Şualar

The Eleventh Ray

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

(ثمره‏‏یی از زندان دنیزلی) این بخش، دفاعیه‌یی از رساله نور در برابر بی‏دینی و کفر مطلق است. دفاعیه حقیقی ما در این حبس نیز همین نوشته است؛ زیرا صرفاً در این راه تلاش می‏کنیم. این رساله، ثمره و خاطره‏‏یی از زندان دنیزلی و حاصل دو روز جمعه می‏باشد. سعید نورسی

§2

بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ فَلَبِثَ فِى السِّج۟نِ بِض۟عَ سِنٖينَ (یوسف: 42) براساس اعلام و سرّ آیه فوق، یوسف (ع) پیر زندانیان است، و زندان نوعی مدرسه یوسفیه به شمار می‏رود. حال که برای دومین بار تعداد زیادی از طلبه‏های رساله نور وارد این مدرسه می‏شوند، بی‏تردید لازم است خلاصه‌یی از بخش‌های رساله نور که با حبس و زندان مرتبط‌اند، در این مدرسه که به منظور تربیت گشوده شده مطالعه و تدریس شود، تا تربیت و آموزش کامل صورت گیرد. اینک پنج، شش مورد از آن خلاصه‏ها را به شرح زیر بیان می‏کنیم:

§3

چنان که توضیح مطلب در گفتار چهارم نیز آمده است، آفریدگارمان سرمایه زندگانیِ بیست و چهار ساعته‌ی شبانه روز را به ما احسان می‏کند تا به کمک آن هر چه برای حیات دنیوی و اخروی لازم است تأمین گردد. ما اگر بیست و سه ساعت از شبانه روز را صرف حیات دنیوی که بسیار کوتاه است کنیم و یک ساعت را، که برای نمازهای فرض پنجگانه کافی‏ست، صرف حیات اخروی که بسیار طولانی‏ست نکنیم چه اشتباه خلاف عقلی کرده‏ایم، زیرا در آن صورت دچار فشارهای قلبی و روحی، به عنوان مکافات آن خطا خواهیم شد و بر اثر چنین وضعی، اخلاق‌مان را از دست داده و عمر را با ناامیدی سپری کرده، و به این ترتیب به جای کسب تربیت، در جهت عکس آن حرکت کرده‌ایم؛ فکرش را بکنید که با چنین وضعی تا چه حد ضرر خواهیم کرد. اگر ساعتی را صرف پنج نوبت نماز فرض کنیم، هر یک ساعتِ حبس و مصیبت، گاه معادل یک روز عبادت می‏شود و یک ساعتِ فانی، حکم ساعاتِ باقی را می‏یابد و یأس‌ها و فشارهای روحی و قلبی تا حدودی از بین می‏روند، و زندان کفاره‏‏یی می‏شود برای هر آن‌چه موجب حبس گردیده بود و تربیت را، که هدف اصلی از زندانی شدن است، نتیجه می‏دهد، و این آزمون و درس نافعی‏ست که سبب گفتگویی دل‌نشین و آرامش بخش با دوستان مصیبت دیده می‏شود. چنان که در گفتار چهارم بیان گردید، هزار نفر در قرعه‌کشی بلیت‏های بخت‌آزمایی شرکت می‏کنند تا یک نفر بتواند مثلاً هزار لیره به دست آورد؛ آن‏ها هفت، هشت، ده لیره از بیست و چهار لیره خود را خرج قمار بخت‌آزمایی می‏کنند، اما حاضر نیستند یک لیره از آن بیست و چهار لیره را صرف خرید بلیت خزانه‌ی جواهرات ابدی ‏کنند؛ این در حالی‏ست که احتمال برنده شدن هزار لیره در قرعه‌کشی بخت‌آزمایی دنیوی یک در هزار است، چرا که هزار نفر در این امر سهیم‏اند؛ اما در بخت‌آزمایی مُقدّرات اخروی بشر، احتمال سود برای اهل ایمان که برخوردار از حُسن عاقبت می‏باشند نهصد و نود و نه از هزار است. این را صد و بیست و چهار هزار پیامبر خبر داده‏اند و مُخبران صادقی از اولیا و اصفیایی که شمارشان از حد بیرون است، با کشف و شهود تصدیق و تأیید کرده‏اند. حال با توجه به نکات ذکر شده، مقایسه کنید هجوم به سوی قرعه‌کشی از نوع اول و پشت کردن به مورد دوم چه قدر با مصلحت ناسازگار است. مدیران زندان، زندانبانان و حتی کارگزاران امور کشور و محافظان آسایش ملت، در این مسأله می‏بایست از این درس رساله نور راضی و خرسند باشند، زیرا بر اساس تجربیات مکرر مشاهده شده است که اداره و انضباط هزار فرد متدینی که همواره به یاد محبس جهنم هستند، آسان‏تر از رسیدگی به امور ده فرد تارک نماز و بی‏اعتقادی‏ست که صرفاً به حبس دنیوی می‏اندیشند و چیزی از حرام و حلال نمی‏دانند و گاه نیز به رفتارهای لاابالی‏گری خو کرده‏اند.

§4

همان‌طور که در بخش «راهنمای جوانان» از رساله نور به خوبی توضیح داده شده، مرگ چنان قطعی و آشکار است که به شب شدن روز، و فرا رسیدن زمستان پس از پاییز می‏ماند که به یقین با آن مواجه خواهیم شد؛ هم‌چنان که این زندان به طور متمادی برای وارد شوندگان و خارج شوندگان مسافرخانه‏‏یی‏ موقت است، روی زمین هم کاروان‌سرایی‌ست برای قافله‏هایی که با عجله در حرکت‌اند تا شبی در آن اتراق کنند و فردا به حرکت‏شان ادامه دهند. مرگ که ساکنان هر شهر را بارها به گورستان انتقال داده است بی‏تردید درخواست زیادی از حیات دارد. رساله نور، معمای این حقیقت دهشتناک را حل نموده و کشف کرده است که خلاصه کوتاهی از آن، چنین است: مادام که نمی‌توان مرگ را از میان برداشت و دروازه گور بسته نمی‏شود، بزرگ‏ترین مسأله و نگرانی اصلی انسان، یافتن چاره‏‏یی برای نجات از دست جلاد اجل و سلول انفرادی قبر است. آری، این موضوع چاره دارد و رساله نور با سرّ قرآن آن را به بداهت دو ضرب در دو مساوی با چهار، قاطعانه اثبات کرده است، که خلاصه آن چنین است: مرگ، یا اعدام ابدی‏ست؛ یعنی چوبه داری‏ست که فرد را با خویشاوندان و دوستانش از بین می‏برد، یا برگه رخصتی‏ست برای عبور به عالمی دیگر که باقی‏ست؛ یعنی سندی ایمانی برای ورود به سرای سعادت و خوشبختی؛ و قبر نیز یا سلول انفرادیِ تاریک و چاهی بی‏انتهاست، یا دری‏ست که ما را از محبس دنیا به سوی مهمان‌سرا و گلستانی نورانی و جاودان می‏رساند. این حقیقت را «راهنمای جوانان» با تمثیلی اثبات کرده است. برای مثال، در حیاط این زندان، چوبه‏های اعدامی متکی به دیوار برای به دار آویختن قرار داده‏اند و پشت آن دیوار، مراسم قرعه کشی بزرگی هست که همه عالمیان در آن مشارکت دارند. عدم مشارکت ما، پانصد نفری که در این زندان هستیم، بدون استثنا غیرممکن است و همه ما را یکی یکی به میدان خواهند برد. ممکن است بگویند: «بیا، گواهی اعدامت را بگیر و بالای چهارپایه برو» یا «برگه حبس انفرادی همیشگی را بگیر و از این دری که باز است عبور کن.» و شاید بگویند: «مژده! بلیط بخت آزمایی‏ات برنده میلیون‏ها سکه طلا شده است، بیا و آن را بگیر!» و بدین ترتیب در همه جا این خبر را با صدای بلند اعلام می‌کنند. ما هم به چشم خود می‏بینیم که همه به نوبت به سوی چوبه دار می‏روند؛ گروهی اعدام می‏شوند و گروهی دیگر چوبه دار را نردبانی می‏کنند و خود را به پشت دیوار، همان‌جا که مراسم بخت‌آزمایی‏ست، می‏رسانند؛ این را مأمورانی بزرگ و جدی با قطع و یقین به ما می‏گویند؛ طوری که گویی خود شاهد آن بوده‏ایم. در همین اثنا دو هیأت وارد زندان ما می‏شوند؛ قافله‏‏یی که ساز و شراب و شیرینی‏ها و باقلواهای به ظاهر لذیذ در دست دارند و سعی می‏کنند از آن‏ها به ما نیز بخورانند، اما خوراکی‏هایشان زهرآگین است و شیاطین انسی آن‏ها را مسموم کرده‏اند. جماعت و هیأت دوم، تربیت نامه و غذاهای حلال و نوشیدنی‏های دل‌نشین در دست دارند که به ما اهدا می‏کنند، و آن‌ها به اتفاقِ هم و خیلی جدی و قطعی می‏گویند: «اگر هدایای گروه اول را که به منظور امتحان به شما پیشنهاد شده قبول کنید و بخورید، مانند کسانی که می‏بینید بالای دار می‏روند، شما هم به دار آویخته خواهید شد؛ اما اگر هدایای ما را، که به فرمان حاکم این دیار برایتان آورده‏ایم، به جای هدایای آنان بپذیرید و ادعیه و اذکاری را که در کتاب‏ها و تربیت‏نامه‏هایمان است بخوانید، از به دار آویخته شدن نجات خواهید یافت. بدانید و چون مشاهده روز باور کنید که در آن مراسم بخت آزمایی، به لطف و احسان شاهانه، هر کدام‏تان برنده یک میلیون سکه طلا خواهید شد. اما اگر آن شیرینی‏های حرام و شبهه‏ناک و مسموم را بخورید، تا رفتن به سوی چوبه دار هم درد آن سم را خواهید کشید. این مسأله را فرامین مذکور و همگی ما با یقین، به شما خبر می‏دهیم.» مطابق این تمثیل، در پشت چوبه‌ی دارِ اجل که همیشه جلوی چشمان‌مان است مراسم بخت آزمایی مقدرات نوع بشر وجود دارد. طبق اخباری که به دست‌مان رسیده، در این مراسم به احتمال صد در صد برای اهل ایمان و طاعت (به شرط حُسن عاقبت)، بلیط خزانه‏‏یی جاودان و بی‏پایان فراهم خواهد بود؛ و هم‌چنین به احتمال نود و نه درصد برای آنان که بی‏اعتقاد و فاسق بوده و مشغول بی‌بند و باری و کارهای حرام، به شرط توبه نکردن، نیستی همیشگی (برای آنان که معتقد به آخرت نیستند) یا سلول انفرادیِ تاریک و ابدی (برای آنان که بقای روح را قبول دارند اما به لهو و لعب می‏پردازند) تدارک دیده شده، و هم‌چنین آمده است که افراد مذکور برگه شقاوت ابدی را دریافت خواهند کرد. این موضوع را در ابتدا صد و بیست و چهار هزار پیامبر (ع)، که نشانه تصدیق در دست دارند و معجزات فراوان داشته‏اند، خبر داده‏اند؛ هم‌چنین بیش از صد و بیست و چهار میلیون اولیاء (قدَّسَ اَللّه اَسرَارهُم) در پی خبر پیامبران، سایه و اثر اخبار مزبور را با کشف و ذوق مشاهده نموده، تصدیق و تأیید کرده‏اند؛ و میلیاردها محقق و مجتهد و صدیقی که آمده‏اند و رفته‏اند، خبر این دو گروه از مشاهیر بشری را به مدد عقل، و با براهین قطعی و حجت‏های قوی، و با فکر و منطق به طور یقینی، اثبات و تصدیق نموده‏اند. به واسطه این سه گروه بزرگ و عالیِ جامعه بشری که چهره‏های تابانِ نوع انسان و اهل حقیقت‌اند و چون خورشید و ماه و ستارگان می‏درخشند و در موقعیت فرماندهی قدسی بشر قرار دارند خبر مذکور، به اجماع و تواتر به ما رسیده است. حال به وضعیت کسی که به این سخنان توجهی نمی‏کند و به صراط مستقیم، که آنان نشان می‏دهند و رو به سوی سعادت دارد، نمی‏رود و به احتمال نود و نه درصدِ خطر توجهی ندارد نظری می‌افکنیم؛ همین فرد در حالت عادی اگر یک نفر بگوید در راهی که می‏روی خطری هست، از آن راه اجتناب خواهد کرد و راهی هر چند طولانی‏تر را برخواهد گزید. به هر حال وضع او چنین خواهد بود: کوتاه‏ترین و سهل‏ترین راه را، که مخبران بی‏شمار با قاطعیت و یقین از آن خبر داده‏اند و صد در صد به بهشت و سعادت ابدی منتهی می‏شود، رها کرده و دشوارترین و طولانی‏ترین و بدترین راهی را که به احتمال نود و نه درصد به محبس جهنم و شقاوت دائمی منتهی می‏شود انتخاب می‏کند؛ بیچاره‏‏یی که حتی در دنیا نیز کوتاه‏ترین راه را براساس خبر احتمالاً دروغ کسی، و با احتمال یک در‌صد خطر و مثلاً یک ماه حبس رها کرده و راه طولانی‏ترِ بدون منفعتی را فقط با این توجیه که بی‏خطر است انتخاب می‏کند، مانند دیوانه‏های سرمست، به اژدهایانی که در دوردست دیده می‏شوند و راه را بر او خواهند گرفت اهمیتی نمی‏دهد و مشغول مگس‏ها می‏شود و چنان اهمیتی به آن‌ها می‌دهد که عقل و قلب و روح و انسانیت خود را از دست می‏دهد. این واقعیتِ مطلب است؛ ما زندانیان برای گرفتن انتقام کامل از این مصیبت زندان، باید هدایای هیأت دوم را بپذیریم؛ همان‌طور که لذت یک دقیقه انتقام یا چند دقیقه یا چند ساعتِ عیش و نوش باعث شد ما دچار این مصیبت شویم و دو سه سال یا ده پانزده سال در زندان بمانیم و دنیا برایمان زندان شود، باید در ضدیت و مخالفت با این مصیبت، یکی دو ساعت از زمان حبس را تبدیل به عبادت یکی دو روزه کنیم، و مجازات دو سه ساله خود را با هدایای متبرک آن قافله مبارک، تبدیل به عمری بیست سی ساله و ماندگار نماییم، و ده یا بیست سال حبس‌مان را وسیله‏‏یی قرار دهیم برای خلاصی از میلیون‏ها سال حبس در زندان جهنم. در برابر گریه دنیای فانی، باید بر لبان حیات اخروی‌مان لبخند بنشانیم و به این ترتیب از مصیبتی که گرفتارش شده‏ایم انتقام بگیریم. باید زندان را محلی برای تربیت شدن بدانیم و برای وطن و ملت‌مان افرادی مفید، مطمئن، و با تربیت شویم. مأموران و مدیران و مسئولان زندان هم کسانی را که گمان می‏کنند جانی و شقی و لاابالی و قاتل و تبهکار و مُضر به حال وطن هستند، باید طلبه‏هایی ببینند که در آموزشگاه مبارکی مشغول فعالیت‏اند و باید با افتخار خداوند را شکر بگویند.

§5

خلاصه‌ی حادثه‏‏یی عبرت انگیز که تفصیل آن در «راهنمای جوانان» آمده، چنین است: زمانی در «عید جمهوریت» کنار پنجره سلولم در زندان «اسکی شهیر» نشسته بودم. دختران دانش آموز در حیاط دبیرستان مقابل، می‏خندیدند و می‏رقصیدند. در یک آن، وضعیت پنجاه سال بعد آن‏ها هم‌چون سینمایی معنوی بر من آشکار شد. دیدم چهل پنجاه تن از آن دختران دانش‌آموز که تعدادشان پنجاه شصت نفر بود در قبر خاک می‏شوند و عذاب می‏کشند. ده نفر از آن‏ها را دیدم که هفتاد هشتاد ساله و بسیار زشت شده‏اند، و چون در جوانی مراقب عفت خود نبوده‏اند از نگاه‏هایی که انتظار محبت دارند نفرت می‏بینند. این‏ها را با قطع و یقین مشاهده کردم، و به حال و روز رقت بارشان گریستم. تعدادی از دوستان زندانی صدای گریستن‌ام را شنیدند، آمدند و جویای موضوع شدند، گفتم: «فعلاً مرا به حال خود رها کنید و بروید». آری، آن‌چه دیدم حقیقت است نه خیال؛ چنان که پس از تابستان و پاییز نوبت زمستان فرا می‏رسد، در ادامه تابستان جوانی و پاییز سالمندی نیز زمستان قبر و برزخ قرار دارد. اگر به همان شکلی که حوادث پنجاه سال پیش را به وسیله صنعت سینما در حال حاضر به نمایش می‏گذارند، می‏توانستند رویدادهای پنجاه سال بعد را هم نشان دهند و وضعیت پنجاه شصت سال بعدِ اهل ضلالت و گمراهی را در مقابل دیدگان‌شان به نمایش بگذارند، آن‌گاه با لعن و نفرین به خندیدن‏ها و لذت‏های نامشروع‏شان می‏گریستند. در حالی که من مشغول مشاهده مذکور در زندان اسکی شهیر بودم، فردی معنوی، که مروج گمراهی و ضلالت بود، هم‌چون شیطانی انسی در مقابلم ظاهر شد و گفت: «ما دوست داریم همه نوع لذت حیات را بچشیم و به دیگران بچشانیم، با ما کاری نداشته باش». من هم در پاسخ گفتم: حال که مرگ را به قیمت ذوق و لذت، فراموش کرده‏‏یی و به ضلالت و گمراهی پرداخته‏یی، یقین بدان که طبق حکم ضلالت تو، تمام زمان گذشته، مرده و معدوم است؛ و چون گورستان ترسناکی‌ست که در درونش جنازه‌ها پوسیده‏اند. دردها و مصیبت‏هایی که بر اثر مرگ ابدیِ دوستانِ فراوان، و فراق‏های بی‏شمار، به دلیل وابستگی‏های انسانی و مسیر گمراهی، بر سرت و بر قلب‌ات اگر نمرده باشد ریخته، لذت‏های سرمستانه و حقیرت را از بین می‏برد؛ و به همین صورت زمان آینده را نیز به سبب بی‏اعتقادی، برایت معدوم و تاریک و مرده و ترسناک می‏کند. هم‌چنین، چون گردن بیچاره‏هایی که از آن‌جا آمده و در عالم وجود سر بر آورده و وارد زمان فعلی می‏شوند با ساطور اجل بریده و به عالم نیستی پرتاب می‏گردد، لذا به موجب گرایش به عقل، مدام نگرانی‏های دردآور بی‏شماری را بر وجود بی‏ایمانت تحمیل کرده، و لذت‏های جزئی و سفیهانه‏ات را زیر و زبر می‏کند. اگر ضلالت و فسق و فجور را رها کنی و وارد دایره ایمان تحقیقی و راه مستقیم شوی، با نور ایمان خواهی دید که زمان سپری شده‏ی گذشته، معدوم و چون گورستانی که همه چیز را می‏پوساند، نیست، بلکه عالمی نورانی‏ست که موجود است و تبدیل به آینده می‏شود و به منزله دالانی‏ست که ارواح باقی برای ورود به دار السعادت آینده در آن انتظار می‏کشند؛ گذشته نه تنها دردآور نیست، بلکه بسته به قوت ایمان، نوعی از لذت معنوی بهشت را در دنیا می‏چشاند، و آینده نیز نه تنها منزلگاهی ظلمانی و وحشتناک نیست، بلکه اگر با چشم ایمان نگاه کنیم کاخ‏های سعادت ابدی را مشاهده خواهیم کرد که در آن‏ها ضیافت و نمایشگاه‏های احسانِ رحمانِِ رحیمِ ذوالجلالِ و الاکرام برپا شده است؛ رحمانِ رحیمی که صاحب کرم و �رحمت بی‏حد ‏و ‏حصر بوده، و بهار و تابستان را به‏سان سفره‏یی پر از نعمت‏های متعدد قرار داده است. فرد مؤمن با ذوق و شهود ایمانی، کشش رفتن به آن‏جا را در خود حس کرده، و به نسبت ایمانش می‏تواند نوعی از لذت‏های عالم باقی را احساس کند. پس لذت حقیقی و عاری از درد و الم، صرفاً در ایمان و با ایمان حاصل می‏گردد. ایمان در این دنیا نیز هزاران فایده و نتیجه را نصیب انسان می‏کند؛ ما به مناسبت بحث حاضر فقط یک فایده و لذت ایمان را، که در قالب تمثیلی در حاشیه «راهنمای جوانان» آمده است، به شرح زیر بیان می‏کنیم: فرض کن فرزندت که بسیار دوست‌اش داری در حال احتضار و جان دادن است و تو با یأس و ناامیدی به فراق دردآور و همیشگی او می‏اندیشی. در همان حال طبیبی چون حضرت خضر یا لقمان حکیم وارد می‏شود و معجونی چون پادزهر به او می‏خوراند و فرزند دوست داشتنی و عزیز تو چشم می‏گشاید و از مرگ نجات می‏یابد، چه قدر خوشحال و شادمان می‏شوی؟ به همین ترتیب، میلیون‏ها انسان محبوب را، که مانند فرزند تو دوست داشتنی هستند و گمان می‏کنی در گورستان زمان گذشته پوسیده شده و در حال نابودی می‏باشند، در نظر بگیر؛ ناگهان حقیقت ایمان مانند لقمان حکیم، نورانیتی از دریچه‌ی قلب به سوی گورستانی که بر اثر توهم گمان می‏رود عدم خانه‏‏یی بزرگ است، می‌تاباند؛ تمام مرده‏ها زنده می‏شوند و با زبان حال به شما می‏گویند: «ما نمرده‏ایم و نخواهیم مرد و دوباره با شما دیدار خواهیم کرد». و شما حظ و لذت وافری می‏برید. ایمان با دادن چنین لذت‏هایی در این دنیا ثابت می‏کند که حقیقت ایمان هم‌چون هسته‏‏یی‏ست که در صورت تجسم، بهشتی خاص از آن حاصل می‏شود و شجره طوبای آن می‏گردد. این‏ها را به همان کسی که مروج گمراهی بود گفتم، اما او که اهل عناد بود گفت: حداقل برای این‏که مانند حیوان، حیات‌مان را با کیف و لذّت سپری کنیم، به سرگرمی و سرخوشی پرداخته و به این مسائل ظریف نمی‏اندیشیم. در پاسخ گفتم: تو نمی‏توانی مانند حیوان باشی، زیرا حیوان گذشته و آینده ندارد؛ نه از گذشته متأسف و متألم می‏شود و نه نگرانی و هراس از آینده است. حیوان تمام و کمال در پی کام جویی‏ست، به راحتی زندگی می‏کند، می‏خوابد و شکر خالق‌اش را می‏گوید. حتی حیوانی که برای ذبح بر زمین خوابانده می‏شود، چیزی احساس نمی‏کند. فقط هنگامی که چاقو گلویش را می‏برد، می‏کوشد حس کند، آن احساس هم طی می‏شود و حیوان از آن درد هم رهایی می‏یابد. یکی از رحمت‏ها و مهربانی‏های بزرگ خداوند همین است که اجازه نمی‏دهد کسی از غیب مطلع باشد، و هم او آن‌چه را بر سر انسان می‏آید می‏پوشاند و پنهان می‏کند؛ مخصوصاً این قضیه در مورد حیوانات بی‏گناه به شکل کامل‏تری وجود دارد. لیکن ای انسان! گذشته و آینده تو با خروج نسبی از عالم غیب به‌خاطر داشتن عقل موجب می‏شود از راحتی مخصوص حیوان، که ریشه در ستر غیب دارد، کاملاً محروم شوی. تأسف‏های مرتبط با گذشته، فراق‏های دردآلود، و ترس‏ها و نگرانی‏های مرتبط با آینده، لذت‏های جزئی تو را به مرتبه هیچ تنزل می‏دهد و از لحاظ لذت، تو را صد برابر بیش‏تر از حیوان به سقوط می‏کشاند. مادام حقیقت این است، یا دست از عقل بشوی و حیوان شو و نجات پیدا کن یا عقلت را با ایمان بیامیز و گوش به قرآن بده و حتی در این دنیای فانی نیز لذت‏هایی صد برابر بیش‏تر از حیوان به دست آور. این مطالب را به او گفتم و مجبور به سکوتش کردم. باز هم آن گمراه رو به من کرد و گفت: حداقل مانند بی‏دینان اجنبی زندگی می‏کنیم. جواب دادم: تو نمی‌توانی مانند بی‏دینان اجنبی هم شوی، زیرا آن‏ها اگر پیامبری را انکار ‏کنند به پیامبران دیگری مؤمن هستند؛ حتی اگر هیچ پیامبری را هم قبول نداشته باشند، خداوند را باور دارند. اگر خدا را هم قبول نداشته باشند ممکن است سجایایی داشته باشند که مدار کمالات‌شان قرار ‏گیرد. اما اگر مسلمانی، پیامبر آخر‌ الزمان عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را که خاتم رسل و بزرگ‏ترین آن‏هاست و دین و دعوت‌اش عام است انکار کند و از دایره فرمان‌بری‌اش خارج گردد، هیچ پیامبر دیگر و حتی خدا را قبول نخواهد داشت؛ زیرا همه پیامبران، خدا و کمالات را به واسطه خاتم الانبیا پذیرفته ‏است، و این‏ها بدون او در قلب‌اش باقی نخواهند ماند. این است که از گذشته تاکنون صاحبان هر دینی وارد اسلام شده‏اند، اما هیچ مسلمانی نمی‏تواند به‌طور حقیقی، یهودی، مجوسی یا نصرانی شود؛ بی‌شک بی‏دین می‌شود، اخلاق‌اش فاسد و تبدیل به عنصری مُضر برای وطن و ملت می‌گردد. این موضوع را برایش ثابت کردم و هیچ دست‌آویزی برای شخص متمرد و معنّد باقی نماند، لذا برخاست و به جهنم رفت. اینک ای هم‌درسان من در این مدرسه یوسفیه! مادام که حقیقت همین است که گفته شد، و رساله نور بیست سال است آن را قطعی و آشکار چون خورشید اثبات می‏نماید، و سرکشی متمردان و معاندان را در هم شکسته و آنان را وارد جرگه ایمان می‏کند، ما نیز به عنوان کسانی که از ایمان و صراط مستقیم به عنوان سالم‏ترین و آسان‏ترین و نافع‏ترین مسیر برای دنیا و آینده و آخرت و وطن و ملت‌ پیروی می‏کنند، باید اوقات فراغت خود را به جای آن‌که صَرف خیالات بیهوده کنیم به خواندن سوره‏هایی از قرآن بپردازیم که با آن آشنایی داریم، و معانی آیات مذکور را از دوستانی که در این زمینه آگاهی دارند فرا گرفته و نمازهای فرض قضا شده‌مان را به‌جا آوریم، و با استفاده از خوی و خصلت‏های نیک یک‌دیگر، این زندان را به بوستان مبارکی برای پرورش نهال‏های خوش طینت تبدیل کنیم؛ با چنین اعمال صالحه‏‏یی، باید بکوشیم تا مدیر و مسئولان زندان را، ‌که چون مأموران عذاب جهنم بر سر جانیان و قاتلان هستند، به مأموران و استادان درستکار و راهنمایان مهربانی تبدیل کنیم که در مدرسه یوسفیه بهشتیانی را تربیت می‏کنند و خود را موظف به نظارت بر تربیت آنان می‏دانند.

§6

باز توضیح این مطلب در «راهنمای جوانان» آمده است، زمانی از سوی برادرانی که به من خدمت می‏کردند سؤال شد: پنجاه روز است درباره این جنگ هولناک جهانی، که کره زمین را به هرج و مرج کشانده و با مقدرات اسلام نیز ارتباط دارد، چیزی نمی‏پرسی و کنجکاوی نشان نمی‏دهی (امروز هفت سال از آن زمان می‏گذرد و همان حال ادامه دارد)؛ این در حالی‏ست که عده‏‏یی از متدینان و عالمان، مسجد و جماعت را رها کرده و به شنیدن اخبار و مطالب رادیو می‏شتابند؛ مگر حادثه‏‏یی بزرگ‏تر از این متصور است؟ یا نکند پرداختن به این موضوع مناسب نیست و ضررهایی دارد؟ در پاسخ گفتم: سرمایه‌ی عمر، بسیار اندک و کارهای لازم، بسیار زیاد است. برای هر انسان دایره‏های متداخل، مانند دایره قلب و معده، دایره پیکر و خانه، دایره محله و شهر، دایره وطن و زادگاه و دایره کره زمین و نوع بشر تا دایره ذی‌حیات و دنیا وجود دارد. ممکن است هر انسان در هر دایره نوعی وظیفه داشته باشد؛ اما بزرگ‏ترین و مهم‏ترین و دائمی‏ترین وظیفه در کوچک‏ترین دایره قرار دارد. نیز ممکن است کوچک‏ترین و گذراترین وظیفه، گاهی در بزرگ‏ترین دایره قرار داشته باشد. با این قیاس، وظایف ممکن است با بزرگی و کوچکی دوایر نسبت عکس داشته باشند. اما دایره بزرگ به سبب جاذبه‏‏یی که دارد، ممکن است باعث شود فرد خدمت لازم و مهمی را رها نموده و به امور آفاقی بی‏معنا مشغول گردد و سرمایه زندگانی را در جای نامناسبی هدر دهد؛ یعنی عمرِ با ارزشش را با امور بی‏اهمیت به فنا دهد. کسی که درگیری‏های این جنگ را با کنجکاوی پی می‏گیرد، گاه به لحاظ قلبی به طرفداری از یک طرف می‏پردازد و به طور طبیعی ممکن است ظلم و ستم آن طرف را مثبت ببیند و به این ترتیب شریک ظلم او شود. پاسخ نکته اول این است: برای هر کس، به خصوص مسلمانان، چنان دعوا و حادثه‏‏یی وجود دارد که از این جنگ جهانی، بزرگ‏تر و از این دعوایی که برای حکومت بر دنیا بر پا شده، مهم‏تر می‏باشد. هر کس اگر به اندازه [دولت‌های] آلمان و انگلیس قدرت و ثروت داشته و در عین حال از بهره عقل نیز برخوردار باشد، بی‏شک آن را صرف موفقیت و پیروزی در همان راه می‏کند. اما درباره آن دعوا باید گفت: صد هزار تن از مشاهیر انسانی و ستارگان و مرشدان بی‏شمار بشری، به اتفاق و مُستند به هزاران عهد و قرارِ صاحب و متصرف کائنات، خبر داده‏اند و عده‏‏یی از آنان نیز با چشم خود دیده‏اند که: هر کسی در مقابل ایمان با دعوی به دست آوردن یا از دست دادن مُلک و مزرعه‏‏یی دائمی و باقی که دارای قصرها و باغ‏هایی به اندازه روی زمین است مواجه می‏باشد؛ انسان اگر وثیقه ایمان را به درستی تحصیل نکند دعوی مذکور را از دست خواهد داد، و در عصر کنونی بسیاری از مردم به سبب طاعون مادیت، آن مزرعه و ملک را از دست می‌دهند. در جایی، یک نفر از اهل کشف و شهود در حین سکراتِ (برخی از انسان‌ها) مشاهده کرده بود، از چهل مورد درگذشتگان فقط چند نفر در این دعوی موفق بوده‏اند، بقیه بازنده بوده‏اند. آیا اگر سلطنت دنیا را هم به فرد بازنده بدهند جای خالی آن دعوی از دست رفته را پر خواهد کرد؟ ما شاگردان رساله نور معتقدیم، صرف نظر کردن از خدماتی که موجب موفقیت در آن دعوی می‏شود، و رها کردن وکیل زبردستی که به احتمال نود درصد مانع شکست در آن می‏گردد، و مشغول شدن به کارهای بیهوده‌ی دنیوی با تصور ابدی بودن در دنیا، کار کاملاً نابخردانه‏‏یی‌ست؛ لذا اگر عقل و خرد هر یک از ما صد برابر هم بیش‏تر شود، باز معتقدیم باید صرف انجام همین وظیفه ایمانی گردد. ای دوستان جدید من در مصیبت زندان! شما مانند دوستان قدیمی من رساله نور را ندیده‌اید، من آن‏ها و هزاران شاگرد دیگر رساله نور را گواه می‏گیرم و می‏گویم و ثابت می‏کنم و ثابت کرده‏ام که: رساله نور، وکیل موفق این راه است که توانسته تا نود درصد در این دعوای بزرگ موفقیت کسب کند و در طول بیست سال، وثیقه و برات و گواهی آن را که عبارت است از «ایمان تحقیقی»، در اختیار بیست هزار نفر بگذارد؛ رساله‏‏یی که از معجزه معنوی قرآن حکیم سرچشمه می‏گیرد و در زمانه کنونی، وکیل درجه یک این راه محسوب می‏شود. هجده سال است دشمنان من، مادیون و بی‏دینان، با دسیسه‏های بی‏رحمانه علیه من، توانسته‏اند برخی از ارکان حکومت را اغفال کنند و برای نابودی ما این بار نیز مانند گذشته ما را محبوس و زندانی نمایند، اما با این حال از صد و سی جزء قلعه پولادین رساله نور فقط توانسته‌اند از یکی دو قسمت اشکال بگیرند. تو گویی کسی که در صدد انتخاب وکیل است کافی‏ست رساله نور را در اختیار داشته باشد. نترسید، رساله نور هرگز ممنوع نمی‌شود. رساله‏های مهم نور، به استثنای دو سه مورد، آزادانه در میان نمایندگان و مسئولان اصلی دولت جمهوری دست به دست می‏شوند. ان ‏شاء الله زمانی فرا می‏رسد که مدیران و مأموران سعادتمند، برای این‌که زندان‏ها را به محلی برای اصلاح واقعی تبدیل کنند، رساله‏های نور را هم‏چون غذا و علاج در بین زندانیان توزیع خواهند کرد.

