشتر اسمهایش که مسّما به آنهاست، جوابی قدسی و قطعی میدهد، به همان ترتیب، با فرشتگاناش و به زبان آنها به طرز دیگری بیان میدارد: «صدها حادثه متواتر وجود دارد که نشان میدهد شما از زمان آدم (ع) به بعد، هم با ارواح و هم با ما (فرشتگان) دیدار کردهاید و نشانهها و دلایل بیشماری دال بر وجود ما و عبودیت ارواح وجود دارد، و این را که در سرسراها و برخی دوایر آخرت میگردیم، در دیدار با فرماندهان شما هماهنگ با هم، گوشزد کردهایم و همچنان یادآوری میکنیم. البته و بیتردید سرسراها و دوایر عالی و باقی مذکور و منازل و کاخهای مُزین و فرش شده آن سوتَرِ آنها، در انتظار اسکان مهمانان بسیار ارزشمندی هستند، و این را با یقین به شما میگوییم». نیز مادام که آفریدگارمان، محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، را بزرگترین معلم و کاملترین استاد و بهترین راهنما، که نه خطا میکند و نه دیگران را به خطا میاندازد، برایمان تعیین کرده و به عنوان آخرین پیام آور فرستاده است، ما هم برای ترقی و تکامل از مرتبه علم الیقین به مراتب عین الیقین و حقُ الیقین، پیش از هر چیز لازم است سؤالی را که از خالقمان پرسیدیم از استادمان بپرسیم، زیرا او با هزاران معجزه از جانب خداوند، که هر کدام نشانه تصدیق اویند، خود یکی از معجزات قرآن محسوب شده و اثبات میکند که قرآن حق و کلام حق میباشد. به همین ترتیب قرآن نیز با چهل نوع اعجاز ثابت میکند که معجزه اوست و او رسول خدا و بر حق است؛ هر دوی آنها مدعی حقیقت حشر شده و آن را اثبات نمودهاند؛ یکی در طول زندگانی خویش به عنوان زبان عالم شهادت و همراه با تأیید همه انبیا و اولیا، و دیگری به عنوان زبان عالم غیب و همراه با تصدیق تمام فرامین آسمانی و حقایق کائنات، حقیقت حشر را با هزاران آیه ادعا و اثبات کردهاند؛ لذا حشر دارای قطعیتی چون روز و نور خورشید است. آری، معمای عجیب، ترسناک و بیرون از دایرهی عقلی چون حشر، فقط و فقط با دروس این دو استاد حل و فصل میشود. دلیل اینکه پیامبرانِ دورههای قبل، توضیحاتی چون مطالب قرآن را در اختیار امتهایشان قرار ندادهاند، آن است که مقاطع زمانی مذکور دوره بدویت و طفولیت بشر بوده است، و توضیح در دروس ابتدایی اندک است. نتیجه: مادام که بیشتر نامهای حضرت حق مقتضی آخرت هستند بیتردید همه حجتهای دلالت کننده بر این اسما، از جهتی بر تحقق آخرت نیز دلالت دارند. مادام که فرشتگان خبر میدهند که دوایر عالم بقا و آخرت را دیدهاند، همه دلایل تأیید کننده وجود و عبودیت ملائکه و ارواح و روحانیها، بالضروره بر وجود آخرت نیز دلالت میکنند. و مادام که پس از توحید، مهمترین و اساسیترین و دائمیترین مدعای محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در سراسر زندگی، آخرت بوده است، بیشک تمام معجزات و حجتهای دلالت کننده بر نبوت و صدق او، از جهتی بر تحقق و وقوع آخرت دلالت دارد. هم چنین مادام که یک چهارم قرآن مربوط به موضوع حشر و آخرت است، و با هزار آیه از آن خبر میدهد و میکوشد آن را اثبات نماید، بیشک همه حجتها و دلیلها و براهین دلالت کننده بر حقانیت قرآن، بر وجود آخرت و تحقق و ظهور آن دلالت دارند و گواهی میدهند. حال بنگر و ببین این رکن ایمانی تا چه حد محکم و قطعیست.
در مسأله هفتم موضوع حشر را باید از مقامات زیادی سؤال میکردیم، اما پاسخی که آفریدگارمان با اسمای خود به ما داد، چنان یقین و باور محکمی نصیبمان کرد که نیازی به سؤال و جوابهای دیگر نماند و به همان اکتفا کردیم. اینک در مسأله هشتم بهطور خلاصه یک صدم فواید و نتایجی که ایمان به آخرت برای سعادت اخروی و دنیوی تأمین میکند، بیان میگردد. در قسمت مربوط به سعادت اخروی، با وجود توضیح قرآن معجز البیان، به بیان مطالب دیگر نیازی نماند، پس موضوع را به قرآن حواله کرده و توضیح و تبیین قسمت مربوط به سعادت دنیوی را نیز به رساله نور میسپاریم و طی خلاصهیی کوتاه، از صدها نتیجه مربوط به حیات شخصی و حیات اجتماعیِ انسان فقط سه، چهار مورد را به شرح زیر بیان میکنیم: نخستین فایده این فایده که ناظر بر حیات شخصیست بیان میدارد که انسان برخلاف سایر حیوانات، همانطور که به خانه خود وابستگی دارد، به دنیا نیز وابسته است؛ و چنانکه با خویشاوندان خود مناسباتی دارد، با نوع بشر نیز مناسباتی جدی و فطری دارد؛ و همانطور که در دنیا خواهان بقای موقتی خویش است، عاشقانه علاقمند بقا در جهان ابدی نیز میباشد؛ و همانگونه که برای تأمین غذای مورد نیاز معدهاش تلاش میکند فطرتاً مجبور است سفرهها و غذاهایی را به گستردگی دنیا بلکه امتداد یافته تا ابد برای نیاز عقل و قلب و روح و انسانیت مهیا کند و در این راه تلاش میکند؛ و آنچنان درخواست و مطالباتی دارد که هیچ چیز جز سعادت ابدی جوابگوی آنها نیست. همانطور که در گفتار دهم اشاره شده است، زمانی در خردسالی از خیال خود سؤال کردم: «دوست داری سلطنت دنیا و عمری یک میلیون ساله به تو بدهند، اما بعد از آن معدوم شوی و چیزی از تو باقی نماند، یا اینکه خواهان وجودی باقی اما معمولی همراه با مشقت هستی؟» دیدم خواهان مورد دوم است، و در برابر مورد اول آهی کشید و گفت: «خواهان بقا هستم، حتی اگر در جهنم باشد». مادام که لذتهای دنیوی قوه خیال را که یکی از خدمتگزاران ماهیت انسانیست راضی نمیکند، بیشک ماهیت کاملاً جامع انسان به طور فطری با ابدیت مرتبط است. انسان در عین وابستگی به امیال و آرزوهای لایتناهی، سرمایهیی جز اختیار جزئی و فقر مطلق ندارد؛ حال ایمان به آخرت برای چنین انسانی، همچون میوه و فایدهیی، چنان خزانهیی کافی و وافی و غنی، و چنان مدار سعادت، لذت، استمداد، مرجع و تسلی در برابر غصههای بیحد دنیاست که اگر برای به دست آوردن آن زندگانی دنیا را فدا کند، باز هم کم است. فایده دوم این فایده و ثمره نیز ناظر بر حیات شخصیست، نتیجهیی بسیار مهم که در مسأله سوم توضیح داده شده و در «راهنمای جوانان» به صورت حاشیه آمده است. آری، نگرانی اصلی هر انسان، که به لحاظ فکری همیشه او را به خود مشغول میدارد، کیفیت ورود به عدمخانهیی به نام قبرستان است که دوستان و خویشاوندانش قبلاً وارد آن شدهاند. انسان بیچارهیی که روح خود را فدای فقط یکی از دوستانش میکند، وقتی به هزاران و بلکه میلیونها و میلیاردها تن از دوستانش فکر میکند که در مفارقتی ابدی معدوم شده و از بین رفتهاند، دچار مصیبتی دردناکتر از عذاب جهنم میشود، و در همان لحظه، ایمان به آخرت در مقابل او پدیدار میگردد و چشماناش را میگشاید و پرده را بالا میزند، و به او میگوید: «نگاه کن»؛ و او با ایمان نگاه میکند، آنگاه مشاهده میکند و متوجه لذتی روحانیای میشود که خبر از لذت بهشت میدهد؛ متوجه میشود که دوستاناش از مرگ ابدی و پوسیده شدن و از بین رفتن نجات یافته و در عالمی نورانی و پر از سرور حتی منتظر او هستند. در رساله نور این نتیجه با دلیلهایی توضیح داده شده است، لذا به آن اکتفا کرده و سخن را کوتاه میکنیم. فایده سوم این فایده هم که مربوط به حیات شخصیست بیان میدارد که تفوُّق و برتری انسان نسبت به سایر ذیحیاتان به اعتبار سجایای عالی، استعدادهای جامع، عبودیتهای کلی و دوایر گسترده وجودی اوست. این در حالیست که همین انسان به مقیاس و معیار زمان حاضر که زمان کوتاه فشرده شدهیی در میان آینده و گذشتهی تاریک، مرده و معدوم میباشد، سجایایی چون حمیت، محبت، اخوت و انسانیت را کسب میکند. مثلاً پدر، برادر، همسر، ملت و وطن خویش را که از قبل نمیشناخته و بعد از مفارقت نیز هیچگاه آنها را نخواهد دید، دوست میدارد و به آنها خدمت میکند. در چنین روابطی او [بدون ایمان به آخرت] به ندرت موفق به کسب اخلاص و صداقت میشود و به همان نسبت نیز کمالات و سجایایش کوچک میگردد. نه تنها به عنوان برترین موجود در میان حیوانات، بلکه در زمانی که به لحاظ عقلی بیچارهترین و در حال سقوط میباشد، ایمان به آخرت به مدد او میرسد. زمان تنگی چون قبر [زمان حال] را به زمان گستردهیی مُبدل میسازد که گذشته و آینده را در بر میگیرد، و دایره وجودی به بزرگی دنیا و بلکه به گستردگی ازل تا ابد را به نمایش میگذارد. او پدر خویش را، به این سبب که مناسبت پدریاش در عالم ارواح و دار سعادت ادامه خواهد یافت، و برادرش را، از این لحاظ که رابطهی اخوتاش تا ابد دوام خواهد یافت، و همسرش را، از این حیث که در بهشت نیز زیباترین رفیق اوست، دوست داشته، یاری میرساند و احترام گذاشته، مهربانی میکند. در آن دایره فراخ و عظیم حیات، خدمتهای با ارزش و مهمِ مربوط به مناسبات وجودی را وسیله امور بیارزش دنیا و منافع و اغراض جزئی نمیسازد. او موفق به برخورداری از صداقت جدی و اخلاصی صمیمانه میشود، و کمالات و خصلتهایش به همان نسبت و مطابق درجه و مرتبهاش ارتقا مییابد و انسانیتاش متعالی میگردد. انسانی که در لذت حیات از گنجشگی عقب میماند، فوق همه حیوانات، سعادتمندترین و برگزیدهترین مسافر کائنات شده و مقبولترین و محبوبترین عبد صاحب کائنات میگردد. این نتیجه نیز در رساله نور با دلایل متعدد توضیح داده شده است، لذا به همین مقدار اکتفا میکنیم. فایده چهارم این فایده ناظر بر حیات اجتماعی انسان است. خلاصهی نتیجهیی که در شعاع نهم از رساله نور بیان گردیده چنین است: کودکان، که یک چهارم جمعیت نوع بشر را تشکیل میدهند، با ایمان به آخرت میتوانند انسانی زندگی کنند و حامل استعدادهای انسانی باشند، در غیر این صورت باید در متن نگرانیهایی دردناک، برای تسکین و فراموشی خویش، با وسایل کودکانه سرگرم شوند و زندگی بیفایدهیی داشته باشند؛ زیرا مرگهای گاه و بیگاهِ کودکانِ مانند او در پیراموناش، در روح ضعیف و قلب ظریف او، که در آینده آرزوهای دور و درازی خواهد داشت و در ذهن لطیفاش چنان تأثیری میگذارد که عقل و حیات را برای این بیچاره، وسیله عذاب و شکنجه میکند؛ در همان موقع او براساس آموزههای ایمان به آخرت، به جای دلهره و نگرانیها که با بازی با اسباببازیها، خود را در برابر آنها محافظت میکرد نوعی سرور و راحتی احساس میکند و میگوید: «برادر یا دوستام از دنیا رفت و تبدیل به پرنده بهشتی شد، و بیش از ما لذت میبرد و به گشت و گذار میپردازد؛ مادرم از دنیا رفت اما مشمول رحمت الهی گردید، او باز هم مرا در بهشت به آغوش خواهد گرفت و دوست خواهد داشت، و من نیز مادر مهربانم را دوباره خواهم دید». و به این ترتیب میتواند به گونهیی که شایسته انسانیت است، زندگی کند. سالمندان نیز، که یک چهارم جمعیت انسانها را تشکیل میدهند، در قبال پایان یافتن عمرشان و اینکه به زودی در خاک دفن خواهند شد و دنیای زیبا و دوست داشتنیشان را ترک خواهند نمود، محتاج تسلی و آرامشی هستند که آن را صرفاً در ایمان به آخرت میتوانند بیابند؛ وگرنه پدران محترم و مهربان، و مادران مشفق و فداکار متحمل چنان دغدغههای قلبی و تلاطمهای روحی میشوند که دنیا برایشان زندانی حسرت بار، و زندگی عذابی پر از شکنجه میگردد؛ اما ایمان به آخرت به آنها میگوید: «نگران نباشید، شما دارای جوانیِ ابدی خواهید شد؛ حیاتی درخشان و آتی، و عمری بیپایان در انتظار شماست؛ با فرزندان و خویشاوندانی که از دست دادهاید با شادمانی دیدار خواهید کرد و همه خوبیهایی که کردهاید محفوظ است و پاداش آنها را خواهید گرفت». ایمان به آخرت چنان آرامش و سروری به آنها میدهد که اگر هرکدامشان صد برابر پیرتر هم شوند، مأیوس نخواهند شد. جوانان، که یک سوم نوع بشر را تشکیل میدهند و هوسهایشان در غلیان بوده و مغلوب احساسات و بیپروا هستند و از عقل خویش در هر زمان بهره نمیبرند، اگر ایمان به آخرت را از دست بدهند و یادی از عذاب جهنم نکنند، در زندگی اجتماعی، اموال و عزت افراد آبرومند و آسایش و حیثیت ضعفا و سالمندان به خطر میافتد. برخی از این جوانان برای یک دقیقه لذت، خوشبختی خانوادهی سعادتمندی را از بین میبرند و چون حیوانی درنده میشوند و در چنین زندانهایی چهار پنج سال عذاب میکشند. حال اگر ایمان به آخرت به فریاد اینان برسد خیلی زود عقلشان را به کار میگیرند. چنین جوانی با خود میگوید: «هر چند مأموران مخفی دولت مرا نمیبینند و میتوانم خود را از چشم آنها پنهان کنم، اما فرشتگانِ پادشاهی ذوالجلال، که زندانی چون جهنم دارد، مرا میبینند و بدیهایم را ثبت میکنند. من به حال خود رها نشدهام و مسافری مکلف هستم، و من هم مانند آنان پیر و ضعیف خواهم شد». و ناگهان در او نسبت به کسانی که میخواهد به آنان ظلم و تجاوز کند، حس مهربانی و احترام ایجاد میگردد. این معنا نیز همراه با براهینی در رساله نور توضیح داده شده است، لذا به همین مختصر اکتفا میکنیم. همچنین اگر ایمان به آخرت به داد مصیبت دیدگانی چون ما، بیماران و مظلومان و فقرا و محبوسان محکوم به جزاهای سنگین که بخش مهمی از جمعیت انسانها را تشکیل میدهند نرسد، زندگی برایمان تبدیل به عذابی پر از شکنجه خواهد شد. مرگ هر لحظه با اخطار بیماری، در مقابل دیدگان فرد بیمار قرار میگیرد؛ مظلومی که نتوانسته است انتقام خود را از ظالمی بستاند و ناموس خویش را نجات دهد، در مقابل تحقیر مغرورانه فرد ستمگر قرار میگیرد؛ و فرد بیچارهیی که در مصایب بزرگ بیهیچ دلیلی اموال و اولاد خود را از دست داده است، به یأس دردآوری مبتلا میگردد؛ و افرادی به دلیل یکی دو دقیقه یا یکی دو ساعت لذت، مجبور میشوند این چنین پنج یا ده سال عذاب زندان را تحمل کنند. دنیا برای چنین بیچارگانی زندان، و زندگی عذابی همراه با شکنجه خواهد بود. حال اگر ایمان به آخرت به داد اینان برسد جانی میگیرند و سختیها و یأسها و نگرانیها و خشمهایشان برای انتقام، نسبت به مرتبه ایمانشان، تا حدودی، و گاه کاملاً زائل میگردد. حتی میتوانم بگویم اگر ایمان به آخرت به داد من و تعدادی از دوستانام که بیسبب در زندان هستیم و با مصائب دهشتناکی مواجه میباشیم، نمیرسید، مقاومت حتی برای یک روز، تأثیری چون مرگ میداشت و مجبورمان میکرد دست از زندگی بشوییم. اما خداوند را بینهایت سپاس، که دردها و مصایب بسیاری از برادران را، که چون جان دوستشان دارم، به دوش کشیدم و برای از دست دادن هزاران رساله نور، یعنی کتابهای بسیار ارزشمند و زیبا و تزئین یافتهام که چون چشمان خویش به آنها علاقهمندم، تأسفها خوردم؛ و در حالی که در گذشته قادر به تحمل کوچکترین بیاحترامی و زورگویی نبودم، حال قسم میخورم و به شما اطمینان میدهم که نور و قدرت حاصل از ایمان به آخرت، چنان صبر و تحمل و تسلی و متانتی به من داد، و چنان شوقی برای کسب جایزهیی بزرگ در امتحانی پر منفعت و مجاهدانه عطایم کرد، که چنانکه در ابتدای این رساله گفتهام، خود را در مدرسهیی پر از خیر و زیبایی، و شایسته عنوان «مدرسه یوسفیه» یافتهام. اگر بیماریهای گاه و بیگاه و حساسیتها و ملاحظاتی که ریشه در سالمندی دارد، نبود، بهطور کامل و با خیال راحت بیش از پیش به درسهایم میپرداختم. به هر حال به مناسبت این مقام، از موضوع خارج شدیم؛ مرا ببخشید! خانه انسان، دنیای کوچک او و شاید بهشت کوچکش را تشکیل میدهد؛ اگر ایمان به آخرت، حکمران سعادتخانه آدمی نباشد، افراد خانهی مزبور به نسبت مهربانی و محبت و دلبستگیهایشان، با نگرانیهای دردناکی مواجه میشوند و عذاب میبینند؛ بهشتشان تبدیل به جهنم میشود و با تفریحات و سرگرمیهای موقت، عقل خود را فریب داده و از کار میاندازند؛ مانند شتر مرغی که شکارچی را میبیند اما نمیتواند فرار یا پرواز کند و سرش را زیر شنزار میکند تا دیده نشود. انسان نیز سر در غفلت فرو میبرد تا مرگ و نیستی و فراق، او را نبیند، دیوانهوار درصدد چارهیی موقت بر میآید تا حواس خویش را پرت کند؛ مثلاً مادر وقتی میبیند فرزندش که حاضر است روحاش را فدایش کند در خطر است، از ترس بر خود میلرزد، و آنان که نمیتوانند پدر و برادران خود را از بلایایی که هر آن به سراغمان میآیند، نجات دهند همواره نوعی حزن و ترس را احساس میکنند. در قیاس با همین مطلب در زندگی دنیوی پر دغدغه و متغیر، زندگی خانوادگیِ به ظاهر سعادتمند، به دلایل گوناگون سعادت خود را از دست میدهد و حتی قرابت و مناسبت در یک زندگی محدود و مختصر، موجب حصول صداقت حقیقی و اخلاص صمیمانه و خدمت و محبتی خالصانه نمیگردد، لذا اخلاق به همان نسبت دچار افت میشود و حتی سقوط میکند. حال اگر ایمان به آخرت وارد خانه مذکور شود، مناسبت و شفقت و قرابت و محبت اعضای خانواده، نه با معیار زمانی محدود بلکه با مقیاس تداوم مناسبات در جهان آخرت و توأم با سعادت ابدی، موجب حرمتی صمیمانه میشود؛ افراد یکدیگر را دوست میدارند، به هم محبت میکنند، رفتارشان صادقانه میشود و دنبال عیبجویی از هم بر نمیآیند؛ به این ترتیب اخلاق تعالی مییابد، و سعادت و انسانیت حقیقی در آن خانه شروع به ظهور و بروز میکند. این مطلب نیز با برهانهایی در رساله نور بیان گردیده است، لذا به همین مقدار اکتفا میشود. هر شهر نیز برای اهالیاش در حکم خانه است؛ اگر ایمان به آخرت در میان اعضای این خانواده بزرگ حکمفرما نباشد، به جای اخلاص و صمیمیت و فضیلت و حمیت و فداکاری و رضای الهی و ثواب اخروی که اساس اخلاق نیکوست غرض، منفعت طلبی، تقلب، غرور و تکبر، رفتارهای ساختگی، ریا، رشوه و فریب رواج مییابد، و هرج و مرج و وحشت زیر پوشش آسایش و انسانیت ظاهری، حکمفرما شده و زندگانی شهری مذکور مسموم میشود. کودکان به بازیگوشی، جوانان به مستی و سر خوشی، قدرتمندان به ظلم و سالمندان به گریستن میپردازند. به همین قیاس، شهر هم خانهیی و وطن نیز خانهی خانوادهیی ملیست. اگر ایمان به آخرت در این خانههای بزرگ حکمفرما گردد، در آن زندگانی، احترام صمیمانه، مهربانیِ جدی و محبت و کمک بیاجرت، خدمت و معاشرت بیحیله، احسان و فضیلت بیریا و بزرگی و فضل دور از منیّت ظهور مییابد. «ایمان به آخرت» به هر کودکی میگوید: «بهشت هست، بازیگوشی را رها کن» و با دروس قرآنی موجب وقار آنها میشود؛ به هر جوانی میگوید: «جهنم هست، سرمستی را رها کن» و موجب میشود عقلشان را به کار اندازند؛ به ظالم میگوید: «عذابِ شدید هست، سیلی خواهی خورد» و موجب میشود در مقابل عدالت سر خم کند؛ به هر سالمندی میگوید: «سعادتی