§7

چنان که در «راهنمای جوانان» توضیح داده شده است، دوران جوانی بی‏تردید سپری خواهد شد؛ با همان قطعیتی که تابستان جای خود را به پاییز و زمستان می‏دهد و روز تبدیل به غروب و شب می‏شود، جوانی نیز به پیری و مرگ مبدل می‏گردد. اگر فرد، جوانی گذرا و فانی خود را در دایره‌ی استقامت، با عفت و خیرات سپری کند به موجب آن و بر اساس بشارتِ تمام فرامین آسمانی، جوانیِ ماندگاری به دست خواهد آورد. هر فرد جوان خردمندی براساس تجربه تأیید خواهد کرد که اگر جوانی با فسق و فجور سپری شود، مانند قتلی که به دلیل یک دقیقه خشونت، میلیون‏ها دقیقه حبس را باعث می‌شود، لذت‏ها و سرخوشی‏های شباب نیز در راه نامشروع، علاوه بر مجازات دنیوی و گناهان و افسوس‏هایی که ریشه در مسئولیت‏های آخرت و عذاب قبر و زوال آن لذت دارد، در متن همین لذت‏ها بیش از لذت، درد و الم وجود دارد. مثلاً در محبت نامشروع به جنس مخالف، لذت جزئی با عوارض فراوانی چون الم حسادت، الم فراق و الم پاسخ نگرفتن از طرف مقابل همراه است که حکم عسلی زهرآگین را می‏یابد. فرد به سبب بیماری‏هایی که با استفاده‌ی بد از جوانی پدید می‏آید، روانه‌ی بیمارستان‏ها می‏شود و به دلیل زیاده‏روی‏هایش سر از زندان در می‏آورد، و به دلیل مشکلاتی که از تغذیه نادرست و وظیفه نشناسی قلب و روح بروز می‏یابد، باید او را در میخانه‏ها و مراکز عیش و عشرت یا قبرستان‏ها جستجو کرد. اگر می‏خواهی این مطلب برایت ثابت شود به بیمارستان‏ها و زندان‏ها و میخانه‏ها و قبرستان‏ها برو و در آن‌جا سؤال کن؛ البته با واویلاها و تأسف‏ها و گریستن‏هایی مواجه خواهی شد که بیش‌ترشان بر اثر سیلی‏های مجازات گونه‌ی لذت‏های نامشروع، و زیاده‌روی‌ها و استفاده نادرست جوانان از جوانی‏شان حاصل شده است. �همه کتاب‏ها و فرامین آسمانی و در رأس آن‏ها قرآن، با آیات قطعی خبر و بشارت داده‏اند که جوانی اگر در مسیر استقامت طی شود، نعمت الهی بسیار زیبا و شیرین، و وسیله‌ی خیر نیرومند و دلنشینی خواهد بود و در آخرت، جوانیِ بسیار درخشان و ماندگاری را نتیجه می‏دهد. مادام که حقیقت این است و دایره حلال برای کسب لذت کافی‏ست، و مادام که ساعتی لذت در دایره حرام گاه موجب یک سال و گاه ده سال زندان می‏شود، البته به عنوان سپاسگزاری در مقابل نعمت جوانی، لازم و بلکه واجب‌تر است نعمت دلنشین جوانی را صرف پاکدامنی و درستی کرد.

§8

(اشاره‏ی مختصری‏ست به برهانی از هزاران برهان کلی درباره رکن «‏ایمان به الله» که توضیح آن و جهت‌های بی‌شمار و قطعی آن در بسیاری از قسمت‏های رساله نور آمده است.) در «کاستامونو» عده‏‏یی از دانش آموزان دبیرستان نزد من آمدند و گفتند: «خالق‌مان را به ما بشناسان؛ معلم‌های ما درباره خدا چیزی نمی‏گویند». گفتم: هر فنی که تحصیل می‏کنید با زبان خاص خود همواره از خداوند بحث می‏کند و آفریدگار را می‏شناساند؛ به جای سخن معلم‌هایتان، سخن آنان را بشنوید. برای مثال، در هر قوطی موجود در داروخانه‏‏یی مجهز، معجون‏ها و پادزهرهای حیات‌بخشی هست که با موازین حساس و فوق ‏العاده‏‏یی اخذ و حاصل گردیده است؛ این امر از وجود داروسازی حکیم، کیمیاگر و بسیار ماهر خبر می‏دهد. به همین ترتیب، معجون‏ها و پادزهرهای حیات‌بخشی در قوطی‌های چهارصد هزار نوع نبات و حیوان در داروخانه کره زمین وجود دارد که وقتی آن‌ها را با مقیاس دانش پزشکی رایج، و نسبت به داروخانه‏های موجود می‏سنجیم، می‏بینیم تا چه حد بزرگ‏تر و کامل‏تر‌ند. این امر، داروسازِ داروخانه بزرگ کره زمین یعنی حکیم ذوالجلال را حتی به نابینایان هم آشکارا نشان داده و می‏شناساند. و نیز، همان‌طور که کارخانه‏‏یی خارق العاده، هزاران نوع پارچه را از ماده‏‏یی یکسان تولید می‏کند و بی‏تردید بر وجود کارخانه‌دار و تکنیسینی ماهر دلالت دارد، دستگاه ربّانی متحرکی که کره زمین نامیده می‏شود و دارای صدها هزار بخش است که در رأس هر یک از آن‏ها صدها هزار کارخانه کامل وجود دارد، به همان نسبت که از کارخانه ساخته دست انسان بزرگ‏تر و کامل‏تر است در مقایسه با دانش مکانیک که تحصیل کرده‏اید از استاد و صاحب کره زمین خبر می‏دهد و او را معرفی کرده و می‏شناساند. باز برای نمونه، دکان‏ها و انبارهایی که در آن‏ها از اطراف، هزار و یک نوع رزق و روزی کامل فراهم آمده و به شکل منظمی در آن‏ها جای داده شده است، بی‏تردید بر وجود مأمور فوق ‏العاده‌ی ارزاق و تغذیه، و صاحب و مدیر آن دلالت دارد. این انبارِ رحمانیِ مواد غذایی و این سفینه سبحانی که کره زمین نامیده می‏شود در یک سال در دایره‏‏یی بیست و چهار هزار ساله در حال چرخش منظم بوده و صد هزار طایفه را که هر کدام نیازمند رزق و روزی جداگانه می‏باشند در خود جای داده است و با چرخش خود فصل‏ها را پدید ‏آورده و بهار را چون واگنی بزرگ پر از هزاران طعام گوناگون می‏کند و نزد ذی‌حیاتان بیچاره‏‏یی ‏آورده که ارزاق‏شان در زمستان به پایان رسیده است. این دکان و انبار ربّانی با انواع و اقسام جهازات و اموال و بسته‏های کنسرو مانند، به همان نسبت که از کارخانه مذکور بزرگ‏تر است، با مقیاسِ دانشِ تغذیه که خوانده‏اید یا خواهید خواند و به همان درجه و با همان قطعیت، بر صاحب و متصرف و مدبّر کره زمین دلالت دارد، او را می‏شناساند و موجب می‏شود او را دوست بدارند. ارتشی را تصور کنید که از چهارصد هزار ملت تشکیل شده و فرمانده آن ارتش به شکل معجزه گونه‏‏یی ارزاق مورد نیاز، سلاح و لباس لازم و آموزش و ترخیص هر ملت را کاملاً دقیق و جداگانه تأمین می‏کند، یعنی به تنهایی انواع و اقسام ارزاق، سلاح، لباس و وسایل مورد نیاز تک تک ملت‌ها را بدون این‌که فراموش کند یا دچار حیرت گردد در اختیارشان می‏گذارد. شکی نیست که چنین لشکر و اردوگاهی بر آن فرمانده فوق ‏العاده دلالت دارد و موجب می‏شود دیگران با تقدیر، او را دوست بدارند. درست به همان ترتیب، در لشکر سبحانی جدیدی که سربازانش در هر بهار در اردوگاه روی زمین از نو سلاح به دست می‌گیرند، فرمانده بزرگ و واحدی را تصور کنید که انواع و اقسام لباس، غذا، سلاح، تعلیم و ترخیص چهار‌صد هزار نوع نبات و حیوان را با کامل‏ترین شکل و با نظم و ترتیب بی ‏آن‌که یکی از آن‏ها را فراموش کند یا دچار حیرت شود تأمین می‏کند؛ اردوگاه بهارِ کره زمین، به همان نسبت که بزرگ‏تر و کامل‏تر از ارتش و اردوگاه انسانی مذکور است با مقیاس دانش نظامی که شما تحصیل خواهید نمود، حاکم و پروردگار و مدبّر و فرمانده اقدس کره زمین را با حیرت و تقدیس به انسان‏های دقیق و خردمند معرفی کرده و موجب می‏شود با تحمید و تسبیح او را دوست بدارند. شهری فوق‏العاده زیبا را تصور کنید که در آن میلیون‌ها لامپ الکتریکی قادرند حرکت کرده و بدون آن‌که ماده اشتعال‌شان تمام شود به هر طرف بروند؛ آن لامپ‌ها و کارخانه سازنده‌شان بدون تردید و بالبداهه بر سازنده و اداره کننده آن لامپ‌ها و مؤسس کارخانه و کسی که سازنده‌ی مواد اشتعال آن‏ها‏ست، یعنی بر برق‌کاری ماهر و استادی که اعجاز می‏کند، دلالت دارد و او را توأم با حیرت‏ها و تقدیرها، به دیگران می‏شناساند و موجب می‏شود او را دوست بدارند. به همین ترتیب، در شهر این عالم، تعدادی از ستارگانی که چراغ‏های بام جهان هستند، طبق نظریه‏های دانش ستاره شناسی که خوانده‌اید هزار بار بزرگ‏تر از کره زمین‏اند و هفتاد بار سریع‌تر از گلوله توپ حرکت می‏کنند؛ با این حال نظم خود را از دست نمی‏دهند، با هم برخورد نمی‏کنند، خاموش نمی‏شوند و مواد اشتعال آن‏ها هم تمام نمی‌شود. طبق نظر علم نجوم برای تداوم درخشش خورشید، که یک میلیون بار بزرگ‏تر از زمین است و یک میلیون سال بیش‏تر از زمین عمر کرده و در مهمان‌خانه‏ی رحمانی چون چراغ و بخاری‌ست، هر روز به اندازه دریاهای کره زمین، سوخت و به میزان کوه‏هایش، زغال یا هزار برابر زمین، هیزم لازم است تا خاموش نشود. در شهر باشکوه کائنات، لامپ‏های الکتریکی سرای دنیا با شعاع‏های نورشان، قدرت و سلطنتی لایزال را نشان می‏دهند که خورشید و ستارگان عظیمی چون خورشید را بدون هیزم و امثال آن مشتعل می‏کند و اجازه نمی‏دهد خاموش شوند، و آن‌ها را با هم و به سرعت حرکت می‌دهد و نمی‏گذارد برخوردی با هم داشته باشند؛ به راستی چراغ‏های درخشان کاخ این دنیا و اداره امر آن‏ها، تا چه حد از مثالی که زدیم بزرگ‏تر و کامل‏تر است؟ به همان میزان و با مقیاس درسی که شما در رشته برق خوانده یا خواهید خواند، با شاهد گرفتن آن ستارگان، سلطان، مدبر، صانع و روشن کننده این نمایشگاه بزرگِ کائنات را می‏شناساند و موجب می‏شود با تسبیح و تقدیس او را دوست بدارند و پرستش کنند. باز مثلاً کتابی را تصور کنید که در هر سطرش کتابی با خط بسیار ریز و ظریف نوشته شده و در هر کلمه‏اش نیز با خط بسیار کوچک سوره‏‏یی از قرآن نگاشته شده باشد؛ این کتاب و مجموعه عجیبِ کاملاً بامعنا، که همه مسائل آن تأیید کننده‌ی هم هستند و نشان از مهارت و تواناییِ کاملِ کاتب و مؤلف‌اش دارد، بی‏تردید و به روشنی روز از نویسنده و مصنف‌اش و کمالات و هنر او حکایت دارد و موجب می‏شود دیگران با گفتن ما شاء الله و بارک الله از او تقدیر کنند. درست به همین ترتیب، در این کتاب کبیر کائنات، که روی زمین فقط به مثابه یک صفحه آن است و بهار فقط یکی از فرم‌های آن به شمار می‏رود، با چشم خویش می‌بینیم که قلمی، سیصد هزار نوع طائفه نباتی و حیوانی را که هر یک در حکم کتابی جداگانه‏اند با هم و در درون هم، بی‏خطا و اشتباه و بی‏آن که در هم بریزند، می‌نویسد؛ و گاه در کلمه‌ی منظم و کاملی چون درخت، قصیده‌یی و در نقطه‌یی چون دانه، فهرست کامل یک کتاب را می‌نگارد. این مجموعه‌ی کائنات و این قرآن کبیرِ مجسم عالم که بی‌نهایت معنادار بوده و هر کلمه‌ی آن دارای حکمت‌های فراوانی‌ست، به نسبت بزرگی و کمال و معنایی که در مقایسه با کتاب ذکر شده دارد و به مقیاس دانش حکمة الاشیاء و فن قرائت و کتابت که در دانشگاه فرا می‌گیرید، و با چشم‌های دوربین‌شان، نقّاش و کاتبِ کتابِ عالم وجود و کمالات بی‏حدش را می‏شناساند و با عبارت «الله اکبر» معرفی کرده و با تقدیس «سبحان‏الله» تعریف می‏کند و با ثنای «الحمدلله» موجب می‏شود او را دوست بدارند. در مقایسه با این فنون، هر فنی از صدها فن دیگر، با مقیاس فراگیر، آیینه خاص، چشم دوربین و نظر عبرت انگیز خود، خالق ذوالجلال این کائنات را با نام‏هایش می‏شناساند و صفات و کمالات‌اش را معرفی می‏کند. به آن جوانان گفتم: برای تدریس حجت مذکور که برهانی عظیم و درخشان در وحدانیت می‏باشد قرآن معجز البیان مکرراً با آیات زیر آفریدگارمان را به ما معرفی می‏کند: رَبُّ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضِ ۝ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضَ آن‏ها نیز این مطلب را کاملاً پذیرفته و با تأیید گفتند: «خداوند را بی‏نهایت شُکر، که درسی قدسی و عین حقیقت فرا گرفتیم و خداوند از شما راضی باشد». من هم گفتم: انسان ماشین ذی‌حیاتی‏ست که با هزاران نوع درد متألم می‌شود و با هزاران نوع لذت متلذذ می‏گردد. این مخلوق بیچاره به رغم عجز بی‌نهایتش دشمنان مادی و معنوی بی‏شماری داشته و با وجود فقر بی‌نهایتش، نیازهای ظاهری و باطنی بی‏شماری دارد. او که مدام در معرض سیلی‏های زوال و فراق است، به یک‌باره با‏ایمان، عبودیت و انتساب به پادشاه ذوالجلال، در برابر تمام دشمنان، نقطه اتکا و برای برآوردن حاجات‌اش، نقطه استمدادی می‏یابد. هم‌چنان که هر کس به‌وسیله‌ی شرف و افتخار و مقام کسی که بدان منسوب است احساس فخر می‏کند، انسان نیز در صورتی که به چنین پادشاه قدیر و رحیمی ‏ایمان آورد و خود را به او منتسب نماید و با بندگی و عبودیت به خدمت‌اش در آید و اعلام مرگ و نابودی اجل را در مورد خویش به جواز رهایی و نجات تبدیل نماید، چه قدر سپاسگزار شده و خود را مدیون می‌داند و تا چه حد می‏تواند افتخار تشکر آمیز داشته باشد؟ شما بگویید. همان‌طور که به آن جوانان دبیرستانی گفتم، به زندانیان مصیبت زده هم می‏گویم: کسی که خداوند را بشناسد و از او اطاعت کند، حتی اگر در زندان هم باشد خوشبخت و سعادتمند است. اما فراموش کننده او حتی اگر در کاخ‏ها هم باشد، زندانی و بدبخت است. مظلومی سعادتمند در حالی که اعدام می‏شد به ظالمان بدبخت می‏گوید: «من اعدام نمی‏شوم، بلکه در حال ترخیص برای رفتن به سوی سعادت هستم و من با دیدن شما که محکوم به اعدام ابدی هستید کاملاً از شما انتقام می‏گیرم». آن‌گاه با گفتن لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ با شادی روح خود را تسلیم می‏کند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§9