اخروی و دائمی و عالیتر از همه خوشبختیهایی که از کف دادهیی، و جوانیِ باقی و سرشار از شادابی در انتظار توست، بکوش آنها را به دست آوری» و به این ترتیب گریستناش را تبدیل به خنده میکند. به همین قیاس، «ایمان به آخرت» حُسن تأثیرش را بر هر گروه و دستهیی، چه کوچک و چه بزرگ، نشان میدهد و نور افشانی میکند. جامعه شناسان و روان شناسان که با زندگانی اجتماعی نوع بشر سر و کار دارند به هوش باشند! اگر هزاران فایده ایمان به آخرت با همین چند نمونهیی که اشاره کردیم قیاس گردد، به یقین ثابت خواهد شد که مدار سعادت هر دو جهان و هر دو حیات انسان، فقط ایمان است. در گفتار بیست و هشتم رساله نور و رسالههای دیگر آن، به شبهات ضعیفی که در مورد جسمانی بودن حشر وجود دارد پاسخهای محکمی دادهایم، لذا در اینجا با اشاره مختصری میگوییم: جسمانیت، جامعترین آیینه اسمای الهیست؛ و غنیترین مقاصد الهی و مرکز فعّال اهداف الهی در خلقت کائنات، در جسمانیت میباشد. و باز جسمانیت است که رنگارنگترین و متنوعترین احسانهای الهی را در بر میگیرد، و بیشترین بذرهای سپاس و نیایش بشر که در برابر آفریننده و به زبان نیاز ادا میگردد، نیز در جسمانیت است. همچنین متنوعترین هستههای عوالم معنوی و روحانی نیز در جسمانیت قرار دارد. به همین ترتیب، چون صدها حقیقت کلی در جسمانیت تمرکز یافته است، خالق حکیم برای اینکه جسمانیت را بر روی زمین افزایش و گسترش دهد و مظهر حقایق مذکور گرداند، با چنان فعالیتی سریع و شگفت انگیز، لباس وجود را قافله قافله بر موجودات میپوشاند و روانه نمایشگاه (زمین) میکند، سپس گروهی را ترخیص کرده و گروهی دیگر را روانه میسازد. به این شکل کارخانه جهان هستی را به طور متمادی به کار وا میدارد. محصولات جسمانی را میبافد، و زمین را نهالستانی برای آخرت و بهشت میکند، و حتی برای رضایت معده جسمانی انسان، دعایی را که معده با زبان حال برای بقا میکند با دقت تمام میشنود، میپذیرد و عملاً پاسخ میدهد؛ بدین سبب است که هزاران نوع غذای لذیذ و نعمتهای بسیار ارزشمند را با تنوع بیشمار به جسمانیت عرضه میکند؛ این امر بالبداهه و بیهیچ تردیدی نشان میدهد که بیشترین و متنوعترین لذات بهشت در آخرت، جسمانیست؛ و مهمترین نعمتها در دارالسعادت آخرت، که مورد اُنس و علاقهی همه میباشد، نعمتهای جسمانیست. آیا اصلاً احتمال و امکان دارد قدیر رحیم و علیم کریم، دعای این معده عادی برای بقا را که با زبان حال ادا میشود بپذیرد و معجزهوار با طعامهای مادیِ فراوان بر آن منت بگذارد و هر لحظه با قصد و با عمل و بدون هیچ تصادفی پاسخاش را بدهد، اما خواستههای کلی، متعالی، و دائمی نوع انسان را که مهمترین نتیجه کائنات و خلیفه او بر روی زمین و برگزیده و پرستنده خالق است و با معده کبرای انسانیت مطرح میگردد، بیپاسخ بگذارد، و به دعاهای بیشمار او برای برخورداری از لذتهای جسمانی در دار بقا توجهی نکند، آن لذتهایی که فطرتاً خواهان آن بوده و به آنها عادت کرده است، و با حشر جسمانی عملاً به آن دعاها پاسخ ندهد و برای ابد بر او منت نگذارد؟ مثل این است که صدای مگسی را بشنود، اما قادر به شنیدن صدای رعد و برق نباشد! یا اینکه به تجهیزات یک سرباز عادی، با کمال دقت و اهمیت توجه کند، اما وضع ارتش برایش مهم نباشد! این صد در صد محال و باطل است. آری، براساس صراحت قطعی آیهی وَ فٖيهَا مَا تَش۟تَهٖيهِ ال۟اَن۟فُسُ وَ تَلَذُّ ال۟اَع۟يُنُ (زخرف:71)، انسان آن دسته از لذات جسمانی را که در این دنیا بیشتر با آنها مأنوس بوده و نمونههایش را چشیده است به گونهیی که شایسته بهشت باشد، خواهد دید و خواهد چشید؛ و پاداش عبادات خاص و سپاسگزاریهای خالصِ اعضا و جوارحی چون زبان، چشم و گوش در بهشت با لذتهای جسمانی خاصِ همان اعضا داده خواهد شد. قرآن معجز البیان چنان صریح از لذتهای جسمانی یاد میکند که امکان ندارد بر اساس تأویلهای دیگر، معنای ظاهری را قبول نکرد. بنابراین، نتیجه و ثمرات ایمان به آخرت نشان میدهد، چنان که حقیقت و نیازهای معده به عنوان یکی از اعضای بدن انسان بر وجود غذاها دلالت قطعی دارد، به همین ترتیب، حقیقت انسان و کمالات و نیازهای فطری و خواستههای ابدی و استعدادهایی که خواهان فواید و نتایج مذکورِ ایمان به آخرت میباشند، به صورت قطعی بر آخرت و بهشت و لذتهای باقی جسمانی و تحقق آنها دلالت میکنند و گواهی میدهند. به همین ترتیب، حقیقت کمالات کائنات و آیات تکوینی معنادار آن، و تمام حقایق انسانیِ مرتبط با حقایق مذکور، بر وجود دار آخرت و تحقق آن و فرا رسیدن حشر و گشایش بهشت و جهنم دلالت میکنند و شهادت میدهند. این مطلب در بخشهای مختلف رساله نور، مخصوصاً در گفتار دهم، (دو مقام از) گفتار بیست و هشتم، گفتار بیست و نهم، شعاع نهم و رساله مناجات با براهینی به طرز روشن و آشکار و به دور از شبهه، ثابت گردیده است که خواننده را به آنها ارجاع میدهیم و این مطلب طولانی را در همین جا به پایان میرسانیم. بیانات قرآنی در خصوص جهنم، آن قدر واضح و آشکار است که نیازی به توضیحات دیگر باقی نمیماند، منتها خلاصهی دو سه نکته را که از بین برنده یکی دو شبهه ضعیف میباشد بیان میکنیم و خواننده را برای آگاهی از تفصیل موضوع به رساله نور ارجاع میدهیم. نکته اول اندیشه جهنم با هراساش، لذت ثمرات پیشین ایمان را از بین نمیبرد، زیرا رحمت بیحد ربّانی به کسی که میترسد میگوید: «از دروازه توبه وارد شو و به سوی من بیا تا وجود جهنم نه تنها برای تو وحشتناک نباشد، بلکه موجب درک لذات بهشت گردد، و انتقام تو و مخلوقات بیشماری را که به حقوقشان تجاوز شده، بگیرد و موجب شادمانی شما گردد». اگر غرق ضلالت و گمراهی شدهیی و قادر به نجات خود نیستی، باز هم وجود جهنم هزار بار بهتر از اعدام ابدیست، و برای کافران نیز نوعی مرحمت است؛ زیرا انسان و حتی حیواناتِ دارای نوزاد، از خوشی و سعادت بستگان و فرزندان و خویشان خود لذت میبرند و به نوعی احساس سعادت میکنند. در چنین حالتی تو ای ملحد! به اعتبار ضلالت و گمراهیات یا به واسطه اعدام ابدی، وارد عدم خواهی شد یا وارد جهنم میشوی. عدم نیز که شرّ محض است، هزاران بار بیشتر از جهنم روح و قلب تو و ماهیت انسانیات را به آتش میکشاند، زیرا عدم، همه کسانی را که دوستشان داری و همه خویشاوندان و اصل و نَسَبت را که با سعادتشان خوشحالی و تا حدودی احساس خوشبختی میکنی، به همراه تو نیست و نابود میکند؛ چرا که اگر جهنم نباشد بهشت هم نخواهد بود. همه چیز با کفر تو، در عدم سقوط میکند؛ تو اگر وارد جهنم شوی و در دایره وجود بمانی، دوستان و خویشاوندانات یا در بهشت سعادتمندند یا در دایره وجودیشان به جهتی مظهر مرحمتها میگردند، پس به نظر میرسد لازم است طرفدار وجود جهنم باشی. علیه جهنم بودن به معنی طرفداری از عدم است که معنای دیگرش طرفداری از هیچ و پوچ شدن سعادت دوستان بیشمارت میباشد. آری، جهنم نیز اقلیمیست موجود، با جلال و جبروت و دهشتناک که وظیفه محبس عادلانه و حکیمانهی حاکم ذوالجلالِ دایره وجود را بر عهده دارد، دایرهی وجودی که خیر محض است. جهنم علاوه بر ایفای نقش زندان و محبس، وظایف گوناگون و فراوان دیگری هم دارد، همچنین حکمتهای بیشمار و خدمتهای مربوط به عالم بقا متوجه جهنم است، و مسکن موجودات بسیاری چون فرشتگان جهنم میباشد. نکته دوم نه تنها وجود جهنم و عذاب شدیدش با رحمت بیحد و حصر، عدالت حقیقی و حکمت متوازن و معتدل ضدیتی ندارد، بلکه رحمت و عدالت و حکمت، اقتضای وجود جهنم را دارند. در دایره عدالت، مجازات ظالمی که حقوق هزاران بیگناه را زیر پا میگذارد، یا کشتن جانوری که صدها حیوان مظلوم را دریده است، رحمتی بر مظلومان به شمار میرود. بخشیدن آن ظالم یا رها کردن آن جانور، لطفی بیمورد و در حقیقت ظلم و نامهربانی در حق آن بیچارگان است. به همین ترتیب کافر مطلق، که اهل جهنم است، هم با کفر و انکار خویش به حقوق اسمای الهی تجاوز میکند و هم با تکذیبِ شهادت موجوداتی که بر اسمای حق گواهی میدهند به حقوقشان تجاوز میکند، و با انکار وظایف متعالی و تسبیحوار مخلوقات در برابر اسمای الهی، حقوقشان را نادیده میگیرد و با تکذیبِ مقابله و آیینهداری عابدانه آنها در برابر ظهور ربوبیت الهی که غایت خلقت جهان و یکی از دلایل وجود و بقای آن است مرتکب نوعی تجاوز میگردد؛ این امر چنان جنایت و ظلم عظیمیست که به هیچ وجه قابل عفو و بخشش نیست، و شامل تهدید آیهی اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغ۟فِرُ اَن۟ يُش۟رَكَ بِهٖ (نساء: 48) میگردد. نبردن او به جهنم، در واقع مرحمتي بیمورد است و نسبت به مدعیان بیشماری که به حقوقشان تعرض شده، نامهربانيِ بيپاياني محسوب میشود. همانگونه که مدعیان مذکور خواهان وجود جهنم هستند، به یقین عزت جلال و عظمت کمال نیز جهنم را طلب میکنند. آری، اگر یک عاصی لاابالی و کسی که به حقوق رعیت تجاوز میکند به حاکم صاحب عزتی بگوید: «قادر نیستی مرا دستگیر و زندانی کنی» و به این صورت عزت او را نادیده بگیرد، قطعاً اگر در شهر زندانی هم نباشد، برای آن بیادب محبسی میسازد و او را زندانی میکند. به همین ترتیب، کافر مطلق با کفر خود، عزت جلال حق را به شدت نادیده میگیرد و با انکار، عظمت قدرتاش را زیر سؤال میبرد و با تجاوز خویش، با کمال ربوبیتاش ضدیت میکند، البته حتی اگر اسباب موجبه و حکمتهای وجودی جهنم که به موجب وظایف گوناگونِ آن مطرح است نبود، آفریدن یک جهنم و انداختن چنین کافرانی به درون آن، با شأن آن عزت و جلال تقابلی نداشت. ماهیت کفر نیز نشان از جهنم دارد؛ آری، اگر ماهیت ایمان تجسم یابد با لذایذش میتواند صورت بهشتی خصوصی را بگیرد و از این منظر، از بهشت خبرهای نهان دهد. به همین ترتیب چنان که در رساله نور با دلایل متعدد ثابت نموده و در مسائل مطرح شده نیز اشاره کردهایم، کفر و مخصوصاً کفر مطلق، نفاق و ارتداد چنان دارای آلام وحشتناک و ظلمانی و عذابی معنوی هستند که اگر تجسم یابند برای فرد مرتد، جهنمی خصوصی خواهند شد و بدین لحاظ از جهنم بزرگ خبر نهان میدهند. حقایق این جهان که به مثابه نهالستانیست، در آخرت سنبلههایی خواهد داد، لذا این هسته زهرآلود، که بر آن درخت زقوم اشاره دارد، میگوید: «من مایهیی از آنم و میوه من نمونهیی خاص از آن درخت زقوم برای بدبختیست که مرا در قلب خود حمل میکند». مادام که کفر تجاوزیست به حقوق لایتناهی، بیشک جنایتی بیمنتها به شمار میرود، و فرد را مستحق عذابی بیمنتها نیز میکند. و مادام قتلی که در یک دقیقه صورت میگیرد موجب پانزده سال (قریب هشت میلیون دقیقه) حبس و تحمل همین مدت عذاب میشود و از نظر عدالت بشری نیز امر پذیرفته شده و مطابق مصلحت و حقوق عمومیست، پس تردیدی نیست که یک کفر معادل هزار قتل میشود، و میتوان گفت یک دقیقه کفر مطلق، قریب هشت میلیارد دقیقه عذاب در پی خواهد داشت و این با موازین عدالت موافقت دارد. کسی که عمر خود را در کفر سپری کند مستحق حدود دو ترلیون و هشتصد و هشتاد میلیارد دقیقه عذاب میگردد و مظهر راز خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا میشود. بگذریم؛ توضیحات اعجاز آمیز قرآن حکیم درباره بهشت و جهنم، و حجّتهای رساله نور به عنوان تفسیر بر آمده از آن در خصوص وجود بهشت و جهنّم، نیازی به بیان دیگر باقی نمیگذارد: وَيَتَفَكَّرُونَ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ رَبَّنَا مَا خَلَق۟تَ هٰذَا بَاطِلًا سُب۟حَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (آل عمران: 191) رَبَّنَا اص۟رِف۟ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا اِنَّهَا سَٓاءَت۟ مُس۟تَقَرًّا وَمُقَامًا (فرقان: 66 - 65) در بسیاری از آیات چون آیات فوق و بر زبان همه پیامبران و اهل حقیقت و در صدر آنها رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بیشترین دعا این بوده است: «خَلِّصنَا مِنَ النَّارِ؛ نَجِّنَا مِنَ النّارِ؛ اَجِرنَا مِنَ النّارِ»؛ و دعای «ما را از جهنم حفظ فرما»، از جهنّمی که براساس وحی و شهود برای آنان قطعیت یافته است، نشان میدهد که بزرگترین مسأله نوع بشر نجات از جهنم است، و یکی از حقایق بسیار مهم، عظیم و دهشتناک كائنات، جهنم میباشد که بعضي از اهل کشف و شهود و تحقیق آن را مشاهده میکنند و آثار و سایههایی از آن را میبینند و از ترس آن فریاد بر میآورند که: «ما را از آن برهان». آری، آمیختگی و تقابل خیر و شر، لذت و درد، نور و ظلمت، حرارت و برودت، زیبایی و زشتی و هدایت و گمراهی در این کائنات، به خاطر حکمت بسیار بزرگيست؛ زيرا اگر شر نباشد خیر شناخته نمیشود؛ درد و الم نباشد لذت درک نخواهد شد؛ نور بیظلمت اهمیتی نخواهد داشت؛ درجات حرارت و گرما براساس سردی محقق میگردد؛ با زشتی، یک حقیقت زیبایی، تبدیل به هزار حقیقت شده و هزاران مرتبه از زیبایی وجود مییابد؛ بدون جهنم، بسیاری از لذات بهشت پنهان میماند؛ بر همین قیاس میتوان گفت که هر چیز از جهتی با ضد خود شناخته میشود، لذا حقیقتی واحد میشکفد و حقایق فراوانی را پدید میآورد. مادام که این موجوداتِ در هم آمیخته، از دار فانی عازم دار بقا هستند، شکی نیست به همان صورت که چیزهایی چون خیر و لذت و نور و زیبایی و ایمان رو به سوی بهشت دارند، موارد مضری چون شرّ و الم و ظلمت و زشتی و کفر نیز به جهنم میریزند، و سیلابهای همواره خروشان كائنات وارد این دو حوض میشوند و میایستند. خوانندگان را به نکات پر رمز و راز قسمت پایانی گفتار با کرامت بیست و نهم ارجاع میدهیم و به همین مقدار اکتفا میکنیم: ای دوستان همدرس من در این مدرسه یوسفیه! راه آسان نجات از محبس وحشتناک ابدی این است که از همین زندان دنیوی استفاده کنیم و به موازات رهایی از گناهانی که در اینجا بالضروره امکان انجاماش را نداریم، از گناهان پیشین توبه کرده و با ادای فرایض، هر ساعت از عمرمان را که در حبس میگذرد به یک روز عبادت تبدیل کنیم. موقعیت فعلی بهترین فرصت است تا از حبس ابدی رها شده و وارد بهشت شویم؛ اگر این فرصت را از دست بدهیم، آخرتمان نیز مانند دنیایمان گریان خواهد شد و مستوجب سیلی خَسِرَ الدُّن۟يَا وَ ال۟اٰخِرَةَ خواهیم شد. نگارش این مقام توأم با فرا رسیدن عید قربان بود تخیل کرده، احساس نمودم و مطمئن شدم که «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»هایی که یک پنجم نوع بشر يعني سیصد میلیون نفر از انسانها در این عید سر میدهند و همه با هم «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» میگویند، و اینکه گویا کره بزرگ زمین به نسبت بزرگیاش این کلمه قدسیهی «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» را به گوش سیارات دیگر که دوستان آسمانیاش هستند میرساند، و «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» گفتن هماهنگ بیش از بیست هزار حاجی در عرفات و روز عید، به نوعی بازتاب کلام «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در هزار و سیصد سال پیش همراه با خاندان و اصحاباش است که بر زبان راندهاند و رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به آن امر فرموده است؛ البته این امر در برابر تجلیِ کلی عنوانِ با عظمت «رَبُّ ال۟اَر۟ضِ» و «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» ربوبیت الهی، با عبودیتی گسترده و کلی رخ مینماید. آن گاه به این فکر کردم که آیا این کلام قدسی با مسأله ما مناسبتی دارد یا نه؟ در یک لحظه به ذهنم خطور کرد که کلمات فراوان جزیی و کلی مانند شعایری چون «لا اله الا الله»، «الحمدلله»، و «سبحان الله» و در رأس آنها همین کلام «الله اکبر» که عنوان باقیات صالحات را دارند بر تحقق و زینهار مسأله ما اشاره میکنند. آنگاه به این فکر کردم که آیا این کلام قدسی با مسأله ما مناسبتی دارد یا نه؟ در یک لحظه به ذهنام خطور کرد که کلمات فراوان جزئی و کلی مانند شعایری چون «سبحان الله»، «الحمدلله» و «لا اله الا الله» و در رأس آنها همین کلام «الله اکبر»، که عنوان باقیات صالحات را دارند بر تحقق و اخطار مسأله ما اشاره میکنند. برای مثال، یکی از وجوه معنایی «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» این است که قدرت و علم حضرت حق بزرگتر و فوق هر چیزیست، هیچ چیز خارج از دایره علم او نیست و نمیتواند از تصرف قدرت او بگریزد و خلاصی یابد، او از هر چیزی که میترسیم بزرگتر است؛ یعنی قدرت او بزرگتر از وقوع حشر، نجات ما از عدم و عطای سعادت ابدیست، و از هر چیز عجیب و بیرون از دایرهی عقل بزرگتر است که براساس صراحت قطعی آیهی مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) حشر و نشر نوع بشر، همچون آفرینش نفسی واحد برای او آسان است. به اعتبار همین معناست که مردم در برابر مصایب و مقاصد بزرگ، «خدا بزرگ است، خدا بزرگ است» را چون ضرب المثلی به کار میبرند تا خود را تسلی دهند و آن را نقطه قوت و استناد خویش قرار دهند. آری، همانطور که در گفتار نهم گفتیم، این کلمه همراه با دو همتایش، هسته و خلاصه نماز را، که فهرست همه عبادات است، تشکیل میدهد؛ بنابراین این سه حقیقت بزرگ یعنی « سُب۟حَانَ اللّٰهِ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» که در نماز و تسبیحات تکرار میشوند، معنای نماز را تقویت میکنند. نیز سه حقیقت بزرگ مذکور، به سؤالات ناشی از حیرت و لذت و هیبت که از امور فوقالعاده عجیب و زیبا و بزرگ نشأت مییابند، پاسخ میدهد؛ سؤالاتی که مدار حیرت و شکر و عظمت و کبریاییست که انسان در کائنات با آن مواجه میشود. در بخش پایانی گفتار شانزدهم به تفصیل چنین گفتهایم: همانطور که یک سرباز عادی در مراسم عید، همراه با یک ارتشبد ارتش به حضور پادشاه شرفیاب میشود و در سایر مواقع نیز به واسطه مقام افسر مافوقاش پادشاه را میشناسد، هر فرد در موسم حج نیز تا حدودی همچون اولیا، شروع به شناخت حضرت حق با عنوان «رَبُّ ال۟اَرَضِ» و «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» میکند، زمانی که دریچه مراتب کبریایی به سوی قلباش گشوده شد، با تکرار «ﮩﮊ« برای سؤالات حیرت انگیز، روحبخش و مکرری که بر روحاش استیلا یافته، پاسخ مناسب را مییابد. در قسمت پایانی لمعه سیزدهم نیز توضیح دادهایم که «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»، مهمترین دسیسههای شیاطین را ریشه کن میکند و در این ارتباط پاسخهای قطعی میدهد؛ همانطور که «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»، به سؤالات ما درباره آخرت پاسخهای کوتاه اما بسیار محکم میدهد، «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» نیز حشر را گوشزد میکند و به ما میگوید: «تصور معنای من بدون آخرت ممکن نیست، زیرا همه حمد و سپاسها از ازل تا ابد، از هر کس و خطاب به هر کس، مخصوص اوست. در رأس همهی نعمتها، صرفاً سعادت ابدیست که میتواند به نعمتها جنبه حقیقی دهد و تمام موجودات را از مصایب بیشمار عدم رهایی بخشد و معادل معنای کلی من باشد». آری، هر مؤمن، روزانه پس از نمازها به موجب شرع، دست کم بیش از صد و پنجاه مرتبه «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ، اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» میگوید؛ عبارتی که معنای آن حمد و شکری بیحد و حصر و فراگیر را از ازل تا ابد افاده میکند و فقط و فقط، پیش پرداختی برای بهای سعادت ابدی و بهشت است و منحصر و مخصوص به نعمتهای دنیوی آلوده به دردهای فانی و گذرا نمیباشد. (فرد شاکر) به این موارد از این لحاظ که وسیلهیی برای نعمتهای ابدی میشوند، مینگرد و شکر میکند. کلمه قدسیهی «سُب۟حَانَ اللّٰهِ» نیز با معنای تنزیه و تقدیسِ حضرت حق از عیب و نقصان، ظلم و عجز، نامهربانی و نیاز و فریب و همه نواقصی که با جمال و جلال و کمالش مخالف است، بر سعادت ابدی و دار الآخرتی که مدار حشمت جلال و جمال و کمال سلطنت اوست، و بهشتی که در آخرت هست، اشاره دارد و ما را به آن سو رهنمون میگردد؛ وگرنه همانطور که قبلاً ثابت کردیم، در صورتی که چیزی به نام سعادت ابدی وجود نداشته باشد سلطنت، کمال، جلال، جمال و رحمت او با عیب و نقص لکهدار میشود. «بِس۟مِ اللّٰهِ»، «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» و سایر کلمات مبارک نیز مانند همان سه کلمه قدسی، هر یک هسته ارکان ایمانی و همچون عصاره گوشت یا شکر که امروزه آن را کشف کردهاند اصل ارکان ایمانی و حقایق قرآنیاند، و آن سه چنانکه هسته اصلی نمازند، هسته و مغز قرآن نیز هستند و در ابتدای بعضی از سورههای درخشان قرآن چون برلیان میدرخشند؛ همچنین سه کلمه مذکور هسته اصلی حقایق و معادن و پایههای حقیقی رساله نور نیز هستند که بسیاری از الهامات مربوط به آن در حین تسبیحات (بعد از نماز) شروع گردیده است. اوراد مذکور در مسیر و جهت ولایت احمدیه و عبودیت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در چنان دایره ذکری، در تسبیحات بعد از نماز ورد طریقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلاماند؛ بیش از صد میلیون مؤمن هنگام نماز با هم در آن حلقه کبرای ذکر، تسبیح به دست میگیرند و سی و سه مرتبه «سُب۟حَانَ اللّٰهِ» سی و سه مرتبه «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» و سی و سه مرتبه «اَللّٰهُ اَك۟بَرُهِ» میگویند. آری، حتماً دریافتهاید که تکرار سی و سه مرتبهی هر یک از این سه کلمه مبارک که قبلاً بیان کردیم و زبده و خلاصه و هسته قرآن و ایمان و نماز میباشند بعد از هر نماز و در چنین حلقه ذکر باشکوهی، تا چه حد ارزشمند و موجب ثواب است. همانطور که مسأله نخستِ این رساله در آغاز، درس مفیدی مربوط به نماز بود، پایان آن نیز، بدون اینکه تأملی کرده باشم و ظاهراً خارج از اختیار من، درس با اهمیتی درباره تسبیحات نماز شد؛ «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى اِنْعَامِهِ». سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ
بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَٓا اُن۟زِلَ اِلَي۟هِ مِن۟ رَبِّهٖ وَال۟مُؤ۟مِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ لَا نُفَرِّقُ بَي۟نَ اَحَدٍ مِن۟ رُسُلِهٖ ... اِلٰى اٰخِرِ ال۟اٰيَة (بقره: 285) یک سؤال شگفت انگیز معنوی، و حالی که از ظهور نعمتی الهی و با عظمت حاصل شده بود موجب گردید نکتهیی مفصل و کلی درباره آیهی اجمع، اعلی و اکبر فوق بیان شود. به لحاظ معنا بر روحام الهام شد: چرا کسی که یکی از حقایق جزئی ایمانی را انکار کند کافر میشود و کسی که آن را قبول نداشته باشد مسلمان نیست؟ این در حالیست که لازم است ایمان به خدا و آخرت همچون خورشید، آن ظلمت و تاریکی را از میان بردارد؛ هم چنین چرا کسی که رکن و حقیقت ایمانیای را انکار کند مرتد میشود، و دچار کفر مطلق میگردد و کسی که آن را قبول نکند از اسلام خارج خواهد شد؟ در حالی که اگر همان فرد ارکان دیگر ایمان را باور داشته باشد باید او را از کفر مطلق نجات دهد. جواب: ایمان چنان حقیقتی وحدانیست که از شش رکن حاصل میگردد و قبول تفریق نمیکند؛ چنان کلیست که قابل انقسام نیست و چنان کلیییست که قبول جزء نمیکند؛ زیرا هر رکن ایمانی با حجتهای اثبات کننده خود، سایر ارکان ایمانی را اثبات میکند؛ هر کدام از آنها برای دیگری حجتی عظیم و بسیار قدرتمندند. پس اندیشه باطلی که نمیتواند موجب تزلزل همه ارکان و دلیلهایشان شود، در حقیقت نخواهد توانست یک رکن و حتی یک حقیقت را ابطال و انکار کند. چنین اندیشهیی حداکثر میتواند تحت پوشش عدم قبول، چشم بر بندد و راه کفر عنادآمیزی در پیش گیرد و رفته رفته سر از کفر مطلق در آورد. دارنده چنین اندیشهیی، انسانیت خود را از دست میدهد و وارد جهنم مادی و معنوی میشود. همانگونه که در «رساله ثمره» با اشاراتی مجمل در اثبات حشر گفتیم: سایر ارکان ایمانی نیز حشر را اثبات میکنند؛ در این مقام نیز با عنایت حضرت حق و با اشاراتی به غایت مختصر این نکته اعظم را طی شش نقطه به شرح زیر بیان خواهیم کرد: نقطه اول «ایمان به الله» با حجتهای خود، هم سایر ارکان و هم ایمان به آخرت را اثبات میکند؛ این مطلب طی مسأله هفتم در رساله ثمره به خوبی توضیح داده شده است. آری، سلطنت ربوبیتی ازلی و باقی و حاکمیت الوهیتی ابدی و دائمی را در نظر بگیرید که کائنات لایتناهی را چون قصر، شهر و مملکتی با تمام لوازم مورد نیازش اداره میکند و در دایره میزان و نظم، آن را به حرکت در میآورد و با حکمتهایش متحول میکند، و ذرات و سیارات و مگسها و ستارگان را همچون لشکری بانظم، توأم با هم تجهیز و تدبیر میکند و در دایره امر و ارادهاش همواره طی رزمایشی متعالی با تعلیم و تعیین وظیفه به فعالیت و سیر و حرکت وا میدارد و در مراسم افتتاحیه و سیاحت عبودیتکارانه شرکت میدهد؛ حال آیا ممکن است و اصلاً احتمال دارد این سلطنت ابدی، سرمدی، باقی و دائمی، دار آخرت را که مَقرّی باقی و مداری دائمی و مظهری سرمدیست، نداشته باشد؟ هیچ عقل و خردی این را قبول میکند؟ هزار مرتبه حاشا! پس سلطنت و ربوبیت حضرت حق چنان که در مسأله هفتم بیان شد و غالب اسما و حجتهای وجوب وجودش، بر آخرت گواهی میدهند و اقتضای آن را دارند. ببین که این قطب ایمانی چه نقطه استناد محکمی دارد، آن را ادراک کن و طوری باور کن که گویی آن را میبینی. همانگونه که ایمان به الله بدون آخرت امکانپذیر نیست، بدون ایمان به انبیا نیز ممکن نیست؛ طبق آنچه در گفتار دهم با اشارات موجز بیان شد الله و معبود بالحقی برای ظهور الوهیت و معبودیتاش کائنات را چون کتاب صمدانی مجسمی خلق کرد؛ کتابی که هر صفحه آن، به اندازه یک کتاب و هر سطرش، به اندازه یک صفحه اِفاده معنا میکند؛ و آن را همچون قرآن سبحانیِ جسمانی قرار داد که هر یک از آیات تکوینی و هر کلمه و حتی هر نقطه و حرفاش در حکم یک معجزه است؛ همچنین آن را چون مسجدی رحمانی و با شکوه آفرید که درون آن با آیات بیشمار و نقوش پر معنا تزیین شده و در هر گوشهاش دسته و گروهی به نوعی مشغول عبادتهای فطری خود میباشند؛ پس چگونه امکان دارد و عقل چگونه میپذیرد که اساتید و مفسرانی را به عنوان رسول نفرستد تا معانی آن کتاب کبیر را درس دهند و آیات آن قرآن صمدانی را تفسیر کنند؟ آیا امکان دارد خداوند برای کسانی که در آن مسجد با عظمت به اشکال مختلف عبادت میکنند، امامانی را تعیین نکند؟ و برای آن اساتید، مفسران و امامان، اوامری صادر نکند؟ حاشا، صد هزار بار حاشا! صانع رحیم و کریم، کائنات را ضیافتکده و نمایشگاه و محل گشت و گذار قرار داد، و انواع و اقسام نعمتهای لذیذ و مصنوعات باستانی و خارقالعاده و بیحد و حصر خویش را در آن چید تا جمال رحمت و حُسن شفقت و کمال ربوبیت خود را به موجودات نشان دهد و آنها را به سپاسگزاری و حمد فرا بخواند؛ آیا ممکن است و عقل میپذیرد که در این ضیافتکده، با مخلوقات ذیشعور خود سخن نگوید و در مقابل نعمتهایی که عطا کرده است، وظیفه عبودیت و سپاسگزاری در قبال ظهور رحمت و محبوبیتاش را به واسطه رسولاناش یادآوری نکند؟ حاشا، هزاران بار حاشا! صانعی که صنعت خود را دوست دارد و علاقهمند است مورد پسند دیگران قرار گیرد، و حتی با در نظر گرفتن هزاران ذوقِ دهان مایل است مورد تقدیر و تحسین قرار بگیرد، صانعی که عالم را با صنایع باستانی تزیین نموده و میخواهد با هر صنعتی، خود را معرفی کند و جمال معنوی خویش را بنمایاند تا دوستاش بدارند، مگر امکان دارد با بزرگان جامعهی بشری سخن نگوید، بشری که بهمثابه فرماندهی ذیحیاتان میباشد، و آن بزرگان را رسول خود قرار ندهد؟ آیا ممکن است صنایع جمیل او، بدون مدح و ستایش بمانند و حُسن فوقالعاده اسمائش، بیتحسین مانده و شناساندن و میل به دوست داشته شدنش، بیپاسخ بماند؟ حاشا، صدهزار بار حاشا! متکلم علیمی که درخواستها و دعاهای موجودات را که با زبان حال و برای استجابت نیازهای فطریشان ادا میگردد در زمان مناسب و به طرزی که نشان دهنده قصد و اراده و اختیار اوست، با نعمتهای بیشمار و احسانهای لایتناهی عملاً و حالاً به شکلی صریح و آشکار پاسخ میگوید، مگر ممکن است و عقل میپذیرد که با کوچکترین موجود عملاً و حالاً سخن بگوید و دردش را درمان نماید و به واسطه احسانش درخواست او را بشنود و نیازش را بر آورده سازد و بداند، اما با رؤسای معنوی انسانها، که منتخب و نتیجه کائناتاند و خلیفه او بر روی زمین و فرمانده اکثر مخلوقات ارض، دیدار نکند؟ آیا امکان دارد او همانطور که با همه ذیحیاتان عملاً و حالاً سخن میگوید، با انسان قولاً و کلاماً سخن نگوید و فرامین و صُحُف و کتابهایش را برای آنان نفرستد؟ حاشا، بینهایت حاشا! پس ایمان به الله، با قطعیت و با دلایل بیشمار «وَ بِكُتُبِهِ وَ رُسُلِه» یعنی ایمان به پیامبران و کتابهای مقدس را اثبات میکند. آیا امکان دارد و عقل میپذیرد که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مخلوق منتخب و رسول اکمل و بزرگترین پیامبر خداوند نباشد؟ زیرا محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در برابر خدایی که با تمام آفریدههایش خود را معرفی میکند و موجب میگردد تا دوستاش بدارند و عملاً و حالاً از او سپاسگزاری کنند، غوغایی در کائنات به راه انداخته، و با حقیقت قرآن صانع ذوالجلال را به طرز اکمل شناخته و شناسانده، دل بدو سپرده و موجب شده است دیگران نیز آن صانع را دوست بدارند، حمد او را گفته و موجب شده است دیگران نیز سپاسگزاریاش کنند، کسی که با «سُب۟حَانَ اللّٰهِ، اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ و اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»هایش زمین را طوری به سخن وا داشته است که سماوات نیز بشوند، و در طول هزار و سیصد سال به لحاظ کمیّت یک پنجم، و به لحاظ کیفیت و انسانیت نیمی از نوع بشر را همراه خود کرده و در برابر تمام جلوههای ربوبی آن خالق، با عبودیتی کلی و گسترده به شیوهیی که برّ و بحر را به جذبه وا دارد مقابله کرده است، کسی که در برابر تمام مقاصد الهی، با سورههای قرآن، کائنات و اعصار را مورد خطاب قرار داده و به آنها تعلیم داده است و منادی سورههای مذکور بوده است، و شرف و قیمت و وظیفه نوع انسان را اعلام کرده، و با هزاران معجزه مورد تأیید قرار گرفته است. پس حقیقت «اَشْهَدُ أن لَا إِلَهَ إِلّا اللّه» با تمام دلیلها و حجتهایش، حقیقت «اَشْهَدُ أنَّ مُحَمَّداً رَّسُولُ اللّهِ» را اثبات میکند. و آیا ممکن است صانع این جهان، آفریدگانش را با صدهزار زبان به گفتگو با یکدیگر بخواند و سخن آنها را بشنود و بداند، و خود سخن نگوید؟ حاشا! آیا عقل میپذیرد که خداوند، مقاصد الهی خود در کائنات را، با فرمانی اعلام نکند؟ و برای پاسخِ حقیقی به سه سؤال عام و دهشتانگیز که «مخلوقات از کجا میآیند؟» و «به کجا میروند؟» و «چرا قافله قافله از پی هم میآیند و پس از مدتی درنگ، میروند؟» کتابی چون قرآن را نفرستد و معمای کائنات را نگشاید؟ حاشا! آیا ممکن است قرآن معجز البیانی که سیزده قرن را روشنایی بخشیده و در هر ساعت صد میلیون نفر، با کمال احترام آن را بر زبان میرانند، و با قدسیت خویش بر قلب میلیونها حافظ نگاشته میشود، کلام آن متکلم ازلی و آن صانع سرمدی نباشد؟ حاشا و صدهزار بار حاشا و کلا! کتابی که از لحاظ کیفیت قسم اعظم نوع بشر را با قوانین خود اداره میکند و نفوس و ارواح و قلوب و عقولشان را تربیت و تزکیه و تصفیه میکند و تعلیم میدهد، و معجزه بودناش در رساله نور به چهل وجه اثبات شده، و در مکتوب باکرامت و خارقالعاده نوزدهم بیان گردیده است که اعجازش را به نوعی به هر یک از طوایف و طبقات چهلگانه مردم نشان میدهد، کتابی که حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با هزاران معجزهاش یکی از معجزات آن بوده و بدینترتیب اثبات میگردد که به حق کلام الله میباشد. پس ایمان به الله با تمام حجتهایش اثبات میکند که قرآن، کلام الله است. همچنین آیا ممکن است سلطان ذوالجلالی که پهنه زمین را همواره از ذیحیاتان پر و خالی میکند و برای اینکه خود را بشناساند و دیگران عبادت و تسبیحاش کنند جهان را به وجود ذیشعوران زینت داد، آسمانها و ستارگان را خالی و تهی رها نماید، و مردمان مناسب آنها را نیافریند و در کاخهای آسمانی ساکن نکند؟ و سلطنت ربوبیاش را در بزرگترین مملکت خود، بیخدمه و بیشکوه، بدون مأمور و نماینده و یاور و ناظر و تماشاگر و عابد و رعیت رها کند؟ حاشا، به تعداد ملائک حاشا! آیا به هیچ وجه ممکن است حاکمِ حکیم و عالمِ رحیمی که کائنات را بسان کتابی نوشت، و تاریخچه حیات هر درخت را در هستههایشان مندرج کرد، و وظایف حیاتی هر گل و گیاهی را در بذرهایشان نگاشت، و موجب شد سرگذشت حیات هر ذیشعوری در قوه حافظه آنها، که به کوچکی دانه خردل است، به دقت نوشته شود، و در سراسر مُلک و دوایر سلطنتاش، هر عمل و حادثهیی را با عکسهای متعدد ثبت و محافظت کرد، و بهشت و جهنم و صراط و میزان اکبر را برای تجلی و تحقق حکمت و رحمت و عدالتاش، که یکی از مهمترین پایههای ربوبیتاش است، آفرید، اعمال و افعال مرتبطِ انسان با کائنات را برای مجازات و پاداش ثبت نکند و بدیها و خوبیهایشان را در الواح قَدَر ننویسد؟ حاشا، به تعداد حروف نگاشته شده در لوح محفوظ قَدَر حاشا پس حقیقت ایمان به الله با حجتهایش، حقیقتهای ایمان به ملائکه و ایمان به تقدیر را به صورت قطعی اثبات میکند؛ و همانطور که خورشید روز را مینمایاند و روز خورشید را، ارکان ایمان یکدیگر را اثبات میکنند. نقطه دوم ادعای همه صُحُف و کتابهای آسمانی و در رأسشان قرآن، و همه پیامبران (ع) و در رأسشان محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، بر پنج شش محور استوار است که همواره برای درس دادن آنها و اثباتشان میکوشند. تمام حجتها و دلایلی که بر نبوت و صدق مدعای آنها گواهی میدهند ناظر بر همین محورها هستند و بر حقانیتشان میافزایند. محورهای مذکور عبارتند از ایمان به الله و ایمان به آخرت و ایمان به سایر ارکان. تفکیک ارکان ششگانه ایمان از یکدیگر ممکن نیست؛ هر یک از آنها اثبات کننده ارکان دیگر است، و ارکان دیگر را اقتضا دارد. شش رکن مذکور چنان کل و کلییی هستند که تجزیه نمیپذیرند و انقسامشان غیرممکن است؛ همچون درخت طوبی که ریشهاش در آسمانهاست و هر شاخه و میوه و برگ این درخت بزرگ متکی به حیات کلی و لایتناهی آن میباشد؛ کسی که نتواند چنین حیاتی را که چون خورشید ظاهر و پر قدرت است، انکار کند قطعاً حیات یک برگ متصل به آن را نیز نمیتواند انکار کند؛ در غیر این صورت آن درخت به تعداد شاخهها و برگها و میوههایش، آن فرد منکر را تکذیب و به سکوت وا خواهد داشت. ایمان نیز با ارکان ششگانهاش همین منوال را دارد. در ابتدای این مقام قصد داشتیم ارکان ششگانه ایمان را طی شش نقطه، و هر نقطه را با پنج نکته، که در مجموع سی و شش نکته میشد، بیان کنیم. مرادم این بود که به سؤال دهشتناکی که در ابتدا مطرح کردم پاسخ تفصیلی بدهم، اما اشکالاتی پیش آمد که اجازه این کار را به من نداد. گمان میکنم نقطه اول مقیاس بسندهییست، لذا نیازی به توضیح بیشتر برای دانایان نیست. دانسته شد که اگر مسلمانی یکی از حقایق ایمانیه را انکار کند، دچار کفر مطلق میشود، زیرا برخلاف اجمالی که در ادیان دیگر هست، در اسلام توضیح و تفصیل کامل داده شده و ارکان با یکدیگر پیوند محکمی دارند. مسلمانی که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را نمیشناسد و او را قبول ندارد، خداوند را با صفاتاش نمیشناسد و از آخرت ناآگاه است. ایمان فرد مسلمان متکی به چنان حجتهای محکم، استوار و بیشماریست که هیچ عذری برای انکار باقی نمیماند، بهطوری که گویی عقل گزیری از پذیرش مطلب ندارد. نقطه سوم زمانی «الحمدلله» بر زبان راندم و درصدد نعمتی بر آمدم که معادل معنای گسترده و بیحد و حصرش باشد، در یک لحظه جمله زیر به خاطرم آمد: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلَى اْلاِيمَانِ بِاللّهِ وَعَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَعَلَى صِفَاتِهِ وَاَسْمَائِهِ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ مِنَ اْلاَزَلِ اِلَى اْلاَبَدِ» دیدم کاملاً معادل آن است؛ به این ترتیب که : . . . . .