(ثمره یک روز جمعه در زمان حبس دنیزلی‏) وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ (نحل: 77) مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) فَان۟ظُر۟ اِلٰٓى اٰثَارِ رَح۟مَتِ اللّٰهِ كَي۟فَ يُح۟يِى ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا اِنَّ ذٰلِكَ لَمُح۟يِى ال۟مَو۟تٰى وَهُوَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (روم:50) درسی را که زمانی در «کاستامونو» به درخواست دانش‌آموزان و در پاسخ به این تقاضا که «خالق‌مان را به ما بشناسان»، به زبان علوم مدرسه‌یی به آن‏ها داده بودم و سابق بر این در مسأله ششم آمده بود، زندانیانی هم که در زندان دنیزلی می‏توانستند با من در تماس باشند، مطالعه کردند و به دلیل پذیرش کامل ایمانی، نسبت به آخرت اشتیاقی حس نمودند و خطاب به من گفتند: «آخرت‌مان را هم به‌طور کامل به ما بشناسان تا نفس‌مان و شیاطین زمان ما را از راه به در نکنند و دیگر وارد چنین زندان‏هایی نشویم». بنا به درخواست طلبه‏های زندانیِ رساله نور در «دنیزلی» و آنان که مسأله ششم را مطالعه کرده بودند، بیان خلاصه‏‏یی از رکن آخرت هم لازم آمد، لذا در خلاصه‏‏یی کوتاه از رساله نور می‏گویم: چنان که در مسأله ششم خالق‌مان را از زمین و آسمان‌ها جویا شدیم و آن‏ها با زبان علوم، آفریدگار را به روشنی خورشید به ما شناساندند، اینک به همان ترتیب آخرت‌مان را ابتدا از پروردگاری که می‏شناسیم، سپس از پیامبرمان، بعد قرآن، بعد سایر پیامبران و کتاب‏های مقدس و آن‌گاه از فرشتگان سپس از کائنات خواهیم پرسید. در مرتبه اول، آخرت را از خداوند می‏پرسیم؛ او نیز با همه رسولانی که فرستاده است و با همه فرامین و اسما و صفات خویش می‏فرماید: «بله، آخرت وجود دارد و شما را به آن‌جا می‌فرستم». گفتار دهم با دوازده حقیقت قطعی و روشن، پاسخ قسمی از اسمای [الهی] درباره آخرت را اثبات و تشریح کرده است. به دلیل این که توضیح مذکور کفایت می‏کند، در این‌جا صرفاً اشاره‏‏یی بسیار کوتاه به این موضوع خواهیم داشت: مادام هیچ سلطنتی نیست که به اطاعت کنندگانش پاداش ندهد و نافرمانان را به مجازات نرساند، بی‏تردید سلطنتی سرمدی که در مرتبه ربوبیت مطلق است به کسانی که با ایمان به آن منتسب‌اند و با طاعات، تسلیم فرامین‌اش هستند پاداش می‏دهد، و برای آنان که سلطنتِ با عزت مذکور را با کفر و عصیان انکار می‏کنند مجازات خواهد داشت. لذا نام‏های «رَبُّ العالمين» و «سلطان الديّان» جواب داده و می‏گویند پاداش و مجازات فوق، متناسب با آن رحمت و جمال و آن عزت و جلال خواهد بود. با چشم خود به روشنی روز و آشکاری خورشید می‏بینیم که رحمتی عام و شفقت و کرمی محیط، روی زمین را فرا گرفته است؛ برای مثال رحمت مذکور در هر بهار، همه درختان و نباتات میوه‌دار را چون حوریان بهشتی می‏پوشاند و مزین می‏کند و انواع میوه‏ها را در دستان‌شان قرار می‏دهد و آن‏ها نیز خطاب به ما می‏گویند: «بفرمایید بگیرید و بخورید» یا توسط حشره‏‏یی زهردار، عسل شیرین و شفابخش را به ما می‏خوراند، و به واسطه حشره‏‏یی بی‌دست، حریر نرم را برای ما مهیا کرده و بر ما می‏پوشاند. به همین ترتیب در مُشتی هسته و دانه، هزاران مَن طعام برای ما نگاه داشته و برای احتیاط در آن انبارهای کوچک ذخیره نموده است. صاحب رحمت و شفقتی که چنین می‏کند بی‏هیچ تردیدی انسان‏های مؤمن دوست داشتنی و منت پذیر و اهل پرستش را که این‌گونه نازنینانه تغذیه می‌کند نابود نمی‏سازد، بلکه برای این‌که آنان را مظهر رحمت‏های درخشان‏تری کند، از وظیفه حیات دنیوی رها می‏سازد. این پاسخی‏ست که نام‏های «رحیم و کریم» به سؤال ما می‏دهند و می‏گویند: «الجَنَّةُ حَق». هم‌چنین ما با چشمان خویش می‏بینیم که در همه مخلوقات و در تمام روی زمین، دست حکیمانه‏‏یی در کار است و امور چنان بر اساس مقیاس‏های عدالت در جریان است که عقل بشر قادر به اندیشه فوق آن نیست؛ مثلاً حکمت ازلی‏ست که تمام تاریخچه حیات و حوادث مربوط به آن را در قوه حافظه، که یکی از هزاران عضو بدن انسان و به اندازه هسته‏‏یی کوچک است، نگاشته و آن را به صورت کتابخانه‏‏یی درآورده و برای محاکمه انسان در حشر و به عنوان سندی کوچک در نشر دفتر اعمال او با سرّ یادآوری همیشگی، به دست هر انسان می‏دهد و در جیب مغزش قرار می‏دهد. هم‌چنین عدالتی سرمدی‌ست که اعضا را در همه مخلوقات با میزان‏هایی بسیار حساس قرار می‏دهد؛ از میکروب تا کرگدن، از مگس تا سیمرغ و از یک بوته گل تا بوته گل بهار، که میلیاردها بلکه تریلیاردها شکوفه می‏دهد. عدالتی که در همه این موارد، تناسب را با مقیاس‏هایی به دور از اسراف به کار می‏بندد و مصنوعات را در توازن و نظم و جمال، دارای صنعت زیبا می‏آفریند، و حقوق حیاتی هر ذی حیاتی را در کمال میزان ادا می‏کند، و خوبی‏ها را نتیجه خوب و بدی‏ها را نتیجه بد می‏دهد، و با سیلی‏هایی که از زمان آدم (ع) تاکنون بر طاغیان و ستمگران زده، خود را آشکارا نشان داده است. بدون هیچ شبهه‌یی همان‌طور که تصور خورشید بدون روز امکان ندارد، حکمت ازلی و عدالت سرمدی مورد بحث نیز نمی‏تواند بدون آخرت باشد و اجازه نمی‏دهد ظالمان و مظلومان به واسطه مرگ به یک شکل بروند؛ چنین ناحقی و بی‏عدالتی خوفناک و بی‏عاقبتیِ دور از حکمت، به هیچ وجه امکان ندارد. این پاسخ قطعی را نام‏های «حکیم، حکم، عدل و عادل» به سؤال ما می‏دهند. وقتی تأمین حاجات همه مخلوقات و جانداران بیرون از دایره توانایی آن‏ها قرار دارد و قادر به برآوردن آن‏ها نیستند، و وقتی نیازهای خود را با زبان استعداد فطری و احتیاج ضروری که نوعی دعاست طلب می‏کنند، این نیازها از سوی دستی غیبی که بسیار رحیم و سمیع و با شفقت است برآورده می‏گردد. معمولاً از هر ده دعای انسان‏ها، که امری اختیاری‏ست و مخصوصاً در میان خواص و انبیا، شش هفت دعا خلاف عادات شناخته شده، مستجاب می‏گردد و از این‌جا به یقین دانسته می‏شود که سمیع و مجیبی در پشت پرده هست که آه هر دردمند و نیایش هر نیازمندی را می‏شنود. او متوجه کوچک‏ترین نیازهای خُردترین ذی‌حیات است و آه پنهانش را می‏شنود و با مهربانی در عمل به او پاسخ می‏دهد و خشنودش می‏کند. دعای حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام دعای بقای اخروی نوع بشر را به عنوان مهم‏ترینِ مخلوقات شامل می‏شود؛ دعایی که عمومی‏ست و با عموم کائنات و اسما و صفات الهی مرتبط است و مهم‏ترین دعا محسوب می‏شود؛ همه‏ی پیامبران به عنوان فرماندهان و ستارگان نوع انسان نیز با ایشان همراه شده و به این دعا «آمین آمین» می‏گویند؛ افراد متدیّن امت او نیز هر روز با گفتن چند صلوات به دعای او «آمین» می‏گویند، و حتی تمامی مخلوقات در دعای او شریک شده و خطاب به خداوند می‏گویند:«بله، خداوندا خواسته‏اش را عطا فرما؛ ما نیز همان را می‏خواهیم». در چنین شرایطی که رد نشدنی می‏باشد، دعای مربوط به بقای اخروی حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام (از اسباب بی‏شمار لازمه حشر) به درگاه خدایی که ایجاد آخرت برایش مانند ایجاد بهار آسان است، به تنهایی برای ایجاد آخرت و بهشت کافی‏ست. این مطالب را نام‏های «مجیب و سمیع و رحیم» در پاسخ سؤال ما مطرح می‏کنند. نام‏های «محیی، ممیت، حی، قیّوم، قدیر و علیم» در پاسخ سؤال ما از خالق‌مان، چنین پاسخ می‏دهند: به همان روشنی که روز نشان دهنده خورشید است، در مردن‏ها و زنده شدن‏های کلی روی زمین که به واسطه تغییر فصل‏ها صورت می‏گیرد، قطعاً تصرف کننده‏‏یی در پشت پرده هست که کره بزرگ زمین را با نظم و میزانی به سادگی یک باغچه و حتی یک درخت می‏آفریند، بهارِ با عظمت را به سهولت ایجاد یک گل و زیبایی موزون آن پدید می‏آورد، و سیصد هزار گروه از نباتات و حیوانات را که هر کدام در حکم کتابی هستند و نمونه‌هایی از حشرها و نشرهای بی‌حد و حصر، بر روی زمین که هم چون صفحه‏‏یی‏ست از کتابی بزرگ، می‏نگارد؛ قلم قدرتی که موجودات را در عین به هم آمیختگی، از هم ممتاز می‏کند و در عین شباهت، بی‏خطا و سهو و اشتباه به کامل‏ترین و منظم‏ترین و بامعناترین شکل می‏نویسد. او در متن این عظمت، با رحمتی بی‏منتها و حکمتی بی‏پایان عمل می‏کند و کائنات عظیم را چون خانه‏‏یی فرش شده و مُزین، مُسخر انسان کرده و او را خلیفه روی زمین قرار می‌دهد و امانت کبرایی را که کوه و آسمان و زمین از قبولش سر باز زدند، بر عهده‌اش می‌گذارد و او را به نوعی، فرمانده ذی‌حیاتان قرار داده و گرامی‌اش داشته و مُشرّف به خطابات و مصاحبت‏های سبحانی ‏خویش می‌کند و به او مقامی فوق‌العاده می‌بخشد. خداوند در تمام فرامین سماوی، سعادت ابدی و بقای اخروی را به شکل قطعی عهد کرده و به انسان وعده داده است؛ او بی‏هیچ تردیدی سرای سعادت را که ایجادش برای او به قدر خلق بهار ساده است برای انسان‏های مُشرّف و مُکرّم مهیا خواهد کرد و حشر و قیامت را خواهد آورد. آری، قدرتی را در نظر بگیرید که در هر بهار ریشه همه درختان و گیاهان را به همان شکلی که بود، احیا کرده و نمونه حشر و نشر سیصد هزار نوع حیوانی و نباتی را ایجاد می‏کند. حال اگر هزار سالی را که هر یک از امت‏های محمد و موسی عَلیهِما الصّلاةُ و السَّلام سپری کرده‏اند در عالم خیال مقابل هم قرار دهیم و به آن بنگریم، خواهیم دید قدرت مذکور، هزار نمونه حشر و نشر و هزار دلیل برای آن را در ظرف دو هزار بهار نشان داده است. بنابراین حشر جسمانی را دور از چنین قدرتی دیدن، هزار مرتبه بی‏خردی و نابینایی‏ست. مادام صد و بیست و چهار هزار پیامبر که مشاهیر نوع بشرند متفق القول، سعادت ابدی و بقای اخروی را مُستند به هزاران عهد و وعده حضرت حق، اعلام کرده‏اند و با معجزه‏هایشان نشان داده‏اند که درست می‏گویند، و رقم بی‏شماری از اهل ولایت با کشف و ذوق، همان حقیقت را تأیید می‏کنند، بی‏تردید حقیقت مذکور چون خورشید تابان ظاهر می‏گردد و کسی که در این امر تردید کند دیوانه است. آری، نظرات و دیدگاه‌های یک یا دو نفر که در فن یا هنری متخصص‌اند درباره آن فن یا هنر، بر نظر هزاران شخص دیگری که در آن امر تخصصی ندارند، ولو در فنون دیگر عالم و متخصص باشند، صائب است؛ آن‏ها به راحتی قادرند فکر مخالف‏شان را باطل کنند. برای مثال در مسأله‏‏یی مانند «اثبات هلال ماه رمضان در یوم الشک»یا این ادعا که «نارگیل که شبیه کنسرو شیر است در روی زمین باغ‏هایی دارد»، دو نفر اثبات کننده بر هزار انکار کننده غلبه می‏کنند و در ادعای خود موفق می‏شوند؛ زیرا کسی که در پی اثبات این مطلب است، کافی‏ست یک نارگیل یا جای آن را نشان دهد و به راحتی نظر خود را بر کرسی نشاند، اما انکار کننده مجبور است برای اثبات ادعای خود تمام نقاط زمین را بگردد و نشان دهد که در هیچ کجای عالم چنین چیزی وجود ندارد. به همین ترتیب، کسی که از بهشت و دار السعادت خبر می‏دهد و وجود آن را اثبات می‏کند، کافی‏ست اثری از آن و مانند فیلم‏های سینمایی، سایه و رشحه‏‏یی از آن را کشفاً نشان دهد، اما کسی که در پی نفی وجود بهشت است تمام کائنات و زمان‌ها را از ازل تا به ابد باید از نظر بگذراند و آن را به دیگران نیز نشان دهد تا موفق به انکار موضوع شود. به دلیل همین سرّ مهم است که: «نفی و انکارهایی که نظر به جای خاصی ندارند و مانند حقایق ایمانی سراسر عالم وجود را مورد نظر قرار می‏دهند به شرط این‌که ذاتاً محال نباشند اثبات نمی‏شوند». اهل تحقیق بر این امر اتفاق نظر دارند و آن را به عنوان یک قاعده اساسی پذیرفته‏اند. با توجه به این حقیقت قطعی، در مقابل اظهار نظر یک مخبر صادق، نیاید افکار مخالف هزاران فیلسوف در مسائل ایمانی شبهه و وسوسه‏‏یی ایجاد کند؛ با این حال صد و بیست هزار اثبات کننده، اعم از متخصصان و مخبران صادق و بی‌شمار اهل حقیقت و اصحابِ تحقیقِ متخصص و اثبات کننده، در ارکان ایمانی اتفاق نظر دارند؛ لذا مردد شدن به واسطه انکار چند فیلسوف که عقل‏شان به چشم‏شان است، و قلبی ندارند و دور از معنویت و بینایی هستند نهایت حماقت و دیوانگی‏ست. به روشنی روز با چشمان خود، در نفس و اطراف‌مان رحمتی فراگیر، حکمتی عام و عنایتی دائم را مشاهده می‏کنیم و آثار و جلوه‏های یک سلطنت ربوبی و مقتدر، و عدالت عالیه‏‏یی دقیق، و اجرائیات جلالیِ با عزتی را می‏بینیم. حکمتی که حتی به تعداد میوه‏ها و شکوفه‏های یک درخت، حکمت‏هایی در آن درخت قرار داده، و رحمتی که به هر یک از انسان‏ها به تعداد جهازات و حس‏ها و قوایشان، احسان‏ها و انعام‏هایی معطوف داشته است؛ عدالتی عزیز و باعنایت که بر ملت‏های سرکشی چون قوم نوح و هود و صالح ‌(ع) و قوم عاد و ثمود و فرعون سیلی زده، و از حقوق کوچک‏ترین جاندارها محافظت کرده و می‏کند. آیه‌ی زیر با ایجازی عظیم می‏گوید: وَمِن۟ اٰيَاتِهٖٓ اَن۟ تَقُومَ السَّمَٓاءُ وَال۟اَر۟ضُ بِاَم۟رِهٖ ثُمَّ اِذَا دَعَاكُم۟ دَع۟وَةً مِنَ ال۟اَر۟ضِ اِذَٓا اَن۟تُم۟ تَخ۟رُجُونَ (روم: 25) همان‌طور که سربازان مطیعی که در دو پادگان می‏خوابند و بر می‌خیزند، به دنبال فراخوان فرمانده و با شنیدن صدای شیپور، فوراً اسلحه به دست می‏گیرند و آماده انجام وظیفه می‏شوند؛ به همین ترتیب، آسمان‏های عظیم و کره زمین، مانند دو پادگان تحت امر سلطان ازلی‏اند و با دمیدن حضرت اسرافیل(ع) در صور و فراخوان او، کسانی که در این دو پادگان به خواب مرگ رفته‏اند بی‏درنگ جامه جسد بر تن کرده و به سرعت خارج می‏شوند. سلطنت ربوبی در هر بهار، همین وضع را به نمایش می‏گذارد؛ آرمیدگان در پادگان زمین با صدای شیپورِ فرشته رعد بر می‌خیزند و بر عظمت بی‏انتهای او گواهی می‏دهند؛ البته و بدون هیچ تردیدی، چنان که در گفتار دهم ثابت کرده‏ایم، خواسته‏های کاملاً قطعی آن رحمت، حکمت، عنایت، عدالت و سلطنت سرمدی، با عدم تحقق آخرت و حشر و نشر معطل می‏ماند و (در صورتی که حشری در کار نباشد) آن جمال رحمت بی‏منتها جای خود را به نامهربانی کریه و بی‏نهایت می‏دهد، و آن کمال حکمت بی‏حد و حصر، مبدل به بیهودگی ناقص و اسراف‏هایی بی‏فایده می‏شود، و عنایتی کاملاً دلنشین، تبدیل به اهانت‏هایی کاملاً تلخ می‏گردد، و آن عدالت حقانی بسیار دقیق، به ظلم‏هایی بسیار شدید تبدیل می‏گردد و آن سلطنت سرمدی کاملاً قدرتمند و با حشمت، سقوط می‏کند و با محقق نشدن حشر، همه حشمت‌اش از میان می‏رود و کمالات ربوبی‏اش با عجز و نقصان لکه‌دار می‏گردد؛ نه، این امر به هیچ‌وجه امکان ندارد و هیچ عقلی چنین احتمالی نمی‏دهد، محال محض است و بیرون از دایره امکان، باطل و ممتنع است. چگونه ممکن است خداوند انسانی را که به ناز پرورانده و عقل و دل در اختیارش نهاده تا مشتاق سعادت ابدی و بقای دائمی در آخرت شود، برای همیشه نیست و نابود کند؟ این بی‏رحمیِ ظالمانه‏‏یی‏ست؛ چگونه ممکن است اعضا و استعدادهای انسانی را که فقط در مغزش صدها حکمت و فایده قرار داده است با مرگی بی‏عاقبت، به طرز بی‏فایده و بی‏نتیجه و دور از حکمت، کاملاً هدر دهد؟ این امر خلاف حکمت است و با عملی نشدن هزاران وعده و وعید حاشا نشان از عجز و جهل او خواهد داشت؛ هر ذی‌شعوری در می‌یابد که این مطلب، با سلطنت باحشمت او و کمال ربوبیت‌اش در تضاد است. عنایت و عدالت را در قیاس با این مطالب تطبیق ده … سؤالی را که درباره آخرت از خالق‌مان پرسیدیم، نام‏های «رحمان، حکیم، عدل، کریم، و حاکم» با حقیقت مذکور پاسخ داده و آخرت را بی‏شک و شبهه به روشنی خورشید اثبات می‏کنند. ما با چشم خود می‏بینیم چنان حافظیت محیط و باعظمتی حکم می‏راند که صورت‏های متعدد هر رویداد و هر چیز جانداری، و دفتر وظایف فطری و صحیفه اعمال‌شان را که مربوط به تسبیحات‌شان با زبان حال در برابر اسمای الهی‏ست در الواح مثالی و هسته‏ها و بذرها و قوه‏های حافظه‌شان که نمونه‏های کوچکی از لوح محفوظ می‏باشند و مخصوصاً در قوه حافظه‏‏یی که در مغز انسان است و بزرگ‏ترین و در عین حال کوچک‏ترین کتابخانه به شمار می‏رود، و در سایر آیینه‏های بازتاب دهنده مادی و معنوی قید کرده، می‌نویساند و ضبط کرده تحت محافظت قرار می‌دهد. آن‌گاه زمانی که فصلش فرا برسد همه آن نوشته‏های معنوی را به صورت مادی به ما می‏نمایاند و با قوت میلیون‏ها مثال و دلیل و نمونه، عجیب‏ترین حقیقت مربوط به حشر را که در آیه‌ي وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ (تکویر:10) آمده در بهار، که گلی از قدرت اوست، در بزرگ‏ترین گل خود با میلیاردها زبان به کائنات اعلام می‏کند، و می‌گوید تمام اشیا و ذی‌حیاتان و در رأس‌شان نوع انسان برای اعدام شدن و فنا و سقوط در عدم و محو شدن در پوچی آفریده نشده‏اند و با قدرت اثبات می‏کند که انسان خلق شده است تا با ترقی به بقا برسد و با تصفیه تداوم یابد و با استعدادهایش به وظیفه سرمدی بپردازد. آری، در هر بهار مشاهده می‏کنیم گیاهان بی‏شماری که در قیامت فصل پاییز در گذشته‏اند، هر درخت، هر ریشه، هر دانه و هر بذری، در حشر بهار، آیه‌ی اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ سر می‏دهند و معنای آن را به زبان خود و طبق وظیفه‏‏یی که سال‏های پیشین بر عهده داشته‏اند، تفسیر می‏کنند و بر آن حافظیتِ با عظمت گواهی می‏دهند؛ و چهار حقیقت بزرگ آیه‌ی‌ هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ (حدید:3) را در همه چیز نشان می‏دهند و حافظیت را در بالاترین درجه و حشر را به سادگی و قطعیت بهار، به ما می‏آموزاند. به این ترتیب، جلوه‏های این چهار اسم از جزئی‏ترین تا کلی‏ترین، جریان می‏یابد؛ مثلاً دانه که منشأ درخت است، مظهر اسم «اَلاَوَّلُ» می‏شود و به قوطی جامع و کوچکی می‏ماند که برنامه‌ی به غایت کامل درخت، و جهازات بی‏نقصان ایجاد آن، و تمام شرایط شکل گیری‏اش را در بردارد و عظمت حافظیت را اثبات می‏کند. میوه درخت نیز که مظهر اسم «اَلآخِرُ» است با هسته خود که چون صندوقچه‏‏یی، فهرست همه وظایف فطری درخت و لیست کارکردها و دستورالعمل‏های حیاتِ ثانویه‏اش را در بردارد، به عالی‏ترین شکل بر حافظیت گواهی می‏دهد. صورت جسمانی درخت نیز که مظهر اسم « اَلظّاهِرُ» است حُلّه و لباس موزون و دارای صنعتی در بر دارد که با نقوش و زینت‏ها و نشان‏های برّاق جداگانه تزیین شده است؛ گویی لباس هفتاد رنگ حوریان است و عظمت قدرت و کمال حکمت و جمال رحمت را در متن حافظیت در مقابل دیدگان نشان می‏دهد. دستگاه درونی درخت هم که آیینه اسم « اَلباطِنُ» است هم چون کارخانه، دستگاه و کیمیاخانه‏‏یی کامل و منظم و اعجاز آمیز و مانند یک مخزن ارزاق است که هیچ شاخه و میوه و برگی را بدون غذا نمی‏گذارد و در متن حافظیت، کمال قدرت و عدالت، و جمال رحمت و حکمت را چون خورشید اثبات می‏کند. درست به همان شکل، کره زمین نیز از لحاظ فصول سالانه، درختی‏ست؛ تمام دانه‏ها و بذرهایی که با تجلی اسم «اَلاَوَّلُ» در فصل پاییز نزد حافظیت به امانت سپرده می‏شوند، مجموعه فرامین الهیِ مربوط به درخت روی زمین‏اند که چادر بهار بر تن کرده و میلیاردها شاخ و برگ و میوه و گل می‏دهند، و لیست دستورالعمل‏هایی هستند که ریشه در تقدیر الهی دارند، و صحیفه‏‏یی کوچک و دفتر خدماتی هستند که شامل وظایف انجام شده در تابستان گذشته می‏شوند. این امر فی البداهه نشان می‏دهد که حافظ ذوالجلال و الاکرامی با قدرت و عدالت و حکمت و رحمت بی‏منتها، فعلی را انجام داده است. و «آخر» درخت سالانه زمین نیز این است که در پاییز دوم همه وظیفه‏هایی را که به انجام رسانده و تمام تسبیحات فطری‌ای که در برابر اسمای الهی بر زبان آورده و همه صحایف اعمالی را که در حشر بهار آتی قابل نشرند، داخل قوطی‏های بسیار کوچک و ذرّه مانند قرار می‏دهد و تسلیم دست حکمت حفیظ ذوالجلال می‏کند و به این ترتیب اسم «‌هُوَ‌ الآخِرُ» را با بی‏نهایت زبان بر روی کائنات می‏خواند. و «ظاهر» این درخت زمین نیز این است که سیصد هزار نوع گل کلی و مختلف را می‏شکوفاند که نشانه‏ها و نمونه‏های سیصد هزار حشر‌اند، و با گستردن خوان رحمانیت و رزاقیت و رحیمیت و کریمیت بی‏انتها، ذی‌حیاتان را ضیافتی می‏دهد و با زبانی به تعداد میوه‏ها و گل‏ها و طعام‏ها، اسم «‌هُوَ‌ الظّاهِرُ» را ذکر می‏کند و مدح و ثنا می‏گوید و حقیقتِ وَ اِذَا الصُّحُفُ نُشِرَت۟ را چون روز نمایان می‏سازد. اما «باطن» این درختِ با حشمت چنان دیگ و دستگاهی‏ست که ماشین‏های دقیق و کارخانه‏های منظم بی‏شمار را در کمال دقت و ترتیب به کار می‏اندازد؛ دستگاهی که از دانه‏‏یی به اندازه یک دِرهَم، هزار مَن غذا می‌پزد و به گرسنگان می‏رساند، و با چنان نظم و دقتی کار می‏کند که اجازه نمی‏دهد ذره‏‏یی تصادف وارد کار شود. و بدین ترتیب اسم «هُوَ الباطِنُ» را با درون و باطن زمین، به صدهزار شکل هم‌چون برخی فرشتگان که با صدهزار زبان تسبیح می‏گویند، اعلام و اثبات می‏کند. زمین به لحاظ حیات سالانه‏اش همان‌طور که درختی‏ست و حافظیت را در چهار اسم مذکور تبلور می‏دهد و با آن کلیدی برای باب حشر مهیا می‏سازد، درست به همان شکل، به لحاظ حیات دهری و دنیوی‏اش باز هم درخت باشکوهی‏ست که میوه‏هایش به بازار آخرت فرستاده می‏شود؛ و آن‌چنان مظهر، آیینه و راهی به آخرت برای چهار اسم مذکور می‏گردد که عقل ما برای درک گستردگی و بیان آن کفایت نمی‏کند، بنابراین فقط می‏گوییم: هم‌چنان که عقربه‏های یک ساعت هفتگی که شمارنده ثانیه‏ها و دقایق و ساعات و روزها می‏باشند به هم شبیه‌اند و اثبات کننده یک‌دیگرند، و بیننده‌ی حرکت ثانیه‏ها مجبور به تأیید حرکت سایر چرخ دنده‏هاست؛ به همان ترتیب، روزها که شمارنده‌ی ثانیه‏های این دنیا هستند، دنیایی که ساعت بزرگ خالق ذوالجلالِ ارض و سماوات است، و سال‏ها که دقایق آن را محاسبه می‏کنند، و اعصاری که ساعات این دنیا را نشان می‏دهند، و ادواری که نشانگر روزهای آن می‏باشند، شبیه هم‏اند و یک‌دیگر را اثبات می‏کنند. وقتی در خصوص مسأله‌ی حشر از خالق‌مان سؤال می‏کنیم، اسم‌ «حفیظ» و اسم‏های هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ براساس حقیقت مذکور پاسخ می‏دهند که نشانه‏های بی‏شماری خبر می‏دهند همان‌طور که به قطعیت، بهار پس از زمستان و صبح پس از شب فرا می‌رسد، بعد از زمستان ظلمانی دنیای فانی نیز بهاری باقی و صبحی سرمدی فرا خواهد رسید. مادام با چشمان‌مان می‏بینیم و با عقل و خردمان ادراک می‏کنیم که: انسان، آخرین و جامع‏ترین ثمره درخت کائنات است؛ و به لحاظ حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، هسته اصلی آن است؛ و آیت الکبرای قرآن کائنات می‏باشد؛ و آیت الکرسیِ حامل اسم اعظم آن؛ و عزیزترین مسافر سرای کائنات؛ و فعال‏ترین مأموری که اجازه تصرف در سایر ساکنان این سرای را دارد؛ و مأمور نظارت بر کشت و زرع‏ها و دخل و خرج‏ها در باغ و مزرعه محلات زمینی شهر کائنات است؛ و مسئول‏ترین و پر سر و صداترین ناظر آن‌که به صدها فن و هزاران صنعت مجهز شده است؛ و بازرس و خلیفه‏‏یی که در شهر زمینِ کشور کائنات، تحت نظر و توجه دقیق پادشاه ازل و ابد است؛ و متصرفی‏ست که حرکات کلی و جزئی او ثبت می‏گردد؛ او که امانت کبرایی را که زمین و آسمان و کوه‏ها از حمل آن سرباز زدند بر دوش کشید، و دو راه عجیب در مقابلش گشوده شد: راهی برای تبدیل شدن به بدبخت‏ترینِ ذی‌حیاتان، و راهی برای سعادتمندترین آن‏ها گشتن، عبدی کلی و مکلف به عبودیتی بسیار گسترده؛ مظهر اسم اعظم سلطان کائنات و آیینه جامع تمام اسما‌ او، و باشعورترین مخاطب خاص بیانات و خطاب‏های سبحانی، و نیازمندترین ذی‌حیات در میان ذی‌حیاتان کائنات؛ ذی‌حیات بیچاره‏‏یی که با وجود فقر و عجز بی‏حد و حصرش، از مقاصد و امیال بی‏منتها و دشمنان فراوان و امور زیان‌باری برخوردار است، که او را آزار می‏دهند؛ و از نظر استعداد، غنی‏ترین؛ موجودی که از لحاظ لذت‏های زندگانی، متألم‏ترین است و لذت‏هایش آلوده به سخت‏ترین دردها می‏باشد؛ موجودی که بیش از دیگران مشتاق و نیازمند بقا، و شایسته و لایق آن است، و با ادعیه فراوان تداوم حیات و سعادت ابدی را درخواست و التماس می‏کند، و اگر تمام لذت‏های دنیا به او داده شود تأمین کننده خواست او برای بقا نیست؛ موجودی که اعجوبه آفرینش، و از معجزات خارق ‏العاده قدرت صمدانی‏ست، و ذات عطاکننده احسان را در حد پرستش دوست دارد، و موجب می‏شود آن ذات را دوست بدارند و خود نیز دوست داشته می‏شود؛ موجودی که در برگیرنده همه کائنات است، و تمام اعضای انسانی او شهادت می‏دهند که برای رفتن به ابدیت خلق شده است؛ انسانی که با این حقایق بیست‌گانه کلی، به اسم حقِ حضرت حق دل می‏بندد و اعمالش با نام حفیظ «حفیظِ ذوالجلال»، که جزئی‏ترین نیازهای کوچک‏ترین ذی‌حیاتان را می‏بیند و نیازهایش را می‏شنود و عملاً استجابت می‏کند، همواره ثبت می‌گردد، و افعال مرتبط با کائنات او توسط کرام الکاتبین آن نام، نگاشته می‏شود؛ او که بیش از هر چیز دیگر مظهر آن نام، و در کانون توجه‏اش قرار می‏گیرد؛ البته و بدون هیچ تردیدی به حکم حقیقت‏های بیست‏گانه مذکور، حشر و نشری برایش هست و پاداش خدمات گذشته و مجازات کوتاهی‏هایش را به واسطه اسم «حق» خواهد دید، و براساس اسم «حفیظ»، برای هر عمل کوچک و بزرگِ ثبت شده‏اش به حساب کشیده شده و بازخواست خواهد شد، و در دار بقا دروازه‏های ضیافتکده سعادت ابدی یا محبس شقاوت دائمی به رویش گشوده می‏شود. افسری که در این دنیا فرماندهیِ طایفه‏های فراوانی را بر عهده داشته، با آن‏ها آمیخته و گاه آن‏ها را بر هم زده، این‌طور نیست که زیر خاک رود و چنان بخوابد که گویی هیچ‌گاه بیدار نمی‏شود و در خصوص اعمالش بازخواست نخواهد شد و پنهان خواهد ماند. در غیر این صورت، چگونه ممکن است حکمتی که صدای مگسی را می‏شنود و با عطای حق حیات‌اش، بالفعل به او پاسخ می‏دهد، دعای کسی را که به زبان حقایق بیست‏گانه مذکور بیان می‏شود و در عرش و فرش طنین‏انداز می‏گردد، نشنود و (ندای) حقوق انسانیِ بی‏شمار مربوط به بقا را که قدرتی چون رعد و برق دارد، نادیده بگیرد و همه آن را ضایع کند؟ حکمتی که براساس گواهی نظم موجود در بال مگس، حتی به قدر بال مگسی اسراف نمی‏کند، چگونه ممکن است همه آن استعدادهای مرتبط با حقایق مذکور و افعال و آرزوهای امتداد یافته تا ابد، و بسیاری از حقایق و روابط موجود در کائنات را که تغذیه کننده خواسته‏ها و استعدادهای مزبورند، کاملاً هدر دهد؟ این مطلب چنان نکوهیده و غیرمنصفانه و غیرممکن است که همه موجودات شهادت دهنده بر نام‏های حق و حفیظ و حکیم و جمیل و رحیم، آن را رد می‏کنند و می‏گویند «صد بار محال و به هزار وجه ممتنع است». نام‏های «حق، حفیظ، حکیم، جمیل، و رحیم» در پاسخ سؤال ما از خالق‌مان در خصوص حشر می‏گویند: «همان‌طور که ما حق و حقیقتیم و مانند تحقق موجوداتی که بر ما گواهی می‏دهند، حشر حق و قطعی‏ست». نیز مادام که ... (باز هم می‏خواستم در این خصوص بنویسم، اما از آن‌جا که مطلب چون خورشید عیان است، به همین مقدار اکتفا نمودم.) در قیاس با مثال‏ها و مادام‏های پیشین، هم‌چنان که هر یک از اسم‏های صدگانه بلکه هزار‌گانه حضرت حق، که ناظر بر کائنات‌اند، با آیینه‌ها و جلوه‌های خود در موجودات، مسمایشان را بالبداهه اثبات می‏کنند، درست به همان ترتیب، حشر و آخرت را نشان می‏دهند و آن را با قطعیت ثابت می‏کنند. هم‌چنین در پاسخ سؤالی که از خالق‌مان می‏کنیم، هم‌چنان که پروردگار با تمام فرامین و همه کتاب‏هایی که نازل کرده و با بیش‏تر اسم‏هایش که مسّما به آنهاست، جوابی قدسی و قطعی می‏دهد، به همان ترتیب، با فرشتگان‌اش و به زبان آن‏ها به طرز دیگری بیان می‏دارد: «صدها حادثه متواتر وجود دارد که نشان می‏دهد شما از زمان آدم (ع) به بعد، هم با ارواح و هم با ما (فرشتگان) دیدار کرده‏اید و نشانه‏ها و دلایل بی‏شماری دال بر وجود ما و عبودیت ارواح وجود دارد، و این را که در سرسراها و برخی دوایر آخرت می‏گردیم، در دیدار با فرماندهان شما هماهنگ با هم، گوشزد کرده‏ایم و هم‌چنان یادآوری می‏کنیم. البته و بی‏تردید سرسراها و دوایر عالی و باقی مذکور و منازل و کاخ‏های مُزین و فرش شده آن سو‌تَرِ آن‏ها، در انتظار اسکان مهمانان بسیار ارزشمندی هستند، و این را با یقین به شما می‏گوییم». نیز مادام که آفریدگارمان، محمد عربی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، را بزرگ‏ترین معلم و کامل‏ترین استاد و بهترین راهنما، که نه خطا می‏کند و نه دیگران را به خطا می‏اندازد، برای‌مان تعیین کرده و به عنوان آخرین پیام آور فرستاده است، ما هم برای ترقی و تکامل از مرتبه علم الیقین به مراتب عین الیقین و حقُ الیقین، پیش از هر چیز لازم است سؤالی را که از خالق‌مان پرسیدیم از استادمان بپرسیم، زیرا او با هزاران معجزه از جانب خداوند، که هر کدام نشانه تصدیق اویند، خود یکی از معجزات قرآن محسوب شده و اثبات می‏کند که قرآن حق و کلام حق می‏باشد. به همین ترتیب قرآن نیز با چهل نوع اعجاز ثابت می‏کند که معجزه اوست و او رسول خدا و بر حق است؛ هر دوی آن‏ها مدعی حقیقت حشر شده و آن را اثبات نموده‏اند؛ یکی در طول زندگانی خویش به عنوان زبان عالم شهادت و همراه با تأیید همه انبیا و اولیا، و دیگری به عنوان زبان عالم غیب و همراه با تصدیق تمام فرامین آسمانی و حقایق کائنات، حقیقت حشر را با هزاران آیه ادعا و اثبات کرده‏اند؛ لذا حشر دارای قطعیتی چون روز و نور خورشید است. آری، معمای عجیب، ترسناک و بیرون از دایره‏ی عقلی چون حشر، فقط و فقط با دروس این دو استاد حل و فصل می‏شود. دلیل این‌که پیامبرانِ دوره‏های قبل، توضیحاتی چون مطالب قرآن را در اختیار امت‏هایشان قرار نداده‏اند، آن است که مقاطع زمانی مذکور دوره بدویت و طفولیت بشر بوده است، و توضیح در دروس ابتدایی ‏اندک است. نتیجه: مادام که بیش‏تر نام‏های حضرت حق مقتضی آخرت هستند بی‏تردید همه حجت‏های دلالت کننده بر این اسما، از جهتی بر تحقق آخرت نیز دلالت دارند. مادام که فرشتگان خبر می‏دهند که دوایر عالم بقا و آخرت را دیده‏اند، همه دلایل تأیید کننده وجود و عبودیت ملائکه و ارواح و روحانی‌ها، بالضروره بر وجود آخرت نیز دلالت می‏کنند. و مادام که پس از توحید، مهم‏ترین و اساسی‏ترین و دائمی‏ترین مدعای محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در سراسر زندگی، آخرت بوده است، بی‏شک تمام معجزات و حجت‏های دلالت کننده بر نبوت و صدق او، از جهتی بر تحقق و وقوع آخرت دلالت دارد. هم چنین مادام که یک چهارم قرآن مربوط به موضوع حشر و آخرت است، و با هزار آیه از آن خبر می‏دهد و می‏کوشد آن را اثبات نماید، بی‏شک همه حجت‏ها و دلیل‏ها و براهین دلالت کننده بر حقانیت قرآن، بر وجود آخرت و تحقق و ظهور آن دلالت دارند و گواهی می‏دهند. حال بنگر و ببین این رکن ایمانی تا چه حد محکم و قطعی‏ست.

§10

در مسأله هفتم موضوع حشر را باید از مقامات زیادی سؤال می‏کردیم، اما پاسخی که آفریدگارمان با اسمای خود به ما داد، چنان یقین و باور محکمی نصیب‌مان کرد که نیازی به سؤال و جواب‏های دیگر نماند و به همان اکتفا کردیم. اینک در مسأله هشتم به‌طور خلاصه یک صدم فواید و نتایجی که ایمان به آخرت برای سعادت اخروی و دنیوی تأمین می‌کند، بیان می‏گردد. در قسمت مربوط به سعادت اخروی، با وجود توضیح قرآن معجز البیان، به بیان مطالب دیگر نیازی نماند، پس موضوع را به قرآن حواله کرده و توضیح و تبیین قسمت مربوط به سعادت دنیوی را نیز به رساله نور می‌سپاریم و طی خلاصه‏‏یی کوتاه، از صدها نتیجه مربوط به حیات شخصی و حیات اجتماعیِ انسان فقط سه، چهار مورد را به شرح زیر بیان می‏کنیم: نخستین فایده‏‏ این فایده که ناظر بر حیات شخصی‌ست بیان می‌دارد که انسان برخلاف سایر حیوانات، همان‌طور که به خانه خود وابستگی دارد، به دنیا نیز وابسته است؛ و چنان‌که با خویشاوندان خود مناسباتی دارد، با نوع بشر نیز مناسباتی جدی و فطری دارد؛ و همان‌طور که در دنیا خواهان بقای موقتی خویش است، عاشقانه علاقمند بقا در جهان ابدی نیز می‏باشد؛ و همان‌گونه که برای تأمین غذای مورد نیاز معده‏اش تلاش می‏کند فطرتاً مجبور است سفره‏ها و غذاهایی را به گستردگی دنیا بلکه امتداد یافته تا ابد برای نیاز عقل و قلب و روح و انسانیت مهیا کند و در این راه تلاش می‏کند؛ و آن‌چنان درخواست و مطالباتی دارد که هیچ چیز جز سعادت ابدی جوابگوی آن‏ها نیست. همان‌طور که در گفتار دهم اشاره شده است، زمانی در خردسالی از خیال‌ خود سؤال کردم: «دوست داری سلطنت دنیا و عمری یک میلیون ساله به تو بدهند، اما بعد از آن معدوم شوی و چیزی از تو باقی نماند، یا این‌که خواهان وجودی باقی اما معمولی همراه با مشقت هستی؟» دیدم خواهان مورد دوم است، و در برابر مورد اول آهی کشید و گفت: «خواهان بقا هستم، حتی اگر در جهنم باشد». مادام که لذت‌های دنیوی قوه خیال را که یکی از خدمت‌گزاران ماهیت انسانی‌ست راضی نمی‏کند، بی‏شک ماهیت کاملاً جامع انسان به طور فطری با ابدیت مرتبط است. انسان در عین وابستگی به امیال و آرزوهای لایتناهی، سرمایه‏‏یی جز اختیار جزئی و فقر مطلق ندارد؛ حال ایمان به آخرت برای چنین انسانی، هم‏چون میوه و فایده‏‏یی، چنان خزانه‏‏یی کافی و وافی و غنی، و چنان مدار سعادت، لذت، استمداد، مرجع و تسلی در برابر غصه‏های بی‏حد دنیاست که اگر برای به دست آوردن آن زندگانی دنیا را فدا کند، باز هم کم است. فایده دوم این فایده و ثمره نیز ناظر بر حیات شخصی‌ست، نتیجه‏‏یی بسیار مهم که در مسأله سوم توضیح داده شده و در «راهنمای جوانان» به صورت حاشیه آمده است. آری، نگرانی اصلی هر انسان، که به لحاظ فکری همیشه او را به خود مشغول می‌دارد، کیفیت ورود به عدم‌خانه‏‏یی به نام قبرستان است که دوستان و خویشاوندانش قبلاً وارد آن شده‏اند. انسان بیچاره‏‏یی که روح خود را فدای فقط یکی از دوستانش می‏کند، وقتی به هزاران و بلکه میلیون‏ها و میلیاردها تن از دوستانش فکر می‏کند که در مفارقتی ابدی معدوم شده و از بین رفته‏اند، دچار مصیبتی دردناک‏تر از عذاب جهنم می‏شود، و در همان لحظه، ایمان به آخرت در مقابل او پدیدار می‏گردد و چشمان‌اش را می‏گشاید و پرده را بالا می‏زند، و به او می‏گوید: «نگاه کن»؛ و او با ایمان نگاه می‏کند، آن‌گاه مشاهده می‏کند و متوجه لذتی روحانی‌ای می‏شود که خبر از لذت بهشت می‏دهد؛ متوجه می‏شود که دوستان‌اش از مرگ ابدی و پوسیده شدن و از بین رفتن نجات یافته و در عالمی نورانی و پر از سرور حتی منتظر او هستند. در رساله نور این نتیجه با دلیل‏هایی توضیح داده شده است، لذا به آن اکتفا کرده و سخن را کوتاه می‏کنیم. فایده سوم این فایده هم که مربوط به حیات شخصی‌ست بیان می‌دارد که تفوُّق و برتری انسان نسبت به سایر ذی‌حیاتان به اعتبار سجایای عالی، استعدادهای جامع، عبودیت‏های کلی و دوایر گسترده وجودی اوست. این در حالی‏ست که همین انسان به مقیاس و معیار زمان حاضر که زمان کوتاه فشرده شده‏‏یی در میان آینده و گذشته‏ی تاریک، مرده و معدوم می‏باشد، سجایایی چون حمیت، محبت، اخوت و انسانیت را کسب می‏کند. مثلاً پدر، برادر، همسر، ملت و وطن خویش را که از قبل نمی‏شناخته و بعد از مفارقت نیز هیچ‌گاه آن‏ها را نخواهد دید، دوست می‏دارد و به آن‏ها خدمت می‏کند. در چنین روابطی او [بدون ایمان به آخرت] به ندرت موفق به کسب اخلاص و صداقت می‏شود و به همان نسبت نیز کمالات و سجایایش کوچک می‏گردد. نه تنها به عنوان برترین موجود در میان حیوانات، بلکه در زمانی که به لحاظ عقلی بیچاره‏ترین و در حال سقوط می‏باشد، ایمان به آخرت به مدد او می‏رسد. زمان تنگی چون قبر [زمان حال] را به زمان گسترده‏‏یی مُبدل می‏سازد که گذشته و آینده را در بر می‌گیرد، و دایره وجودی به بزرگی دنیا و بلکه به گستردگی ازل تا ابد را به نمایش می‏گذارد. او پدر خویش را، به این سبب که مناسبت پدری‏اش در عالم ارواح و دار سعادت ادامه خواهد یافت، و برادرش را، از این لحاظ که رابطه‏ی اخوت‌اش تا ابد دوام خواهد یافت، و همسرش را، از این حیث که در بهشت نیز زیباترین رفیق اوست، دوست داشته، یاری می‌رساند و احترام ‌گذاشته، مهربانی می‌کند. در آن دایره فراخ و عظیم حیات، خدمت‏های با ارزش و مهمِ مربوط به مناسبات وجودی را وسیله امور بی‏ارزش دنیا و منافع و اغراض جزئی نمی‏سازد. او موفق به برخورداری از صداقت جدی و اخلاصی صمیمانه می‏شود، و کمالات و خصلت‏هایش به همان نسبت و مطابق درجه و مرتبه‏اش ارتقا می‏یابد و انسانیت‌اش متعالی می‏گردد. انسانی که در لذت حیات از گنجشگی عقب می‏ماند، فوق همه حیوانات، سعادتمندترین و برگزیده‏ترین مسافر کائنات شده و مقبول‏ترین و محبوب‏ترین عبد صاحب کائنات می‌گردد. این نتیجه نیز در رساله نور با دلایل متعدد توضیح داده شده است، لذا به همین مقدار اکتفا می‏کنیم. فایده چهارم این فایده ناظر بر حیات اجتماعی انسان است. خلاصه‌ی نتیجه‏‏یی که در شعاع نهم از رساله نور بیان گردیده چنین است: کودکان، که یک چهارم جمعیت نوع بشر را تشکیل می‏دهند، با ایمان به آخرت می‏توانند انسانی زندگی کنند و حامل استعدادهای انسانی باشند، در غیر این صورت باید در متن نگرانی‏هایی دردناک، برای تسکین و فراموشی خویش، با وسایل کودکانه سرگرم شوند و زندگی بی‏فایده‏‏یی داشته باشند؛ زیرا مرگ‏های گاه و بی‌گاهِ کودکانِ مانند او در پیرامون‌اش، در روح ضعیف و قلب ظریف او، که در آینده آرزوهای دور و درازی خواهد داشت و در ذهن لطیف‌اش چنان تأثیری می‏گذارد که عقل و حیات را برای این بیچاره، وسیله عذاب و شکنجه می‏کند؛ در همان موقع او براساس آموزه‏های ایمان به آخرت، به‏ جای دلهره و نگرانی‏ها که با بازی با اسباب‏بازی‏ها، خود را در برابر آن‏ها محافظت می‏کرد نوعی سرور و راحتی احساس می‏کند و می‏گوید: «برادر یا دوست‌ام از دنیا رفت و تبدیل به پرنده بهشتی شد، و بیش‏ از ما لذت می‏برد و به گشت و گذار می‏پردازد؛ مادرم از دنیا رفت اما مشمول رحمت الهی گردید، او باز هم مرا در بهشت به آغوش خواهد گرفت و دوست خواهد داشت، و من نیز مادر مهربانم را دوباره خواهم دید». و به این ترتیب می‏تواند به گونه‏‏یی که شایسته انسانیت است، زندگی کند. سالمندان نیز، که یک چهارم جمعیت انسان‏ها را تشکیل می‏دهند، در قبال پایان یافتن عمرشان و این‌که به زودی در خاک دفن خواهند شد و دنیای زیبا و دوست داشتنی‏شان را ترک خواهند نمود، محتاج تسلی و آرامشی هستند که آن را صرفاً در ایمان به آخرت می‏توانند بیابند؛ وگرنه پدران محترم و مهربان، و مادران مشفق و فداکار متحمل چنان دغدغه‏های قلبی و تلاطم‏های روحی می‏شوند که دنیا برایشان زندانی حسرت بار، و زندگی عذابی پر از شکنجه می‏گردد؛ اما ایمان به آخرت به آن‏ها می‏گوید: «نگران نباشید، شما دارای جوانیِ ابدی خواهید شد؛ حیاتی درخشان و آتی، و عمری بی‏پایان در انتظار شماست؛ با فرزندان و خویشاوندانی که از دست داده‏اید با شادمانی دیدار خواهید کرد و همه خوبی‏هایی که کرده‏اید محفوظ است و پاداش آن‏ها را خواهید گرفت». ایمان به آخرت چنان آرامش و سروری به آن‏ها می‏دهد که اگر هرکدام‏شان صد برابر پیرتر هم شوند، مأیوس نخواهند شد. جوانان، که یک سوم نوع بشر را تشکیل می‏دهند و هوس‏هایشان در غلیان بوده و مغلوب احساسات و بی‌پروا هستند و از عقل خویش در هر زمان بهره نمی‏برند، اگر ایمان به آخرت را از دست بدهند و یادی از عذاب جهنم نکنند، در زندگی اجتماعی، اموال و عزت افراد آبرومند و آسایش و حیثیت ضعفا و سالمندان به خطر می‏افتد. برخی از این جوانان برای یک دقیقه لذت، خوشبختی خانواده‏ی سعادتمندی را از بین می‏برند و چون حیوانی درنده می‏شوند و در چنین زندان‌هایی چهار پنج سال عذاب می‏کشند. حال اگر ایمان به آخرت به فریاد اینان برسد خیلی زود عقل‏شان را به کار می‏گیرند. چنین جوانی با خود می‏گوید: «هر چند مأموران مخفی دولت مرا نمی‏بینند و می‌توانم خود را از چشم آن‏ها پنهان کنم، اما فرشتگانِ پادشاهی ذوالجلال، که زندانی چون جهنم دارد، مرا می‏بینند و بدی‏هایم را ثبت می‏کنند. من به حال خود رها نشده‏ام و مسافری مکلف هستم، و من هم مانند آنان پیر و ضعیف خواهم شد». و ناگهان در او نسبت به کسانی که می‏خواهد به آنان ظلم و تجاوز کند، حس مهربانی و احترام ایجاد می‌گردد. این معنا نیز همراه با براهینی در رساله نور توضیح داده شده است، لذا به همین مختصر اکتفا می‏کنیم. هم‌چنین اگر ایمان به آخرت به داد مصیبت دیدگانی چون ما، بیماران و مظلومان و فقرا و محبوسان محکوم به جزاهای سنگین که بخش مهمی از جمعیت انسان‏ها را تشکیل می‏دهند نرسد، زندگی برای‌مان تبدیل به عذابی پر از شکنجه خواهد شد. مرگ هر لحظه با اخطار بیماری، در مقابل دیدگان فرد بیمار قرار می‏گیرد؛ مظلومی که نتوانسته است انتقام خود را از ظالمی بستاند و ناموس خویش را نجات دهد، در مقابل تحقیر مغرورانه فرد ستمگر قرار می‏گیرد؛ و فرد بیچاره‏‏یی که در مصایب بزرگ بی‏هیچ دلیلی اموال و اولاد خود را از دست داده است، به یأس دردآوری مبتلا می‏گردد؛ و افرادی به دلیل یکی دو دقیقه یا یکی دو ساعت لذت، مجبور می‏شوند این چنین پنج یا ده سال عذاب زندان را تحمل کنند. دنیا برای چنین بیچارگانی زندان، و زندگی عذابی همراه با شکنجه خواهد بود. حال اگر ایمان به آخرت به داد اینان برسد جانی می‏گیرند و سختی‏ها و یأس‏ها و نگرانی‏ها و خشم‌های‏شان برای انتقام، نسبت به مرتبه ایمان‏شان، تا حدودی، و گاه کاملاً زائل می‏گردد. حتی می‏توانم بگویم اگر ایمان به آخرت به داد من و تعدادی از دوستان‌ام که بی‏سبب در زندان هستیم و با مصائب دهشتناکی مواجه می‏باشیم، نمی‏رسید، مقاومت حتی برای یک روز، تأثیری چون مرگ می‏داشت و مجبورمان می‏کرد دست از زندگی بشوییم. اما خداوند را بی‏نهایت سپاس، که دردها و مصایب بسیاری از برادران را، که چون جان دوست‏شان دارم، به دوش کشیدم و برای از دست دادن هزاران رساله نور، یعنی کتاب‌های بسیار ارزشمند و زیبا و تزئین یافته‌ام که چون چشمان خویش به آن‏ها علاقه‌مندم، تأسف‏ها خوردم؛ و در حالی که در گذشته قادر به تحمل کوچک‏ترین بی‏احترامی و زورگویی نبودم، حال قسم می‏خورم و به شما اطمینان می‏دهم که نور و قدرت حاصل از ایمان به آخرت، چنان صبر و تحمل و تسلی و متانتی به من داد، و چنان شوقی برای کسب جایزه‏‏یی بزرگ در امتحانی پر منفعت و مجاهدانه عطایم کرد، که چنان‏که در ابتدای این رساله گفته‏ام، خود را در مدرسه‏‏یی پر از خیر و زیبایی، و شایسته عنوان «مدرسه یوسفیه» یافته‏ام. اگر بیماری‏های گاه و بی‌گاه و حساسیت‌ها و ملاحظاتی که ریشه در سالمندی دارد، نبود، به‌طور کامل و با خیال راحت بیش از پیش به درس‏هایم می‏پرداختم. به هر حال به مناسبت این مقام، از موضوع خارج شدیم؛ مرا ببخشید! خانه انسان، دنیای کوچک او و شاید بهشت کوچکش را تشکیل می‏دهد؛ اگر ایمان به آخرت، حکمران سعادت‌خانه آدمی نباشد، افراد خانه‌ی مزبور به نسبت مهربانی و محبت و دلبستگی‏هایشان، با نگرانی‏های دردناکی مواجه می‏شوند و عذاب می‏بینند؛ بهشت‏شان تبدیل به جهنم می‏شود و با تفریحات و سرگرمی‏های موقت، عقل خود را فریب داده و از کار می‏اندازند؛ مانند شتر مرغی که شکارچی را می‏بیند اما نمی‏تواند فرار یا پرواز کند و سرش را زیر شن‌زار می‏کند تا دیده نشود. انسان نیز سر در غفلت فرو می‏برد تا مرگ و نیستی و فراق، او را نبیند، دیوانه‌وار درصدد چاره‏‏یی موقت بر می‏آید تا حواس خویش را پرت کند؛ مثلاً مادر وقتی می‏بیند فرزندش که حاضر است روح‌اش را فدایش کند در خطر است، از ترس بر خود می‏لرزد، و آنان که نمی‏توانند پدر و برادران خود را از بلایایی که هر آن به سراغ‌مان می‌آیند، نجات دهند همواره نوعی حزن و ترس را احساس می‏کنند. در قیاس با همین مطلب در زندگی دنیوی پر دغدغه و متغیر، زندگی خانوادگیِ به ظاهر سعادتمند، به دلایل گوناگون سعادت خود را از دست می‏دهد و حتی قرابت و مناسبت در یک زندگی محدود و مختصر، موجب حصول صداقت حقیقی و اخلاص صمیمانه و خدمت و محبتی خالصانه نمی‏گردد، لذا اخلاق به همان نسبت دچار افت می‏شود و حتی سقوط می‏کند. حال اگر ایمان به آخرت وارد خانه مذکور شود، مناسبت و شفقت و قرابت و محبت اعضای خانواده، نه با معیار زمانی محدود بلکه با مقیاس تداوم مناسبات در جهان آخرت و توأم با سعادت ابدی، موجب حرمتی صمیمانه می‏شود؛ افراد یک‏دیگر را دوست می‏دارند، به هم محبت می‏کنند، رفتارشان صادقانه می‏شود و دنبال عیب‏جویی از هم بر نمی‌آیند؛ به این ترتیب اخلاق تعالی می‏یابد، و سعادت و انسانیت حقیقی در آن خانه شروع به ظهور و بروز می‏کند. این مطلب نیز با برهان‏هایی در رساله نور بیان گردیده است، لذا به همین مقدار اکتفا می‏شود. هر شهر نیز برای اهالی‏اش در حکم خانه است؛ اگر ایمان به آخرت در میان اعضای این خانواده بزرگ حکم‌فرما نباشد، به جای اخلاص و صمیمیت و فضیلت و حمیت و فداکاری و رضای الهی و ثواب اخروی که اساس اخلاق نیکوست غرض، منفعت طلبی، تقلب، غرور و تکبر، رفتارهای ساختگی، ریا، رشوه و فریب رواج می‏یابد، و هرج و مرج و وحشت زیر پوشش آسایش و انسانیت ظاهری، حکم‌فرما شده و زندگانی شهری مذکور مسموم می‏شود. کودکان به بازیگوشی، جوانان به مستی و سر خوشی، قدرتمندان به ظلم و سالمندان به گریستن می‏پردازند. به همین قیاس، شهر هم خانه‏‏یی و وطن نیز خانه‌ی خانواده‏‏یی ملی‏ست. اگر ایمان به آخرت در این خانه‏های بزرگ حکم‌فرما گردد، در آن زندگانی، احترام صمیمانه، مهربانیِ‏ جدی و محبت و کمک‏ بی‌اجرت، خدمت‏ و معاشرت ‏بی‌حیله، احسان و فضیلت بی‏ریا و بزرگی و فضل دور از منیّت ظهور می‏یابد. «ایمان به آخرت» به هر کودکی می‏گوید: «بهشت هست، بازیگوشی را رها کن» و با دروس قرآنی موجب وقار آن‏ها می‏شود؛ به هر جوانی می‏گوید: «جهنم هست، سر‌مستی را رها کن» و موجب می‏شود عقل‏شان را به کار اندازند؛ به ظالم می‏گوید: «عذابِ شدید هست، سیلی خواهی خورد» و موجب می‏شود در مقابل عدالت سر خم کند؛ به هر سالمندی می‏گوید: «سعادتی اخروی و دائمی و عالی‏تر از همه خوشبختی‏هایی که از کف داده‏یی، و جوانیِ باقی و سرشار از شادابی در انتظار توست، بکوش آن‌ها را به دست آوری» و به این ترتیب گریستن‌اش ‏ را تبدیل به خنده می‏کند. به همین قیاس، «ایمان به آخرت» حُسن تأثیرش را بر هر گروه و دسته‏‏یی، چه کوچک و چه بزرگ، نشان می‏دهد و نور افشانی می‏کند. جامعه شناسان و روان شناسان که با زندگانی اجتماعی نوع بشر سر و کار دارند به هوش باشند! اگر هزاران فایده ایمان به آخرت با همین چند نمونه‏‏یی که اشاره کردیم قیاس گردد، به یقین ثابت خواهد شد که مدار سعادت هر دو جهان و هر دو حیات انسان، فقط ایمان است. در گفتار بیست و هشتم رساله نور و رساله‏های دیگر آن، به شبهات ضعیفی که در مورد جسمانی بودن حشر وجود دارد پاسخ‏های محکمی داده‏ایم، لذا در این‌جا با اشاره مختصری می‏گوییم: جسمانیت، جامع‏ترین آیینه اسمای الهی‏ست؛ و غنی‏ترین مقاصد الهی و مرکز فعّال اهداف الهی در خلقت کائنات، در جسمانیت می‏باشد. و باز جسمانیت است که رنگارنگ‏ترین و متنوع‏ترین احسان‏های الهی را در بر می‌گیرد، و بیش‏ترین بذرهای سپاس و نیایش بشر که در برابر آفریننده و به زبان نیاز ادا می‏گردد، نیز در جسمانیت است. هم‌چنین متنوع‏ترین هسته‏های عوالم معنوی و روحانی نیز در جسمانیت قرار دارد. به همین ترتیب، چون صدها حقیقت کلی در جسمانیت تمرکز یافته است، خالق حکیم برای این‌که جسمانیت را بر روی زمین افزایش و گسترش دهد و مظهر حقایق مذکور گرداند، با چنان فعالیتی سریع و شگفت انگیز، لباس وجود را قافله قافله بر موجودات می‏پوشاند و روانه نمایشگاه (زمین) می‌کند، سپس گروهی را ترخیص کرده و گروهی دیگر را روانه می‏سازد. به این شکل کارخانه جهان هستی را به طور متمادی به کار وا می‏دارد. محصولات جسمانی را می‌بافد، و زمین را نهالستانی برای آخرت و بهشت می‏کند، و حتی برای رضایت معده جسمانی انسان، دعایی را که معده با زبان حال برای بقا می‏کند با دقت تمام می‏شنود، می‏پذیرد و عملاً پاسخ می‏دهد؛ بدین سبب است که هزاران نوع غذای لذیذ و نعمت‏های بسیار ارزشمند را با تنوع بی‏شمار به جسمانیت عرضه می‏کند؛ این امر بالبداهه و بی‏هیچ تردیدی نشان می‏دهد که بیش‏ترین و متنوع‏ترین لذات بهشت در آخرت، جسمانی‏ست؛ و مهم‏ترین نعمت‏ها در دارالسعادت آخرت، که مورد اُنس و علاقه‌ی همه می‏باشد، نعمت‏های جسمانی‏ست. آیا اصلاً احتمال و امکان دارد قدیر رحیم و علیم کریم، دعای این معده عادی برای بقا را که با زبان حال ادا می‏شود بپذیرد و معجزه‌وار با طعام‏های مادیِ فراوان بر آن منت بگذارد و هر لحظه با قصد و با عمل و بدون هیچ تصادفی پاسخ‌اش را بدهد، اما خواسته‏های کلی، متعالی، و دائمی نوع انسان را که مهم‏ترین نتیجه کائنات و خلیفه او بر روی زمین و برگزیده و پرستنده خالق است و با معده کبرای انسانیت مطرح می‏گردد، بی‏پاسخ بگذارد، و به دعاهای بی‏شمار او برای برخورداری از لذت‏های جسمانی در دار بقا توجهی نکند، آن لذت‌هایی که فطرتاً خواهان آن بوده و به آن‌ها عادت کرده است، و با حشر جسمانی عملاً به آن دعاها پاسخ ندهد و برای ابد بر او منت نگذارد؟ مثل این است که صدای مگسی را بشنود، اما قادر به شنیدن صدای رعد و برق نباشد! یا این‌که به تجهیزات یک سرباز عادی، با کمال دقت و اهمیت توجه کند، اما وضع ارتش برایش مهم نباشد! این صد در صد محال و باطل است. آری، براساس صراحت قطعی آیه‌ی وَ فٖيهَا مَا تَش۟تَهٖيهِ ال۟اَن۟فُسُ وَ تَلَذُّ ال۟اَع۟يُنُ (زخرف:71)، انسان آن دسته از لذات جسمانی را که در این دنیا بیش‌تر با آن‏ها مأنوس بوده و نمونه‌هایش را چشیده است به گونه‏‏یی که شایسته بهشت باشد، خواهد دید و خواهد چشید؛ و پاداش عبادات خاص و سپاسگزاری‏های خالصِ اعضا و جوارحی چون زبان، چشم و گوش در بهشت با لذت‏های جسمانی خاصِ همان اعضا داده خواهد شد. قرآن معجز البیان چنان صریح از لذت‏های جسمانی یاد می‏کند که امکان ندارد بر اساس تأویل‏های دیگر، معنای ظاهری را قبول نکرد. بنابراین، نتیجه و ثمرات ایمان به آخرت نشان می‏دهد، چنان که حقیقت و نیازهای معده به عنوان یکی از اعضای بدن انسان بر وجود غذاها دلالت قطعی دارد، به همین ترتیب، حقیقت انسان و کمالات و نیازهای فطری و خواسته‏های ابدی و استعدادهایی که خواهان فواید و نتایج مذکورِ ایمان به آخرت می‏باشند، به صورت قطعی بر آخرت و بهشت و لذت‏های باقی جسمانی و تحقق آن‏ها دلالت می‏کنند و گواهی می‏دهند. به همین ترتیب، حقیقت کمالات کائنات و آیات تکوینی معنادار آن، و تمام حقایق انسانیِ مرتبط با حقایق مذکور، بر وجود دار آخرت و تحقق آن و فرا رسیدن حشر و گشایش بهشت و جهنم دلالت می‏کنند و شهادت می‏دهند. این مطلب در بخش‏های مختلف رساله نور، مخصوصاً در گفتار دهم، (دو مقام از) گفتار بیست و هشتم، گفتار بیست و نهم، شعاع نهم و رساله مناجات با براهینی به طرز روشن و آشکار و به دور از شبهه، ثابت گردیده است که خواننده را به آن‌ها ارجاع می‏دهیم و این مطلب طولانی را در همین جا به پایان می‏رسانیم. بیانات قرآنی در خصوص جهنم، آن قدر واضح و آشکار است که نیازی به توضیحات دیگر باقی نمی‏ماند، منتها خلاصه‌ی دو سه نکته را که از بین برنده یکی دو شبهه ضعیف می‏باشد بیان می‏کنیم و خواننده را برای آگاهی از تفصیل موضوع به رساله نور ارجاع می‏دهیم. نکته اول اندیشه جهنم با هراس‌اش، لذت ثمرات پیشین ایمان را از بین نمی‏برد، زیرا رحمت بی‏حد ربّانی به کسی که می‏ترسد می‏گوید: «از دروازه توبه وارد شو و به سوی من بیا تا وجود جهنم نه تنها برای تو وحشتناک نباشد، بلکه موجب درک لذات بهشت گردد، و انتقام تو و مخلوقات بی‏شماری را که به حقوق‏شان تجاوز شده، بگیرد و موجب شادمانی شما گردد». اگر غرق ضلالت و گمراهی شده‏‏یی و قادر به نجات خود نیستی، باز هم وجود جهنم هزار بار بهتر از اعدام ابدی‏ست، و برای کافران نیز نوعی مرحمت است؛ زیرا انسان و حتی حیواناتِ دارای نوزاد، از خوشی و سعادت بستگان و فرزندان و خویشان خود لذت می‏برند و به نوعی احساس سعادت می‏کنند. در چنین حالتی تو ای ملحد! به اعتبار ضلالت و گمراهی‏ات یا به واسطه اعدام ابدی، وارد عدم خواهی شد یا وارد جهنم می‏شوی. عدم نیز که شرّ محض است، هزاران بار بیش‏تر از جهنم روح و قلب تو و ماهیت انسانی‏ات را به آتش می‏کشاند، زیرا عدم، همه کسانی را که دوست‏شان داری و همه خویشاوندان و اصل و نَسَبت را که با سعادت‏شان خوشحالی و تا حدودی احساس خوشبختی می‌کنی، به همراه تو نیست و نابود می‏کند؛ چرا که اگر جهنم نباشد بهشت هم نخواهد بود. همه چیز با کفر تو، در عدم سقوط می‏کند؛ تو اگر وارد جهنم شوی و در دایره وجود بمانی، دوستان و خویشاوندان‌ات یا در بهشت سعادتمندند یا در دایره وجودی‏شان به جهتی مظهر مرحمت‏ها می‏گردند، پس به نظر می‏رسد لازم است طرفدار وجود جهنم باشی. علیه جهنم بودن به معنی طرفداری از عدم است که معنای دیگرش طرفداری از هیچ و پوچ شدن سعادت دوستان بی‏شمارت می‏باشد. آری، جهنم نیز اقلیمی‌ست موجود، با جلال و جبروت و دهشتناک که وظیفه محبس عادلانه و حکیمانه‏ی حاکم ذوالجلالِ دایره وجود را بر عهده دارد، دایره‏ی وجودی که خیر محض است. جهنم علاوه بر ایفای نقش زندان و محبس، وظایف گوناگون و فراوان دیگری هم دارد، هم‌چنین حکمت‏های بی‏شمار و خدمت‌های مربوط به عالم بقا متوجه جهنم است، و مسکن موجودات بسیاری چون فرشتگان جهنم می‏باشد. نکته دوم نه تنها وجود جهنم و عذاب شدیدش با رحمت بی‏حد و حصر، عدالت حقیقی و حکمت متوازن و معتدل ضدیتی ندارد، بلکه رحمت و عدالت و حکمت، اقتضای وجود جهنم را دارند. در دایره عدالت، مجازات ظالمی که حقوق هزاران بی‏گناه را زیر پا می‏گذارد، یا کشتن جانوری که صدها حیوان مظلوم را دریده است، رحمتی بر مظلومان به شمار می‏رود. بخشیدن آن ظالم یا رها کردن آن جانور، لطفی بی‏مورد و در حقیقت ظلم و نامهربانی در حق آن بیچارگان است. به همین ترتیب کافر مطلق، که اهل جهنم است، هم با کفر و انکار خویش به حقوق اسمای الهی تجاوز می‏کند و هم با تکذیبِ شهادت موجوداتی که بر اسمای حق گواهی می‏دهند به حقوق‏شان تجاوز می‏کند، و با انکار وظایف متعالی و تسبیح‌وار مخلوقات در برابر اسمای الهی، حقوق‏شان را نادیده می‏گیرد و با تکذیبِ مقابله و آیینه‌داری عابدانه آن‏ها در برابر ظهور ربوبیت الهی که غایت خلقت جهان و یکی از دلایل وجود و بقای آن است مرتکب نوعی تجاوز می‏گردد؛ این امر چنان جنایت و ظلم عظیمی‏ست که به هیچ وجه قابل عفو و بخشش نیست، و شامل تهدید آیه‌ی اِنَّ اللّٰهَ لَا يَغ۟فِرُ اَن۟ يُش۟رَكَ بِهٖ (نساء: 48) می‏گردد. نبردن او به جهنم، در واقع مرحمتي بی‏مورد است و نسبت به مدعیان بی‏شماری که به حقوق‏شان تعرض شده، نامهربانيِ بي‌پاياني محسوب می‏شود. همان‌گونه که مدعیان مذکور خواهان وجود جهنم هستند، به یقین عزت جلال و عظمت کمال نیز جهنم را طلب می‌کنند. آری، اگر یک عاصی لاابالی و کسی که به حقوق رعیت تجاوز می‏کند به حاکم صاحب عزتی بگوید: «قادر نیستی مرا دستگیر و زندانی کنی» و به این صورت عزت او را نادیده بگیرد، قطعاً اگر در شهر زندانی هم نباشد، برای آن بی‏ادب محبسی می‏سازد و او را زندانی می‏کند. به همین ترتیب، کافر مطلق با کفر خود، عزت جلال حق را به شدت نادیده می‏گیرد و با انکار، عظمت قدرت‌اش را زیر سؤال می‏برد و با تجاوز خویش، با کمال ربوبیت‌اش ضدیت می‏کند، البته حتی اگر اسباب موجبه و حکمت‏های وجودی جهنم که به موجب وظایف گوناگونِ آن مطرح است نبود، آفریدن یک جهنم و انداختن چنین کافرانی به درون آن، با شأن آن عزت و جلال تقابلی نداشت. ماهیت کفر نیز نشان از جهنم دارد؛ آری، اگر ماهیت ایمان تجسم یابد با لذایذش می‏تواند صورت بهشتی خصوصی را بگیرد و از این منظر، از بهشت خبرهای نهان دهد. به همین ترتیب چنان که در رساله نور با دلایل متعدد ثابت نموده و در مسائل مطرح شده نیز اشاره کرده‏ایم، کفر و مخصوصاً کفر مطلق، نفاق و ارتداد چنان دارای آلام وحشتناک و ظلمانی و عذابی معنوی هستند که اگر تجسم یابند برای فرد مرتد، جهنمی خصوصی خواهند شد و بدین لحاظ از جهنم بزرگ خبر نهان می‏دهند. حقایق این جهان که به مثابه نهالستانی‏ست، در آخرت سنبله‏هایی خواهد داد، لذا این هسته زهرآلود، که بر آن درخت زقوم اشاره دارد، می‏گوید: «من مایه‏‏یی از آنم و میوه من نمونه‏‏یی خاص از آن درخت زقوم برای بدبختی‏ست که مرا در قلب خود حمل می‏کند». مادام که کفر تجاوزی‏ست به حقوق لایتناهی، بی‏شک جنایتی بی‏منتها به شمار می‏رود، و فرد را مستحق عذابی بی‏منتها نیز می‏کند. و مادام قتلی که در یک دقیقه صورت می‏گیرد موجب پانزده سال (قریب هشت میلیون دقیقه) حبس و تحمل همین مدت عذاب می‏شود و از نظر عدالت بشری نیز امر پذیرفته شده و مطابق مصلحت و حقوق عمومی‏ست، پس تردیدی نیست که یک کفر معادل هزار قتل می‏شود، و می‏توان گفت یک دقیقه کفر مطلق، قریب هشت میلیارد دقیقه عذاب در پی خواهد داشت و این با موازین عدالت موافقت دارد. کسی که عمر خود را در کفر سپری کند مستحق حدود دو ترلیون و هشتصد و هشتاد میلیارد دقیقه عذاب می‏گردد و مظهر راز خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا می‏شود. بگذریم؛ توضیحات اعجاز آمیز قرآن حکیم درباره بهشت و جهنم، و حجّت‏های رساله‌ نور به ‏عنوان تفسیر بر آمده از آن در خصوص وجود بهشت و جهنّم، نیازی به بیان دیگر باقی نمی‏گذارد: وَيَتَفَكَّرُونَ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ رَبَّنَا مَا خَلَق۟تَ هٰذَا بَاطِلًا سُب۟حَانَكَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ (آل عمران: 191) رَبَّنَا اص۟رِف۟ عَنَّا عَذَابَ جَهَنَّمَ اِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَامًا ۝ اِنَّهَا سَٓاءَت۟ مُس۟تَقَرًّا وَمُقَامًا (فرقان: 66 - 65) در بسیاری از آیات چون آیات فوق و بر زبان همه پیامبران و اهل حقیقت و در صدر آن‏ها رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام بیش‏ترین دعا این بوده است: «خَلِّصنَا مِنَ النَّارِ؛ نَجِّنَا مِنَ النّارِ؛ اَجِرنَا مِنَ النّارِ»؛ و دعای «ما را از جهنم حفظ فرما»، از جهنّمی که براساس وحی و شهود برای آنان قطعیت یافته است، نشان می‏دهد که بزرگ‏ترین مسأله نوع بشر نجات از جهنم است، و یکی از حقایق بسیار مهم، عظیم و دهشتناک كائنات، جهنم می‏باشد که بعضي از اهل کشف و شهود و تحقیق آن را مشاهده می‏کنند و آثار و سایه‏هایی از آن را می‏بینند و از ترس آن فریاد بر می‌آورند که: «ما را از آن برهان». آری، آمیختگی و تقابل خیر و شر، لذت و درد، نور و ظلمت، حرارت و برودت، زیبایی و زشتی و هدایت و گمراهی در این کائنات، به خاطر حکمت بسیار بزرگي‌ست؛ زيرا اگر شر نباشد خیر شناخته نمی‏شود؛ درد و الم نباشد لذت درک نخواهد شد؛ نور بی‏ظلمت اهمیتی نخواهد داشت؛ درجات حرارت و گرما براساس سردی محقق می‏گردد؛ با زشتی، یک حقیقت زیبایی، تبدیل به هزار حقیقت شده و هزاران مرتبه از زیبایی وجود می‌یابد؛ بدون جهنم، بسیاری از لذات بهشت پنهان می‏ماند؛ بر همین قیاس می‏توان گفت که هر چیز از جهتی با ضد خود شناخته می‏شود، لذا حقیقتی واحد می‏شکفد و حقایق فراوانی را پدید می‏آورد. مادام که این موجوداتِ در هم آمیخته، از دار فانی عازم دار بقا هستند، شکی نیست به همان صورت که چیزهایی چون خیر و لذت و نور و زیبایی و ایمان رو به سوی بهشت دارند، موارد مضری چون شرّ و الم و ظلمت و زشتی و کفر نیز به جهنم می‌ریزند، و سیلاب‏های همواره خروشان كائنات وارد این دو حوض می‏شوند و می‌ایستند. خوانندگان را به نکات پر رمز و راز قسمت پایانی گفتار با کرامت بیست و نهم ارجاع می‏دهیم و به همین مقدار اکتفا می‏کنیم: ای دوستان هم‏درس من در این مدرسه یوسفیه! راه آسان نجات از محبس وحشتناک ابدی این است که از همین زندان دنیوی استفاده کنیم و به موازات رهایی از گناهانی که در این‌جا بالضروره امکان انجام‌اش را نداریم، از گناهان پیشین توبه کرده و با ادای فرایض، هر ساعت از عمرمان را که در حبس می‏گذرد به یک روز عبادت تبدیل کنیم. موقعیت فعلی بهترین فرصت است تا از حبس ابدی رها شده و وارد بهشت شویم؛ اگر این فرصت را از دست بدهیم، آخرت‌مان نیز مانند دنیای‌مان گریان خواهد شد و مستوجب سیلی خَسِرَ الدُّن۟يَا وَ ال۟اٰخِرَةَ خواهیم شد. نگارش این مقام توأم با فرا رسیدن عید قربان بود تخیل کرده، احساس نمودم و مطمئن شدم که «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ ۝ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ ۝ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»‌هایی که یک پنجم نوع بشر يعني سیصد میلیون نفر از انسان‏ها در این عید سر می‏دهند و همه با هم «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» می‏گویند، و این‌که گویا کره بزرگ زمین به نسبت بزرگی‏اش این کلمه قدسیه‌ی «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» را به گوش سیارات دیگر که دوستان آسمانی‌اش هستند می‏رساند، و «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» گفتن هماهنگ بیش از بیست هزار حاجی در عرفات و روز عید، به نوعی بازتاب کلام «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» رسول ‏اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در هزار و سیصد سال پیش همراه با خاندان و اصحاب‌اش است که بر زبان رانده‌اند و رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام به آن امر فرموده است؛ البته این امر در برابر تجلیِ کلی عنوانِ با عظمت «رَبُّ ال۟اَر۟ضِ» و «‌رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» ربوبیت الهی، با عبودیتی گسترده و کلی رخ می‏نماید. آن گاه به این فکر کردم که آیا این کلام قدسی با مسأله ما مناسبتی دارد یا نه؟ در یک لحظه به ذهنم خطور کرد که کلمات فراوان جزیی و کلی مانند شعایری چون «لا اله الا الله»، «الحمدلله»، و «سبحان الله» و در رأس آن‏ها همین کلام «الله اکبر» که عنوان باقیات صالحات را دارند بر تحقق و زینهار مسأله ما اشاره می‏کنند. آن‌گاه به این فکر کردم که آیا این کلام قدسی با مسأله ما مناسبتی دارد یا نه؟ در یک لحظه به ذهن‌ام خطور کرد که کلمات فراوان جزئی و کلی مانند شعایری چون «سبحان الله»، «الحمدلله» و «لا اله الا الله» و در رأس آن‏ها همین کلام «الله اکبر»، که عنوان باقیات صالحات را دارند بر تحقق و اخطار مسأله ما اشاره می‏کنند. برای مثال، یکی از وجوه معنایی «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» این است که قدرت و علم حضرت حق بزرگ‏تر و فوق هر چیزی‌ست، هیچ چیز خارج از دایره علم او نیست و نمی‏تواند از تصرف قدرت او بگریزد و خلاصی یابد، او از هر چیزی که می‏ترسیم بزرگ‏تر است؛ یعنی قدرت او بزرگ‏تر از وقوع حشر، نجات ما از عدم و عطای سعادت ابدی‏ست، و از هر چیز عجیب و بیرون از دایره‏ی عقل بزرگ‏تر است که براساس صراحت قطعی آیه‌ی مَا خَل۟قُكُم۟ وَلَا بَع۟ثُكُم۟ اِلَّا كَنَف۟سٍ وَاحِدَةٍ (لقمان: 28) حشر و نشر نوع بشر، هم‏چون آفرینش نفسی واحد برای او آسان است. به اعتبار همین معناست که مردم در برابر مصایب و مقاصد بزرگ، «خدا بزرگ است، خدا بزرگ است» را چون ضرب المثلی به کار می‏برند تا خود را تسلی دهند و آن را نقطه قوت و استناد خویش قرار دهند. آری، همان‌طور که در گفتار نهم گفتیم، این کلمه همراه با دو همتایش، هسته و خلاصه نماز را، که فهرست همه عبادات است، تشکیل می‏دهد؛ بنابراین این سه حقیقت بزرگ یعنی « سُب۟حَانَ اللّٰهِ ۝ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ ۝ اَللّٰهُ اَك۟بَرُ» که در نماز و تسبیحات تکرار می‏شوند، معنای نماز را تقویت می‏کنند. نیز سه حقیقت بزرگ مذکور، به سؤالات ناشی از حیرت و لذت و هیبت که از امور فوق‏العاده عجیب و زیبا و بزرگ نشأت می‏یابند، پاسخ می‏دهد؛ سؤالاتی که مدار حیرت و شکر و عظمت و کبریایی‏ست که انسان در کائنات با آن مواجه می‏شود. در بخش پایانی گفتار شانزدهم به تفصیل چنین گفته‌ایم: همان‌طور که یک سرباز عادی در مراسم عید، همراه با یک ارتشبد ارتش به حضور پادشاه شرفیاب می‏شود و در سایر مواقع نیز به واسطه مقام افسر مافوق‌اش پادشاه را می‏شناسد، هر فرد در موسم حج نیز تا حدودی هم‏چون اولیا، شروع به شناخت حضرت حق با عنوان «‌رَبُّ ال۟اَرَضِ» و «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» می‏کند، زمانی که دریچه مراتب کبریایی به سوی قلب‌اش گشوده شد، با تکرار «‌ﮩ‌ﮊ‌« برای سؤالات حیرت انگیز، روح‏بخش و مکرری که بر روح‌اش استیلا یافته، پاسخ مناسب را می‏یابد. در قسمت پایانی لمعه سیزدهم نیز توضیح داده‏ایم که‌ «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»، مهم‏ترین دسیسه‏های شیاطین را ریشه کن می‏کند و در این ارتباط پاسخ‏های قطعی می‏دهد؛ همان‌طور که «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»، به سؤالات ما در‌باره آخرت پاسخ‏های کوتاه اما بسیار محکم می‏دهد، «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» نیز حشر را گوشزد می‏کند و به ما می‏گوید: «تصور معنای من بدون آخرت ممکن نیست، زیرا همه حمد و سپاس‏ها از ازل تا ابد، از هر کس و خطاب به هر کس، مخصوص اوست. در رأس همه‌ی نعمت‏ها، صرفاً سعادت ابدی‌ست که می‌تواند به نعمت‏ها جنبه حقیقی ‏دهد و تمام موجودات را از مصایب بی‏شمار عدم رهایی ‏بخشد و معادل معنای کلی من باشد». آری، هر مؤمن، روزانه پس از نمازها به موجب شرع، دست کم بیش از صد و پنجاه مرتبه «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ،‌ اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» می‏گوید؛ عبارتی که معنای آن حمد و شکری بی‏حد و حصر و فراگیر را از ازل تا ابد افاده می‏کند و فقط و فقط، پیش پرداختی برای بهای سعادت ابدی و بهشت است و منحصر و مخصوص به نعمت‏های دنیوی آلوده به دردهای فانی و گذرا نمی‏باشد. (فرد شاکر) به این موارد از این لحاظ که وسیله‏‏یی برای نعمت‏های ابدی می‏شوند، می‏نگرد و شکر می‏کند. کلمه قدسیه‌ی «‌سُب۟حَانَ اللّٰهِ» نیز با معنای تنزیه و تقدیسِ حضرت حق از عیب و نقصان، ظلم و عجز، نامهربانی و نیاز و فریب و همه نواقصی که با جمال و جلال و کمالش مخالف است، بر سعادت ابدی و دار الآخرتی که مدار حشمت جلال و جمال و کمال سلطنت اوست، و بهشتی که در آخرت هست، اشاره دارد و ما را به آن سو رهنمون می‏گردد؛ و‌گرنه همان‌طور که قبلاً ثابت کردیم، در صورتی که چیزی به نام سعادت ابدی وجود نداشته باشد سلطنت، کمال، جلال، جمال و رحمت او با عیب و نقص لکه‌دار می‏شود. «بِس۟مِ اللّٰهِ»، «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» و سایر کلمات مبارک نیز مانند همان سه کلمه قدسی، هر یک هسته ارکان ایمانی و هم‏چون عصاره گوشت یا شکر که امروزه آن را کشف کرده‏اند اصل ارکان ایمانی و حقایق قرآنی‏اند، و آن سه چنان‌که هسته اصلی نمازند، هسته و مغز قرآن نیز هستند و در ابتدای بعضی از سوره‏های درخشان قرآن چون برلیان می‏درخشند؛ هم‌چنین سه کلمه مذکور هسته اصلی حقایق و معادن و پایه‏های حقیقی رساله نور نیز هستند که بسیاری از الهامات مربوط به آن در حین تسبیحات (بعد از نماز) شروع گردیده است. اوراد مذکور در مسیر و جهت ولایت احمدیه و عبودیت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در چنان دایره ذکری، در تسبیحات بعد از نماز ورد طریقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام‏اند؛ بیش از صد میلیون مؤمن هنگام نماز با هم در آن حلقه کبرای ذکر، تسبیح به دست می‏گیرند و سی و سه مرتبه «‌سُب۟حَانَ اللّٰهِ» سی و سه مرتبه «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» و سی و سه مرتبه «اَللّٰهُ اَك۟بَرُ‌هِ» می‏گویند. آری، حتماً دریافته‏اید که تکرار سی و سه مرتبه‌ی هر یک از این سه کلمه مبارک که قبلاً بیان کردیم و زبده و خلاصه و هسته قرآن و ایمان و نماز می‏باشند بعد از هر نماز و در چنین حلقه ذکر باشکوهی، تا چه حد ارزشمند و موجب ثواب است. همان‌طور که مسأله نخستِ این رساله در آغاز، درس مفیدی مربوط به نماز بود، پایان آن نیز، بدون این‌که تأملی کرده باشم و ظاهراً خارج از اختیار من، درس با اهمیتی درباره تسبیحات نماز شد؛ «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى اِنْعَامِهِ». سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