گُل امیرداغ پاسخیست محکم به اعتراضات مربوط به تکرارهای موجود در قرآن برادران صدیق و عزیزم! گرچه این مسأله به دلیل اوضاع پریشانم در هم ریخته و بینظم شد، اما زیر آن عبارات مشوش، نوعی اعجاز قطعی ارزشمندی یافتم، متأسفانه موفق به بیان آن نشدم و به رغم نارسایی عبارات، از آن لحاظ که موضوع مربوط به قرآن است، به سان صدفیست که گوهری درخشان، متعالی و قدسی را در برگرفته و عبادتی متفکرانه به شمار میرود. پس نه به جامه ژندهاش، که به الماسی که در اختیار دارد بنگرید. درصورتی که مناسب باشد آن را «مسأله دهم» بنامید، وگرنه آن را نامهیی در پاسخ به نامههای تبریکتان بدانید. در ضمن، متن حاضر را در یکی دو روز از ایام ماه رمضان در حالی که بسیار بیمار بودم و قادر به غذا خوردن هم نبودم و وضعیتام آشفته بود، در حالت اجبار و کاملاً مجمل و کوتاه نوشتم، طوری که حجتهای متعدد و حقایق فراوانی را در هر کدام از جملهها درج نمودهام. با این حال معذورم بدارید. برادران صدیق و عزیزم! در رمضان شریف، حین تلاوت قرآن معجز البیان، هنگام برخورد با هر یک از سی و سه آیهیی که در شعاع اول آوردهام، که اشاره است به رساله نور، دیدم صفحه و برگ و قصه هر کدام از آن آیات از این نظر که برای رساله نور و شاگردانش حصهیی از قصه است، درجهیی متوجه ماست. به ویژه همانگونه که آیه نور در سوره نور با ده انگشت به رساله نور اشاره دارد، آیه ظلمت نیز در پشت همان صفحه، کاملاً ناظر بر معارضان رساله نور است. بنابراین احساس کردم مقام مذکور گویی از جزئی بودن خارج شده و کلیت کسب نموده است و در این عصر، رساله نور و شاگردانش فردی از افراد آن کلی هستند. آری، خطاب قرآن از مقام فراگیر ربوبیت عامهی متکلم ازلی، و نیز از مقام گسترده ذاتی که به نام نوع بشر و حتی سراسر کائنات مورد خطاب قرار گرفته، و از مقام بسیار وسیع ارشاد بنی آدم و نوع بشر در همه اعصار، و از مقام والا و محیطِ قوانین دایر بر تدبیر تمامی مخلوقات و ربوبیت خالق کائنات، و از مقام (قوانین دایر بر) دنیا و آخرت و زمین و آسمانها و ازل و ابد، وسعت و علویت و احاطه کسب میکند؛ که به سبب این علویت و وسعت و احاطه، چنان اعجاز و شمول از خود نشان میدهد که مرتبه ساده و ظاهری آن، ادراک بسیط طبقه عوام را به عنوان وسیعترین قشر مورد خطابِ دروس قرآنی، نوازش میدهد و در عین حال طبقات برتر را نیز بهرهمند میسازد. گویی اینطور نیست که سهم اندکی از کل ماجرا یا درس عبرتی از حکایتی تاریخی مطرح باشد، بلکه فرمانی کلیست که برای خطاب به همه اعصار و همه طبقات، نو به نو نازل میشود؛ مخصوصاً با تکرار فراوان «اَلظَّالِمٖينَ، اَلظَّالِمٖينَ»، و بیان شدید مصایب زمینی و آسمانی، که جزای تهدیدها و ستمگریهایشان است، ما را متوجه ظلمهای عجیب این عصر و عذابهایی که بر سر فرعون و قوم عاد و ثمود آمد، میکند، و با یادآوری نجات انبیایی چون ابراهیم و موسی (ع)، به مظلومان اهل ایمان تسلی میدهد. قرآن معجز البیان، زمانها و قرنها و اعصار گذشته، که در نظر غافلان و گمراهان، عدمستانی وحشتناک و دهشتانگیز و گورستانی نابود شده و دردناک میباشد، را به صورت صفحههای عبرتانگیز و عوالمی عجیب، زنده، موجود و دارای روح، و در ارتباط با ما چون مملکتی ربّانی، همانند آنچه در پرده سینما دیده میشود، نشان داده و گاه ما را به گذشته میبرد و گاه گذشته را نزد ما میآورد؛ و با نشان دادنش به هر عصر و طبقهیی، با اعجازی متعالی تعلیم میدهد. قرآن عظیم الشأن با همان اعجاز، کائنات را که در نظر گمراهان، جامد و پریشان و بیروح، و وحشتکدهیی بزرگ و در حال غلتیدن میان فراق و زوال است به صورت کتابی صمدانی، شهری رحمانی، و نمایشگاه صنع ربّانی، نشان میدهد و با زنده کردن همان چیزهای جامد و موظف کردنشان، آنها را به سخن گفتن با یکدیگر و یاوری هم وا میدارد و به این ترتیب، به نوع بشر و جن و مَلک، درس حقیقی و نورانی حکمت میدهد. قرآن امتیازات قدسی بسیاری مانند موارد زیر دارد: در هر حرف قرآن ده، صد و گاه هزار و هزاران ثواب وجود دارد. اگر تمام جن و انس جمع آیند، نخواهند توانست مانند قرآن را بیاورند. قرآن با تمام فرزندان آدم (ع) و تمام کائنات، دقیقاً در مقام خودشان سخن میگوید. همواره در قلب میلیونها حافظ با ذوق، نقش میبندد. به رغم تکرارهای فراوانش، خسته کننده نیست. با داشتن جملات پیچیده، در ذهن لطیف و بسیط کودکان نیز به صورت کامل جای میگیرد. نزد بیماران و کسانی که با شنیدن کمترین سخنی متأثر میشوند و کسانی که در سکرات مرگ به سر میبرند، چون آب زمزم، گوارا به نظر میرسد. قرآن سعادت هر دو جهان را نصیب شاگردان خود میکند و به موجب رعایت دقیق مرتبه اُمیّت ترجمان ، بی آنکه به تکلف و تصنع و تظاهر میدان دهد، سلاست فطری و نزول مستقیماش از آسمان را درس میدهد، و با حکمت نوازش ادراک بسیطِ طبقه عوام که اکثر مردم را تشکیل میدهند با تنزّلات کلامی، بیشتر از هر چیزی ظاهرترین و بدیهیترین صفحات چون ارض و سما را میگشاید، و در زیر آن پردههای امور عادی، معجزات خارقالعاده قدرت و سُطور حکمت معنادارش را تعلیم میدهد، و بدین طریق در لطف و ارشاد، اعجازی نیکو به نمایش میگذارد. قرآن خود را کتاب دعا، دعوت، ذکر و توحید نیز معرفی میکند که اقتضای تکرار دارند و به موجب این راز، با تکرارهای زیبا و دلنشیناش در جملهیی یا قصهیی، معانی متعدد و فراوانی را به مخاطبان از طبقات گوناگون، تفهیم میکند. در حادثهیی جزئی و عادی، به بیاهمیتترین و جزئیترین چیزها نیز با نظر مرحمت مینگرد و اعلام میکند که همین مطالب در دایره تدبیر و اراده حق قرار دارند، و با بیان این راز، کوچکترین حوادث مربوط به صحابه در زمان تأسیس اسلام و شکلگیری شریعت را مورد توجه قرار میدهد و در عین حال دارای قوانین کلی نیز هست. همچنین حوادث جزئی زمان تأسیس اسلام و شریعت که عمومی هستند را از آن نظر که دانههایی هستند و میوههای مهمی از آنها حاصل میشود، بیان میدارد. و بدین ترتیب توسط موارد بالا به نوعی اعجازش را نشان میدهد. آری، قرآن با توجه به لزوم تکرار و تکرّر احتیاج، در مدّت بیست سال، بهعنوان جواب برای سؤالهای مکرر، به بسیاری از طبقات مختلف و جدا از هم درس داده، و اثبات میکند که تمام جزئیات و کلّیّات، از ذرّات گرفته تا ستارگان، در تصرف یک ذات قرار دارد، و اوست که کائنات با عظمت را تکهتکه کرده و در قیامت شکل آن را عوض میکند، و دنیا را از میان برداشته و آخرت عظیم را بهجای آن قرار میدهد؛ همچنین در زمان تأسیس انقلابی دهشتناک و گسترده و فوقالعاده که نشان دهندهی غضب الهی و حدّت ربانی به حساب نتیجهی خلقت کائنات در مقابل ظلم نوع بشر که عناصر و زمین و آسمانها و کائنات را به خشم میآورد میباشد، با تکرار بعضی جملات که به اندازهی هزاران نتیجه قوت دارند، و تکرار بعضی آیات که نتایج دلایل بیشماری میباشند، نه تنها قصوری مرتکب نمیشود بلکه خبر از اعجازی قوی و بلاغتی عالی، و فصاحت و سلاستی کاملاً مطابق مقتضای حال دارد. مثلاً عبارت بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ که یک آیه است، 114 مرتبه در قرآن تکرار میشود؛ آیهی مذکور چنان که در لمعه چهاردهم رساله نور بیان شده، حقیقتیست که فرش را به عرش پیوند میدهد، کائنات را روشنایی میبخشد و هر کسی در هر لحظه بدان محتاج است. این عبارت اگر میلیونها بار هم تکرار گردد، باز هم نیازمند آنیم؛ نه اینکه مانند نان هر روز به آن نیازمند باشیم، بلکه همچون هوا و نور هر لحظه محتاج و مشتاق آن هستیم. مثال دیگر، آیهی اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ است، که در سوره «شعرا» هشت بار تکرار میشود. [در سوره مذکور] با ذکر نجات پیامبران و عذاب قومشان، آیهیی که قوّت هزاران حقیقت را دارد، به حساب نتیجه کائنات و ربوبیت عامه، تکرار میگردد. عزت ربّانی، عذاب قوم ظالم و رحیمیت الهی، نجات انبیا را اقتضا دارد؛ حال اگر آیه فوق با هدف تعلیم، هزاران بار هم تکرار شود، چون بلاغتی عالی و موجز و معجزهوار است، باز هم احتیاج و اشتیاق به آن وجود دارد. همچنین به عنوان مثالی دیگر، آیهی فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ در سورهی «الرحمن» و آیهی وَي۟لٌ يَو۟مَئِذٍ لِل۟مُكَذِّبٖينَ در سورهی «المرسلات» که تکرار میشوند، کفر و ظلم جن و نوع بشر را یادآوری میکنند که کائنات را به غلیان آورده و موجب حدّت زمین و آسمانها میگردند و نتایج خلقت جهان را تخریب ساخته و با انکار و تحقیر، به مقابله با حشمت سلطنت الهی میپردازند. آری، اینکه دو آیهی مذکور کفر و کفران و تجاوز آنها به حقوق تمام مخلوقات را به همه اعصار و زمین و آسمانها هشدار داده، فریاد میزنند، با هزاران حقیقت مشابه مرتبط است و درسی عمومیست، همچنین از قوت هزاران مسأله برخوردار میباشد و اگر هزاران بار هم تکرار شود چون بلاغتیست دارای اعجازی شکوهمند و ایجازی زیبا، باز هم بدان نیاز است. نمونه دیگر، مناجات نبوی «جوشن کبیر» است که نوعی مناجات حقیقیهی قرآنی و بر آمده از قرآن، و در واقع به نوعی خلاصه آن است؛ و عبارت « سُبْحَانَكَ يَا لاَ اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ اْلاَمَانُ اْلاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ» صد بار در آن تکرار میشود. در این تکرار از آن نظر که از سه وظیفهی بزرگی چون «توحید» به عنوان بزرگترین حقیقت کائنات، و «تقدیس و تسبیح» به عنوان مهمترین وظایف مخلوقات در برابر ربوبیت، و «رهایی از شقاوت ابدی» که از دهشتناکترین مسائل نوع انسان و لازمترین نتیجه عجز و عبودیت انسان میباشد یاد میشود، اگر هزاران بار هم تکرار شود، باز ناچیز است. تکرارهای قرآنی ناظر بر چنین مبانی متینیست. حتی گاه در صفحهیی، به اقتضای مقام و نیازِ تفهیم و بلاغت بیان، حقیقت توحید را تا بیست مرتبه صریحاً یا ضمناً تکرار کرده، بیان میدارد و نه تنها موجب ملال نمیشود، بلکه شوق و حلاوت و قوّت را زیاد میکند. در رساله نور با دلایل کافی بیان شده است که تکرارهای قرآنی تا چه حد بهجا و مناسب و مطابق بلاغت است. سورههای مکی و مدنی قرآن معجز البیان، از نقطه نظر بلاغت و از لحاظ اعجاز و تفصیل و اجمال با هم متفاوتاند؛ سرّ حکمت آن این است که مخاطبان و معارضان صف اول قرآن در مکه، اُمّیّون و مشرکان قریش بودهاند، لذا به لحاظ بلاغت، نیاز به اسلوبی عالی و محکم، و اجمالی مقنع و اطمینان بخش و موجز بوده، و برای تثبیت حقایق نیز، نیاز به تکرار بوده است. به همین دلیل سورههای مکی، اغلب ارکان ایمان و مراتب توحید را با ایجازی اعجازآمیز و قوی و عالی بیان و تکرار نموده، مبدأ و معاد و خدا و آخرت را نه در یک صفحه و یک آیه و یک جمله و یک کلمه، بلکه گاه در یک حرف با هیأتهایی چون تقدیم و تأخیر یا تعریف و تنکیر یا حذف و ذکر، آنچنان با قوت اثبات میکند که بزرگان نابغه علم بلاغت نیز حیرت میکنند. رساله نور و مخصوصاً «گفتار بیست و پنجم» - که چهل نوع اعجاز قرآن را اجمالاً اثبات میکند به همراه آنچه در ذیل آن بیان گردیده، و نیز رساله نور عربی به نام تفسیر «اشارات الاعجاز» که وجه اعجازی موجود در نظم (قرآن) را به طرز خارق العادهیی بیان و اثبات میکند (همگی) نشان میدهند که سورهها و آیات مکی در بلاغت، دارای عالیترین اسلوب و در ایجاز، دارای عالیترین اعجاز میباشند. اما مخاطبان و معارضان صف اول سورهها و آیات مدنی، اهل کتابی چون یهود و نصاری بودند که خدا را قبول داشتند، لذا ضرورتی در بیان ارکان ایمان و اصول متعالی دین در برابر اهل کتاب، به نحوی که تناسب با بلاغت و ارشاد، و تطابق با مقام و حال داشته و ساده و واضح و تفصیلی باشد، وجود نداشت؛ به همین دلیل طرح جزئیات احکام شرعی و اسباب و ریشههای قوانین کلی که مدار اختلاف بود، لازم مینمود. پس سورهها و آیات مدنی غالباً با اسلوبی ساده اما تفصیلی، و همراه با توضیح با شیوه بینظیری که خاص قرآن است، در چارچوب حوادثی که پدید میآمد بیان میگردید، و مشتمل بود بر خلاصهیی محکم، خاتمه، دلیل و عبارتی توحیدی و اسمائی و اخروی که موجب کلی شدن حادثه جزئیِ شرعی و انتسابش به ایمان به الله میگردید. لذا مقام مذکور را نورانی کرده، تعالی میبخشد و صورت کلی به آن میدهد. در نور دوم از شعله دوم گفتار بیست و پنجمِ رساله نور درباره عبارات خلاصه یا خاتمههایی چون: اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (بقره: 20)، اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ (عنکبوت: 62)، وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ (روم: 27). وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (روم: 5). که در پایان اکثر آیات افاده توحید و آخرت را دارند، درباره بلاغت و ویژگی و سلاست و نکات آنها توضیحاتی داده شده و ده نکته و مزیت از مزایای فراوانشان بیان گردیده، و برای معاندان نیز اثبات شده است که همین عبارات کوتاه معجزات بزرگی هستند. آری، قرآن در بیان جزئیات شرعی و قوانین اجتماعی، نظر مخاطب را در یک آن، به نقاط کلی متعالی جلب میکند، اسلوب سادهاش را به شیوهیی عالی مبدل میسازد، و مخاطب را از درس شریعت به درس توحید رهنمون میگرداند، و به این ترتیب نشان میدهد که قرآن، کتاب شریعت و احکام و حکمت است و در عین حال، کتاب عقیده و ایمان و ذکر و فکر و دعا و دعوت نیز هست؛ و در هر مقام، مقاصد ارشادی و قرآنی فراوانی را تعلیم میدهد، و جدا از طرز بلاغتی که در آیات مکی هست جزالتی نورانی و اعجاز آمیز را ظاهر میسازد. گاه در دو کلمه مثلاً «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» و «رَبُّكَ»؛ کلمهی «رَبُّكَ« درس احدیت و کلمهی «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» درس واحدیت میدهد و در متن احدیت، افاده واحدیت میکند. حتی در یک جمله، همانطور که ذرهیی را در مردمک چشم دیده و گنجانده است، خورشید را با همان آیه و همان ابزار، در مردمک دیده آسمان قرار میدهد و در آسمان چشمی مینهد. مثلاً بعد از آیهی: خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضَ (حدید: 4) و در انتهای عبارت يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ (حدید: 6) میفرماید: وَ هُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (حدید: 6)؛ یعنی در آفرینش شگفت انگیز زمین و آسمانها، خطورات قلب را نیز میداند و آن را تدبیر میکند. لذا با این طرز بیانی که ساده و در مرتبه امّیّت بود و محاورهیی که بسیط و جزئی بود و میزان فهم عوام را در نظر داشت، تبدیل به گفتگویی متعالی، جذّاب، عمومی و ارشاد کننده میشود. یک سؤال مهم: گاهی حقیقتی مهم به این دلیل که توسط نظرهای سطحی تشخیص داده نمیشود، و در بعضی مقامها (به این دلیل که) از حادثهیی عادی و جزئی، خلاصهیی توحیدی و عالی یا دستوری کلی بیان میگردد، مناسبت دیده نمیشود، (و آن را) متوهمانه نقصان مینامند؛ مثلاً ذکر قاعدهی به غایت متعالیِ وَفَو۟قَ كُلِّ ذٖى عِل۟مٍ عَلٖيمٌ (یوسف: 76) در داستان حضرت یوسف(ع) که میخواست برادرش را با حیله نزد خود نگه دارد، ظاهراً با بلاغت مناسبتی ندارد، سرّ و حکمت این چیست؟ پاسخ: در هر یک از سورههای طولانی یا متوسط که خود به منزله قرآنی کوچک هستند و در بسیاری از صفحات و مقامهای قرآن فقط یکی دو مقصد دنبال نمیگردد؛ و چون ماهیت قرآن کتاب ذکر و ایمان و فکر بوده، و در عین حال کتابهای متعددی در شریعت و حکمت و ارشاد را در بر میگیرد و دارای دروس فراوان و جداگانهیی میباشد، و از آنجا که به نوعی قرائت کتاب کبیر کائنات هست، در بیان احاطه ربوبیت الهی بر همه چیز و تجلیات باشکوهش، البته در هر موقعیت حتی گاه در یک صفحه مقاصد متعددی را تعقیب کرده و در خصوص معرفت الله و مراتب توحید و حقایق ایمان، به ما درسها میدهد، و در موقعیتی دیگر مثلاً به مناسبتی در ظاهر ضعیف، درس دیگری میگشاید و مناسبات محکمی را به مناسبت ضعیف پیشین الحاق میکند؛ به این ترتیب، مناسبت مورد بحث کاملاً مطابق آن مطلب بوده و مرتبه بلاغتاش ارتقا مییابد. سؤال دوم: اینکه قرآن در هر سوره، صفحه و هر موقعیتی به صراحت یا ضمنی یا به اشاره، آخرت و توحید و مکافات و مجازات بشر را هزاران بار اثبات کرده و گوشزد میکند، چه حکمتی دارد؟ پاسخ: در دایرهی امکان و در درون انقلابهایی که مربوط به سرگذشت کائنات میباشد، برای تعلیم عظیمترین مسأله از مهمترین و بزرگترین و شگفت انگیزترین مسائل مربوط به وظایف انسان، که مدار سعادت و شقاوت ابدیاش میباشد، انسانی که امانت کبری و مسئولیت خلافت زمین را بر دوش میکشد، و به منظور برطرف نمودن شبهات بیشمار و انکارهای شدید و از میان برداشتن عنادها و قبولاندن انقلابات دهشتناک مذکور و مسائل ضروری و لازم بشر که به بزرگی همان انقلابهاست، اگر قرآن مسائل مذکور را نه فقط هزاران بار بلکه میلیونها مرتبه یادآوری کند، باز هم زیادهروی نخواهد بود؛ مباحث مزبور با میلیونها بار تکرار در قرآن خوانده میشود و به هیچ وجه ملال آور نیست و انسان همواره بدانها نیازمند است. مثلاً حقیقت بشارت سعادت ابدی که در آیهی اِنَّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم۟ جَنَّاتٌ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ … خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا بیان میگردد، انسان بیچاره و دنیا و نزدیکانش را از اعدام ابدیِ حقیقت موت که هر لحظه خود را به او مینمایاند رهانیده و سلطنت ابدی را نصیباش میکند؛ لذا حتی اگر یک میلیارد بار تکرار گردد و به اندازه کائنات به آن اهمیت داده شود، باز هم اسراف نخواهد بود و ارزشاش را از دست نخواهد داد. آری، قرآن معجزالبیانی که میکوشد چنین مسائلِ با ارزشی را تعلیم دهد و در حین تأسیس انقلابهای دهشتناک، که کائنات را مانند یک خانه دچار تغییر و تحوّل کرده و صورت آن را تخریب میکند، سعی در اقناع و باوراندن و اثبات مسائل مذکور دارد، شکی نیست که به صورت صریح یا ضمنی یا به اشاره، نظرها را هزاران بار به مسائل مذکور جلب میکند و این امر نه تنها اسراف و زیادهروی نیست، بلکه در حکم حاجاتی ضروری چون نان و دارو و هوا و نور است و موجب تازگی احسان او میگردد. یا مثلاً حکمت اینکه قرآن آیات تهدید آمیزی چون اِنَّ ال۟كَافِرٖينَ فٖى نَارِ جَهَنَّمَ، اَلظَّالِمٖينَ لَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ را با شدت و حدّت تمام و مکرر ذکر میکند، چنانکه در رساله نور به صورت قطعی اثبات شده است، این است که کفر بشر، چنان تجاوزی به حقوق کائنات و بیشتر آفریدگان است که آسمانها و زمین را خشمگین کرده و عناصر را به حدّت وا میدارد تا به وسیله طوفانها بر آن ظالمان سیلی بزنند. براساس صراحت آیهی: اِذَٓا اُل۟قُوا فٖيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهٖيقًا وَهِىَ تَفُورُ * تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (مُلک: 8-7) جهنم به ظالمان اهل انکار چنان خشم میگیرد که نزدیک است بر اثر این خشم بشکافد. حکمت سلطان کائنات اقتضا میکند که در برابر چنین جنایت عام و تجاوز بزرگی، بدون لحاظ کوچکی و بیاهمیتی بشر، در مقابله با بزرگی جنایتی ظالمانه و وحشتِ تجاوزی کافرانه، اهمیت حقوق رعایای خویش و پستی بینهایت ظلم و کفر منکران را نشان دهد. پس اگر در فرمان خود، جنایت مذکور و سزایش را با حدّت و شدت فراوان، نه هزار بار بلکه میلیونها و میلیاردها بار، تکرار کند، این نه اسراف است و نه قصور. بیش از هزار سال است که صدها میلیون انسان هر روز چنین آیاتی را با کمال اشتیاق و بدون آنکه موجب ملالشان شود و از سر نیاز، تلاوت میکنند. آری، هر روز و همواره عالَمی برای هر کس میگذرد و درهای عالم جدیدی بر او گشوده میشود. او برای روشنایی هر یک از عوالم گذرا، با تکرار هزاران بارهی «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» از سر نیاز و با شور و اشتیاق، بر هر یک از آن پردهها و عالمهای متغیّر، چراغ «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» میآویزد. به همین ترتیب، برای اینکه پردههای گذرا و کثیر و عوالم سیّاری را که مدام در حال نو شدن هستند، تاریک و ظلمانی نکند و صورتهایی را که در آیینه حیاتاش بازتاب مییابند، زشت نسازد و وضعیتهای مسافرگونهیی را که میتواند شاهدی به نفع باشد، علیه خود در نیاورد و برای اینکه مجازات آن جنایات، و تهدیدهای شدید پادشاه ازلی که عناد معاندان را در هم میشکند، در یاد داشته باشد، قرآن میخواند تا از طغیان نفساش رهایی یابد. قرآن این موضوع را به طرز اعجازآمیزی بارها تکرار میکند، حتی شیطان هم از باطل توهم کردن تهدیدات شدید و قوی و تکراری قرآنی، ابا دارد، لذا عذاب جهنم برای منکرانی که گوششان به این مطالب بدهکار نیست، عین عدالت است. مثالِ دیگر داستان موسی (ع) و سایر انبیاست که مثل عصای موسی حکمتها و فواید فراوان دارد و در قرآن بارها تکرار میشود. داستان مذکور نبوت همه پیامبران را حجتی بر حقانیت رسالت احمدیه، نشان داده و میگوید کسی که قادر به انکار همه آنها نباشد، از نقطه نظر حقیقت، رسالت آن حضرت را نیز نمیتواند انکار کند. بر اساس این حکمت و اینکه هر کسی قادر به تلاوت همه قرآن در هر زمانی نیست و اصولاً موفق به این امر نمیشود، لذا برای اینکه هر سوره طولانی یا متوسط در حکم قرآنی کوچک قرار گیرد، داستانهای ذکر شده را چون ارکان مهم ایمان تکرار مینماید، و این نه تنها اسراف و زیادهروی نیست بلکه بلاغتی اعجاز آمیز است؛ به این ترتیب قرآن تعلیم میدهد که پدیده محمدیه، بزرگترین حادثه تاریخ بنی آدم و عظیمترین مسأله کائنات است. آری، در قرآن عالیترین مقام به ذات احمدیه اختصاص یافته و رکن « لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» با در بر گرفتن چهار رکن ایمانی، معادل رکن« مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ» قرار گرفته است، که معلوم میشود رسالت محمدیه بزرگترین حقیقت کائنات، و ذات احمدیه اشرف همه مخلوقات است، و مقام قدسی و شخصیت معنویِ کلی پیامبر، که از آن به حقیقت محمدیه تعبیر میشود، درخشانترین خورشید دو جهان است. نشانهها و حجتهای فراوانی بر شایستگی او برای این مقام به یقین در رساله نور بیان و اثبات شده است، که یک نمونه از هزاران نمونه آن چنین است: براساس قاعدهی «اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ»، نمونهیی از کارهای نیکویی که امت در همه زمانها انجام میدهد در دفتر حسنات پیامبر ثبت میگردد. او با نوری که آورد، به تمام حقایق کائنات روشنایی بخشید و به این ترتیب نه تنها بر جن و انس و مَلَک و ذیحیاتان، که بر کائنات و سماوات و ارض منت نهاد. ما در مقابل چشمان خود میبینیم که دعای نباتات براساس زبان استعدادشان و دعای حیوانات براساس زبان احتیاجات فطری آنها، پذیرفته میشود. به گواهی همین امر، صالحان امتاش با میلیونها و بلکه میلیاردها دعای فطری و پذیرفته شده، روزانه دعاهای رحمت، تحت عنوان صلوات و سلام، نثار آن ذات میکنند. آنها بهرههای معنوی خویش را پیش از همه، نثار روح ایشان میکنند. نیز در هر حرف قرآنی، که در مجموع سیصد هزار حرف دارد، و توسط آحاد امت قرائت میشود، از ده تا صد تا هزار حسنه و ثمره وجود دارد، لذا فقط به سبب قرائت قرآن، انوار بیمنتهایی در دفتر اعمال پیامبر ثبت میگردد. علام الغیوب دانسته و مشاهده کرده است که حقیقت محمدیه، که شخصیت معنوی ذات احمدیست، در آینده حکم شجره طوبای جنت را خواهد داشت، لذا چنین اهمیت عظیمی را در قرآن به او نسبت داده، و در فرمان خویش اعلام کرده که مظهر شفاعت او شدن بهوسیلهی تبعیت از او و پیروی از سنتاش، مسأله بسیار مهم انسانیست؛ و اما از شخصیت بشری او و وضعیت انسانی او در بدایت، که هسته شجره باشکوه طوبیست، گهگاهی یاد میکند. از آنجا که حقایق تکرار شده در قرآن دارای چنین ارزشهایی هستند، فطرت پاک و سالم گواهی میدهد که تکرارات فوق از معجزاتی معنوی، محکم و گسترده برخوردارند. خلاف این مطلب زمانیست که فرد بر اثر طاعون مادیت، دچار بیماری قلب و وجدان شده باشد... که در آن صورت شامل قاعدهی زیر میگردد: «قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ * وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ »
حاشیه اول: دوازده سال پیش از تألیف این رساله، شنیدم که بدترین و معاندترین زندیق، سوء قصدش را نسبت به قرآن در قالب ترجمه آن آغاز کرده و گفته است: «بگذار ترجمه شود تا همه بدانند چه در چنته دارد»، یعنی طرح مغرضانهیی در پیش گرفته بود و مثلاً خواسته بود دیگران به جای قرآن، ترجمهاش را بخوانند و تکرارهای غیر ضروری قرآن را ببینند. اما حجتهای خدشهناپذیر رساله نور، با یقین اثبات کرده است که ترجمه حقیقی قرآن غیرممکن است و هیچ زبان دیگری قادر به حفظ مزایا و نکات قرآن، که به زبان عربی یعنی لسان نحویست، نمیباشد. با ترجمههای عادی و جزئیِ بشر نمیتوان تعابیر و کلمات جامع و اعجازآمیز قرآنی را که هر حرفاش از ده تا هزار ثواب دارد منتقل کرده و ترجمه مذکور را به جای قرآن در مساجد قرائت کرد. لذا رساله نور با انتشار خویش در همه جا، طرح وحشتناک مورد اشاره را عقیم گذاشت، اما منافقانی که از آن زندیق درس میگرفتند، باز به نام شیطان، خواستند همچون کودکان نادان با تلاشهای احمقانه و دیوانهوار، خورشید قرآن را با فوت کردن خاموش کنند. گمان میکنم بر اساس این حکمت بود که در حالت روحی سخت و آزار دهنده و حساسی، «مسأله دهم» بر من القا شد تا آن را بنگارم. چون با دیگران دیداری نداشتم قادر به درک حقیقت حال نیستم. حاشیه دوم: پس از آزادی از زندان دنیزلی، در طبقه بالای هتل مشهور شهر نشسته بودم. درختان انبوه سپیدار در باغهای زیبای مقابل به چشم میخورد که شاخ و برگهایشان به نحوی که گویی در حلقه ذکرند، به شکل بسیار لطیف، با نوازش باد و با حرکاتی جذاب و گیرا در رقص بودند. این منظره بر قلبام، که بر اثر تنهایی و مفارقت دوستان، محزون و غمگین بود، تأثیر گذاشت. به یکباره پاییز و زمستان به ذهنام خطور کرد و غفلتی بر من مستولی شد. دلم برای سپیدارهای نازنین و موجودات دیگری که با کمال ذوق و شوق جلوه نمایی میکردند چنان به رحم آمد، که چشمانام پر از اشک شد. فراقها و عدمهایی را که زیر پرده تزیین شده کائنات بود، احساس کردم و با یک دنیا حزن و اندوهِ حاصل از فراقها و زوالها، مواجه شدم. در یک لحظه نوری که حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام آورده بود به دادم رسید و غم و اندوه فراوان را به شادی و نشاط تبدیل کرد. آن نور مانند هر کس و هر اهل ایمان دیگری، میلیونها فیض نصیبام کرده بود اما من به دلیل یاری و تسلیای که در آن لحظه و در آن وضعیت نصیبام گردید، تا ابد مدیون ذات محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شدم. مطلب از این قرار بود: غفلتی که در ابتدا بر من چیره شد، موجودات نازنین را در نظرم بیمسئولیت و بینتیجه جلوه داد، طوری که احساس کردم در فصلی ظاهر میشوند و حرکاتشان نه بر اثر ذوق و شوق، که از وحشت فراق و عدم است؛ احساس کردم به وادی عدم سقوط میکنند. این حس مانند هر کس دیگری احساسات مرا نیز، که عشق بقا و حب محاسن و محبت وجود و شفقت جنسیه و علاقه به زندگی را میفهمیدم، چنان جریحهدار کرد که به نظرم آمد دنیا چون جهنمیست و عقل ابزاری برای عذاب؛ در اینجا نوری که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برای بشر به ارمغان آورده بود، حجاب را کنار زد و من دیدم هر یک از آن درختان سپیدار به جای نیستی و عدم و پوچی و بیمسئولیتی و بیهودگی و فراق و فنا، به تعداد برگهایشان دارای حکمت و معنا هستند، و همانطور که در رساله نور اثبات کردهایم، از سه قسم نتیجه و وظیفه برخوردارند: قسم اول مربوط به اسمای صانع ذوالجلال است؛ مثلاً فرض کنید استادی ماشین فوقالعادهیی بسازد، در این صورت هر که به ارزش آن پی ببرد ما شاء الله و بارک الله خواهد گفت. ماشین مذکور نیز با به نمایش گذاشتن مقاصد و نتایج ساخته شدنش، در حقیقت با زبان حال به سازنده خود تبریک میگوید و او را تمجید میکند. همه ذیحیاتان و اشیا نیز مانند همان ماشین هستند و با تبریک گفتنهایشان، سازنده خود را تمجید میکنند. اما قسم دومِ حکمتهای مورد بحث، متوجه نظر ذیحیاتان و ذیشعوران است؛ هر یک، موردی برای مطالعه و همچون کتاب معرفت میشوند، معانی خود را در اذهان ذیشعوران، و صورتهایشان را در قوه حافظه آنها و الواح مثالی و دفاتر عالم غیب در دایره وجود قرار داده، و عالم شهادت را ترک گفته و به عالم غیب منتقل میشوند؛ یعنی وجود صوری را رها کرده و وجودهای متعدد معنوی و غیبی و علمی را به دست میآورند. آری، مادام که خدا هست و علماش همه چیز را در احاطه خود دارد، مواردی چون عدم، نیستی، هیچی، نابود شدن و فنا، حقیقتاً در دنیای فردی که اهل ایمان است، جایی ندارد، اما دنیای کافران پر است از عدم و فراق و هیچی و از بین رفتن. ضرب المثل زیر که زبانزد عام است حقیقت مذکور را تعلیم میدهد: «هر کس که خدا را دارد همه چیز دارد و هر کس که خدا را ندارد هیچ چیز ندارد و خود هیچ است». نتیجه: ایمان، چنانکه در زمان مرگ، انسان را از اعدام ابدی میرهاند، به همان ترتیب دنیای خصوصی هر کس را نیز از اعدام و ظلمات فنا نجات میدهد. کفر نیز به ویژه اگر کفر مطلق باشد، همان انسان و دنیای خصوصیاش را به واسطه مرگ نابود میکند و موجب سقوط او به ظلمات جهنم میشود و لذتهای زندگیاش را به زهر تلخ تبدیل میکند. آنان که حیات دنیوی را بر آخرت ترجیح میدهند هوشیار باشند! بیایند برای این مسأله چارهیی پیدا کنند و یا وارد قلمرو ایمان گردند و از این خسارات وحشتناک رهایی یابند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ برادرتان که مشتاق شما و محتاج دعاهایتان است سعید نورسی نامهیی که خسرو به مناسبتِ مسأله دهم برای استادش نوشته است استاد و سرور بسیار محبوبام! حضرت حق را بینهایت سپاس که «گُل امیر داغ» که «مسأله دهم ثمره دنیزلی» نام گرفته است، به دستمان رسید؛ اضطراب دو ماههی دوری و بیخبری را کم نمود، زندگیِ دوبارهیی نصیب قلبمان کرد، و نسیمی خوش و تازه به ارواحمان ارزانی داشت. آن نوشته، محاسن تکرار در آیات باشکوه و با عزّت و پر از رحمت و شفقت قرآن را برشمرده، لزوم و اهمیت حکمتِ تکرارهای آن را شرح داده و دفاعیه جانانهیی از رساله نور است. با استشمام این گل، که الحق شایسته کمال تقدیر و تحسین است، اشتیاق روحمان تعالی یافت. همچنان که ثمره (دنیزلی) با نُه مسأله مندرج در آن، در عوض فشار نُه ماه حبس، وسیله بزرگی برای آزادی ما شد و زیباییاش را بدین صورت نشان داد، گُل آن نیز که دهمین مسألهاش است، مطالب فوقالعادهیی در اعجاز پر از ایجاز قرآن نشان داده و به همین نسبت زیباییاش را به نمایش میگذارد. آری، استاد محبوبام! همچنان که لطافت و جمال فوقالعادهی گل اجازه نظر به خارهای آن را نمیدهد، این گل نورانی نیز فشارهای نُه ماه زندان را از یاد ما بُرد، طوری که گویی چنین چیزی وجود نداشته است. این گل نورانی طوری نگاشته شده که کسی از مطالعهاش سیر نمیشود، عقول را شگفت زده میکند و به دلیل زیباییهایی که دارد، به ویژه در مقابله با اهانت به قرآن، اهانتی که با ترجمهی قرآن قصد عادی سازی قرآن را در نظر مردم داشت، با نشان دادن ارزش دقیق تکرارها، عُلویت قرآن را که به اندازه تمام دنیا ارزشمند است، در میان میگذارد. نو بودن قرآن معجز البیانی که سالکانش در همه اعصار با متانتی فوق العاده بدان دست مییازند و به امر و نهیهایش کاملاً گردن مینهند، به نحوی ثابت شده که گویی به تازگی نازل گردیده است. قرآن در همه زمانها ظالمان را مکرر و به طرز وحشتناک و شدیدی تهدید میکند و به همین ترتیب بارها نسبت به مظلومان اظهار لطف و رحمت و مهربانی دارد؛ مخصوصاً تهدیداتی که متوجه ظالمان عصر کنونی ماست و نمونهاش دیده نشده است؛ گویی از شش، هفت سال پیش با جهنّمی آسمانی، که تمثیلی از فَزَع اکبر میباشد، موجب فریاد و فغانشان شده است. و نیز وجود طلبههای رساله نور در رأس فرد کلی مظلومان این عصر، در حقیقت این طلاب را هم مانند نجاتی که به انبیای امتهای پیشین داده شده بود، مظهر نجاتهای فردی و عام بسیار بزرگ قرار داده، و نشان میدهد که بیدینانی که معارض آنانند، با عذابی جهنمی سیلی میخورند. گلی که با دو حاشیه لطیف و زیبا خاتمه مییابد طلبه فقیرتان، خسرو را با چنان سرور عظیمی به سوی شکر بیحد و حصر سوق داد که شادی و نشاط حاصل از مشاهده این گل زیبا را هیچ گاه در طول عمرم احساس نکرده بودم؛ این را چنان که به استاد محبوبام عرض کرده بودم، به برادرانام نیز به کّرات گفتهام. حضرت حق از شما استاد محبوب که بار سنگین و بزرگی بر دوش ضعیف و نحیفتان تحمیل شده، تا ابد راضی باشد و با تخفیف این سنگینی، تا ابد رخسارتان را بشاش فرماید؛ آمین! آری، استاد محبوبام! ما از خدا، از قرآن، از حبیب ذیشأن، از رساله نور و از شما که منادی قرآن هستید، برای همیشه راضی خواهیم بود و از انتسابمان به شما به هیچ وجه پشیمان نیستیم. در وجودمان قصد حتی ذرهیی انجام کار بد نیست؛ ما فقط خواستار خدا و رضای او هستیم و روز به روز در متن رضای او، اشتیاق وصلش را در قلبمان محکمتر میکنیم. ما بدون استثنا همه کسانی را که به ما بدی کرده و میکنند، به حضرت حق سپرده و میبخشیم؛ و در عوض به همه حتی به کسانی که به ما ظلم کردهاند نیز خوبی میکنیم، و این امر به عنوان یک شعار اسلام در قلب طلبههای نور جای گرفته است، و حضرت حق را بینهایت سپاس میگوییم که این خصلت را بدون خواست ما، بر همگان اعلام میدارد. شاگرد سرا پا تقصیرتان خسرو