§11

بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ اٰمَنَ الرَّسُولُ بِمَٓا اُن۟زِلَ اِلَي۟هِ مِن۟ رَبِّهٖ وَال۟مُؤ۟مِنُونَ كُلٌّ اٰمَنَ بِاللّٰهِ وَمَلٰٓئِكَتِهٖ وَكُتُبِهٖ وَرُسُلِهٖ لَا نُفَرِّقُ بَي۟نَ اَحَدٍ مِن۟ رُسُلِهٖ ... اِلٰى اٰخِرِ ال۟اٰيَة (بقره: 285) یک سؤال شگفت انگیز معنوی، و حالی که از ظهور نعمتی الهی و با عظمت حاصل شده بود موجب گردید نکته‏‏یی مفصل و کلی درباره آیه‌ی اجمع، اعلی و اکبر فوق بیان شود. به لحاظ معنا بر روح‌ام الهام شد: چرا کسی که یکی از حقایق جزئی ایمانی را انکار کند کافر می‏شود و کسی که آن را قبول نداشته باشد مسلمان نیست؟ این در حالی‏ست که لازم است ایمان به خدا و آخرت هم‏چون خورشید، آن ظلمت و تاریکی را از میان بردارد؛ هم چنین چرا کسی که رکن و حقیقت ایمانی‌ا‏ی را انکار کند مرتد می‏شود، و دچار کفر مطلق می‏گردد و کسی که آن را قبول نکند از اسلام خارج خواهد شد؟ در حالی که اگر همان فرد ارکان دیگر ایمان را باور داشته باشد باید او را از کفر مطلق نجات دهد. جواب: ایمان چنان حقیقتی وحدانی‏ست که از شش رکن حاصل می‏گردد و قبول تفریق نمی‏کند؛ چنان کلی‏ست که قابل انقسام نیست و چنان کلی‏یی‏ست که قبول جزء نمی‏کند؛ زیرا هر رکن ایمانی با حجت‏های اثبات کننده خود، سایر ارکان ایمانی را اثبات می‏کند؛ هر کدام از آن‏ها برای دیگری حجتی عظیم و بسیار قدرتمند‏ند. پس اندیشه باطلی که نمی‏تواند موجب تزلزل همه ارکان و دلیل‏هایشان شود، در حقیقت نخواهد توانست یک رکن و حتی یک حقیقت را ابطال و انکار کند. چنین اندیشه‏‏یی حداکثر می‏تواند تحت پوشش عدم قبول، چشم بر بندد و راه کفر عنادآمیزی در پیش گیرد و رفته رفته سر از کفر مطلق در آورد. دارنده چنین اندیشه‏‏یی، انسانیت خود را از دست می‏دهد و وارد جهنم مادی و معنوی می‏شود. همان‌گونه که در «رساله ثمره» با اشاراتی مجمل در اثبات حشر گفتیم: سایر ارکان ایمانی نیز حشر را اثبات می‌کنند؛ در این مقام نیز با عنایت حضرت حق و با اشاراتی به غایت مختصر این نکته اعظم را طی شش نقطه به شرح زیر بیان خواهیم کرد: نقطه اول «ایمان به الله» با حجت‏های خود، هم سایر ارکان و هم ایمان به آخرت را اثبات می‏کند؛ این مطلب طی مسأله هفتم در رساله ثمره به خوبی توضیح داده شده است. آری، سلطنت ربوبیتی ازلی و باقی و حاکمیت الوهیتی ابدی و دائمی را در نظر بگیرید که کائنات لایتناهی را چون قصر، شهر و مملکتی با تمام لوازم مورد نیازش اداره می‏کند و در دایره میزان و نظم، آن را به حرکت در می‌آورد و با حکمت‏هایش متحول می‏کند، و ذرات و سیارات و مگس‌ها و ستارگان را هم‏چون لشکری بانظم، توأم با هم تجهیز و تدبیر می‏کند و در دایره امر و اراده‏اش همواره طی رزمایشی متعالی با تعلیم و تعیین وظیفه به فعالیت و سیر و حرکت وا می‏دارد و در مراسم افتتاحیه و سیاحت عبودیت‌کارانه شرکت می‏دهد؛ حال آیا ممکن است و اصلاً احتمال دارد این سلطنت ابدی، سرمدی، باقی و دائمی، دار آخرت را که مَقرّی باقی و مداری دائمی و مظهری سرمدی‏ست، نداشته باشد؟ هیچ عقل و خردی این را قبول می‏کند؟ هزار مرتبه حاشا! پس سلطنت و ربوبیت حضرت حق چنان که در مسأله هفتم بیان شد و غالب اسما و حجت‏های وجوب وجودش، بر آخرت گواهی می‏دهند و اقتضای آن را دارند. ببین که این قطب ایمانی چه نقطه استناد محکمی دارد، آن را ادراک کن و طوری باور کن که گویی آن را می‏بینی. همان‌گونه که ایمان به الله بدون آخرت امکان‌پذیر نیست، بدون ایمان به انبیا نیز ممکن نیست؛ طبق آن‌چه در گفتار دهم با اشارات موجز بیان شد الله و معبود بالحقی برای ظهور الوهیت و معبودیت‌اش کائنات را چون کتاب صمدانی مجسمی خلق کرد؛ کتابی که هر صفحه آن، به اندازه یک کتاب و هر سطرش، به اندازه یک صفحه اِفاده معنا می‏کند؛ و آن را هم‏چون قرآن سبحانیِ جسمانی قرار داد که هر یک از آیات تکوینی و هر کلمه‏ و حتی هر نقطه و حرف‌اش در حکم یک معجزه است؛ هم‌چنین آن را چون مسجدی رحمانی‏ و با شکوه آفرید که درون آن با آیات بی‏شمار و نقوش پر معنا تزیین شده و در هر گوشه‏اش دسته و گروهی به نوعی مشغول عبادت‏های فطری خود می‏باشند؛ پس چگونه امکان دارد و عقل چگونه می‏پذیرد که اساتید و مفسرانی را به عنوان رسول نفرستد تا معانی آن کتاب کبیر را درس دهند و آیات آن قرآن صمدانی را تفسیر کنند؟ آیا امکان دارد خداوند برای کسانی که در آن مسجد با عظمت به اشکال مختلف عبادت می‏کنند، امامانی را تعیین نکند؟ و برای آن اساتید، مفسران و امامان، اوامری صادر نکند؟ حاشا، صد هزار بار حاشا! صانع رحیم و کریم، کائنات را ضیافت‌کده و نمایشگاه و محل گشت و گذار قرار داد، و انواع و اقسام نعمت‏های لذیذ و مصنوعات باستانی و خارق‏العاده و بی‌حد و حصر خویش را در آن چید تا جمال رحمت و حُسن شفقت و کمال ربوبیت خود را به موجودات نشان دهد و آن‏ها را به سپاسگزاری و حمد فرا بخواند؛ آیا ممکن است و عقل می‏پذیرد که در این ضیافت‌کده، با مخلوقات ذی‌شعور خود سخن نگوید و در مقابل نعمت‏هایی که عطا کرده است، وظیفه عبودیت و سپاسگزاری در قبال ظهور رحمت و محبوبیت‌اش را به واسطه رسولان‌اش یادآوری نکند؟ حاشا، هزاران بار حاشا! صانعی که صنعت خود را دوست دارد و علاقه‌مند است مورد پسند دیگران قرار گیرد، و حتی با در نظر گرفتن هزاران ذوقِ دهان مایل است مورد تقدیر و تحسین قرار بگیرد، صانعی که عالم را با صنایع باستانی تزیین نموده و می‏خواهد با هر صنعتی، خود را معرفی کند و جمال معنوی خویش را بنمایاند تا دوست‌اش بدارند، مگر امکان دارد با بزرگان جامعه‌ی بشری سخن نگوید، بشری که به‏مثابه فرماند‌ه‌ی ذی‏حیاتان می‏باشد، و آن‏ بزرگان را رسول خود قرار ندهد؟ آیا ممکن است صنایع جمیل او، بدون مدح و ستایش بمانند و حُسن فوق‏العاده اسمائش، بی‏تحسین مانده و شناساندن و میل به دوست داشته شدنش، بی‏پاسخ بماند؟ حاشا، صدهزار بار حاشا! متکلم علیمی که درخواست‏ها و دعاهای موجودات را که با زبان حال و برای استجابت نیازهای فطری‏شان ادا می‏گردد در زمان مناسب و به طرزی که نشان دهنده قصد و اراده و اختیار اوست، با نعمت‏های بی‏شمار و احسان‌های لایتناهی عملاً و حالاً به شکلی صریح و آشکار پاسخ می‏گوید، مگر ممکن است و عقل می‏پذیرد که با کوچک‏ترین موجود عملاً و حالاً سخن بگوید و دردش را درمان نماید و به واسطه احسانش درخواست او را بشنود و نیازش را بر آورده سازد و بداند، اما با رؤسای معنوی انسان‏ها، که منتخب و نتیجه کائنات‌‏اند و خلیفه او بر روی زمین و فرمانده اکثر مخلوقات ارض، دیدار نکند؟ آیا امکان دارد او همان‌طور که با همه ذی‌حیاتان عملاً و حالاً سخن می‏گوید، با انسان قولاً و کلاماً سخن نگوید و فرامین و صُحُف و کتاب‏هایش را برای آنان نفرستد؟ حاشا، بی‏نهایت حاشا! پس ایمان به الله، با قطعیت و با دلایل بی‏شمار «وَ بِكُتُبِهِ وَ رُسُلِه» یعنی ایمان به پیامبران و کتاب‏های مقدس را اثبات می‏کند. آیا امکان دارد و عقل می‏پذیرد که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مخلوق منتخب و رسول اکمل و بزرگ‌ترین پیامبر خداوند نباشد؟ زیرا محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام در برابر خدایی که با تمام آفریده‏هایش خود را معرفی می‏کند و موجب می‏گردد تا دوست‌اش بدارند و عملاً و حالاً از او سپاسگزاری کنند، غوغایی در کائنات به راه انداخته، و با حقیقت قرآن صانع ذوالجلال را به طرز اکمل شناخته و شناسانده، دل بدو سپرده و موجب شده است دیگران نیز آن صانع را دوست بدارند، حمد او را گفته و موجب شده است دیگران نیز سپاسگزاری‏اش کنند، کسی که با «سُب۟حَانَ اللّٰهِ، اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ و اَللّٰهُ اَك۟بَرُ»هایش زمین را طوری به سخن وا داشته است که سماوات نیز بشوند، و در طول هزار و سیصد سال به لحاظ کمیّت یک پنجم، و به لحاظ کیفیت و انسانیت نیمی از نوع بشر را همراه خود کرده و در برابر تمام جلوه‌های ربوبی آن خالق، با عبودیتی کلی و گسترده به شیوه‌یی که برّ و بحر را به جذبه وا دارد مقابله کرده است، کسی که در برابر تمام مقاصد الهی، با سوره‏های قرآن، کائنات و اعصار را مورد خطاب قرار داده و به آن‏ها تعلیم داده است و منادی سوره‌های مذکور بوده است، و شرف و قیمت و وظیفه نوع انسان را اعلام کرده، و با هزاران معجزه مورد تأیید قرار گرفته است. پس حقیقت «‌اَشْهَدُ أن لَا إِلَهَ إِلّا اللّه» با تمام دلیل‏ها و حجت‏هایش،‌ حقیقت «‌اَشْهَدُ‌ ‌أنَّ‌ مُحَمَّداً رَّسُولُ اللّهِ» را اثبات می‏کند. و آیا ممکن است صانع این جهان، آفریدگانش را با صدهزار زبان به گفتگو با یک‏دیگر بخواند و سخن آن‏ها را بشنود و بداند، و خود سخن نگوید؟ حاشا! آیا عقل می‏پذیرد که خداوند، مقاصد الهی خود در کائنات را، با فرمانی اعلام نکند؟ و برای پاسخِ حقیقی به سه سؤال عام و دهشت‌انگیز که «مخلوقات از کجا می‏آیند؟» و «به کجا می‏روند؟» و «چرا قافله قافله از پی هم می‏آیند و پس از مدتی درنگ، می‏روند؟» کتابی چون قرآن را نفرستد و معمای کائنات را نگشاید؟ حاشا! آیا ممکن است قرآن معجز البیانی که سیزده قرن را روشنایی بخشیده و در هر ساعت صد میلیون نفر، با کمال احترام آن را بر زبان می‏رانند، و با قدسیت خویش بر قلب میلیون‏ها حافظ نگاشته می‏شود، کلام آن متکلم ازلی و آن صانع سرمدی نباشد؟ حاشا و صدهزار بار حاشا و کلا! کتابی که از لحاظ کیفیت قسم اعظم نوع بشر را با قوانین خود اداره می‏کند و نفوس و ارواح و قلوب و عقول‏شان را تربیت و تزکیه و تصفیه می‏کند و تعلیم می‌دهد، و معجزه بودن‌اش در رساله نور به چهل وجه اثبات شده، و در مکتوب باکرامت و خارق‏العاده نوزدهم بیان گردیده است که اعجازش را به نوعی به هر یک از طوایف و طبقات چهل‌گانه مردم نشان می‏دهد، کتابی که حضرت محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با هزاران معجزه‌اش یکی از معجزات آن بوده و بدین‏ترتیب اثبات می‏گردد که به حق کلام الله می‏باشد. پس ایمان به الله با تمام حجت‏هایش اثبات می‏کند که قرآن، کلام الله است. هم‌چنین آیا ممکن است سلطان ذوالجلالی که پهنه زمین را همواره از ذی‌حیاتان پر و خالی می‏کند و برای این‌که خود را بشناساند و دیگران عبادت و تسبیح‌اش کنند جهان را به وجود ذی‏شعوران زینت داد، آسمان‏ها و ستارگان را خالی و تهی رها نماید، و مردمان مناسب آن‏ها را نیافریند و در کاخ‏های آسمانی ساکن نکند؟ و سلطنت ربوبی‏اش را در بزرگ‏ترین مملکت خود، بی‏خدمه و بی‏شکوه، بدون مأمور و نماینده و یاور و ناظر و تماشاگر و عابد و رعیت رها کند؟ حاشا، به تعداد ملائک حاشا! آیا به هیچ وجه ممکن است حاکمِ حکیم و عالمِ رحیمی که کائنات را بسان کتابی نوشت، و تاریخچه حیات هر درخت را در هسته‏هایشان مندرج کرد، و وظایف حیاتی هر گل و گیاهی را در بذرهایشان نگاشت، و موجب شد سرگذشت حیات هر ذی‌شعوری در قوه حافظه آن‏ها، که به کوچکی دانه خردل است، به دقت نوشته شود، و در سراسر مُلک و دوایر سلطنت‌اش، هر عمل و حادثه‏‏یی را با عکس‌های متعدد ثبت و محافظت کرد، و بهشت و جهنم و صراط و میزان اکبر را برای تجلی و تحقق حکمت و رحمت و عدالت‌اش، که یکی از مهم‌ترین پایه‏های ربوبیت‌اش است، آفرید، اعمال و افعال مرتبطِ انسان با کائنات را برای مجازات و پاداش ثبت نکند و بدی‏ها و خوبی‏هایشان را در الواح قَدَر ننویسد؟ حاشا، به تعداد حروف نگاشته شده در لوح محفوظ قَدَر حاشا پس حقیقت ایمان به الله با حجت‏هایش، حقیقت‌های ایمان به ملائکه و ایمان به تقدیر را به صورت قطعی اثبات می‏کند؛ و همان‌طور که خورشید روز را می‏نمایاند و روز خورشید را، ارکان ایمان یک‏دیگر را اثبات می‏کنند. نقطه دوم ادعای همه صُحُف و کتاب‏های آسمانی و در رأس‏شان قرآن، و همه پیامبران (ع) و در رأس‏شان محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، بر پنج شش محور استوار است که همواره برای درس دادن آن‏ها و اثبات‌شان می‏کوشند. تمام حجت‏ها و دلایلی که بر نبوت و صدق مدعای آن‏ها گواهی می‏دهند ناظر بر همین محورها هستند و بر حقانیت‏شان می‏افزایند. محورهای مذکور عبارتند از ایمان به الله و ایمان به آخرت و ایمان به سایر ارکان. تفکیک ارکان شش‌گانه ایمان از یک‏دیگر ممکن نیست؛ هر یک از آن‏ها اثبات کننده ارکان دیگر است، و ارکان دیگر را اقتضا دارد. شش رکن مذکور چنان کل و کلی‏یی هستند که تجزیه نمی‏پذیرند و انقسام‏شان غیرممکن است؛ هم‏چون درخت طوبی که ریشه‏اش در آسمان‏هاست و هر شاخه و میوه و برگ این درخت بزرگ متکی به حیات کلی و لایتناهی آن می‏باشد؛ کسی که نتواند چنین حیاتی را که چون خورشید ظاهر و پر قدرت است، انکار کند قطعاً حیات یک برگ متصل به آن را نیز نمی‏تواند انکار کند؛ در غیر این‌ صورت آن درخت به تعداد شاخه‏ها و برگ‏ها و میوه‏هایش، آن فرد منکر را تکذیب و به سکوت وا خواهد داشت. ایمان نیز با ارکان شش‌گانه‏اش همین منوال را دارد. در ابتدای این مقام قصد داشتیم ارکان شش‌گانه ایمان را طی شش نقطه، و هر نقطه را با پنج نکته، که در مجموع سی و شش نکته می‏شد، بیان کنیم. مرادم این بود که به سؤال دهشتناکی که در ابتدا مطرح کردم پاسخ تفصیلی بدهم، اما اشکالاتی پیش آمد که اجازه این کار را به من نداد. گمان می‏کنم نقطه اول مقیاس بسنده‏‏یی‏ست، لذا نیازی به توضیح بیش‏تر برای دانایان نیست. دانسته شد که اگر مسلمانی یکی از حقایق ایمانیه را انکار کند، دچار کفر مطلق می‏شود، زیرا برخلاف اجمالی که در ادیان دیگر هست، در اسلام توضیح و تفصیل کامل داده شده و ارکان با یک‏دیگر پیوند محکمی دارند. مسلمانی که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را نمی‏شناسد و او را قبول ندارد، خداوند را با صفات‌اش نمی‏شناسد و از آخرت ناآگاه است. ایمان فرد مسلمان متکی به چنان حجت‏های محکم، استوار و بی‏شماری‏ست که هیچ عذری برای انکار باقی نمی‏ماند، به‌طوری که گویی عقل گزیری از پذیرش مطلب ندارد. نقطه سوم زمانی «الحمدلله» بر زبان راندم و درصدد نعمتی بر آمدم که معادل معنای گسترده و بی‏حد و حصرش باشد، در یک لحظه جمله زیر به خاطرم آمد: «اَلْحَمْدُ لِلّهِ عَلَى اْلاِيمَانِ بِاللّهِ وَعَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَعَلَى وُجُوبِ وُجُودِهِ وَعَلَى صِفَاتِهِ وَاَسْمَائِهِ حَمْدًا بِعَدَدِ تَجَلِّيَاتِ اَسْمَائِهِ مِنَ اْلاَزَلِ اِلَى اْلاَبَدِ» دیدم کاملاً معادل آن است؛ به این ترتیب که : . . . . .