(ابتدای مسأله یازدهم ثمره، شامل نتایجی چون بهشت، سعادت ابدی، و رؤیت الله میباشد که از میوههای بیشمار، کلی و جزئی شجره قدسی ایمان محسوب میشوند و صدها نمونه آن در رساله نور بیان گردیده و با دلایل متقن به اثبات رسیده است. توضیح مطلب را به «سراج النور» ارجاع میدهیم و بدون آنکه به ارکان کلی آن بپردازیم، فقط چند نمونه از ثمرات خصوصی، و جزئی از جزء و جزءهای موضوع بیان میگردد.) نخست: روزی در دعایی که معنایش چنین است گفتم: «پروردگارا مرا به حرمت و شفاعت جبرئیل، میکائیل، اسرافیل، و عزرائیل، از شر جن و انس محافظت فرما». وقتی نام عزرائیل را که موجب ترس و وحشت همه است، بر زبان آوردم احساس شیرین، دوست داشتنی و آرامش بخشی به من دست داد. گفتم «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ» و به جد شروع به دوست داشتن عزرائیل کردم. ایمان به ملائکه یکی از ارکان ایمانیست؛ ما نیز به ثمرهیی جزئی از ثمرات بسیارِ ایمان به عزرائیل، به عنوان یکی از ملائکه، اشارهی مختصری میکنیم: نمونهی دوم: با ارزشترین دارایی انسان که دست و پایش در ارتباط با آن به لرزه میافتد، روح اوست. برای جلوگیری از ضایع شدن و نابودی و بلاتکلیفی روح، سپردن آن به دستانی قدرتمند و امین، سروری عمیق نصیبام کرد. فرشتگانی را به یاد آوردم که اعمال انسان را ثبت میکنند؛ دیدم مانند همین میوه چه ثمرات دلپذیری دارند. نمونهی سوم: هر کس برای ماندگاری سخن یا فعل با ارزش خود، مشتاقانه از طریق کتابت، شعر و حتی فیلم و سینما نسبت به حفظ آن تلاش میکند؛ مخصوصاً اگر افعالی مطرح باشد که در بهشت، ثمراتی باقی به بار آورد که در این صورت فرد علاقهمندتر میشود. احساس «کراماً کاتبین» که بر دوش انسان قرار گرفتهاند و اعمال و افعال انسان را برای نشان دادن در مناظر ابدی و کسب مکافات دائمی، ثبت میکنند، در نظرم چنان شیرین و دلچسب آمد که قادر به بیانش نیستم. آنگاه که اهل دنیا موجب انزوایم از همه جوانب زندگی اجتماعی، کتابها، دوستان، خدمتکاران و همه کارهایی که باعث آرامشام میشد، گردیدند، و زمانی که تحت فشار وحشت غربت بودم و دنیای پوچ بر سرم آوار میشد، یکی از ثمرات بیشمار ایمان به ملائکه به دادم رسید؛ کائنات و دنیایم را شادمان و پر از فرشتگان و روحانیون کرد، و موجب شد دنیای من با شادی لبخند بزند. در همان موقع نشانم دادند که دنیای اهل ضلالت، مملو از وحشت و پوچی و گریستن است. قوه خیالام در همان حال که به سبب لذت حاصل از ثمره مزبور شاد و مسرور بود، میوه مشابهی از میوههای فراوان ایمان به همه پیامبران را مزه مزه کرد. در یک لحظه احساس کردم همراه همه انبیای گذشته زیستهام، ایمان و تصدیقام نسبت به آنها، زمانهای سابق را روشنایی بخشید و ایمانام را وسعت و کلیت داد. همچنین بر ادعاهای پیامبر آخر الزمانمان درباره ایمان، گواهی داد و شیاطین را مجبور به سکوت کرد. ناگهان سؤالی بر قلبام خطور کرد که پاسخ قطعی آن در «لمعهی حکمةُ الاستعاذه» آمده است. سؤال این بود: «در حالی که نتایج و منافع زیبای ثمرات و فواید و حسنات بسیار دلنشینی چون میوههای ذکر شده، و توفیقات و عنایات مهربانانه ارحم الراحمین، اهل هدایت را یاری کرده و قوت و نیرو میدهند، چرا اهل ضلالت در اغلب اوقات چیره میشوند و گاه بیست نفر از آنها موجبات پریشانی صد نفر از اهل هدایت را فراهم میکنند؟»؛ آری، سؤالی بدین معنا از من پرسیده شد. در چنین اندیشهیی بودم که به یاد تأکیدهای قرآن و یاری جناب حق و ملائکه، که در برابر دسیسههای بسیار ضعیف شیطان نصیب اهل ایمان میگردد، افتادم. با توجه به شرح مُدَلَّل و بیان حکمت قطعی این موضوع در رساله نور، اشاره بسیار مختصری به پاسخ سؤال مذکور میکنیم: آری، گاه در برابر تلاش پنهانی فردی آواره و تخریبگر در آتش زدن قصری، صدها نفر از آن محافظت میکنند؛ انگار که صد نفر قصد آتش زدن قصر مذکور را دارند؛ حتی ممکن است از دولت و پادشاه کمک گرفته شود و به این ترتیب قصر مذکور پا بر جا بماند. وجودِ آن قصر به وجود همه شرایط، ارکان و اسباب لازم بستگی دارد، اما از بین رفتن و تخریب آن، با از بین رفتن فقط یکی از شرایط، واقع میگردد، یعنی با کبریت کشیدن فردی آواره میسوزد و از بین میرود. به همین ترتیب است که شیاطین انس و جن با کمترین کاری که انجام میدهند، موجب تخریبهای بزرگ و آتش سوزیهای معنوی وحشتناکی میشوند. ریشه و اساس همه بدیها و معاصی و شرور، عدم و نابودیست، و زیر صورت وجود، عدم و تخریب، مخفیست. شیاطین و شرور انسی و جنی در استناد به این نقطه با قدرتی بسیار اندک در برابر قدرتی بیحد و حصر میایستند و اهل حق و حقیقت را همواره مجبور به فرار و التجا به سوی درگاه حضرت حق میکنند؛ و قرآن نیز بر حمایت از آنان همیشه تأکید میکند و اسمای نود و نه گانه الهی را در اختیارشان میگذارد و دستور اکید میدهد که در برابر دشمنان ثابت قدم باشند. با این پاسخ، به یکباره نشانههای حقیقتی عظیم، و اساس مسألهیی بزرگ و شگفت انگیز به ترتیب زیر دیده شد: همچنان که بهشت محصولات تمام عالم وجود را در بردارد و بذرهای رسیده دنیا را به صورت دائمی میپروراند، جهنم نیز برای نشان دادن نتایج بسیار دردناکِ عوالم ترسناک و بیحد و حصر عدم و پوچی، محصولات عدمی را تهیّه میکند، و کارخانه وحشتناک جهنم علاوه بر سایر وظایفی که دارد، کائناتِ عالم وجود را از زشتیهای عالم عدم پاک و منزه میکند. فعلاً نمیخواهیم باب این مسأله وحشتناک را بگشاییم، ان شاء الله بعداً توضیح داده خواهد شد. همچنین، جزئی از ثمره ایمان به ملائکه و نمونهیی در ارتباط با نکیر و منکر چنین است: در عالم خیال وارد قبرم شدم که مانند هر کس دیگری باید وارد آن میشدم؛ در حالی که در قبرِ تاریک و سرد، که به سلولی انفرادی میماند، تنها و بیکس غرق ناامیدی و وحشت و تنهایی مطلق بر خود میلرزیدم، ناگهان دو دوست عزیز از طایفه نکیر و منکر رخ نمودند و به سویم آمدند و شروع به گفتگو با من کردند. قلبام و قبرم وسعت یافتند و نورانی و گرم شدند، و دریچههایی به سوی عالم ارواح گشوده شد. از آنچه اکنون در عالم خیال میدیدم و قرار بود در آینده واقعاً به سرم آید، از جان و دل شاد شدم و شکر گفتم. یکی از طلاب علوم دینی که صرف و نحو میخوانده، از دنیا میرود. در قبر نکیر و منکر از او میپرسند: «مَن رَبُّكَ؟» یعنی «پروردگار تو کیست؟». او که گمان میکرده همچنان در مدرسه است، براساس علم نحو در پاسخ میگوید: «مَن، مبتدا و رَبُّكَ، خبر آن است؛ این مطلب آسانیست، سؤالات سختتری بپرسید». به این ترتیب، آن فرشتگان و ارواح حاضر و ولیای را که در آنجا کشف القبور کرده و شاهد ماجرا بوده است، به خنده وا میدارد و رحمت الهی را نیز به تبسم میآورد و از عذاب نجات مییابد. به همین ترتیب، مرحوم «حافظ علی»، از شهدای قهرمان رساله نور، در حالی که در زندان با کمال اشتیاق مشغول نوشتن و مطالعه رساله ثمره بود، از دنیا رفت، و در قبر به فرشتگانی که مأمور سؤالاند مانند جلسه دادگاه با حقایق رساله ثمره جواب داد. من و طلاب رساله نور نیز مانند او سؤالات آنان را در آینده به شکل حقیقی، و در حال حاضر به لحاظ معنا، بر اساس حجتهای قوی و درخشان رساله نور پاسخ داده و ان شاء الله آنها را به تصدیق و تحسین و تبریک وا خواهیم داشت. نمونهی جزئی دیگری که ایمان به ملائکه، مدار سعادت دنیویست: کودک معصومی که درس از علم فقه گرفته بود به کودک دیگری که در کنارش بود و برای درگذشت برادرش شیون میکرد، گفت: «گریه نکن، شکر کن... برادر تو همراه فرشتگان به سوی بهشت رفت، در آنجا گشت و گذار میکند و بیش از ما لذت میبرد، مانند فرشتگان بال خواهد زد، او حالا میتواند همه جا را ببیند». و به این ترتیب گریه او را به تبسم و شادی تبدیل کرد. من نیز مانند همان کودکی که میگریست، در این زمستان حزین و وضعیت الیمی که دارم، خبر بسیار دردناک درگذشت دو نفر را شنیدم؛ یکی از آنها برادر زادهام، مرحوم «فؤاد»، بود که در مکتبهای معتبر و عالی، مقام اول را کسب کرد و به نشر حقایق رساله نور نیز اشتغال داشت، دیگری همشیره مرحومهی عالمام به نام «خانم» بود، که به سفر حج رفت و در حین سکرات، مشغول طواف شده و درگذشت. مرگ این دو نفر از خویشانام، همچون درگذشت مرحوم «عبدالرحمن» که شرح آن در رساله سالمندان آمده است، مرا به گریه انداخت اما با نور ایمان و به لحاظ قلبی و معنوی، دیدم که «فؤاد» بیگناه و آن «خانم» صالحه به جای انسانها با فرشتگان و حوریان دوست شدهاند، و از مهالک و معاصی دنیوی نجات یافتهاند. به جای آن غم و اندوه شدید، شادی بزرگی احساس کردم، به آنها و به پدر فؤاد یعنی برادرم عبدالمجید، و به خودم تبریک گفتم و شکر خدای ارحم الراحمین را به جا آوردم. این مطلب را به نیت دعای رحمت برای آن دو مرحوم نوشتم و ثبت کردم. تمام موازین و موازنههای مندرج در رساله نور، ثمرات ایمان را که مدار سعادت دنیوی و اخرویست، بیان میکند. ثمرات و فواید بزرگ و کلی مذکور، از آن نظر که در این دنیا موجب سعادت حیات و لذت عمر میشوند، خبر میدهند که ایمانِ هر مؤمن برایش سعادت ابدی را نتیجه خواهد داد، بلکه در آخرت به صورت سعادت، سنبله میدهد و به آن صورت خواهد شکفت. پنج ثمره از ثمرات کلی و بسیار فراوان مذکور، تحت عنوان «ثمره معراج»، در بخش پایانی گفتار سی و یکم، و پنج ثمره دیگر در شاخه پنجم گفتار بیست و چهارم، به عنوان نمونه نوشته شده است. در آغاز گفته بودیم همانطور که هر یک از ارکان ایمان دارای ثمراتی جداگانه، بسیار زیاد و بینهایت میباشند، ثمرهیی از ثمرات فراوان مجموعه آنها، «بهشت برین»، ثمره دیگر «سعادت ابدی» و باز ثمره دیگر و بلکه دلچسبترینشان «رؤیت الهی»ست. در موازنه بخش پایانی گفتار سی و دوم، قسمی از ثمرات ایمان که مدار سعادت دو جهان است، به وضوح توضیح داده شده است. یکی از دلایلی که نشان میدهد ثمرات با ارزشِ رکن «ایمان به قَدَر» در این دنیا نیز وجود دارد، جملهی «مَنْ آمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ» است که در بین مردم به صورت ضرب المثل در آمده است. یعنی کسی که به تقدیر الهی ایمان داشته باشد از غم و غصه نجات مییابد. در پایان رساله قَدَر، با تمثیل زیبای ورود دو مرد به باغ قصری شاهانه، ثمره کلی ایمان به قَدَر بیان شده است. من حتی در زندگی خودم به سبب هزاران تجربه دریافته و دانستهام که اگر ایمان به قَدَر الهی نباشد، سعادت حیات دنیوی از بین میرود. در مصیبتهای دردناک، هرگاه از زاویه ایمان به قَدَر نگاه میکردم، میدیدم درد مصیبت به مقدار زیادی کاهش مییابد، و از این که چگونه میتوان بدون ایمان به قَدَر الهی، زندگی کرد حیرت میکردم. در مقام دوم گفتار بیست و دوم، به یکی از ثمرات کلی رکن ایمان به ملائکه چنین اشاره شده است: عزرائیل (ع) در مناجاتی خطاب به حضرت حق میگوید: «در انجام وظیفه قبض ارواح، بندگانت از من دلخور میشوند و گلایه خواهند کرد». در پاسخ به او گفته میشود: «بیماریها و مصایب را در برابر انجام وظیفه تو، پردهیی قرار میدهم تا شکایت بندگانم از آنها باشد و چیزی متوجه تو نشود». وظیفه عزرائیل (ع) نیز پردهیی مانند همین پردههاست تا شکایتهای بیجا متوجه حضرت حق نگردد، زیرا هر کسی قادر به مشاهده حکمت، رحمت، جمال و مصلحتی که در مرگ وجود دارد نیست، ظاهر را میبینند و لب به اعتراض میگشایند و شروع به گلایه میکنند. برای آنکه چنین شکایتهای نابجایی متوجه رحیم مطلق نگردد، حکمت این است که عزرائیل (ع) پرده و حجاب باشد. به همین ترتیب، وظیفه همه ملائک و بلکه همه اسباب ظاهری، آن است که پردهیی در برابر عزت ربوبی شوند، تا عزت و تقدس قدرت الهی و احاطهی رحمتاش در چیزهایی که زیبایی آنها دیده نمیشود و حکمتهایشان دانسته نمیشود، محفوظ بماند و آماج اعتراضها واقع نگردد، و در ظاهر مباشرت قدرت در چیزهای بیارزش و بیترحم و فرومایه دیده نشود؛ وگرنه رساله نور با دلایل بیشمار اثبات کرده است که خاتم توحید نشان از آن دارد که هیچ سببی تأثیر حقیقی ندارد و در ایجاد نیز فاقد قابلیت لازم است. آفریدن یا ایجاد کردن خاص اوست و اسباب، پردهیی بیش نیستند. ذیشعورانی چون فرشتگان به سبب اختیارات جزئیشان، جز نوعی خدمت فطری که کسب نامیده میشود، آن هم بدون امکان ایجاد، و عملی جز عبودیت چیزی دیگر در اختیار ندارند. آری، عزت و عظمت خواهان این هستند که اسباب، در نظر عقل پردهدار دست قدرت حق باشند، ولی توحید و احدیت میخواهند که اسباب، دست خود را از تأثیر حقیقی کوتاه کنند. پس همچنان که ملائکه و اسباب ظاهری، در امور وجودی و خیر به کار گرفته میشوند تا قدرت ربانیه را در چیزهایی که زیباییهایشان دیده و دانسته نمیشود، از ظلم و قصور محافظت کنند و هر یک وسیلهیی برای تقدیس و تسبیح الهی به شمار میروند، به همان ترتیب، کاربرد شیاطین انس و جن و مواد مُضر در امور شرّ و عدمی نیز قدرت سبحانی را از ظلم و ستم و اعتراضات نابجا و شکایتها میرهانند، و به تقدیس و تسبیح ربّانی و منزه و مبرّا بودنش از هر گونه قصوری که ممکن است در کائنات باشد، خدمت میکنند، زیرا همه نقصانها از عدم و نداشتن قابلیت و تخریب و انجام ندادن وظیفه که هر یک از اینها نوعی مسأله عدمیست و از افعال عدمی که فاقد وجودند، سرچشمه میگیرند. این حجابهای شیطانی و مبتنی بر شرّ، مرجع آن نقصانها قرار میگیرند و بالاستحقاق اعتراضها و شکایتها را به سوی خود جلب میکنند، و به این ترتیب وسیلهیی برای تقدیس حضرت حق میشوند. در واقع در امور عدمی و تخریبی و شرّی، نیازی به قوّت و اقتدار نیست؛ کاری کوچک و قوّتی جزئی بلکه انجام ندادن وظیفه، کافیست تا گاهی موجب عدمها و تخریبهای بزرگ گردد. فاعلان امور شر گمان میرود که مقتدرند، در حالی که جز عدم تأثیری ندارند و خارج از کسبی جزئی، قدرتی ندارند، لذا چون امور شرّ مزبور ریشه در عدم دارند پس شروران فاعلان حقیقیاند. آنها مستحق آناند که اگر ذیشعورند، مجازات را متحمل شوند. پس شروران در سیئات، فاعلاند، اما در حسنات و امور خیر و اعمال صالحه که وجودیاند، نیکان، فاعلان و مؤثران حقیقی نیستند بلکه آنها قابلاند و فیض الهی را میپذیرند و پاداششان نیز صرفاً فضلی الهیست لذا قرآن حکیم میفرماید: مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ (نسا: 79) نتیجه: در حالی که کائناتِ وجود و عوالم بیشمار عدم در تقابل با یکدیگر نتایجی چون بهشت و جهنم را حاصل میکنند، و همه عوالم وجود «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ، اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» و تمام عوالم عدم «سُب۟حَانَ اللّٰهِ، سُب۟حَانَ اللّٰهِ» سر میدهند و در حالی که با قانون مبارزهیی فراگیر، ملائکه با شیاطین و خیرها با شرّها در مبارزهاند و این رو در رویی تا مبارزهی الهام و وسوسه در اطراف قلب نیز کشیده میشود، به یکباره یکی از ثمرات ایمان به فرشتگان تجلی مییابد، و مسأله را حل کرده و عالم ظلمانی را نورانی و درخشان میکند؛ نوری از انوار آیه مبارکهی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را نشانمان میدهد و شیرینی این ثمره را به ما میچشاند. در گفتار بیست و نهم که دارای کرامت الفهاست و نیز در گفتار بیست و چهارم، به یکی دیگر از ثمرات کلی این مطلب اشاره میشود و وجود ملائکه و وظایف آنها به وضوح اثبات میگردد. آری، حشمت ربوبیِ مهربانانهیی که میخواهد خود را در هر سوی کائنات، در هر چیز کلی و جزئی، و در هر نوعی معرفی کند تا او را بشناسند و دوست داشته باشند، طبیعیست که در مقابل آن حشمت و مرحمت و معرفی و دوست داشتن باید با عبودیتی گسترده، فراگیر و مبتنی بر معرفت و شعور، و توأم با شکر و تقدیس مواجه شود؛ این امری لازم و قطعیست. این وظیفه را فقط و فقط ملائکهی بیشمار هستند که میتوانند به حساب جمادات فاقد شعور و ارکان عظیم کائنات انجام دهند، و فقط آنها هستند که میتوانند اجرائیات حکیمانه و باشکوه سلطنت ربوبی را در هر سو، در زمین و آسمان، در عمق زمین و بیرون آن، نمایندگی کنند. برای مثال، قوانین بیروح فلسفه، خلقت زمین و وضعیت فطری آن را بسیار ظلمانی و وحشت انگیز نشان میدهند؛ در حالی که به واسطه این ثمره، زمین به طرز مأنوس و نورانی، بر گُرده دو مَلَک به نامهای «ثور» و «حوت» قرار دارد یعنی تحت نظارت آنهاست، و مادهیی اخروی و حقیقی به نام «صَخرَت» به عنوان سنگ بنای باقی کره زمینی که فانی میباشد و به عنوان اشارهیی به این که قسمی از زمین در آتیه به بهشتِ باقی منتقل خواهد شد، از بهشت آورده شده و برای ملائکهیی چون ثور و حوت نقطه استناد قرار گرفته است؛ بر این اساس از پیامبران قدیم بنی اسرائیل روایاتی هست و از ابن عباس نیز روایت شده است. متأسفانه این معنای قدسی و این تشبیه، به مرور زمان در نظر عوام، حقیقت تلقی شده و شکلی غیر منطقی به خود گرفته است. فرشتگان همانطور که در هوا گشت و گذار میکنند، در خاک و سنگ و مرکز زمین نیز حضور دارند، لذا آنها و کرهی زمین نیازی به سنگ و ماهی و گاو جسمانی ندارند که بر رویشان قرار بگیرند. یا مثلاً کره زمین، که به تعداد سرهای انواع مخلوقات موجود در آن و به تعداد زبان افراد انواع مذکور و همین طور به تعداد اعضا و برگها و میوههای آن افراد، تسبیح میگوید، بیشک برای اینکه آن عبودیت باشکوه و فطری و فاقد شعور را دانسته و آگاهانه نمایندگی و تقدیم درگاه الهی کند، به فرشته موکّلی نیاز دارد که دارای چهل هزار سر باشد، هر سر، چهل هزار زبان داشته باشد، و با هر زبان چهل هزار تسبیح بگوید؛ این مطلب را که عین حقیقت است، مخبر صادق خبر داده است. فرشتگانی چون جبرئیل (ع) که مناسبات ربّانی را به مهمترین نتیجه آفرینش کائنات یعنی انسان، تبلیغ و اظهار میکند، و اسرافیل و عزرائیل (ع) که اجرائیات الهی و خاص آفریدگار همچون زنده کردن، حیات بخشیدن و آماده ساختن برای مرگ را که در عالم ذیحیاتان موارد وحشتناک و با حشمتی به شمار میروند نمایندگی میکنند و با عبودیت تمام بر آنها نظارت دارند، و هم چنین میکائیل (ع) که بر احسانهای رحمانی در رزق و روزی به عنوان جامعترین، گستردهترین و لذت بخشترین امور رحمت در دایره حیات نظارت دارد و شکر و سپاسهای فاقد شعور را با شعور و معرفت نمایندگی میکند، ماهیتهای بسیار عجیبی دارند و وجودشان و بقای ارواح مقتضای سلطنت و حشمت ربوبیست. وجود آنها و هر یک از طوائف مخصوص آنها، به اندازه وجود حشمت و سلطنتی که در کائنات چون خورشید ظاهر است، قطعی و یقینی میباشد. بنابراین، مسائل دیگرِ مربوط به ملائکه را باید با همین مطالب قیاس نمود. آری، قدیر ذوالجلال و الجمالی که بر روی کره زمین چهارصد هزار نوع ذیحیات آفرید، و حتی از متعفنترین و سادهترین مواد، بسیاری از ذیروحان را خلق کرد و هر سو را به وجود آنان مبارک گرداند، و طوری تدبیر نمود که آن حیوانات کوچک در مقابل صنعت معجزاتاش به زبان خویش «ماشاء الله، بارک الله، سبحان الله» بگویند و در برابر احسانهای رحمتاش «الحمدلله، والشکر لله، الله اکبر» بر زبان آورند، البته و بدون هیچ شک و شبههیی، ساکنان و روحانیونی دائماً در عبودیت و به دور از عصیان و گردنکشی، و مناسب با آسمانهای بزرگ خلق نموده و سماوات را به وجودشان مبارک گردانده و خالی رها ننموده است. بسیار بیشتر از انواع حیوانات، انواع جداگانهیی از ملائکه آفرید که قسمی از آنها بسیار کوچکاند و سوار بر دانههای برف و باران با زبان خود صنعت و رحمت الهی را تقدیر میکنند، قسمی دیگر سوار بر ستارگان سیار و در حال گشت و گذار در فضای کائنات، در برابر عظمت و عزت و حشمت ربوبی، تکبیر و تهلیل سر میدهند و به این ترتیب عبودیتشان را به عالم اعلام میدارند. آری، از زمان آدم (ع) تاکنون، همه کتابها و ادیان سماوی بر وجود ملائکه و عبودیتشان اتفاق نظر داشتهاند؛ نیز روایتهای فراوان و متواتری مبنی بر وقوع گفتگو و محاوره با فرشتگان در تمام اعصار وجود داشته است. این مطالب، وجود ملائک و اینکه با ما در ارتباط هستند را مانند وجود مردم آمریکا که ندیدهایم، برایمان به صورت قطعی ثابت میکند. اینک بیا و با نور ایمان به دومین ثمره کلی بنگر و آن را بچش، و ببین چگونه سرتاسر کائنات را مُزین ساخته، زیبا نموده و تبدیل به بزرگترین مسجد و معبد پهناوری کرده است، و در برابر نمایش سرد و بیجان و تاریک و وحشتناک فن و فلسفه، عالمی دلنشین، مأنوس، نورانی، باشعور و زنده را نشان میدهد و جلوهیی از لذت حیات باقی را نسبت به درجات اهل ایمان در همین دنیا نیز به آنها میچشاند. تتمه: هم چنان که در هر سوی کائنات با سرّ وحدت و احدیت، عین قدرت، عین اسم، عین حکمت، و عین صنعت وجود دارد، و وحدت و تصرف و ایجاد و ربوبیت و خلاقیت و قدسیت آفریدگار با زبان حالِ هر آفریدهی جزئی و کلی اعلام میشود، به همان ترتیب، فرشتگان را در همه جا خلق کرد و تسبیحاتی را که هر مخلوق به زبان حال و بدون ادراک بیان میدارد، توسط ملائکه با زبانی مبتنی بر عبودیت به انجام میرساند. فرشتگان به هیچ وجه بر خلاف فرامین الهی حرکتی نمیکنند، جز عبودیتی خالص خَلق و ایجادی ندارند، و بیفرمان الهی در هیچ کاری دخالتی ندارند، آنها حتی بدون رخصت قادر به شفاعت نیز نیستند. ملائکه به تمام معنا مظهر سرّ عِبَادٌ مُك۟رَمُونَ (انبیا: 26)، يَف۟عَلُونَ مَا يُؤ۟مَرُونَ (نحل: 50) هستند.
اشاره مختصریست بر حقیقتی مفصل که یکی از معجزات غیبی و آشکار سوره قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ را نشان میدهد؛ اشارتی که پس از مغرب، ناگهان و بیاختیار بر قلبام الهام شد که شامل نکتهیی اعجاز آمیز و به غایت مهم میباشد. بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ وَمِن۟ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ وَمِن۟ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ صرفاً به لحاظ معنای اشارهیی، در این سوره عظیم و خارقالعاده، به پیامبر و امت او فرمان داده میشود: «از شرور و شیاطین انسی و جنی، که در کائنات به حساب عوالم عدمی فعالاند، خود را حفظ کنید». این فرمان همه اعصار را شامل میشود و با معنای اشارهیی که دارد، دوران عجیبِ روزگار ما را بیشتر از ادوار دیگر، آشکارا مورد خطاب قرار میدهد و خدمتگزاران قرآن را به استعاذه فرا میخواند. این معجزه غیبی با پنج اشاره به طور خلاصه بیان میشود: هر یک از آیات این سوره معانی فراوانی دارد؛ اینکه با معنای اشارهیی، در پنج جمله آن، چهار بار کلمه «شر» تکرار میشود، و به همراه مناسبتی معنوی و قوی، به چهار شیوه به شرور و انقلابات و مبارزات بینظیر مادی و معنوی چهارگانهی دهشت انگیز و طوفانی این عصر با تاریخهایش اشاره میشود و در معنا فرمان داده میشود که «از این موارد دوری کنید»، بیتردید ارشادی غیبیست که شایسته اعجاز قرآن میباشد. مثلاً، قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ در ابتدای سوره، بر اساس حساب ابجد و جفر مطابق است با تاریخ 1352 یا 1354 که اشاره دارد بر مقدمات وقوع جنگ جهانی دوم به سبب جنگ [جهانی] اول و به وسیله حرص و حسد گستره نوع بشر. این آیه به لحاظ معنا به امت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام میگوید: «وارد این جنگ نشوید و به خدایتان پناه ببرید». و در معنایی رمزی نیز به شاگردان رساله نور که خدمتکاران قرآن هستند، با توجهی ویژه خبر میدهد که در تاریخ مذکور از زندان «اسکی شهیر» و شرّی وحشتناک نجات یافته و طرح نابود کردنشان عقیم خواهد ماند، لذا به زبان رمز به آنها امر میکند که استعاذه کنید. باز آیه مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ بدون شمارش تشدید، میشود 1361؛ که اشارهییست به خسارات ظالمانه و بیرحمانه این جنگ بینظیر با تاریخهای هجری و رومی؛ و در عین حال با معنایی رمزی، به شاگردان نور که با تمام توانشان در راه خدمت به قرآن تلاش میکنند، اشاره دارد که از طرح گسترده نابودی و بلایی الیم و وحشتناک و زندان «دنیزلی» نجات مییابند؛ با اشاره پنهان به آنها میگوید: «خود را از شرّ خلق محافظت کنید». نمونه دیگر، عبارت اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ است (تشدیدها شمرده نمیشوند)، که میشود 1328؛ اگر «ل» را که همراه تشدید هست به حساب آوریم عدد 1358 اشارهییست به سال 1358، زمانی که غدّاران اجنبی با حرص و حسد، و با فکر نابود کردن نتایج انقلاب آزادی خواهانهی ما که به نفع قرآن بود سلطنت (عثمانی) را تغییر داده و با راه اندازی جنگهای بالکان و ایتالیا و (جنگهای جهانی) اوّل و دوّم، شرارتهای مادّی و معنوی خود را با دمیدن افکار سحرگونه و زهرآلود دیپلماتهایشان از طریق رادیو، در اذهان هر کسی جای دادند، و طرحهای پنهان خود را به نقاط حساس مقدّرات بشر تلقین کردند. عدد مذکور با تاریخِ به میدان آمدن امور شرّی که مقدمات نابودی وحشیانه پیشرفتهای هزار ساله تمدن را فراهم میآورد، توافق کرده و کاملاً مطابق معنای اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ است. به همین ترتیب وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ (بدون در نظر گرفتن تشدید و تنوین) معادل رقم 1347 است؛ که در این تاریخ به موجب اجبار معاهدات اجنبی، بحران عجیبی در این وطن صورت گرفت، و بهسبب تحکم فلسفه، در میان این ملت دیندار تحولات مهمی ایجاد شد، و در عین حال با معنای اشارهییاش، با تاریخ حسادتها و رقابتهای وحشتناک دولتها که موجب وقوع جنگ جهانی دوم گردید کاملاً توافق کرده و به لحاظ معنا مطابقت میکند. بیشک این امر لمعهیی از اعجاز غیبی این آیه است. یادآوری: هر آیه معانی متعددی دارد، و نیز هر معنایی، کلیست و در هر دورهیی افرادی را شامل میشود. در این بحث صرفاً معنای اشارهیی آیات که متوجه دوره کنونی ماست، مدنظر است. در برابر معنای کلی آیه، عصر و زمانه ما یکی از افراد آن به شمار میرود، لیکن به سبب خصوصیتی که کسب کرده است، موجب میشود آیه به تاریخ آن حادثه بنگرد. من چهار سال است که نه میدانم و نه پرسیدهام که این جنگ در چه مرحلهییست یا چه نتایجی داشته، و آیا صلح شده است یا نه؛ لذا هیچ گاه به این سوره قدسی از آن منظر مراجعه نکردم تا بدانم چه قدر به زمانه ما و به این جنگ اشاره دارد؛ وگرنه در بخشهای مختلف رساله نور مخصوصاً در رسائل رموزات ثمانیه بیان و اثبات گردیده است که این خزانه چه اسرار فراوان دیگری دارد. بحث را در اینجا کوتاه میکنم و شما را به کتاب مذکور ارجاع میدهم. پاسخ سؤالی که ممکن است به ذهن خطور کند: در این لمعه اعجازی، به مناسبتی بسیار ظریف و لطیف و به سبب رمز و اشاره است که در مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ ابتدای آیه هم «مِن۟» و هم «شَرِّ» را در محاسبه آوردهایم، و در وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ پایانی، فقط «شَرِّ» را حساب نموده و «وَمِن۟» را نادیده گرفتهایم، نیز در وَمِن۟ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ هر دوی آنها را به حساب نیاوردهایم، زیرا در خلق و ایجادها، جز شر، خیرهایی هم هست و همه شرها متوجه هر کسی نمیشود، و به عنوان اشارهی رمزی بر این موضوع «مِن۟» که معنای «بعضی» را میدهد، و «شَرِّ» وارد این مطلب شده است، اما وقتی که حسود، حسد میورزد، کاملاً شرّ است و لزومی به مفهوم «بعضی» نیست. در رمز اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ که گفتیم شامل دیپلماتهای ساحری میشود که برای منافعشان، آتش به کره زمین میدمند و هر چه میکنند برای تخریب و نابودیست، لذا لزومی به واژه «شَرِّ» نمیماند، زیرا همه کارهایشان «شَرِّ» است. حاشیهیی بر یک نکته اعجازی این سوره همچنان که این سوره با چهار جمله از پنج جمله خود با معنای اشارهیی چهار انقلاب و طوفان بزرگ شرارتانگیز عصر ما را در نظر دارد، با چهار مرتبه تکرار مِن۟ شَرِّ (تشدید حساب نمیشود) در واقع با چهار معنای اشارهیی و در مقام جفر، به وحشتناکترین فتنه عالم اسلام یعنی حمله چنگیز و هلاکو و عصر فروپاشی دولت عباسی نظر دارد و بر آن تأکید میکند. آری، «شَرِّ» بدون تشدید معادل 500 است و «مِن۟» 90؛ و بسیاری از آیاتِ ناظر بر آینده، در واقع هم به دورههای گذشته و هم زمانه فعلی ما نظر دارند. امام علی(رض) و غوث اعظم (ع) نیز که از آینده خبر دادهاند، با توجه به آن عصر و دوره فعلی ما خبر دادهاند. «غاسق» در غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ معادل 1161 و «اِذَا وَقَبَ» 810 است؛ لذا این آیه به شرارتهای مهم مادی و معنوی آن روزگاران اشاره دارد نه زمانه فعلی. جمع این دو رقم، 1971 میلادی میشود و خبر از شرّی وحشتناک در آن تاریخ میدهد. اگر سی سال بعد محصول بذرهای فعلی اصلاح نشود، بیشک باید منتظر سیلیهای دهشتانگیزی بود. لاحقهیی بر حاشیه مسأله یازدهم بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ حساب (ابجدی) عبارات پایانی آیت الکرسی، به ترتیب زیر است: لَٓا اِك۟رَاهَ فِى {الدّٖينِ قَد۟ تَبَيَّنَ الرُّش۟دُ} مِنَ ال۟غَىِّ عبارت داخل پرانتز میشود: 1350. {فَمَن۟ يَك۟فُر۟ بِالطَّاغُوتِ} مساویست با 1928 یا 1929. وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ مساویست با 946؛ مطابق نام رساله نور. بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى مساویست با 1347. {وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ} {بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى} لَا ان۟فِصَامَ لَهَا دو عبارت داخل پرانتز اگر با هم خوانده شود 1012، در غیر این صورت، 945 (یکی از تشدیدها محاسبه نمیشود). يُخ۟رِجُهُم۟ مِنَ (الظُّلُمَاتِ) اِلَى النُّورِ عبارت داخل پرانتز: 1372 (بدون تشدید). وَالَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَو۟لِيَٓاؤُهُمُ {الطَّاغُوتُ} اِلَى النُّورِ عبارت داخل پرانتز: 1417. {يُخ۟رِجُونَهُم۟ مِنَ النُّورِ اِلَى} الظُّلُمَاتِ عبارت داخل پرانتز: 1338 (تشدید محاسبه نمیشود). اُولٰٓئِكَ اَص۟حَابُ النَّارِ هُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ عبارت داخل پرانتز: 1295 (با محاسبه تشدید). بر قلبام اخطار شد که در آیات فوق، علاوه بر اینکه دو بار با نام رساله نور و طرز مجاهده و زمان تحقّق و تألیف و تکامل آن تطابق کاملی وجود دارد، با تاریخ کوشش کافران، که با جنگ 1293 میخواستند نور عالم اسلام را خاموش کنند، و همچنین با زمان معاهدات وحشتناکی که به واسطه جنگ جهانی اول (1338) تنظیم شد و عملاً درصدد انتقال از نور به ظلمات بودند، کاملاً مطابق است. آیات مزبور همینطور با ذکر مواجهه مکرر نور و ظلمات، در این مجاهدت معنوی با معنای اشارهیی، از نوری یاد میکند که برخاسته از نور قرآن است و نقطه اتکای اهل ایمان خواهد شد. من هم مجبور شدم بنویسم، سپس دیدم مناسبت معنای آیات مذکور با اوضاع زمانه ما آن قدر زیاد است که حتی اگر هیچ نشانه توافقی وجود نداشته باشد، چون مربوط به همه زمانهاست مطمئن شدم قطعاً با زبان اشارهیی با ما نیز گفتگو میکند. آری، اولاً، جمله لَٓا اِك۟رَاهَ فِى الدّٖينِ قَد۟ تَبَيَّنَ الرُّش۟دُ براساس حساب ابجد و جفر، بر تاریخ 1350 انگشت مینهد و با معنای اشارهیی میگوید: هر چند در آن تاریخ در پی جدایی دین از دنیا، آزادی وجدان که با اکراه و اجبار در دین و مجاهدهی دینی و جهاد با سلاح برای دین مخالف است به عنوان قانون اساسی حکومتها و یک اصل سیاسی، مورد قبول واقع شده و حکومت به جمهوری لائیک تبدیل خواهد شد، امّا در مقابل آن، یک جهاد دینی معنوی با شمشیر ایمان تحقیقی صورت خواهد گرفت. آری، عبارت فوق با نشان دادن لمعهیی از اعجاز، خبر میدهد که نوری برخاسته از قرآن، هدایت و ارشاد و حق و حقیقتِ دین را با براهین محکم در مقابل دیدگان ظاهر کرده و تبیین و تبیّن مینماید. آیات فوق تا کلمه «خَالِدُونَ» نشانه پنهانیست که با مواجهه مکرر نور و ظلمات، و ایمان و تاریکیها که منبع و اصل همه موازنههای رساله نور است به مبارزه و جهاد معنوی در تاریخ مذکور، و قهرمان بزرگ آن یعنی «رساله نور» اشاره دارد؛ رسالهیی که صدها طلسم دینی را میگشاید و شمشیر الماسین آن، نیازی به شمشیرهای مادی دیگر باقی نمیگذارد. آری، بینهایت سپاس که بیست سال است رساله نور بالفعل نمایانگر این اخبار غیبی و لمعه اعجازی بوده است، و به دلیل همین سرّ اعظم است که شاگردان رساله نور در سیاست دنیا، جریاناتش و مجادلات مادی آن دخالتی ندارند و برایش اهمیتی قائل نیستند و مرتبه خود را تا آن حد تنزل نمیدهند. همچنین شاگردان حقیقی رساله نور به بدترین دشمن خود و در مقابل تجاوزات تحقیرآمیزش میگویند: «ای بیچاره! من سعی میکنم تو را از نابودی همیشگی برهانم و از پایینترین و دردناکترین درجه حیوانیت فانی به سعادت باقی انسانیت انتقال دهم، اما تو برای نابودی و از بین بردن من تلاش میکنی. لذات تو در این دنیا بسیار ناچیز و کوتاه، و مجازاتات در آخرت بسیار زیاد و طولانیست. مرگ من آزاد شدن است، برو! من خود را به تو مشغول نمیکنم، هر چه میخواهی بکن!». شاگردان رساله نور از دشمن ظالم عصبانی نیستند، برای او دل میسوزانند، به او مهربانی میکنند و به امید نجات او، برای اصلاحاش تلاش میکنند. ثانیاً، با دقت به دو عبارت قدسی: {وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ} {بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى} میبینیم که با مناسبت معنوی قوی، اولی بر اساس حساب ابجد و جفر، بر نام «رسالةُ النور» و دومی به لحاظ معنا و جفر، بر تحقق و تکامل و فتوحات درخشان آن بهطور کامل مطابقت دارد، و این نشانه با معنای رمزی خبر میدهد که «رسالةُ النور» در زمانه فعلی و در حال حاضر، یک «عُرْوَةُالْوُثْقیٰ» است، یعنی ریسمان و حبل الهی بسیار محکم است و کسی که دست در آن آویزد و بدان متوسل شود، نجات مییابد. ثالثاً، عبارت اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا به لحاظ معنا و بر اساس حساب جفر، اشارهیی رمزی به رساله نور دارد، به این شکل: . . . . . (در این مقام پرده فرو آمد و به ادامه نگارش اجازه داده نشد، پس به زمان دیگری موکول میشود.) دلیل اینکه اجازه داده نشد قسم باقی این نکته در این لحظه نوشته شود، ارتباطیست که تا حدودی با دنیا و سیاست داشت، و ما از نگاه به این عرصه منع شدهایم. آری، اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ لَيَط۟غٰى ناظر به این طاغوت است و باعث توجه به آن میشود. سعید نورسی بخشی از نامه خسرو، قهرمان رساله نور، که دربارهی مسأله یازدهم «ثمره» نوشته است: بِاسمِهِ سُبحَانَهُ؛ وَ اِن مِن شَیَ ءٍ اِلاً یُسَبِّحُ بِحَمدِهِ اَلسَّلاَمُ عَلَیکُم وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکَاتُهُ استاد و سرور بسیار ارزشمند، محبوب و عزیزمان! «ثمره» که با نُه مسألهاش حاوی مطالب مفیدی برای مملکت و ملت است، در زمانهیی ترسناک، و در میان عاصیان سرمست و دشمنانی خطرناک، به شکلی حیرتافزا به نجات شاگردانش اکتفا نکرده، بلکه با مباحث مسألههای دهم و یازدهماش، طلبههای رساله نور را در طی طریق حق تشویق میکند و از احوال قبر، مکانی که حقیقتاً عازماش هستند و یادش لرزه بر اندام هر کسی میاندازد، و به ویژه برای اهل غفلت منزلی بسیار ترسناک و دردآور و عذاب دهنده در زیر خاک است، آگاه مینماید و موجب میشود فرشتگانی را که قرار است ببینند و با آنها گفتگو کنند، دوست بدارند و با آن مکان بیشتر مأنوس شوند. نیز وحشت فوقالعاده درباره قبر را که نخستین منزل ترسناک انسان پس از مردن است، تعدیل میکند و باعث میشود انسان نفس راحتی بکشد. بهویژه این رساله برای کسانی مانند من که نتوانسته آن عالم نورانی را ببینند، در حکم چراغ درخشانیست که شعاعهای آن، فاصلههای هزاران ساله را روشن میکند. این رساله چون بوستانی نمونه و پُر گل است که همواره باید آن را استشمام کرد. آری، ما به استاد محبوبمان عرض میکنیم، همچون طلبهیی که هر روز در برابر استاد درس پس میدهد، فیوضاتی را که از رساله نور کسب مینماییم همواره خدمت استاد عزیزمان عرضه میداریم، لیکن استاد محبوب ما فعلاً بیانات خویش را بهحال تعطیل در آوردهاند. استاد عزیزم! حقیقت رساله نور، و زیبایی رساله «ثمره» و فیض حاصل از گل آن، مرا رهین منت خود ساخته و باعث گشته تا به نام وطن خویش کمی راجع به آن سخن بگویم. اثر مذکور همچنین به قلب بسیاری که چون من سخن میگویند، حیات بخشیده است. حال، گامهایی که در محیطمان به سوی رساله نور برداشته میشود و دستانی که به سویش دراز میشوند، با یازدهمین گل رساله ثمره، متانت بیشتری کسب کرده، پیشرفت نموده و به فعالیت میپردازند. طلبه بسیار حقیرتان خسرو مطلب زیر مکتوبیست که به مناسبت تبریک ماه رمضان، به نام همه طلبههای رساله نور در اسپارتا نوشته و در سیزده بند تنظیم شده است. بِاسمِهِ سُبحَانَهُ، و اِن مِن شَی ءٍ اِلاَّ یُسِّبحُ بِحَمدِهِ ای که برای سلامت جهان اسلام در دنیا و آخرت، به واسطه فیض قرآن و حقیقت رساله نور و همت شاگردان صادق، با چشمان مبارک خویش به جای اشک، خون میگریید؛ و در بحبوحه پر دغدغه و توفانی فتنه آخرُ الزمان، بیش از حضرت ایوب (ع) گرفتار بیماریها و دردهایید؛ و با نور قرآن و براهین رساله نور و تلاش شاگردان، امراض مادی و معنوی عالم اسلام را مانند لقمان حکیم مداوا میکنید؛ و ای کسی که با کرامات عَلَویه و غوثیه و به موجب سی و سه آیه از آیات قرآن، ثابت کردید که اجزای نوری که در دستان مبارک خود دارید حق و حقیقت است؛ و ای کسی که با حال بیماری و سالمندی و زار و نحیف و ضعیف و ترحم انگیز خود، بیش از هر کس دیگری تا حد فدا کردن جان خویش نگران جهان اسلام هستید، و برای کسانی که درصدد آزارتان هستند، با حقیقت قرآن و براهین رساله نور و صداقت و راستی طلبههای نور، دعای خیر میکنید و پاسخشان را به نیکی میدهید؛ خود و طلبههایتان به سبب انتشار آیت الکبری، از آثار مهمتان، مصیبت دیدید و زندانی شدید، و شما تحت ارشادات قرآن و دروس رساله نور و اشتیاق شاگردان، زندان را به مدرسه یوسفیه تبدیل نمودید و آن را آموزشگاهی کردید و موجب شدید همه ناآگاهانی که در بین ما بودند در آن آموزشگاه قرآن را ختم کنند و آزاد شوند؛ و در آن مصیبت، با نیروی قدسی قرآن و تسلی رساله نور و تحمل برادران، با آنکه ضعیف و سالمند بودید، همه دردها و مصائبمان را به دوش کشیدید و با رسالههای «ثمره» و«دفاعیات» که تحریر نمودید، به واسطه اعجاز قرآن معجز البیان و براهین محکم رساله نور و اخلاص شاگردان و به اذن الهی، درهای زندان را گشودید و موجب آزادی محبوسان شدید و آن روز را برای ما و برای عالم اسلام عید کردید، و حقیقتاً اثبات نمودید که رسالههای نور، «نور علی نور» است و حق کتابت و مطالعهی آزادانهاش را تا قیامت کسب نمودید؛ و اثبات کردید که عالم اسلام، با غذای قدسی قرآن عظیم الشأن و طعام اخروی رساله نور و اشتهای شاگردان، همچون نان و آب و هوا به این رسالهها محتاج است و هزاران فرد با خواندن و نوشتن این رسالهها مؤمنانه از دنیا میروند؛ ای که طلاب خود را هیچ کجا مغلوب و شرمسار نمیکنید، و امروز با دروس قرآن آسمانی و اساسهای رساله نور و ذکاوت شاگردان و همچنین با مسألههای دهم و یازدهم و گلهای رساله ثمره، عطش قلوبمان را که شب و روز در آتش فراقتان میسوزد، با مسائل و گلهای مبارک آن چون آب حیات و شراب کوثر فرو مینشانید و به سوی شادی و سرور سوق میدهید؛ ای که مرگ را بر اساس وعده و وعیدهای قطعی قرآن عظیم الشأن و کشف قطعی رساله نور و مشاهده شاگردان درگذشته و مشاهدات صاحبان کشف القبور از آنان، در نظر اهل ایمان نجات از نابودی ابدی و تذکرهیی برای رهایی از ناامیدی خواندید؛ مرگی را که جهانیان بیش از هر چیز دیگر از آن واهمه دارند، اثبات کردید که زیباترین سفر برای رفتن به سوی عالم نور است و در عین حال برای کفار و منافقان چیزی جز نابودی همیشگی نیست. ای که با اخبار قطعی قرآن معجز البیان تحت تصدیق چهل وجه اعجازیش و هزاران معجزه احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و با حجّتهای رساله نور برآمده از آن (قرآن)، که معاندترین دشمنان را مغلوب میکند، و با نشانهها و تجربهها و اعتقادات فراوان شاگردان رساله نور، اثبات نمودید که گور تنگ و سرد و تاریک و ترسناک، برای مؤمنان، مأوایی در بهشت و دری به بوستان جنت است و برای کفار و زندیقان منافق، دالانی از جهنم و پر از مار و عقرب؛ و دو فرشته نکیر و منکر که به آنجا میآیند، مونس و رفیقی برای رهروان طریق حق و حقیقتاند؛ ای کسی که طلبههای رساله نور را از صنف طلّاب علوم دانسته و با درگذشت مرحوم شهید قهرمان «حافظ علی»، کشف نمودید که آنان سؤالات نکیر و منکر را با رساله نور پاسخ میدهند، و از درگاه رحمت الهی مسألت کردید که زندههایمان نیز پاسخهای لازم را بر اساس رساله نور دهند. ای که نشان دادید قرآن برای هر طبقه از طبقات چهلگانه (بشر) دارای معجزه است و کلام ازلیست که ناظر بر کل کائنات است، و این را در رسالههای معجزات قرآنی و رساله رموزات ثمانیهی رساله نور که تفسیر قرآن است اثبات کردید؛ و با عنایت به غیرت و حمیّت فوقالعاده برادران و شاگردانی چون سرکاتبان کارگاه نور، با نگارشی که از زمان عصر سعادت تاکنون کسی این چنین قادر به انجام اعجازآمیز آن نبوده است، به «خسرو» کاتب قهرمان رساله نور، گفتید «بنویس»، و قرآنی همانند آنچه که در لوح محفوظ نوشته شده، نوشته شد؛ و به صورتی بینظیر و زیبا و خارقالعاده، که نظیر آن نه دیده شده و نه شنیده شده، تعریف و اثبات کردید که قرآن عظیمُ الشأن، حقاً کلام الله است و در مرتبه بالاتری از همه کتابهای آسمانی دیگر قرار دارد و از همه آنها با فضیلتتر است و در یک فاتحه آن، هزاران فاتحه و در یک سوره اخلاصاش، هزاران اخلاص هست، و با هر حرفاش، ده و صد و هزار و هزاران ثواب و حسنه نصیب انسان میشود. با نشان دادن معجزات قرآن معجزُ البیان که از هزار و سیصد سال تاکنون ادامه داشته، و با شکست دادن مخالفان آن، و با دلایل آشکار همانطور که چشم، نور را تشخیص میدهد، و با قلمهای الماس شاگردان رساله نوری که تاکنون همتایش دیده نشده، با «بیست و پنجمین گفتار» و ضمایماش که عالم را تحت فرمان خود میخواند و متمردترین و معاندترین افراد را وادار به سکوت میکند، به چهل وجه، اعجاز قرآن را اثبات نمودید؛ همچنین ثابت کردید که حضرت پیغمبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، رسول بر حق است و افضل صد و بیست و چهار هزار پیامبر پیشین، و سید آنان است و هزاران معجزه او را در رسالهیی به نام «معجزات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام» به شکل نیکویی بر شمردید، و نیز با توجه به اینکه قرآن عظیمُ الشأن، رحمةُ العالمین بودن رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را در کائنات اعلام کرده، رساله نور هم از ابتدا تا انتها این مطلب را با براهین اثبات میکند و همواره بیان میدارد که افعال و احوال رسول اکرم باید نمونه همه باشد، زیرا مطمئنترین و کاملترین رهبر و هدایت کننده، اوست و این را حتی به نابینایان نیز ابلاغ میکند. هنگام انتشار رساله نور در آناتولی و شهرهای خاص همواره بلایا دفع، و زمان ممانعت از انتشارش با مصایب مواجه میشدهاند، و شاگردان رساله نور به رغم مواجهه با مشکلات واقعاً سنگین و با کمال متانت به خدمت و ارتباطشان ادامه داده و از سنت سَنیّه پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام پیروی کردهاند، گوشزد کردهاید که این کار تا چه حد سودمند و نافع است؛ و گفتهاید تبعیت از سنت رسول در زمانه فعلی پاداش صد شهید را دارد، و همانطور که صدقه دافع قضا و بلاست، رساله نور هم بیست سال است که قضا و بلایی را که ممکن بود آناتولی را گرفتار کند دفع کرده است؛ این را به عین الیقین اثبات کردهاید، ای استاد ارجمند و سرور گرامی ما! اینک رفع توقیف رساله نور، شما استاد محبوب و بعد ما طلبههای عاجز و گناهکار، سپس عالم اسلام را بسیار شاد و خرسند کرد، طوری که امروز دومین عید بزرگمان به شمار میرود؛ این عید شریف را به استاد عزیزمان تبریک میگوییم، و عید سومتان یعنی رمضان مبارک و لیلةُ القدرتان را گرامی میداریم. از خداوند میخواهیم اَمثال این اعیاد را فراوان فرماید و از تقصیرات ما قاصران درگذرد. همه دوستان خدمت شما سلام رسانده و بر دستان مبارکتان بوسه میزنیم و از سرور گرامی خود التماس دعا داریم. طلبههای نور در اسپارتا و حومه عدم قبول متواضعانه مطالب این نامه که صد بار بیش از حد و حدود من است، کفران نعمت و نادیده گرفتن حُسن ظن همه شاگردان عزیز است، در عین حال پذیرش آن نیز ممکن است موجب غرور و منیت و تکبر گردد، لذا تصویری از این مکتوب مفصل را که کاتب رساله نور به نام همه شاگردان نگاشته، بهعلاوه سيزده بندي را که اضافه کردهام، برایتان ارسال میکنم تا هم شکر و سپاسگزاری کرده باشم و هم دچار غرور و کفران نعمت نشده باشم. آن را تحت عنوان «نامهیی از طلبههای رساله نور در اسپارتا و حومه» در پایان مسأله یازدهم رساله ثمره قرار دهید. وقتی مشغول جرح و تعدیل و نگارش این نامه بودم، کبوتری دو مرتبه بر پنجره کناری اتاقام نشست. میخواست داخل بیاید، اما سر «جیلان» را دید و نیامد. چند دقیقه بعد کبوتر دیگری به همین شکل آمد و در آنجا نشست، باز هم کاتب را دید و وارد نشد. گفتم: حتماً مانند آن قُمری و گنجشک اول بشارت دهنده است، یا از اینکه نامههای متعددی مانند این نامه را مینویسیم آمده است تا مبارکی جرح و تعدیلهای این نامه را تبریک بگوید. سعید نورسی