§12

گُل امیرداغ پاسخی‏ست محکم به اعتراضات مربوط به تکرارهای موجود در قرآن برادران صدیق و عزیزم! گرچه این مسأله به دلیل اوضاع پریشانم در هم ریخته و بی‏نظم شد، اما زیر آن عبارات مشوش، نوعی اعجاز قطعی ارزشمندی یافتم، متأسفانه موفق به بیان آن نشدم و به رغم نارسایی عبارات، از آن لحاظ که موضوع مربوط به قرآن است، به سان صدفی‌ست که گوهری درخشان، متعالی و قدسی را در برگرفته و عبادتی متفکرانه به شمار می‏رود. پس نه به جامه ژنده‏اش، که به الماسی که در اختیار دارد بنگرید. درصورتی که مناسب باشد آن را «مسأله دهم» بنامید، وگرنه آن را نامه‏‏یی در پاسخ به نامه‏های تبریک‌تان بدانید. در ضمن، متن حاضر را در یکی دو روز از ایام ماه رمضان در حالی که بسیار بیمار بودم و قادر به غذا خوردن هم نبودم و وضعیت‌ام آشفته بود، در حالت اجبار و کاملاً مجمل و کوتاه نوشتم، طوری که حجت‏های متعدد و حقایق فراوانی را در هر کدام از جمله‏ها درج نموده‏ام. با این حال معذورم بدارید. برادران صدیق و عزیزم! در رمضان شریف، حین تلاوت قرآن معجز البیان، هنگام برخورد با هر یک از سی و سه آیه‏‏یی که در شعاع اول آورده‏ام، که اشاره است به رساله نور، دیدم صفحه و برگ و قصه هر کدام از آن آیات از این نظر که برای رساله نور و شاگردانش حصه‏‏یی از قصه است، درجه‏یی متوجه ماست. به ویژه همان‌گونه که آیه نور در سوره نور با ده انگشت به رساله نور اشاره دارد، آیه ظلمت نیز در پشت همان صفحه، کاملاً ناظر بر معارضان رساله نور است. بنابراین احساس کردم مقام مذکور گویی از جزئی بودن خارج شده و کلیت کسب نموده است و در این عصر، رساله نور و شاگردانش فردی از افراد آن کلی هستند. آری، خطاب قرآن از مقام فراگیر ربوبیت عامه‏ی متکلم ازلی، و نیز از مقام گسترده ذاتی که به نام نوع بشر و حتی سراسر کائنات مورد خطاب قرار گرفته، و از مقام بسیار وسیع ارشاد بنی آدم و نوع بشر در همه اعصار، و از مقام والا و محیطِ قوانین دایر بر تدبیر تمامی مخلوقات و ربوبیت خالق کائنات، و از مقام (قوانین دایر بر) دنیا و آخرت و زمین و آسمان‏ها و ازل و ابد، وسعت و علویت و احاطه کسب می‏کند؛ که به ‏سبب این علویت و وسعت و احاطه، چنان اعجاز و شمول از خود نشان می‏دهد که مرتبه ساده و ظاهری آن، ادراک بسیط طبقه عوام را به‏ عنوان وسیع‏ترین قشر مورد خطابِ دروس قرآنی، نوازش می‏دهد و در عین حال طبقات برتر را نیز بهره‌مند می‏سازد. گویی این‌طور نیست که سهم اندکی از کل ماجرا یا درس عبرتی از حکایتی تاریخی مطرح باشد، بلکه فرمانی کلی‏ست که برای خطاب به همه اعصار و همه طبقات، نو به نو نازل می‏شود؛ مخصوصاً با تکرار فراوان «اَلظَّالِمٖينَ، اَلظَّالِمٖينَ»، و بیان شدید مصایب زمینی و آسمانی، که جزای تهدیدها و ستمگری‏هایشان است، ما را متوجه ظلم‏های عجیب این عصر و عذاب‏هایی که بر سر فرعون و قوم عاد و ثمود آمد، می‏کند، و با یادآوری نجات انبیایی چون ابراهیم و موسی (ع)، به مظلومان اهل ایمان تسلی می‏دهد. قرآن معجز البیان، زمان‏ها و قرن‏ها و اعصار گذشته، که در نظر غافلان و گمراهان، عدم‌ستانی وحشتناک و دهشت‌انگیز و گورستانی نابود شده و دردناک می‏باشد، را به صورت صفحه‏های عبرت‏‌انگیز و عوالمی عجیب، زنده، موجود و دارای روح، و در ارتباط با ما چون مملکتی ربّانی، همانند آن‌چه در پرده سینما دیده می‏شود، نشان داده و گاه ما را به گذشته می‏برد و گاه گذشته را نزد ما می‏آورد؛ و با نشان دادنش به هر عصر و طبقه‏‏یی، با اعجازی متعالی تعلیم می‏دهد. قرآن عظیم الشأن با همان اعجاز، کائنات را که در نظر گمراهان، جامد و پریشان و بی‏روح، و وحشت‌کده‏‏یی بزرگ و در حال غلتیدن میان فراق و زوال است به صورت کتابی صمدانی، شهری رحمانی، و نمایشگاه صنع ربّانی، نشان می‏دهد و با زنده کردن همان چیزهای جامد و موظف کردن‌شان، آن‌ها را به سخن گفتن با یک‏دیگر و یاوری هم وا می‌دارد و به این ترتیب، به نوع بشر و جن و مَلک، درس حقیقی و نورانی حکمت می‏دهد. قرآن امتیازات قدسی بسیاری مانند موارد زیر دارد: در هر حرف قرآن ده، صد و گاه هزار و هزاران ثواب وجود دارد. اگر تمام جن و انس جمع آیند، نخواهند توانست مانند قرآن را بیاورند. قرآن با تمام فرزندان آدم (ع) و تمام کائنات، دقیقاً در مقام خودشان سخن می‏گوید. همواره در قلب میلیون‏ها حافظ با ذوق، نقش می‏بندد. به رغم تکرارهای فراوانش، خسته کننده نیست. با داشتن جملات پیچیده، در ذهن لطیف و بسیط کودکان نیز به صورت کامل جای می‌گیرد. نزد بیماران و کسانی که با شنیدن کم‏ترین سخنی متأثر می‏شوند و کسانی که در سکرات مرگ به سر می‏برند، چون آب زمزم، گوارا به نظر می‏رسد. قرآن سعادت هر دو جهان را نصیب شاگردان خود می‏کند و به موجب رعایت دقیق مرتبه اُمیّت ترجمان ، بی‏‌ آن‏که به تکلف و تصنع و تظاهر میدان دهد، سلاست فطری و نزول مستقیم‌اش از آسمان را درس می‌دهد، و با حکمت نوازش ادراک بسیطِ طبقه عوام که اکثر مردم را تشکیل می‌دهند با تنزّلات کلامی، بیش‌تر از هر چیزی ظاهرترین و بدیهی‏ترین صفحات چون ارض و سما را می‏گشاید، و در زیر آن پرده‌های امور عادی، معجزات خارق‏العاده قدرت و سُطور حکمت معنادارش را تعلیم می‏دهد، و بدین طریق در لطف و ارشاد، اعجازی نیکو به نمایش می‏گذارد. قرآن خود را کتاب دعا، دعوت، ذکر و توحید نیز معرفی می‏کند که اقتضای تکرار دارند و به موجب این راز، با تکرارهای زیبا و دل‏نشین‏اش در جمله‏‏یی یا قصه‏‏یی، معانی متعدد و فراوانی را به مخاطبان از طبقات گوناگون، تفهیم می‏کند. در حادثه‏‏یی جزئی و عادی، به بی‏اهمیت‏ترین و جزئی‌ترین چیزها نیز با نظر مرحمت می‏نگرد و اعلام می‏کند که همین مطالب در دایره تدبیر و اراده حق قرار دارند، و با بیان این راز، کوچک‏ترین حوادث مربوط به صحابه در زمان تأسیس اسلام و شکل‌گیری شریعت را مورد توجه قرار می‏دهد و در عین حال دارای قوانین کلی نیز هست. هم‌چنین حوادث جزئی زمان تأسیس اسلام و شریعت که عمومی هستند را از آن نظر که دانه‏هایی هستند و میوه‏های مهمی از آن‏ها حاصل می‏شود، بیان می‌دارد. و بدین ترتیب توسط موارد بالا به نوعی اعجازش را نشان می‌دهد. آری، قرآن با توجه به لزوم تکرار و تکرّر احتیاج، در مدّت بیست سال، به‏عنوان جواب برای سؤال‏های مکرر، به بسیاری از طبقات مختلف و جدا از هم درس داده، و اثبات می‏کند که تمام جزئیات و کلّیّات، از ذرّات گرفته تا ستارگان، در تصرف یک ذات قرار دارد، و اوست که کائنات با عظمت را تکه‏تکه کرده و در قیامت شکل آن را عوض می‏کند، و دنیا را از میان برداشته و آخرت عظیم را به‏جای آن قرار می‏دهد؛ هم‌چنین در زمان تأسیس انقلابی دهشتناک و گسترده و فوق‏العاده که نشان دهند‌ه‌ی غضب الهی و حدّت ربانی به حساب نتیجه‌ی خلقت کائنات در مقابل ظلم نوع بشر که عناصر و زمین و آسمان‌ها و کائنات را به خشم می‌آورد می‌باشد، با تکرار بعضی جملات که به اندازه‌ی هزاران نتیجه قوت دارند، و تکرار بعضی آیات که نتایج دلایل بی‏شماری می‏باشند، نه تنها قصوری مرتکب نمی‏شود بلکه خبر از اعجازی قوی و بلاغتی عالی، و فصاحت و سلاستی کاملاً مطابق مقتضای حال دارد. مثلاً عبارت بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ که یک آیه است، 114 مرتبه در قرآن تکرار می‏شود؛ آیه‌ی مذکور چنان که در لمعه چهاردهم رساله نور بیان شده، حقیقتی‏ست که فرش را به عرش پیوند می‏دهد، کائنات را روشنایی می‏بخشد و هر کسی در هر لحظه بدان محتاج است. این عبارت اگر میلیون‏ها بار هم تکرار گردد، باز هم نیازمند آنیم؛ نه این‌که مانند نان هر روز به آن نیازمند باشیم، بلکه هم‏چون هوا و نور هر لحظه محتاج و مشتاق آن هستیم. مثال دیگر، آیه‌ی اِنَّ رَبَّكَ لَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ است، که در سوره «شعرا» هشت بار تکرار می‏شود. [در سوره مذکور] با ذکر نجات پیامبران و عذاب قوم‏شان، آیه‏‏یی که قوّت هزاران حقیقت را دارد، به حساب نتیجه کائنات و ربوبیت عامه، تکرار می‏گردد. عزت ربّانی، عذاب قوم ظالم و رحیمیت الهی، نجات انبیا را اقتضا دارد؛ حال اگر آیه فوق با هدف تعلیم، هزاران بار هم تکرار شود، چون بلاغتی عالی و موجز و معجزه‌وار است، باز هم احتیاج و اشتیاق به آن وجود دارد. هم‌چنین به عنوان مثالی دیگر، آیه‌ی فَبِاَىِّ اٰلَٓاءِ رَبِّكُمَا تُكَذِّبَانِ در سوره‌ی «الرحمن» و آیه‌ی وَي۟لٌ يَو۟مَئِذٍ لِل۟مُكَذِّبٖينَ در سوره‌ی «المرسلات» که تکرار می‏شوند، کفر و ظلم جن و نوع بشر را یادآوری می‏کنند که کائنات را به غلیان آورده و موجب حدّت زمین و آسمان‏ها می‏گردند و نتایج خلقت جهان را تخریب ساخته و با انکار و تحقیر، به مقابله با حشمت سلطنت الهی می‏پردازند. آری، این‌که دو آیه‌ی مذکور کفر و کفران و تجاوز آن‏ها به حقوق تمام مخلوقات را به همه اعصار و زمین و آسمان‏ها هشدار داده، فریاد می‏زنند، با هزاران حقیقت مشابه مرتبط است و درسی عمومی‏ست، هم‌چنین از قوت هزاران مسأله برخوردار می‏باشد و اگر هزاران بار هم تکرار شود چون بلاغتی‏ست دارای اعجازی شکوهمند و ایجازی زیبا، باز هم بدان نیاز است. نمونه دیگر، مناجات نبوی «جوشن کبیر» است که نوعی مناجات حقیقیه‌ی قرآنی و بر آمده از قرآن، و در واقع به نوعی خلاصه آن است؛ و عبارت «‌ سُبْحَانَكَ يَا لاَ اِلهَ اِلاَّ اَنْتَ اْلاَمَانُ اْلاَمَانُ خَلِّصْنَا وَ اَجِرْنَا وَ نَجِّنَا مِنَ النَّارِ» صد بار در آن تکرار می‏شود. در این تکرار از آن نظر که از سه وظیفه‌ی بزرگی چون «توحید» به عنوان بزرگ‏ترین حقیقت کائنات، و «تقدیس و تسبیح» به عنوان مهم‏ترین وظایف مخلوقات در برابر ربوبیت، و «رهایی از شقاوت ابدی» که از دهشتناک‏ترین مسائل نوع انسان و لازم‏ترین نتیجه عجز و عبودیت انسان می‏باشد یاد می‏شود، اگر هزاران بار هم تکرار شود، باز ناچیز است. تکرارهای قرآنی ناظر بر چنین مبانی متینی‏ست. حتی گاه در صفحه‏‏یی، به اقتضای مقام و نیازِ تفهیم و بلاغت بیان، حقیقت توحید را تا بیست مرتبه صریحاً یا ضمناً تکرار کرده، بیان می‏دارد و نه تنها موجب ملال نمی‏شود، بلکه شوق و حلاوت و قوّت را زیاد می‏کند. در رساله نور با دلایل کافی بیان شده است که تکرارهای قرآنی تا چه حد به‌جا و مناسب و مطابق بلاغت است. سوره‏های مکی و مدنی قرآن معجز البیان، از نقطه نظر بلاغت و از لحاظ اعجاز و تفصیل و اجمال با هم متفاوت‌اند؛ سرّ حکمت آن این است که مخاطبان و معارضان صف اول قرآن در مکه، اُمّیّون و مشرکان قریش بوده‏اند، لذا به لحاظ بلاغت، نیاز به اسلوبی عالی و محکم، و اجمالی مقنع و اطمینان بخش و موجز بوده، و برای تثبیت حقایق نیز، نیاز به تکرار بوده است. به همین دلیل سوره‏های مکی، اغلب ارکان ایمان و مراتب توحید را با ایجازی اعجازآمیز و قوی و عالی بیان و تکرار نموده، مبدأ و معاد و خدا و آخرت را نه در یک صفحه و یک آیه و یک جمله و یک کلمه، بلکه گاه در یک حرف با هیأت‌هایی چون تقدیم و تأخیر یا تعریف و تنکیر یا حذف و ذکر، آن‌چنان با قوت اثبات می‏کند که بزرگان نابغه علم بلاغت نیز حیرت می‏کنند. رساله نور و مخصوصاً «گفتار بیست و پنجم» - که چهل نوع اعجاز قرآن را اجمالاً اثبات می‏کند به همراه آن‌چه در ذیل آن بیان گردیده، و نیز رساله نور عربی به نام تفسیر «اشارات الاعجاز» که وجه اعجازی موجود در نظم (قرآن) را به طرز خارق العاده‏یی بیان و اثبات می‏کند (همگی) نشان می‏دهند که سوره‏ها و آیات مکی در بلاغت، دارای عالی‏ترین اسلوب و در ایجاز، دارای عالی‏ترین اعجاز می‏باشند. اما مخاطبان و معارضان صف اول سوره‏ها و آیات مدنی، اهل کتابی چون یهود و نصاری بودند که خدا را قبول داشتند، لذا ضرورتی در بیان ارکان ایمان و اصول متعالی دین در برابر اهل کتاب، به نحوی که تناسب با بلاغت و ارشاد، و تطابق با مقام و حال داشته و ساده و واضح و تفصیلی باشد، وجود نداشت؛ به همین دلیل طرح جزئیات احکام شرعی و اسباب و ریشه‏های قوانین کلی که مدار اختلاف بود، لازم می‏نمود. پس سوره‏ها و آیات مدنی غالباً با اسلوبی ساده اما تفصیلی، و همراه با توضیح با شیوه بی‏نظیری که خاص قرآن است، در چارچوب حوادثی که پدید می‏آمد بیان می‏گردید، و مشتمل بود بر خلاصه‏‏یی محکم، خاتمه، دلیل و عبارتی توحیدی و اسمائی و اخروی که موجب کلی شدن حادثه جزئیِ شرعی و انتسابش به ایمان به الله می‏گردید. لذا مقام مذکور را نورانی کرده، تعالی می‏بخشد و صورت کلی به آن می‌دهد. در نور دوم از شعله دوم گفتار بیست و پنجمِ رساله نور درباره عبارات خلاصه یا خاتمه‏هایی چون: اِنَّ اللّٰهَ عَلٰى كُلِّ شَى۟ءٍ قَدٖيرٌ (بقره: 20)، اِنَّ اللّٰهَ بِكُلِّ شَى۟ءٍ عَلٖيمٌ (عنکبوت: 62)، وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ الرَّحٖيمُ (روم: 27). وَهُوَ ال۟عَزٖيزُ ال۟حَكٖيمُ (روم: 5). که در پایان اکثر آیات افاده توحید و آخرت را دارند، درباره بلاغت و ویژگی و سلاست و نکات آن‏ها توضیحاتی داده شده و ده نکته و مزیت از مزایای فراوان‏شان بیان گردیده، و برای معاندان نیز اثبات شده است که همین عبارات کوتاه معجزات بزرگی هستند. آری، قرآن در بیان جزئیات شرعی و قوانین اجتماعی، نظر مخاطب را در یک آن، به نقاط کلی متعالی جلب می‏کند، اسلوب ساده‏اش را به شیوه‏‏یی عالی مبدل می‏سازد، و مخاطب را از درس شریعت به درس توحید رهنمون می‏گرداند، و به این ترتیب نشان می‏دهد که قرآن، کتاب شریعت و احکام و حکمت است و در عین حال، کتاب عقیده و ایمان و ذکر و فکر و دعا و دعوت نیز هست؛ و در هر مقام، مقاصد ارشادی و قرآنی فراوانی را تعلیم می‏دهد، و جدا از طرز بلاغتی که در آیات مکی هست جزالتی نورانی و اعجاز آمیز را ظاهر می‏سازد. گاه در دو کلمه مثلاً «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» و «رَبُّكَ»؛ کلمه‌ی «رَبُّكَ‌« درس احدیت و کلمه‌ی «رَبُّ ال۟عَالَمٖينَ» درس واحدیت می‏دهد و در متن احدیت، افاده واحدیت می‏کند. حتی در یک جمله، همان‌طور که ذره‏‏یی را در مردمک چشم دیده و گنجانده است، خورشید را با همان آیه و همان ابزار، در مردمک دیده آسمان قرار می‏دهد و در آسمان چشمی می‌نهد. مثلاً بعد از آیه‌ی:‌ خَلَقَ السَّمٰوَاتِ وَ ال۟اَر۟ضَ (حدید: 4) و در انتهای عبارت‌ يُولِجُ الَّي۟لَ فِى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فِى الَّي۟لِ (حدید: 6) می‏فرماید: وَ هُوَ عَلٖيمٌ بِذَاتِ الصُّدُورِ (حدید: 6)؛ یعنی در آفرینش شگفت انگیز زمین و آسمان‏ها، خطورات قلب را نیز می‏داند و آن را تدبیر می‏کند. لذا با این طرز بیانی که ساده و در مرتبه امّیّت بود و محاوره‏‏یی که بسیط و جزئی بود و میزان فهم عوام را در نظر داشت، تبدیل به گفتگویی متعالی، جذّاب، عمومی و ارشاد کننده می‏شود. یک سؤال مهم: گاهی حقیقتی مهم به این دلیل که توسط نظرهای سطحی تشخیص داده نمی‏شود، و در بعضی مقام‏ها (به این دلیل که) از حادثه‏یی عادی و جزئی، خلاصه‏یی توحیدی و عالی یا دستوری کلی بیان می‏گردد، مناسبت دیده نمی‏شود، (و آن را) متوهمانه نقصان می‏نامند؛ مثلاً ذکر قاعده‌ی به غایت متعالیِ وَفَو۟قَ كُلِّ ذٖى عِل۟مٍ عَلٖيمٌ (یوسف: 76) در داستان حضرت یوسف(ع) که می‏خواست برادرش را با حیله نزد خود نگه دارد، ظاهراً با بلاغت مناسبتی ندارد، سرّ و حکمت این چیست؟ پاسخ: در هر یک از سوره‏های طولانی یا متوسط که خود به منزله قرآنی کوچک هستند و در بسیاری از صفحات و مقام‌های قرآن فقط یکی دو مقصد دنبال نمی‌گردد؛ و چون ماهیت قرآن کتاب ذکر و ایمان و فکر بوده، و در عین حال کتاب‏های متعددی در شریعت و حکمت و ارشاد را در بر می‌گیرد و دارای دروس فراوان و جداگانه‏‏یی می‏باشد، و از آن‌جا که به نوعی قرائت کتاب کبیر کائنات هست، در بیان احاطه ربوبیت الهی بر همه چیز و تجلیات باشکوهش، البته در هر موقعیت حتی گاه در یک صفحه مقاصد متعددی را تعقیب کرده و در خصوص معرفت الله و مراتب توحید و حقایق ایمان، به ما درس‏ها می‏دهد، و در موقعیتی دیگر مثلاً به مناسبتی در ظاهر ضعیف، درس دیگری می‏گشاید و مناسبات محکمی را به مناسبت ضعیف پیشین الحاق می‏کند؛ به این ترتیب، مناسبت مورد بحث کاملاً مطابق آن مطلب بوده و مرتبه بلاغت‌اش ارتقا می‏یابد. سؤال دوم: این‌که قرآن در هر سوره، صفحه و هر موقعیتی به صراحت یا ضمنی یا به اشاره، آخرت و توحید و مکافات و مجازات بشر را هزاران بار اثبات کرده و گوشزد می‏کند، چه حکمتی دارد؟ پاسخ: در دایره‌ی امکان و در درون انقلاب‌هایی که مربوط به سرگذشت کائنات می‌باشد، برای تعلیم عظیم‏ترین مسأله از مهم‌ترین و بزرگ‏ترین و شگفت انگیزترین مسائل مربوط به وظایف انسان، که مدار سعادت و شقاوت ابدی‌اش می‌باشد، انسانی که امانت کبری و مسئولیت خلافت زمین را بر دوش می‏کشد، و به منظور برطرف نمودن شبهات بی‏شمار و انکارهای شدید و از میان برداشتن عنادها و قبولاندن انقلابات دهشتناک مذکور و مسائل ضروری و لازم بشر که به بزرگی همان انقلاب‏هاست، اگر قرآن مسائل مذکور را نه فقط هزاران بار بلکه میلیون‏ها مرتبه یادآوری کند، باز هم زیاده‌روی نخواهد بود؛ مباحث مزبور با میلیون‏ها بار تکرار در قرآن خوانده می‏شود و به هیچ وجه ملال آور نیست و انسان همواره بدان‏ها نیازمند است. مثلاً حقیقت بشارت سعادت ابدی که در آیه‌ی اِنَّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَهُم۟ جَنَّاتٌ تَج۟رٖى مِن۟ تَح۟تِهَا ال۟اَن۟هَارُ … خَالِدٖينَ فٖيهَٓا اَبَدًا بیان می‏گردد، انسان بیچاره و دنیا و نزدیکانش را از اعدام ابدیِ حقیقت موت که هر لحظه خود را به او می‌نمایاند رهانیده و سلطنت ابدی را نصیب‌اش می‌کند؛ لذا حتی اگر یک میلیارد بار تکرار گردد و به اندازه کائنات به آن اهمیت داده شود، باز هم اسراف نخواهد بود و ارزش‌اش را از دست نخواهد داد. آری، قرآن معجز‌البیانی که می‏کوشد چنین مسائلِ با ارزشی را تعلیم دهد و در حین تأسیس انقلاب‏های دهشتناک، که کائنات را مانند یک خانه دچار تغییر و تحوّل کرده و صورت آن را تخریب می‏کند، سعی در اقناع و باوراندن و اثبات مسائل مذکور دارد، شکی نیست که به صورت صریح یا ضمنی یا به اشاره، نظرها را هزاران بار به مسائل مذکور جلب می‏کند و این امر نه تنها اسراف و زیاده‌روی نیست، بلکه در حکم حاجاتی ضروری چون نان و دارو و هوا و نور است و موجب تازگی احسان او می‏گردد. یا مثلاً حکمت این‌که قرآن آیات تهدید آمیزی چون اِنَّ ال۟كَافِرٖينَ فٖى نَارِ جَهَنَّمَ، اَلظَّالِمٖينَ لَهُم۟ عَذَابٌ اَلٖيمٌ را با شدت و حدّت تمام و مکرر ذکر می‏کند، چنان‌که در رساله نور به صورت قطعی اثبات شده است، این است که کفر بشر، چنان تجاوزی به حقوق کائنات و بیش‏تر آفریدگان است که آسمان‏ها و زمین را خشمگین کرده و عناصر را به حدّت وا می‌دارد تا به وسیله طوفان‏ها بر آن ظالمان سیلی بزنند. براساس صراحت آیه‌ی: اِذَٓا اُل۟قُوا فٖيهَا سَمِعُوا لَهَا شَهٖيقًا وَهِىَ تَفُورُ * تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (مُلک: 8-7) جهنم به ظالمان اهل انکار چنان خشم می‏گیرد که نزدیک است بر اثر این خشم بشکافد. حکمت سلطان کائنات اقتضا می‏کند که در برابر چنین جنایت عام و تجاوز بزرگی، بدون لحاظ کوچکی و بی‏اهمیتی بشر، در مقابله با بزرگی جنایتی ظالمانه و وحشتِ تجاوزی کافرانه، اهمیت حقوق رعایای خویش و پستی بی‏نهایت ظلم و کفر منکران را نشان دهد. پس اگر در فرمان خود، جنایت مذکور و سزایش را با حدّت و شدت فراوان، نه هزار بار بلکه میلیون‌ها و میلیاردها بار، تکرار کند، این نه اسراف ا‏ست و نه قصور. بیش از هزار سال است که صدها میلیون انسان هر روز چنین آیاتی را با کمال اشتیاق و بدون آن‌که موجب ملال‏شان شود و از سر نیاز، تلاوت می‏کنند. آری، هر روز و همواره عالَمی برای هر کس می‏گذرد و درهای عالم جدیدی بر او گشوده می‏شود. او برای روشنایی هر یک از عوالم گذرا، با تکرار هزاران باره‌ی «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌» از سر نیاز و با شور و اشتیاق، بر هر یک از آن پرده‏ها و عالم‏های متغیّر، چراغ «‌لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ‌» می‏آویزد. به همین ترتیب، برای این‌که پرده‏های گذرا و کثیر و عوالم سیّاری را که مدام در حال نو شدن هستند، تاریک و ظلمانی نکند و صورت‏هایی را که در آیینه حیات‌اش بازتاب می‏یابند، زشت نسازد و وضعیت‌های مسافرگونه‏‏یی را که می‏تواند شاهدی به نفع باشد، علیه خود در نیاورد و برای این‏که مجازات آن جنایات، و تهدیدهای شدید پادشاه ازلی که عناد معاندان را در هم می‏شکند، در یاد داشته باشد، قرآن می‏خواند تا از طغیان نفس‌اش رهایی یابد. قرآن این موضوع را به طرز اعجازآمیزی بارها تکرار می‏کند، حتی شیطان هم از باطل توهم کردن تهدیدات شدید و قوی و تکراری قرآنی، ابا دارد، لذا عذاب جهنم برای منکرانی که گوش‏شان به این مطالب بدهکار نیست، عین عدالت است. مثالِ دیگر داستان موسی (ع) و سایر انبیاست که مثل عصای موسی حکمت‏ها و فواید فراوان دارد و در قرآن بارها تکرار می‏شود. داستان مذکور نبوت همه پیامبران را حجتی بر حقانیت رسالت احمدیه، نشان داده و می‌گوید کسی که قادر به انکار همه آن‏ها نباشد، از نقطه نظر حقیقت، رسالت آن حضرت را نیز نمی‏تواند انکار کند. بر اساس این حکمت و این‌که هر کسی قادر به تلاوت همه قرآن در هر زمانی نیست و اصولاً موفق به این امر نمی‏شود، لذا برای این‌که هر سوره طولانی یا متوسط در حکم قرآنی کوچک قرار گیرد، داستان‏های ذکر شده را چون ارکان مهم ایمان تکرار می‌نماید، و این نه تنها اسراف و زیاده‌روی نیست بلکه بلاغتی اعجاز آمیز است؛ به این ترتیب قرآن تعلیم می‏دهد که پدیده محمدیه، بزرگ‏ترین حادثه تاریخ بنی آدم و عظیم‏ترین مسأله کائنات است. آری، در قرآن عالی‏ترین مقام به ذات احمدیه اختصاص یافته و رکن « لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» با در بر گرفتن چهار رکن ایمانی، معادل رکن«‌ مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللّٰهِ‌» قرار گرفته است، که معلوم می‏شود رسالت محمدیه بزرگ‏ترین حقیقت کائنات، و ذات احمدیه اشرف همه مخلوقات است، و مقام قدسی و شخصیت معنویِ کلی پیامبر، که از آن به حقیقت محمدیه تعبیر می‏شود، درخشان‏ترین خورشید دو جهان است. نشانه‏ها و حجت‏های فراوانی بر شایستگی او برای این مقام به یقین در رساله نور بیان و اثبات شده است، که یک نمونه از هزاران نمونه آن چنین است: براساس قاعده‌ی «اَلسَّبَبُ كَالْفَاعِلِ»، نمونه‏‏یی از کارهای نیکویی که امت در همه زمان‏ها انجام می‏دهد در دفتر حسنات پیامبر ثبت می‏گردد. او با نوری که آورد، به تمام حقایق کائنات روشنایی بخشید و به این ترتیب نه تنها بر جن و انس و مَلَک و ذی‌حیاتان، که بر کائنات و سماوات و ارض منت نهاد. ما در مقابل چشمان خود می‏بینیم که دعای نباتات براساس زبان استعدادشان و دعای حیوانات براساس زبان احتیاجات فطری آن‏ها، پذیرفته می‏شود. به گواهی همین امر، صالحان امت‌اش با میلیون‏ها و بلکه میلیاردها دعای فطری و پذیرفته شده، روزانه دعاهای رحمت، تحت عنوان صلوات و سلام، نثار آن ذات می‏کنند. آن‏ها بهره‏های معنوی خویش را پیش از همه، نثار روح ایشان می‏کنند. نیز در هر حرف قرآنی، که در مجموع سیصد هزار حرف دارد، و توسط آحاد امت قرائت می‏شود، از ده تا صد تا هزار حسنه و ثمره وجود دارد، لذا فقط به سبب قرائت قرآن، انوار بی‏منتهایی در دفتر اعمال پیامبر ثبت می‏گردد. علام الغیوب دانسته و مشاهده کرده است که حقیقت محمدیه، که شخصیت معنوی ذات احمدی‏ست، در آینده حکم شجره طوبای جنت را خواهد داشت، لذا چنین اهمیت عظیمی را در قرآن به او نسبت داده، و در فرمان خویش اعلام کرده که مظهر شفاعت ‌او شدن به‌وسیله‌ی تبعیت از او و پیروی از سنت‌اش، مسأله بسیار مهم انسانی‏ست؛ و اما از شخصیت بشری او و وضعیت انسانی او در بدایت، که هسته شجره باشکوه طوبی‏ست، گه‌گاهی یاد می‏کند. از آن‌جا که حقایق تکرار شده در قرآن دارای چنین ارزش‏هایی هستند، فطرت پاک و سالم گواهی می‏دهد که تکرارات فوق از معجزاتی معنوی، محکم و گسترده برخوردارند. خلاف این مطلب زمانی‏ست که فرد بر اثر طاعون مادیت، دچار بیماری قلب و وجدان شده باشد... که در آن صورت شامل قاعده‌ی زیر می‌گردد: «قَدْ يُنْكِرُ الْمَرْءُ ضَوْءَ الشَّمْسِ مِنْ رَمَدٍ * وَ يُنْكِرُ الْفَمُ طَعْمَ الْمَاءِ مِنْ سَقَمٍ »

§13

حاشیه اول: دوازده سال پیش از تألیف این رساله، شنیدم که بد‏ترین و معاندترین زندیق، سوء قصدش را نسبت به قرآن در قالب ترجمه آن آغاز کرده و گفته است: «بگذار ترجمه شود تا همه بدانند چه در چنته دارد»، یعنی طرح مغرضانه‏‏یی در پیش گرفته بود و مثلاً خواسته بود دیگران به جای قرآن، ترجمه‌اش را بخوانند و تکرارهای غیر ضروری قرآن را ببینند. اما حجت‏های خدشه‌ناپذیر رساله نور، با یقین اثبات کرده است که ترجمه حقیقی قرآن غیرممکن است و هیچ زبان دیگری قادر به حفظ مزایا و نکات قرآن، که به زبان عربی یعنی لسان نحوی‌‏ست، نمی‏باشد. با ترجمه‏های عادی و جزئیِ بشر نمی‏توان تعابیر و کلمات جامع و اعجازآمیز قرآنی را که هر حرف‌اش از ده تا هزار ثواب دارد منتقل کرده و ترجمه مذکور را به جای قرآن در مساجد قرائت کرد. لذا رساله نور با انتشار خویش در همه جا، طرح وحشتناک مورد اشاره را عقیم گذاشت، اما منافقانی که از آن زندیق درس می‏گرفتند، باز به نام شیطان، خواستند هم‏چون کودکان نادان با تلاش‌های احمقانه و دیوانه‌وار، خورشید قرآن را با فوت کردن خاموش کنند. گمان می‏کنم بر اساس این حکمت بود که در حالت روحی سخت و آزار دهنده و حساسی، «مسأله دهم» بر من القا شد تا آن را بنگارم. چون با دیگران دیداری نداشتم قادر به درک حقیقت حال نیستم. حاشیه دوم: پس از آزادی از زندان دنیزلی، در طبقه بالای هتل مشهور شهر نشسته بودم. درختان انبوه سپیدار در باغ‏های زیبای مقابل به چشم می‏خورد که شاخ و برگ‏هایشان به نحوی که گویی در حلقه ذکرند، به شکل بسیار لطیف، با نوازش باد و با حرکاتی جذاب و گیرا در رقص بودند. این منظره بر قلب‌ام، که بر اثر تنهایی و مفارقت دوستان، محزون و غمگین بود، تأثیر گذاشت. به یک‌باره پاییز و زمستان به ذهن‌ام خطور کرد و غفلتی بر من مستولی شد. دلم برای سپیدارهای نازنین و موجودات دیگری که با کمال ذوق و شوق جلوه نمایی می‏کردند چنان به رحم آمد، که چشمان‌ام پر از اشک شد. فراق‏ها و عدم‏هایی را که زیر پرده تزیین شده کائنات بود، احساس کردم و با یک دنیا حزن و اندوهِ حاصل از فراق‌ها و زوال‌ها، مواجه شدم. در یک لحظه نوری که حقیقت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام آورده بود به دادم رسید و غم و اندوه فراوان را به شادی و نشاط تبدیل کرد. آن نور مانند هر کس و هر اهل ایمان دیگری، میلیون‏ها فیض نصیب‌ام کرده بود اما من به دلیل یاری و تسلی‌ای که در آن لحظه و در آن وضعیت نصیب‌ام گردید، تا ابد مدیون ذات محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام شدم. مطلب از این قرار بود: غفلتی که در ابتدا بر من چیره شد، موجودات نازنین را در نظرم بی‏مسئولیت و بی‏نتیجه جلوه داد، طوری که احساس کردم در فصلی ظاهر می‏شوند و حرکات‌شان نه بر اثر ذوق و شوق، که از وحشت فراق و عدم است؛ احساس کردم به وادی عدم سقوط می‏کنند. این حس مانند هر کس دیگری احساسات مرا نیز، که عشق بقا و حب محاسن و محبت وجود و شفقت جنسیه و علاقه به زندگی را می‏فهمیدم، چنان جریحه‏دار کرد که به نظرم آمد دنیا چون جهنمی‏ست و عقل ابزاری برای عذاب؛ در این‌جا نوری که محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام برای بشر به ارمغان آورده بود، حجاب را کنار زد و من دیدم هر یک از آن درختان سپیدار به جای نیستی و عدم و پوچی و بی‏مسئولیتی و بیهودگی و فراق و فنا، به تعداد برگ‏هایشان دارای حکمت و معنا هستند، و همان‌طور که در رساله نور اثبات کرده‏ایم، از سه قسم نتیجه و وظیفه برخوردارند: قسم اول مربوط به اسمای صانع ذوالجلال است؛ مثلاً فرض کنید استادی ماشین فوق‏العاده‏‏یی بسازد، در این صورت هر که به ارزش آن پی ببرد ما شاء الله و بارک الله خواهد گفت. ماشین مذکور نیز با به نمایش گذاشتن مقاصد و نتایج ساخته شدنش، در حقیقت با زبان حال به سازنده خود تبریک می‏گوید و او را تمجید می‏کند. همه ذی‌حیاتان و اشیا نیز مانند همان ماشین هستند و با تبریک گفتن‏هایشان، سازنده خود را تمجید می‏کنند. اما قسم دومِ حکمت‏های مورد بحث، متوجه نظر ذی‌حیاتان و ذی‌شعوران است؛ هر یک، موردی برای مطالعه و هم‏چون کتاب معرفت می‏شوند، معانی خود را در اذهان ذی‌شعوران، و صورت‏هایشان را در قوه حافظه آن‏ها و الواح مثالی و دفاتر عالم غیب در دایره وجود قرار داده، و عالم شهادت را ترک گفته و به عالم غیب منتقل می‏شوند؛ یعنی وجود صوری را رها کرده و وجودهای متعدد معنوی و غیبی و علمی را به دست می‏آورند. آری، مادام که خدا هست و علم‌اش همه چیز را در احاطه خود دارد، مواردی چون عدم، نیستی، هیچی، نابود شدن و فنا، حقیقتاً در دنیای فردی که اهل ایمان است، جایی ندارد، اما دنیای کافران پر است از عدم و فراق و هیچی و از بین رفتن. ضرب المثل زیر که زبانزد عام است حقیقت مذکور را تعلیم می‏دهد: «هر کس که خدا را دارد همه چیز دارد و هر کس که خدا را ندارد هیچ چیز ندارد و خود هیچ است». نتیجه: ایمان، چنان‌که در زمان مرگ، انسان را از اعدام ابدی می‏رهاند، به همان ترتیب دنیای خصوصی هر کس را نیز از اعدام و ظلمات فنا نجات می‏دهد. کفر نیز به ویژه اگر کفر مطلق باشد، همان انسان و دنیای خصوصی‏اش را به واسطه مرگ نابود می‏کند و موجب سقوط او به ظلمات جهنم می‏شود و لذت‏های زندگی‏اش را به زهر تلخ تبدیل می‏کند. آنان که حیات دنیوی را بر آخرت ترجیح می‏دهند هوشیار باشند! بیایند برای این مسأله چاره‏‏یی پیدا کنند و یا وارد قلمرو ایمان گردند و از این خسارات وحشتناک رهایی یابند. سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ برادرتان که مشتاق شما و محتاج دعاهایتان است سعید نورسی نامه‏‏یی که خسرو به مناسبتِ مسأله دهم برای استادش نوشته است استاد و سرور بسیار محبوب‌ام! حضرت حق را بی‏نهایت سپاس که «گُل امیر داغ» که «مسأله دهم ثمره دنیزلی» نام گرفته است، به دست‌مان رسید؛ اضطراب دو ماهه‌ی دوری و بی‏خبری را کم نمود، زندگیِ دوباره‏‏یی نصیب قلب‌مان کرد، و نسیمی خوش و تازه به ارواح‌مان ارزانی داشت. آن نوشته، محاسن تکرار در آیات باشکوه و با عزّت و پر از رحمت و شفقت قرآن را برشمرده، لزوم و اهمیت حکمتِ تکرارهای آن را شرح داده و دفاعیه جانانه‏‏یی از رساله نور است. با استشمام این گل، که الحق شایسته کمال تقدیر و تحسین است، اشتیاق روح‌مان تعالی یافت. هم‏چنان که ثمره (دنیزلی) با نُه مسأله مندرج در آن، در عوض فشار نُه ماه حبس، وسیله بزرگی برای آزادی ما شد و زیبایی‏اش را بدین صورت نشان داد، گُل آن نیز که دهمین مسأله‏اش است، مطالب فوق‏العاده‌یی در اعجاز پر از ایجاز قرآن نشان داده و به همین نسبت زیبایی‏اش را به نمایش می‏گذارد. آری، استاد محبوب‌ام! هم‏چنان که لطافت و جمال فوق‏العاده‌ی گل اجازه نظر به خارهای آن را نمی‏دهد، این گل نورانی نیز فشارهای نُه ماه زندان را از یاد ما بُرد، طوری که گویی چنین چیزی وجود نداشته است. این گل نورانی طوری نگاشته شده که کسی از مطالعه‏اش سیر نمی‏شود، عقول را شگفت زده می‏کند و به دلیل زیبایی‏هایی که دارد، به ویژه در مقابله با اهانت به قرآن، اهانتی که با ترجمه‏ی قرآن قصد عادی سازی قرآن را در نظر مردم داشت، با نشان دادن ارزش دقیق تکرارها، عُلویت قرآن را که به اندازه تمام دنیا ارزشمند است، در میان می‏گذارد. نو بودن قرآن معجز البیانی که سالکانش در همه اعصار با متانتی فوق ‏العاده بدان دست می‏یازند و به امر و نهی‏هایش کاملاً گردن می‏نهند، به نحوی ثابت شده که گویی به تازگی نازل گردیده است. قرآن در همه زمان‏ها ظالمان را مکرر و به طرز وحشتناک و شدیدی تهدید می‏کند و به همین ترتیب بارها نسبت به مظلومان اظهار لطف و رحمت و مهربانی دارد؛ مخصوصاً تهدیداتی که متوجه ظالمان عصر کنونی ماست و نمونه‏اش دیده نشده است؛ گویی از شش، هفت سال پیش با جهنّمی آسمانی، که تمثیلی از فَزَع اکبر می‏باشد، موجب فریاد و فغان‏شان شده است. و نیز وجود طلبه‏های رساله نور در رأس فرد کلی مظلومان این عصر، در حقیقت این طلاب را هم مانند نجاتی که به انبیای امت‏های پیشین داده شده بود، مظهر نجات‏های فردی و عام بسیار بزرگ قرار داده، و نشان می‏دهد که بی‏دینانی که معارض آنانند، با عذابی جهنمی سیلی می‏خورند. گلی که با دو حاشیه لطیف و زیبا خاتمه می‏یابد طلبه فقیرتان، خسرو را با چنان سرور عظیمی به سوی شکر بی‏حد و حصر سوق داد که شادی و نشاط حاصل از مشاهده این گل زیبا را هیچ گاه در طول عمرم احساس نکرده بودم؛ این را چنان که به استاد محبوب‌ام عرض کرده بودم، به برادران‌ام نیز به کّرات گفته‏ام. حضرت حق از شما استاد محبوب که بار سنگین و بزرگی بر دوش ضعیف و نحیف‌تان تحمیل شده، تا ابد راضی باشد و با تخفیف این سنگینی، تا ابد رخسارتان را بشاش فرماید؛ آمین! آری، استاد محبوب‌ام! ما از خدا، از قرآن، از حبیب ذی‌شأن، از رساله نور و از شما که منادی قرآن هستید، برای همیشه راضی خواهیم بود و از انتساب‌مان به شما به هیچ وجه پشیمان نیستیم. در وجودمان قصد حتی ذره‏‏یی انجام کار بد نیست؛ ما فقط خواستار خدا و رضای او هستیم و روز به روز در متن رضای او، اشتیاق وصلش را در قلب‌مان محکم‏تر می‏کنیم. ما بدون استثنا همه کسانی را که به ما بدی کرده و می‏کنند، به حضرت حق سپرده و می‏بخشیم؛ و در عوض به همه حتی به کسانی که به ما ظلم کرده‌اند نیز خوبی می‏کنیم، و این امر به عنوان یک شعار اسلام در قلب طلبه‏های نور جای گرفته است، و حضرت حق را بی‏نهایت سپاس می‏گوییم که این خصلت را بدون خواست ما، بر همگان اعلام می‏دارد. شاگرد سرا پا تقصیرتان خسرو

§14

(ابتدای مسأله یازدهم ثمره، شامل نتایجی چون بهشت، سعادت ابدی، و رؤیت الله می‌باشد که از میوه‏های بی‏شمار، کلی و جزئی شجره قدسی ایمان محسوب می‌شوند و صدها نمونه آن در رساله نور بیان گردیده و با دلایل متقن به اثبات رسیده است. توضیح مطلب را به «سراج النور» ارجاع می‏دهیم و بدون آن‌که به ارکان کلی آن بپردازیم، فقط چند نمونه از ثمرات خصوصی، و جزئی از جزء و جزءهای موضوع بیان می‏گردد.) نخست: روزی در دعایی که معنایش چنین است گفتم: «پروردگارا مرا به حرمت و شفاعت جبرئیل، میکائیل، اسرافیل، و عزرائیل، از شر جن و انس محافظت فرما». وقتی نام عزرائیل را که موجب ترس و وحشت همه است، بر زبان آوردم احساس شیرین، دوست داشتنی و آرامش بخشی به من دست داد. گفتم «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ‌» و به جد شروع به دوست داشتن عزرائیل کردم. ایمان به ملائکه یکی از ارکان ایمانی‌ست؛ ما نیز به ثمره‏یی جزئی از ثمرات بسیارِ ایمان به عزرائیل، به عنوان یکی از ملائکه، اشاره‏ی مختصری می‏کنیم: نمونه‌ی دوم: با ارزش‏ترین دارایی انسان که دست و پایش در ارتباط با آن به لرزه می‏افتد، روح اوست. برای جلوگیری از ضایع شدن و نابودی و بلاتکلیفی روح، سپردن آن به دستانی قدرتمند و امین، سروری عمیق نصیب‌ام کرد. فرشتگانی را به یاد آوردم که اعمال انسان را ثبت می‏کنند؛ دیدم مانند همین میوه چه ثمرات دلپذیری دارند. نمونه‌ی سوم: هر کس برای ماندگاری سخن یا فعل با ارزش خود، مشتاقانه از طریق کتابت، شعر و حتی فیلم و سینما نسبت به حفظ آن تلاش می‌کند؛ مخصوصاً اگر افعالی مطرح باشد که در بهشت، ثمراتی باقی به بار آورد که در این صورت فرد علاقه‌مندتر می‏شود. احساس «کراماً کاتبین» که بر دوش انسان قرار گرفته‌اند و اعمال و افعال انسان را برای نشان دادن در مناظر ابدی و کسب مکافات دائمی، ثبت می‏کنند، در نظرم چنان شیرین و دلچسب آمد که قادر به بیانش نیستم. آن‏گاه که اهل دنیا موجب انزوایم از همه جوانب زندگی اجتماعی، کتاب‏ها، دوستان، خدمتکاران و همه کارهایی که باعث آرامش‌ام می‏شد، گردیدند، و زمانی که تحت فشار وحشت غربت بودم و دنیای پوچ بر سرم آوار می‏شد، یکی از ثمرات بی‏شمار ایمان به ملائکه به دادم رسید؛ کائنات و دنیایم را شادمان و پر از فرشتگان و روحانیون کرد، و موجب شد دنیای من با شادی لبخند بزند. در همان موقع نشانم دادند که دنیای اهل ضلالت، مملو از وحشت و پوچی و گریستن است. قوه خیال‌ام در همان حال که به سبب لذت حاصل از ثمره مزبور شاد و مسرور بود، میوه مشابهی از میوه‏های فراوان ایمان به همه پیامبران را مزه مزه کرد. در یک لحظه احساس کردم همراه همه انبیای گذشته زیسته‌ام، ایمان و تصدیق‌ام نسبت به آن‏ها، زمان‏های سابق را روشنایی بخشید و ایمان‌ام را وسعت و کلیت داد. هم‌چنین بر ادعاهای پیامبر آخر الزمان‌مان در‌باره ایمان، گواهی داد و شیاطین را مجبور به سکوت کرد. ناگهان سؤالی بر قلب‌ام خطور کرد که پاسخ قطعی آن در «لمعه‌ی حکمةُ الاستعاذه» آمده است. سؤال این بود: «در حالی که نتایج و منافع زیبای ثمرات و فواید و حسنات بسیار دلنشینی چون میوه‏های ذکر شده، و توفیقات و عنایات مهربانانه ارحم الراحمین، اهل هدایت را یاری کرده و قوت و نیرو می‏دهند، چرا اهل ضلالت در اغلب اوقات چیره می‏شوند و گاه بیست نفر از آن‏ها موجبات پریشانی صد نفر از اهل هدایت را فراهم می‏کنند؟»؛ آری، سؤالی بدین معنا از من پرسیده شد. در چنین اندیشه‏‏یی بودم که به یاد تأکیدهای قرآن و یاری جناب حق و ملائکه، که در برابر دسیسه‏های بسیار ضعیف شیطان نصیب اهل ایمان می‏گردد، افتادم. با توجه به شرح مُدَلَّل و بیان حکمت قطعی این موضوع در رساله نور، اشاره بسیار مختصری به پاسخ سؤال مذکور می‏کنیم: آری، گاه در برابر تلاش پنهانی فردی آواره و تخریب‌گر در آتش زدن قصری، صدها نفر از آن محافظت می‏کنند؛ انگار که صد نفر قصد آتش زدن قصر مذکور را دارند؛ حتی ممکن است از دولت و پادشاه کمک گرفته شود و به این ترتیب قصر مذکور پا بر جا بماند. وجودِ آن قصر به وجود همه شرایط، ارکان و اسباب لازم بستگی دارد، اما از بین رفتن و تخریب آن، با از بین رفتن فقط یکی از شرایط، واقع می‏گردد، یعنی با کبریت کشیدن فردی آواره می‏سوزد و از بین می‏رود. به همین ترتیب است که شیاطین انس و جن با کمترین کاری که انجام می‏دهند، موجب تخریب‏های بزرگ و آتش سوزی‏های معنوی وحشتناکی می‏شوند. ریشه و اساس همه بدی‏ها و معاصی و شرور، عدم و نابودی‏ست، و زیر صورت وجود، عدم و تخریب، مخفی‏ست. شیاطین و شرور انسی و جنی در استناد به این نقطه با قدرتی بسیار اندک در برابر قدرتی بی‏حد و حصر می‏ایستند و اهل حق و حقیقت را همواره مجبور به فرار و التجا به سوی درگاه حضرت حق می‏کنند؛ و قرآن نیز بر حمایت از آنان همیشه تأکید می‏کند و اسمای نود و نه گانه الهی را در اختیارشان می‏گذارد و دستور اکید می‏دهد که در برابر دشمنان ثابت قدم باشند. با این پاسخ، به یک‌باره نشانه‏های حقیقتی عظیم، و اساس مسأله‏‏یی بزرگ و شگفت انگیز به ترتیب زیر دیده شد: هم‏چنان که بهشت محصولات تمام عالم وجود را در بردارد و بذرهای رسیده دنیا را به صورت دائمی می‏پروراند، جهنم نیز برای نشان دادن نتایج بسیار دردناکِ عوالم ترسناک و بی‏حد و حصر عدم و پوچی، محصولات عدمی را تهیّه می‏کند، و کارخانه وحشتناک جهنم علاوه بر سایر وظایفی که دارد، کائناتِ عالم وجود را از زشتی‏های عالم عدم پاک و منزه می‏کند. فعلاً نمی‏خواهیم باب این مسأله وحشتناک را بگشاییم، ان شاء الله بعداً توضیح داده خواهد شد. هم‌چنین، جزئی از ثمره ایمان به ملائکه و نمونه‏‏یی در ارتباط با نکیر و منکر چنین است: در عالم خیال وارد قبرم شدم که مانند هر کس دیگری باید وارد آن می‏شدم؛ در حالی که در قبرِ تاریک و سرد، که به سلولی انفرادی می‏ماند، تنها و بی‏کس غرق ناامیدی و وحشت و تنهایی مطلق بر خود می‏لرزیدم، ناگهان دو دوست عزیز از طایفه نکیر و منکر رخ نمودند و به سویم آمدند و شروع به گفتگو با من کردند. قلب‌ام و قبرم وسعت یافتند و نورانی و گرم شدند، و دریچه‏هایی به سوی عالم ارواح گشوده شد. از آن‌چه اکنون در عالم خیال می‏دیدم و قرار بود در آینده واقعاً به سرم آید، از جان و دل شاد شدم و شکر گفتم. یکی از طلاب علوم دینی که صرف و نحو می‏خوانده، از دنیا می‏رود. در قبر نکیر و منکر از او می‏پرسند: «مَن رَبُّكَ‌؟» یعنی «پروردگار تو کیست؟». او که گمان می‏کرده هم‏چنان در مدرسه است، براساس علم نحو در پاسخ می‏گوید: «مَن، مبتدا و رَبُّكَ، خبر آن است؛ این مطلب آسانی‏ست، سؤالات سخت‏تری بپرسید». به این ترتیب، آن فرشتگان و ارواح حاضر و ولی‏ای را که در آن‌جا کشف القبور کرده و شاهد ماجرا بوده است، به خنده وا می‌دارد و رحمت الهی را نیز به تبسم می‌آورد و از عذاب نجات می‏یابد. به همین ترتیب، مرحوم «حافظ علی»، از شهدای قهرمان رساله نور، در حالی که در زندان با کمال اشتیاق مشغول نوشتن و مطالعه رساله ثمره بود، از دنیا رفت، و در قبر به فرشتگانی که مأمور سؤال‌اند مانند جلسه دادگاه با حقایق رساله ثمره جواب داد. من و طلاب رساله نور نیز مانند او سؤالات آنان را در آینده به شکل حقیقی، و در حال حاضر به لحاظ معنا، بر اساس حجت‏های قوی و درخشان رساله نور پاسخ داده و ان‏ شاء الله آن‏ها را به تصدیق و تحسین و تبریک وا خواهیم داشت. نمونه‏ی جزئی دیگری که ایمان به ملائکه، مدار سعادت دنیوی‏ست: کودک معصومی که درس از علم فقه گرفته بود به کودک دیگری که در کنارش بود و برای درگذشت برادرش شیون می‏کرد، گفت: «گریه نکن، شکر کن... برادر تو همراه فرشتگان به سوی بهشت رفت، در آن‌جا گشت و گذار می‏کند و بیش از ما لذت می‏برد، مانند فرشتگان بال خواهد زد، او حالا می‏تواند همه جا را ببیند». و به این ترتیب گریه او را به تبسم و شادی تبدیل کرد. من نیز مانند همان کودکی که می‏گریست، در این زمستان حزین و وضعیت الیمی که دارم، خبر بسیار دردناک درگذشت دو نفر را شنیدم؛ یکی از آن‏ها برادر زاده‏ام، مرحوم «فؤاد»، بود که در مکتب‏های معتبر و عالی، مقام اول را کسب ‏کرد و به نشر حقایق رساله نور نیز اشتغال داشت، دیگری همشیره مرحومه‌ی‏ عالم‌ام به نام «خانم» بود، که به سفر حج رفت و در حین سکرات، مشغول طواف شده و درگذشت. مرگ این دو نفر از خویشان‌ام، هم‏چون درگذشت مرحوم «عبدالرحمن» که شرح آن در رساله سالمندان آمده است، مرا به گریه انداخت اما با نور ایمان و به لحاظ قلبی و معنوی، دیدم که «فؤاد» بی‏گناه و آن «خانم» صالحه به جای انسان‏ها با فرشتگان و حوریان دوست شده‏اند، و از مهالک و معاصی دنیوی نجات یافته‏اند. به جای آن غم و اندوه شدید، شادی بزرگی احساس کردم، به آن‏ها و به پدر فؤاد یعنی برادرم عبدالمجید، و به خودم تبریک گفتم و شکر خدای ارحم الراحمین را به جا آوردم. این مطلب را به نیت دعای رحمت برای آن دو مرحوم نوشتم و ثبت کردم. تمام موازین و موازنه‏های مندرج در رساله نور، ثمرات ایمان را که مدار سعادت دنیوی و اخروی‏ست، بیان می‏کند. ثمرات و فواید بزرگ و کلی مذکور، از آن نظر که در این دنیا موجب سعادت حیات و لذت عمر می‌شوند، خبر می‌دهند که ایمانِ هر مؤمن برایش سعادت ابدی را نتیجه خواهد داد، بلکه در آخرت به صورت سعادت، سنبله می‌دهد و به آن صورت خواهد شکفت. پنج ثمره از ثمرات کلی و بسیار فراوان مذکور، تحت عنوان «ثمره معراج»، در بخش پایانی گفتار سی و یکم، و پنج ثمره دیگر در شاخه پنجم گفتار بیست و چهارم، به عنوان نمونه نوشته شده است. در آغاز گفته بودیم همان‌طور که هر یک از ارکان ایمان دارای ثمراتی جداگانه، بسیار زیاد و بی‏نهایت می‏باشند، ثمره‏‏یی از ثمرات فراوان مجموعه آن‌ها، «بهشت برین»، ثمره دیگر «سعادت ابدی» و باز ثمره دیگر و بلکه دلچسب‏ترین‏شان «رؤیت الهی»‏ست. در موازنه بخش پایانی گفتار سی و دوم، قسمی از ثمرات ایمان که مدار سعادت دو جهان است، به وضوح توضیح داده شده است. یکی از دلایلی که نشان می‌دهد ثمرات با ارزشِ رکن «ایمان به قَدَر» در این دنیا نیز وجود دارد، جمله‌ی «‌مَنْ آمَنَ بِالْقَدَرِ اَمِنَ مِنَ الْكَدَرِ» است که در بین مردم به صورت ضرب المثل در آمده است. یعنی کسی که به تقدیر الهی ایمان داشته باشد از غم و غصه نجات می‏یابد. در پایان رساله قَدَر، با تمثیل زیبای ورود دو مرد به باغ قصری شاهانه، ثمره کلی ایمان به قَدَر بیان شده است. من حتی در زندگی خودم به سبب هزاران تجربه دریافته و دانسته‏ام که اگر ایمان به قَدَر الهی نباشد، سعادت حیات دنیوی از بین می‏رود. در مصیبت‏های دردناک، هرگاه از زاویه ایمان به قَدَر نگاه می‏کردم، می‏دیدم درد مصیبت به مقدار زیادی کاهش می‌یابد، و از این که چگونه می‏توان بدون ایمان به قَدَر الهی، زندگی کرد حیرت می‌کردم. در مقام دوم گفتار بیست و دوم، به یکی از ثمرات کلی رکن ایمان به ملائکه چنین اشاره شده است: عزرائیل (ع) در مناجاتی خطاب به حضرت حق می‏گوید: «در انجام وظیفه قبض ارواح، بندگانت از من دلخور می‏شوند و گلایه خواهند کرد». در پاسخ به او گفته می‏شود: «بیماری‏ها و مصایب را در برابر انجام وظیفه تو، پرده‏‏یی قرار می‏دهم تا شکایت بندگانم از آن‏ها باشد و چیزی متوجه تو نشود». وظیفه عزرائیل (ع) نیز پرده‏‏یی مانند همین پرده‏هاست تا شکایت‌های بی‏جا متوجه حضرت حق نگردد، زیرا هر کسی قادر به مشاهده حکمت، رحمت، جمال و مصلحتی که در مرگ وجود دارد نیست، ظاهر را می‏بینند و لب به اعتراض می‏گشایند و شروع به گلایه می‏کنند. برای آن‌که چنین شکایت‏های نابجایی متوجه رحیم مطلق نگردد، حکمت این است که عزرائیل (ع) پرده و حجاب باشد. به همین ترتیب، وظیفه همه ملائک و بلکه همه اسباب ظاهری، آن است که پرده‏‏یی در برابر عزت ربوبی شوند، تا عزت و تقدس قدرت الهی و احاطه‌ی رحمت‌اش در چیزهایی که زیبایی آن‏ها دیده نمی‏شود و حکمت‏هایشان دانسته نمی‏شود، محفوظ بماند و آماج اعتراض‏ها واقع نگردد، و در ظاهر مباشرت قدرت در چیزهای بی‏ارزش و بی‏ترحم و فرومایه دیده نشود؛ وگرنه رساله نور با دلایل بی‏شمار اثبات کرده است که خاتم توحید نشان از آن دارد که هیچ سببی تأثیر حقیقی ندارد و در ایجاد نیز فاقد قابلیت لازم است. آفریدن یا ایجاد کردن خاص اوست و اسباب، پرده‏‏یی بیش نیستند. ذی‌شعورانی چون فرشتگان به سبب اختیارات جزئی‌شان، جز نوعی خدمت فطری که کسب نامیده می‏شود، آن هم بدون امکان ایجاد، و عملی جز عبودیت چیزی دیگر در اختیار ندارند. آری، عزت و عظمت خواهان این هستند که اسباب، در نظر عقل پرده‌دار دست قدرت حق باشند، ولی توحید و احدیت می‏خواهند که اسباب، دست خود را از تأثیر حقیقی کوتاه کنند. پس هم‏چنان که ملائکه و اسباب ظاهری، در امور وجودی و خیر به کار گرفته می‏شوند تا قدرت ربانیه را در چیزهایی که زیبایی‏هایشان دیده و دانسته نمی‏شود، از ظلم و قصور محافظت کنند و هر یک وسیله‏‏یی برای تقدیس و تسبیح الهی به شمار می‏روند، به همان ترتیب، کاربرد شیاطین انس و جن و مواد مُضر در امور شرّ و عدمی نیز قدرت سبحانی را از ظلم و ستم و اعتراضات نابجا و شکایت‏ها می‏رهانند، و به تقدیس و تسبیح ربّانی و منزه و مبرّا بودنش از هر گونه قصوری که ممکن است در کائنات باشد، خدمت می‏کنند، زیرا همه نقصان‏ها از عدم و نداشتن قابلیت و تخریب و انجام ندادن وظیفه که هر یک از این‏ها نوعی مسأله عدمی‏ست و از افعال عدمی که فاقد وجودند، سر‌چشمه می‏گیرند. این حجاب‏های شیطانی و مبتنی بر شرّ، مرجع آن نقصان‏ها قرار می‏گیرند و بالاستحقاق اعتراض‏ها و شکایت‌ها را به سوی خود جلب می‏کنند، و به این ترتیب وسیله‏‏یی برای تقدیس حضرت حق می‏شوند. در واقع در امور عدمی و تخریبی و شرّی، نیازی به قوّت و اقتدار نیست؛ کاری کوچک و قوّتی جزئی بلکه انجام ندادن وظیفه، کافی‏ست تا گاهی موجب عدم‏ها و تخریب‏های بزرگ گردد. فاعلان امور شر گمان می‏رود که مقتدرند، در حالی که جز عدم تأثیری ندارند و خارج از کسبی جزئی، قدرتی ندارند، لذا چون امور شرّ مزبور ریشه در عدم دارند پس شروران فاعلان حقیقی‏اند. آن‏ها مستحق آن‏اند که اگر ذی‌شعورند، مجازات را متحمل شوند. پس شروران در سیئات، فاعل‌اند، اما در حسنات و امور خیر و اعمال صالحه که وجودی‌اند، نیکان، فاعلان و مؤثران حقیقی نیستند بلکه آن‏ها قابل‌اند و فیض الهی را می‏پذیرند و پاداش‏شان نیز صرفاً فضلی الهی‏ست لذا قرآن حکیم می‏فرماید: مَٓا اَصَابَكَ مِن۟ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللّٰهِ وَمَٓا اَصَابَكَ مِن۟ سَيِّئَةٍ فَمِن۟ نَف۟سِكَ (نسا: 79) نتیجه: در حالی که کائناتِ وجود و عوالم بی‏شمار عدم در تقابل با یک‏دیگر نتایجی چون بهشت و جهنم را حاصل می‏کنند، و همه عوالم وجود «اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ، اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ» و تمام عوالم عدم «سُب۟حَانَ اللّٰهِ‌، سُب۟حَانَ اللّٰهِ» سر می‏دهند و در حالی که با قانون مبارزه‏‏یی فراگیر، ملائکه با شیاطین و خیرها با شرّها در مبارزه‏اند و این ‌رو در رویی تا مبارزه‌ی الهام و وسوسه در اطراف قلب نیز کشیده می‏شود، به یک‌باره یکی از ثمرات ایمان به فرشتگان تجلی می‏یابد، و مسأله را حل کرده و عالم ظلمانی را نورانی و درخشان می‏کند؛ نوری از انوار آیه مبارکه‌ی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ را نشان‌مان می‏دهد و شیرینی این ثمره را به ما می‏چشاند. در گفتار بیست و نهم که دارای کرامت الف‏ها‏ست و نیز در گفتار بیست و چهارم، به یکی دیگر از ثمرات کلی این مطلب اشاره می‏شود و وجود ملائکه و وظایف آن‏ها به وضوح اثبات می‏گردد. آری، حشمت ربوبیِ مهربانانه‌یی که می‏خواهد خود را در هر سوی کائنات، در هر چیز کلی و جزئی، و در هر نوعی معرفی کند تا او را بشناسند و دوست داشته باشند، طبیعی‏ست که در مقابل آن حشمت و مرحمت و معرفی و دوست داشتن باید با عبودیتی گسترده، فراگیر و مبتنی بر معرفت و شعور، و توأم با شکر و تقدیس مواجه شود؛ این امری لازم و قطعی‏ست. این وظیفه را فقط و فقط ملائکه‌ی بی‏شمار هستند که می‏توانند به حساب جمادات فاقد شعور و ارکان عظیم کائنات انجام دهند، و فقط آن‏ها هستند که می‏توانند اجرائیات حکیمانه و باشکوه سلطنت ربوبی را در هر سو، در زمین و آسمان، در عمق زمین و بیرون آن، نمایندگی کنند. برای مثال، قوانین بی‏روح فلسفه، خلقت زمین و وضعیت فطری آن را بسیار ظلمانی و وحشت انگیز نشان می‏دهند؛ در حالی که به واسطه این ثمره، زمین به طرز مأنوس و نورانی، بر گُرده دو مَلَک به نام‏های «ثور» و «حوت» قرار دارد یعنی تحت نظارت آن‏هاست، و ماده‏‏یی اخروی و حقیقی به نام «صَخرَت» به عنوان سنگ بنای باقی کره زمینی‏ که فانی می‏باشد و به عنوان اشاره‏‏یی‏ به این که قسمی از زمین در آتیه به بهشتِ باقی منتقل خواهد شد، از بهشت آورده شده و برای ملائکه‏‏یی چون ثور و حوت نقطه استناد قرار گرفته است؛ بر این اساس از پیامبران قدیم بنی اسرائیل روایاتی هست و از ابن عباس نیز روایت شده است. متأسفانه این معنای قدسی و این تشبیه، به مرور زمان در نظر عوام، حقیقت تلقی شده و شکلی غیر منطقی به خود گرفته است. فرشتگان همان‌طور که در هوا گشت و گذار می‏کنند، در خاک و سنگ و مرکز زمین نیز حضور دارند، لذا آن‏ها و کره‌ی زمین نیازی به سنگ و ماهی و گاو جسمانی ندارند که بر رویشان قرار بگیرند. یا مثلاً کره زمین، که به تعداد سرهای انواع مخلوقات موجود در آن و به تعداد زبان افراد انواع مذکور و همین طور به تعداد اعضا و برگ‏ها و میوه‏های آن افراد، تسبیح می‏گوید، بی‏شک برای این‌که آن عبودیت باشکوه و فطری و فاقد شعور را دانسته و آگاهانه نمایندگی و تقدیم درگاه الهی کند، به فرشته موکّلی نیاز دارد که دارای چهل هزار سر باشد، هر سر، چهل هزار زبان داشته باشد، و با هر زبان چهل هزار تسبیح بگوید؛ این مطلب را که عین حقیقت است، مخبر صادق خبر داده است. فرشتگانی چون جبرئیل (ع) که مناسبات ربّانی را به مهم‏ترین نتیجه آفرینش کائنات یعنی انسان، تبلیغ و اظهار می‏کند، و اسرافیل و عزرائیل (ع) که اجرائیات الهی و خاص آفریدگار هم‏چون زنده کردن، حیات بخشیدن و آماده ساختن برای مرگ را که در عالم ذی‌حیاتان موارد وحشتناک و با حشمتی به شمار می‏روند نمایندگی می‏کنند و با عبودیت تمام بر آن‏ها نظارت دارند، و هم چنین میکائیل ‌(ع) که بر احسان‏های رحمانی در رزق و روزی به عنوان جامع‏ترین، گسترده‏ترین و لذت ‏بخش‏ترین امور رحمت در دایره حیات نظارت دارد و شکر و سپاس‏های فاقد شعور را با شعور و معرفت نمایندگی می‏کند، ماهیت‏های بسیار عجیبی دارند و وجودشان و بقای ارواح مقتضای سلطنت و حشمت ربوبی‏ست. وجود آن‏ها و هر یک از طوائف مخصوص آن‏ها، به اندازه وجود حشمت و سلطنتی که در کائنات چون خورشید ظاهر است، قطعی و یقینی می‏باشد. بنابراین، مسائل دیگرِ مربوط به ملائکه را باید با همین مطالب قیاس نمود. آری، قدیر ذوالجلال و الجمالی که بر روی کره زمین چهارصد هزار نوع ذی‌حیات آفرید، و حتی از متعفن‏ترین و ساده‏ترین مواد، بسیاری از ذی‌روحان را خلق کرد و هر سو را به وجود آنان مبارک گرداند، و طوری تدبیر نمود که آن حیوانات کوچک در مقابل صنعت معجزات‌اش به زبان خویش «ماشاء الله، بارک الله، سبحان الله» بگویند و در برابر احسان‏های رحمت‌اش «الحمدلله، والشکر لله، الله اکبر» بر زبان آورند، البته و بدون هیچ شک و شبهه‏یی، ساکنان و روحانیونی دائماً در عبودیت و به دور از عصیان و گردنکشی، و مناسب با آسمان‏های بزرگ خلق نموده و سماوات را به وجودشان مبارک گردانده و خالی رها ننموده است. بسیار بیش‏تر از انواع حیوانات، انواع جداگانه‌یی از ملائکه‏‏ آفرید که قسمی از آن‏ها بسیار کوچک‌اند و سوار بر دانه‏های برف و باران با زبان خود صنعت و رحمت الهی را تقدیر می‏کنند، قسمی دیگر سوار بر ستارگان سیار و در حال گشت و گذار در فضای کائنات، در برابر عظمت و عزت و حشمت ربوبی، تکبیر و تهلیل سر می‏دهند و به این ترتیب عبودیت‏شان را به عالم اعلام می‏دارند. آری، از زمان آدم (ع) تاکنون، همه کتاب‏ها و ادیان سماوی بر وجود ملائکه و عبودیت‏شان اتفاق نظر داشته‏اند؛ نیز روایت‏های فراوان و متواتری مبنی بر وقوع گفتگو و محاوره با فرشتگان در تمام اعصار وجود داشته است. این مطالب، وجود ملائک و این‌که با ما در ارتباط هستند را مانند وجود مردم آمریکا که ندیده‏ایم، برایمان به صورت قطعی ثابت می‏کند. اینک بیا و با نور ایمان به دومین ثمره کلی بنگر و آن را بچش، و ببین چگونه سرتاسر کائنات را مُزین ساخته، زیبا نموده و تبدیل به بزرگ‏ترین مسجد و معبد پهناوری کرده است، و در برابر نمایش سرد و بی‌جان و تاریک و وحشتناک فن و فلسفه، عالمی دلنشین، مأنوس، نورانی، باشعور و زنده را نشان می‏دهد و جلوه‏‏یی از لذت حیات باقی را نسبت به درجات اهل ایمان در همین دنیا نیز به آن‏ها می‏چشاند. تتمه: هم چنان که در هر سوی کائنات با سرّ وحدت و احدیت، عین قدرت، عین اسم، عین حکمت، و عین صنعت وجود دارد، و وحدت و تصرف و ایجاد و ربوبیت و خلاقیت و قدسیت آفریدگار با زبان حالِ هر آفریده‌ی جزئی و کلی اعلام می‌شود، به همان ترتیب، فرشتگان را در همه جا خلق کرد و تسبیحاتی را که هر مخلوق به زبان حال و بدون ادراک بیان می‏دارد، توسط ملائکه با زبانی مبتنی بر عبودیت به انجام می‏رساند. فرشتگان به هیچ وجه بر خلاف فرامین الهی حرکتی نمی‏کنند، جز عبودیتی خالص خَلق و ایجادی ندارند، و بی‏فرمان الهی در هیچ کاری دخالتی ندارند، آن‏ها حتی بدون رخصت قادر به شفاعت نیز نیستند. ملائکه به تمام معنا مظهر سرّ عِبَادٌ مُك۟رَمُونَ (انبیا: 26)،‌ يَف۟عَلُونَ مَا يُؤ۟مَرُونَ‌ (نحل: 50) هستند.

§15

اشاره مختصری‏ست بر حقیقتی مفصل که یکی از معجزات غیبی و آشکار سوره قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ را نشان می‏دهد؛ اشارتی که پس از مغرب، ناگهان و بی‏اختیار بر قلب‌ام الهام شد که شامل نکته‏‏یی اعجاز آمیز و به غایت مهم می‏باشد. بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ ۝ مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ ۝ وَمِن۟ شَرِّ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ ۝ وَمِن۟ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ ۝ وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ صرفاً به لحاظ معنای اشاره‌یی، در این سوره عظیم و خارق‏العاده، به پیامبر و امت او فرمان داده می‏شود: «از شرور و شیاطین انسی و جنی، که در کائنات به حساب عوالم عدمی فعال‌اند، خود را حفظ کنید». این فرمان همه اعصار را شامل می‏شود و با معنای اشاره‌یی که دارد، دوران عجیبِ روزگار ما را بیش‌تر از ادوار دیگر، آشکارا مورد خطاب قرار می‏دهد و خدمت‌گزاران قرآن را به استعاذه فرا می‏خواند. این معجزه غیبی با پنج اشاره به طور خلاصه بیان می‏شود: هر یک از آیات این سوره معانی فراوانی دارد؛ این‌که با معنای اشاره‌یی، در پنج جمله آن، چهار بار کلمه «شر» تکرار می‏شود، و به همراه مناسبتی معنوی و قوی، به چهار شیوه به شرور و انقلابات و مبارزات بی‌نظیر مادی و معنوی چهارگانه‌ی دهشت انگیز و طوفانی این عصر با تاریخ‌هایش اشاره می‏شود و در معنا فرمان داده می‏شود که «از این موارد دوری ‌کنید»، بی‏تردید ارشادی غیبی‏ست که شایسته اعجاز قرآن می‏باشد. مثلاً، قُل۟ اَعُوذُ بِرَبِّ ال۟فَلَقِ در ابتدای سوره، بر اساس حساب ابجد و جفر مطابق است با تاریخ 1352 یا 1354 که اشاره دارد بر مقدمات وقوع جنگ جهانی دوم به سبب جنگ [جهانی] اول و به ‌وسیله‌ حرص و حسد گستره نوع بشر. این آیه به لحاظ معنا به امت محمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام می‏گوید: «وارد این جنگ نشوید و به خدایتان پناه ببرید». و در معنایی رمزی نیز به شاگردان رساله نور که خدمت‌کاران قرآن هستند، با توجهی ویژه خبر می‏دهد که در تاریخ مذکور از زندان «اسکی شهیر» و شرّی وحشتناک نجات یافته و طرح نابود کردن‏شان عقیم خواهد ماند، لذا به زبان رمز به آن‏ها امر می‏کند که استعاذه کنید. باز آیه مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ بدون شمارش تشدید، می‏شود 1361؛ که اشاره‏‏یی‏ست به خسارات ظالمانه و بی‏رحمانه این جنگ بی‏نظیر با تاریخ‏های هجری و رومی؛ و در عین حال با معنایی رمزی، به شاگردان نور که با تمام توان‏شان در راه خدمت به قرآن تلاش می‏کنند، اشاره دارد که از طرح گسترده نابودی و بلایی الیم و وحشتناک و زندان «دنیزلی» نجات می‏یابند؛ با اشاره پنهان به آن‏ها می‏گوید: «خود را از شرّ خلق محافظت کنید». نمونه دیگر، عبارت اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ است (تشدیدها شمرده نمی‏شوند)، که می‏شود 1328؛ اگر «ل» را که همراه تشدید هست به حساب آوریم عدد 1358 اشاره‏یی‌ست به سال 1358، زمانی که غدّاران اجنبی با حرص و حسد، و با فکر نابود کردن نتایج انقلاب آزادی خواهانه‌ی ما که به نفع قرآن بود سلطنت (عثمانی) را تغییر داده و با راه اندازی جنگ‏های بالکان و ایتالیا و (جنگ‏های جهانی) اوّل و دوّم، شرارت‏های مادّی و معنوی خود را با دمیدن افکار سحرگونه و زهرآلود دیپلمات‏های‌شان از طریق رادیو، در اذهان هر کسی جای دادند، و طرح‏های پنهان خود را به نقاط حساس مقدّرات بشر تلقین کردند. عدد مذکور با تاریخِ به میدان آمدن امور شرّی که مقدمات نابودی وحشیانه پیشرفت‏های هزار ساله تمدن را فراهم می‌آورد، توافق کرده و کاملاً مطابق معنای اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ است. به همین ترتیب وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ (بدون در نظر گرفتن تشدید و تنوین) معادل رقم 1347 است؛ که در این تاریخ به موجب اجبار معاهدات اجنبی، بحران عجیبی در این وطن صورت گرفت، و به‏سبب تحکم فلسفه، در میان این ملت دیندار تحولات مهمی ایجاد شد، و در عین حال با معنای اشاره‌یی‌اش، با تاریخ حسادت‏ها و رقابت‏های وحشتناک دولت‏ها که موجب وقوع جنگ جهانی دوم گردید کاملاً توافق کرده و به لحاظ معنا مطابقت می‌کند. بی‏شک این امر لمعه‏‏یی از اعجاز غیبی این آیه است. یادآوری: هر آیه معانی متعددی دارد، و نیز هر معنایی، کلی‏ست و در هر دوره‏‏یی افرادی را شامل می‌شود. در این بحث صرفاً معنای اشاره‌یی آیات که متوجه دوره کنونی ماست، مدنظر است. در برابر معنای کلی آیه، عصر و زمانه ما یکی از افراد آن به شمار می‏رود، لیکن به سبب خصوصیتی که کسب کرده است، موجب می‏شود آیه به تاریخ آن حادثه بنگرد. من چهار سال است که نه می‏دانم و نه پرسیده‌ام که این جنگ در چه مرحله‌یی‌ست یا چه نتایجی داشته، و آیا صلح شده است یا نه؛ لذا هیچ گاه به این سوره قدسی از آن منظر مراجعه نکردم تا بدانم چه قدر به زمانه ما و به این جنگ اشاره دارد؛ و‌گرنه در بخش‏های مختلف رساله نور مخصوصاً در رسائل رموزات ثمانیه بیان و اثبات گردیده است که این خزانه چه اسرار فراوان دیگری دارد. بحث را در این‌جا کوتاه می‏کنم و شما را به کتاب مذکور ارجاع می‏دهم. پاسخ سؤالی که ممکن است به ذهن خطور کند: در این لمعه اعجازی، به مناسبتی بسیار ظریف و لطیف و به سبب رمز و اشاره است که در مِن۟ شَرِّ مَا خَلَقَ ابتدای آیه هم «مِن۟» و هم «شَرِّ» را در محاسبه آورده‏ایم، و در وَمِن۟ شَرِّ حَاسِدٍ اِذَا حَسَدَ پایانی، فقط «شَرِّ» را حساب نموده و «وَمِن۟» را نادیده گرفته‏ایم، نیز در وَمِن۟ شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ هر دوی آن‏ها را به حساب نیاورده‏ایم، زیرا در خلق و ایجادها، جز شر، خیرهایی هم هست و همه شرها متوجه هر کسی نمی‏شود، و به عنوان اشاره‌ی رمزی بر این موضوع «مِن۟» که معنای «بعضی» را می‏دهد، و «شَرِّ» وارد این مطلب شده است، اما وقتی که حسود، حسد می‏ورزد، کاملاً شرّ است و لزومی به مفهوم «بعضی» نیست. در رمز اَلنَّفَّاثَاتِ فِى ال۟عُقَدِ که گفتیم شامل دیپلمات‏های ساحری می‏شود که برای منافع‏شان، آتش به کره زمین می‏دمند و هر چه می‏کنند برای تخریب و نابودی‏ست، لذا لزومی به واژه «‌شَرِّ» نمی‏ماند، زیرا همه کارهایشان «شَرِّ» است. حاشیه‏‏یی بر یک نکته اعجازی این سوره هم‌چنان که این سوره با چهار جمله از پنج جمله خود با معنای اشاره‌یی چهار انقلاب و طوفان بزرگ شرارت‌انگیز عصر ما را در نظر دارد، با چهار مرتبه تکرار مِن۟ شَرِّ (تشدید حساب نمی‏شود) در واقع با چهار معنای اشاره‌یی و در مقام جفر، به وحشتناک‏ترین فتنه عالم اسلام یعنی حمله چنگیز و هلاکو و عصر فروپاشی دولت عباسی نظر دارد و بر آن تأکید می‏کند. آری، «شَرِّ» بدون تشدید معادل 500 است و «مِن۟» 90؛ و بسیاری از آیاتِ ناظر بر آینده، در واقع هم به دوره‏های گذشته و هم زمانه فعلی ما نظر دارند. امام علی(رض) و غوث اعظم (ع) نیز که از آینده خبر داده‏اند، با توجه به آن عصر و دوره فعلی ما خبر داده‏اند. «غاسق» در‌ غَاسِقٍ اِذَا وَقَبَ معادل 1161 و «اِذَا وَقَبَ» 810 است؛ لذا این آیه به شرارت‏های مهم مادی و معنوی آن روزگاران اشاره دارد نه زمانه فعلی. جمع این دو رقم، 1971 میلادی می‏شود و خبر از شرّی وحشتناک در آن تاریخ می‏دهد. اگر سی سال بعد محصول بذرهای فعلی اصلاح نشود، بی‏شک باید منتظر سیلی‏های دهشت‌انگیزی بود. لاحقه‏‏یی بر حاشیه مسأله یازدهم بِس۟مِ اللّٰهِ الرَّح۟مٰنِ الرَّحٖيمِ حساب (ابجدی) عبارات پایانی آیت الکرسی، به ترتیب زیر است: لَٓا اِك۟رَاهَ فِى {الدّٖينِ قَد۟ تَبَيَّنَ الرُّش۟دُ} مِنَ ال۟غَىِّ عبارت داخل پرانتز می‌شود: 1350. {فَمَن۟ يَك۟فُر۟ بِالطَّاغُوتِ} مساوی‌ست با 1928 یا 1929. وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ مساوی‌ست با 946؛ مطابق نام رساله نور. بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى مساوی‌ست با 1347. {وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ} {بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى} لَا ان۟فِصَامَ لَهَا دو عبارت داخل پرانتز اگر با هم خوانده شود 1012، در غیر این صورت، 945 (یکی از تشدیدها محاسبه نمی‏شود). يُخ۟رِجُهُم۟ مِنَ (الظُّلُمَاتِ) اِلَى النُّورِ عبارت داخل پرانتز: 1372 (بدون تشدید). وَالَّذٖينَ كَفَرُٓوا اَو۟لِيَٓاؤُهُمُ {الطَّاغُوتُ} اِلَى النُّورِ عبارت داخل پرانتز: 1417. {يُخ۟رِجُونَهُم۟ مِنَ النُّورِ اِلَى} الظُّلُمَاتِ عبارت داخل پرانتز: 1338 (تشدید محاسبه نمی‏شود). اُولٰٓئِكَ اَص۟حَابُ النَّارِ هُم۟ فٖيهَا خَالِدُونَ عبارت داخل پرانتز: 1295 (با محاسبه تشدید). بر قلب‌ام اخطار شد که در آیات فوق، علاوه بر این‌که دو بار با نام رساله نور و طرز مجاهده و زمان تحقّق و تألیف و تکامل آن تطابق کاملی وجود دارد، با تاریخ کوشش کافران، که با جنگ 1293 می‏خواستند نور عالم اسلام را خاموش کنند، و هم‌چنین با زمان معاهدات وحشتناکی که به واسطه جنگ جهانی اول (1338) تنظیم شد و عملاً درصدد انتقال از نور به ظلمات بودند، کاملاً مطابق است. آیات مزبور همین‌طور با ذکر مواجهه مکرر نور و ظلمات، در این مجاهدت معنوی با معنای اشاره‌یی، از نوری یاد می‏کند که برخاسته از نور قرآن است و نقطه اتکای اهل ایمان خواهد شد. من هم مجبور شدم بنویسم، سپس دیدم مناسبت معنای آیات مذکور با اوضاع زمانه ما آن قدر زیاد است که حتی اگر هیچ نشانه توافقی وجود نداشته باشد، چون مربوط به همه زمان‏هاست مطمئن شدم قطعاً با زبان اشاره‌یی با ما نیز گفتگو می‏کند. آری، اولاً، جمله لَٓا اِك۟رَاهَ فِى الدّٖينِ قَد۟ تَبَيَّنَ الرُّش۟دُ براساس حساب ابجد و جفر، بر تاریخ 1350 انگشت می‏نهد و با معنای اشاره‌یی می‏گوید: هر چند در آن تاریخ در پی جدایی دین از دنیا، آزادی وجدان که با اکراه و اجبار در دین و مجاهده‏ی دینی و جهاد با سلاح برای دین مخالف است به‏ عنوان قانون اساسی حکومت‏ها و یک اصل سیاسی، مورد قبول واقع شده و حکومت به جمهوری لائیک تبدیل خواهد شد، امّا در مقابل آن، یک جهاد دینی معنوی با شمشیر ایمان تحقیقی صورت خواهد گرفت. آری، عبارت فوق با نشان دادن لمعه‏‏یی از اعجاز، خبر می‏دهد که نوری برخاسته از قرآن، هدایت و ارشاد و حق و حقیقتِ دین را با براهین محکم در مقابل دیدگان ظاهر کرده و تبیین و تبیّن می‌نماید. آیات فوق تا کلمه «خَالِدُونَ» نشانه پنهانی‏ست که با مواجهه مکرر نور و ظلمات، و ایمان و تاریکی‏ها که منبع و اصل همه موازنه‏های رساله نور است به مبارزه و جهاد معنوی در تاریخ مذکور، و قهرمان بزرگ آن یعنی «رساله نور» اشاره دارد؛ رساله‏‏یی که صدها طلسم دینی را می‏گشاید و شمشیر الماسین آن، نیازی به شمشیرهای مادی دیگر باقی نمی‏گذارد. آری، بی‏نهایت سپاس که بیست سال است رساله نور بالفعل نمایانگر این اخبار غیبی و لمعه اعجازی بوده است، و به دلیل همین سرّ اعظم است که شاگردان رساله نور در سیاست دنیا، جریاناتش و مجادلات مادی آن دخالتی ندارند و برایش اهمیتی قائل نیستند و مرتبه خود را تا آن حد تنزل نمی‏دهند. هم‌چنین شاگردان حقیقی رساله نور به بدترین دشمن خود و در مقابل تجاوزات تحقیرآمیزش می‏گویند: «ای بیچاره! من سعی می‏کنم تو را از نابودی همیشگی برهانم و از پایین‏ترین و دردناک‏ترین درجه حیوانیت فانی به سعادت باقی انسانیت انتقال دهم،‏ اما تو برای نابودی و از بین بردن من تلاش می‏کنی. لذات تو در این دنیا بسیار ناچیز و کوتاه، و مجازات‌ات در آخرت بسیار زیاد و طولانی‏ست. مرگ من آزاد شدن است، برو! من خود را به تو مشغول نمی‏کنم، هر چه می‏خواهی بکن!». شاگردان رساله نور از دشمن ظالم عصبانی نیستند، برای او دل می‏سوزانند، به او مهربانی می‏کنند و به امید نجات او، برای اصلاح‌اش تلاش می‏کنند. ثانیاً، با دقت به دو عبارت قدسی:‌ {وَيُؤ۟مِن۟ بِاللّٰهِ فَقَدِ اس۟تَم۟سَكَ} {بِال۟عُر۟وَةِ ال۟وُث۟قٰى} می‏بینیم که با مناسبت معنوی قوی، اولی بر اساس حساب ابجد و جفر، بر نام «رسالةُ النور» و دومی به لحاظ معنا و جفر، بر تحقق و تکامل و فتوحات درخشان آن به‌طور کامل مطابقت دارد، و این نشانه با معنای رمزی خبر می‏دهد که «رسالةُ النور» در زمانه فعلی و در حال حاضر، یک «عُرْوَةُالْوُثْقیٰ» است، یعنی ریسمان و حبل الهی بسیار محکم ا‌ست و کسی که دست در آن آویزد و بدان متوسل شود، نجات می‏یابد. ثالثاً، عبارت اَللّٰهُ وَلِىُّ الَّذٖينَ اٰمَنُوا به لحاظ معنا و بر اساس حساب جفر، اشاره‏‏یی رمزی به رساله نور دارد، به این شکل: . . . . . (در این مقام پرده فرو آمد و به ادامه نگارش اجازه داده نشد، پس به زمان دیگری موکول می‏شود.) دلیل این‌که اجازه داده نشد قسم باقی این نکته در این لحظه نوشته شود، ارتباطی‌ست که تا حدودی با دنیا و سیاست داشت، و ما از نگاه به این عرصه منع شده‏ایم. آری، اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ لَيَط۟غٰى ناظر به این طاغوت است و باعث توجه به آن می‌شود. سعید نورسی بخشی از نامه خسرو، قهرمان رساله نور، که درباره‌ی مسأله یازدهم «ثمره» نوشته است: بِاسمِهِ سُبحَانَهُ؛ وَ اِن مِن شَیَ ءٍ اِلاً یُسَبِّحُ بِحَمدِهِ اَلسَّلاَمُ عَلَیکُم وَ رَحمَةُ اللهِ وَ بَرَکَاتُهُ استاد و سرور بسیار ارزشمند، محبوب و عزیزمان! «ثمره» که با نُه مسأله‏اش حاوی مطالب مفیدی برای مملکت و ملت است، در زمانه‏‏یی ترسناک، و در میان عاصیان سرمست و دشمنانی خطرناک، به شکلی حیرت‌افزا به نجات شاگردانش اکتفا نکرده، بلکه با مباحث مسأله‏های دهم و یازدهم‌اش، طلبه‏های رساله نور را در طی طریق حق تشویق می‏کند و از احوال قبر، مکانی که حقیقتاً عازم‌اش هستند و یادش لرزه بر اندام هر کسی می‏اندازد، و به ویژه برای اهل غفلت منزلی بسیار ترسناک و دردآور و عذاب دهنده در زیر خاک است، آگاه می‏نماید و موجب می‏شود فرشتگانی را که قرار است ببینند و با آن‏ها گفتگو کنند، دوست بدارند و با آن مکان بیش‏تر مأنوس شوند. نیز وحشت فوق‏العاده درباره قبر را که نخستین منزل ترسناک انسان پس از مردن است، تعدیل می‏کند و باعث می‏شود انسان نفس راحتی بکشد. به‌ویژه این رساله برای کسانی مانند من که نتوانسته آن عالم نورانی را ببینند، در حکم چراغ درخشانی‏ست که شعاع‏های آن، فاصله‏های هزاران ساله را روشن می‏کند. این رساله چون بوستانی نمونه و پُر گل است که همواره باید آن را استشمام کرد. آری، ما به استاد محبوب‌مان عرض می‏کنیم، هم‏چون طلبه‏‏یی که هر روز در برابر استاد درس پس می‏دهد، فیوضاتی را که از رساله نور کسب می‏نماییم همواره خدمت استاد عزیزمان عرضه می‏داریم، لیکن استاد محبوب ما فعلاً بیانات خویش را به‏حال تعطیل در آورده‏اند. استاد عزیزم! حقیقت رساله نور، و زیبایی‏ رساله «ثمره» و فیض حاصل از گل‏ آن، مرا رهین منت خود ساخته و باعث گشته تا به نام وطن خویش کمی راجع به آن سخن بگویم. اثر مذکور هم‌چنین به قلب بسیاری که چون من سخن می‏گویند، حیات بخشیده است. حال، گام‏هایی که در محیط‌مان به سوی رساله نور برداشته می‏شود و دستانی که به سویش دراز می‏شوند، با یازدهمین گل رساله ثمره، متانت بیش‏تری کسب کرده، پیشرفت نموده و به فعالیت می‏پردازند. طلبه بسیار حقیرتان خسرو مطلب زیر مکتوبی‏ست که به مناسبت تبریک ماه رمضان، به نام همه طلبه‏های رساله نور در اسپارتا نوشته و در سیزده بند تنظیم شده است. بِاسمِهِ سُبحَانَهُ، و اِن مِن شَی ءٍ اِلاَّ یُسِّبحُ بِحَمدِهِ ای که برای سلامت جهان اسلام در دنیا و آخرت، به واسطه فیض قرآن و حقیقت رساله نور و همت شاگردان صادق، با چشمان مبارک خویش به جای اشک، خون می‏گریید؛ و در بحبوحه پر دغدغه و توفانی فتنه آخر‌ُ الزمان، بیش از حضرت ایوب (ع) گرفتار بیماری‏ها و دردهایید؛ و با نور قرآن و براهین رساله نور و تلاش شاگردان، امراض مادی و معنوی عالم اسلام را مانند لقمان حکیم مداوا می‏کنید؛ و ای کسی که با کرامات عَلَویه و غوثیه و به موجب سی و سه آیه از آیات قرآن، ثابت کردید که اجزای نوری که در دستان مبارک خود دارید حق و حقیقت است؛ و ای کسی که با حال بیماری و سالمندی و زار و نحیف و ضعیف و ترحم انگیز خود، بیش از هر کس دیگری تا حد فدا کردن جان خویش نگران جهان اسلام هستید، و برای کسانی که درصدد آزارتان هستند، با حقیقت قرآن و براهین رساله نور و صداقت و راستی طلبه‏های نور، دعای خیر می‏کنید و پاسخ‏شان را به نیکی می‏دهید؛ خود و طلبه‏هایتان به سبب انتشار آیت الکبری، از آثار مهم‌تان، مصیبت دیدید و زندانی شدید، و شما تحت ارشادات قرآن و دروس رساله نور و اشتیاق شاگردان، زندان را به مدرسه یوسفیه تبدیل نمودید و آن را آموزشگاهی کردید و موجب شدید همه ناآگاهانی که در بین ما بودند در آن آموزشگاه قرآن را ختم کنند و آزاد شوند؛ و در آن مصیبت، با نیروی قدسی قرآن و تسلی رساله نور و تحمل برادران، با آن‌که ضعیف و سالمند بودید، همه دردها و مصائب‌مان را به دوش کشیدید و با رساله‏های «ثمره» و«دفاعیات» که تحریر نمودید، به واسطه اعجاز قرآن معجز البیان و براهین محکم رساله نور و اخلاص شاگردان و به اذن الهی، درهای زندان را گشودید و موجب آزادی محبوسان شدید و آن روز را برای ما و برای عالم اسلام عید کردید، و حقیقتاً اثبات نمودید که رساله‏های نور، «نور علی نور» است و حق کتابت و مطالعه‌ی آزادانه‏اش را تا قیامت کسب نمودید؛ و اثبات کردید که عالم اسلام، با غذای قدسی قرآن عظیم الشأن و طعام اخروی رساله نور و اشتهای شاگردان، هم‏چون نان و آب و هوا به این رساله‏ها محتاج است و هزاران فرد با خواندن و نوشتن این رساله‏ها مؤمنانه از دنیا می‏روند؛ ای که طلاب خود را هیچ کجا مغلوب و شرم‌سار نمی‏کنید، و امروز با دروس قرآن آسمانی و اساس‌های رساله نور و ذکاوت شاگردان و هم‌چنین با مسأله‏های دهم و یازدهم و گل‏های رساله ثمره، عطش قلوب‌مان را که شب و روز در آتش فراق‌تان می‏سوزد، با مسائل و گل‏های مبارک آن چون آب حیات و شراب کوثر فرو می‌نشانید و به سوی شادی و سرور سوق می‏دهید؛ ای که مرگ را بر اساس وعده و وعیدهای قطعی قرآن عظیم الشأن و کشف قطعی رساله نور و مشاهده شاگردان درگذشته و مشاهدات صاحبان کشف القبور از آنان، در نظر اهل ایمان نجات از نابودی ابدی و تذکره‏‏یی برای رهایی از ناامیدی خواندید؛ مرگی را که جهانیان بیش از هر چیز دیگر از آن واهمه دارند، اثبات کردید که زیباترین سفر برای رفتن به سوی عالم نور است و در عین حال برای کفار و منافقان چیزی جز نابودی همیشگی نیست. ای که با اخبار قطعی قرآن معجز البیان تحت تصدیق چهل وجه اعجازیش و هزاران معجزه احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و با حجّت‏های رساله نور برآمده از آن (قرآن)، که معاند‏ترین دشمنان را مغلوب می‏کند، و با نشانه‏ها و تجربه‏ها و اعتقادات فراوان شاگردان رساله نور، اثبات نمودید که گور تنگ و سرد و تاریک و ترسناک، برای مؤمنان، مأوایی در بهشت و دری به بوستان جنت است و برای کفار و زندیقان منافق، دالانی از جهنم و پر از مار و عقرب؛ و دو فرشته نکیر و منکر که به آن‌جا می‏آیند، مونس و رفیقی برای رهروان طریق حق و حقیقت‏اند؛ ای کسی که طلبه‏های رساله نور را از صنف طلّاب علوم دانسته و با درگذشت مرحوم شهید قهرمان «حافظ علی»، کشف نمودید که آنان سؤالات نکیر و منکر را با رساله نور پاسخ می‏دهند، و از درگاه رحمت الهی مسألت کردید که زنده‌هایمان نیز پاسخ‏های لازم را بر اساس رساله نور دهند. ای که نشان دادید قرآن برای هر طبقه از طبقات چهل‌گانه (بشر) دارای معجزه است و کلام ازلی‏ست که ناظر بر کل کائنات است، و این را در رساله‏های معجزات قرآنی و رساله رموزات ثمانیه‏ی رساله نور که تفسیر قرآن است اثبات کردید؛ و با عنایت به غیرت و حمیّت فوق‏العاده برادران و شاگردانی چون سرکاتبان کارگاه نور، با نگارشی که از زمان عصر سعادت تاکنون کسی این چنین قادر به انجام اعجازآمیز آن نبوده است، به «خسرو» کاتب قهرمان رساله نور، گفتید «بنویس»، و قرآنی همانند آن‌چه ‌که در لوح محفوظ نوشته شده، نوشته شد؛ و به صورتی بی‏نظیر و زیبا و خارق‏العاده، که نظیر آن نه دیده شده و نه شنیده شده، تعریف و اثبات کردید که قرآن عظیمُ الشأن، حقاً کلام الله است و در مرتبه بالاتری از همه کتاب‏های آسمانی دیگر قرار دارد و از همه آن‏ها با فضیلت‏تر است و در یک فاتحه آن، هزاران فاتحه و در یک سوره اخلاص‌اش، هزاران اخلاص هست، و با هر حرف‌اش، ده و صد و هزار و هزاران ثواب و حسنه نصیب انسان می‏شود. با نشان دادن معجزات قرآن معجزُ البیان که از هزار و سیصد سال تاکنون ادامه داشته، و با شکست دادن مخالفان آن، و با دلایل آشکار همان‏طور که چشم، نور را تشخیص می‏دهد، و با قلم‏های الماس شاگردان رساله نوری که تاکنون همتایش دیده نشده، با «بیست و پنجمین گفتار» و ضمایم‌اش که عالم را تحت فرمان خود می‏خواند و متمردترین و معاندترین افراد را وادار به سکوت می‏کند، به چهل وجه، اعجاز قرآن را اثبات نمودید؛ هم‌چنین ثابت کردید که حضرت پیغمبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، رسول بر حق است و افضل صد و بیست و چهار هزار پیامبر پیشین، و سید آنان است و هزاران معجزه او را در رساله‏‏یی به نام «معجزات احمدیه عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام» به شکل نیکویی بر ‌شمردید، و نیز با توجه به این‌که قرآن عظیمُ الشأن، رحمةُ العالمین بودن رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را در کائنات اعلام کرده، رساله نور هم از ابتدا تا انتها این مطلب را با براهین اثبات می‏کند و همواره بیان می‏دارد که افعال و احوال رسول اکرم باید نمونه همه باشد، زیرا مطمئن‏ترین و کامل‏ترین رهبر و هدایت کننده، اوست و این را حتی به نابینایان نیز ابلاغ می‏کند. هنگام انتشار رساله نور در آناتولی و شهرهای خاص همواره بلایا دفع، و زمان ممانعت از انتشارش با مصایب مواجه می‏شده‏اند، و شاگردان رساله نور به رغم مواجهه با مشکلات واقعاً سنگین و با کمال متانت به خدمت‏ و ارتباط‌شان ادامه داده و از سنت سَنیّه پیامبر عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام پیروی کرده‏اند، گوشزد کرده‏اید که این کار تا چه حد سودمند و نافع است؛ و گفته‌اید تبعیت از سنت رسول در زمانه فعلی پاداش صد شهید را دارد، و همان‌طور که صدقه دافع قضا و بلاست، رساله نور هم بیست سال است که قضا و بلایی را که ممکن بود آناتولی را گرفتار کند دفع کرده است؛ این را به عین الیقین اثبات کرده‏اید، ای استاد ارجمند و سرور گرامی ما! اینک رفع توقیف رساله نور، شما استاد محبوب و بعد ما طلبه‏های عاجز و گناهکار، سپس عالم اسلام را بسیار شاد و خرسند کرد، طوری که امروز دومین عید بزرگ‌مان به‌ شمار می‏رود؛ این عید شریف را به استاد عزیزمان تبریک می‏گوییم، و عید سوم‌تان یعنی رمضان مبارک و لیلةُ القدرتان را گرامی می‏داریم. از خداوند می‏خواهیم اَمثال این اعیاد را فراوان فرماید و از تقصیرات ما قاصران درگذرد. همه دوستان خدمت شما سلام رسانده و بر دستان مبارک‌تان بوسه می‏زنیم و از سرور گرامی خود التماس دعا داریم. طلبه‏های نور در اسپارتا و حومه عدم قبول متواضعانه مطالب این نامه که صد بار بیش از حد و حدود من است، کفران نعمت و نادیده گرفتن حُسن ظن همه شاگردان عزیز است، در عین حال پذیرش آن نیز ممکن است موجب غرور و منیت و تکبر گردد، لذا تصویری از این مکتوب مفصل را که کاتب رساله نور به نام همه شاگردان نگاشته، به‌علاوه سيزده ‌بندي را که اضافه کرده‌ام، برای‌تان ارسال می‏کنم تا هم شکر و سپاسگزاری کرده باشم و هم دچار غرور و کفران نعمت نشده باشم. آن را تحت عنوان «نامه‏‏یی از طلبه‏های رساله نور در اسپارتا و حومه» در پایان مسأله یازدهم رساله ثمره قرار دهید. وقتی مشغول جرح و تعدیل و نگارش این نامه بودم، کبوتری دو مرتبه بر پنجره کناری اتاق‌ام نشست. می‏خواست داخل بیاید، اما سر «جیلان» را دید و نیامد. چند دقیقه بعد کبوتر دیگری به همین شکل آمد و در آن‌جا نشست، باز هم کاتب را دید و وارد نشد. گفتم: حتماً مانند آن قُمری و گنجشک اول بشارت دهنده است، یا از این‌که نامه‏های متعددی مانند این نامه را می‏نویسیم آمده است تا مبارکی جرح و تعدیل‏های این نامه را تبریک بگوید. سعید نورسی

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters