Şualar

The Second Ray

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

واپسین ثمره زندان اسکی شهیر شعاع دومِ لمعه سی و یکم بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ شانزده سال پیش، در زندان اسکی شهیر زمانی که بعد از آزادی دوستان، تنها مانده بودم؛ این شعاع را با عجله و با قلم ناقص و در حالی ‌که ناراحت و تحت فشار بودم نوشتم؛ از این رو تا حدودی بی‌نظم است، اما در این روزها که آن را تصحیح می‌کردم دیدم از نظر ایمان و توحید، بسیار باارزش و غنی و مهم است. سعید نورسی هفتمین نکته‌ي اعظم، مربوط به اسم اعظمِ اَللّٰهُ اَحَدٌ، و هفتمین نکته بعد از شش نکته‌ي مربوط به شش اسم اعظم است.

§2

این رساله از نظر من بسیار مهم است، زیرا در آن اسرار ایمانی که بسیار مهم و دقیق است آشکار می‌شود. فردی که این رساله را مطالعه کند و بفهمد ان‏شاءالله ایمان خود را نجات خواهد داد. متأسفانه چون در این‌جا اجازه دیدار با کسی را نداشتم، نتوانستم آن را به کسی بدهم تا برایم پاک‌نویس کنند. اگر مایل به دانستن ارزش این رساله هستی، در شروع، ثمرات دوم و سوم را که در ابتدای رساله است و خاتمه‌یی را که در پایان آمده، و مسأله‌یی را که دو صفحه پیش از خاتمه است با دقت بخوان و آن‌گاه تمام آن را با تأنی مطالعه کن. هفتمین نکته‌ی اعظم درباره‌ی اَللّٰهُ اَحَدٌ، بعد از نکات ششگانه‌ي شش اسم اعظم است بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ وَ بِهٖ نَس۟تَعٖينُ نکته‌یی‌ست دایر بر سه ثمره توحید، سه مقتضی آن و سه حجت بسیار دلنشین و بی‌نهایت لطیف و بسیار زیبا که براساس نکته‌یی از آیه‌ی فَاع۟لَم۟ اَنَّهُ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ (محمد:19) و اشاره و الهامی ‌از یک سوگند مشهور نبوی احساس کردم. رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام زمانی که قَسَم یاد می‌کرد در بیش‌تر مواقع می‌فرمود: ‌«وَالَّذِى نَفْسُ مُحَمَّدٍ بِيَدِهِ» این سوگند نشان می‌دهد که گسترده‌ترین دایره شجره کائنات و انتها و نهایت و حتی جزئیات آن تحت اراده و در ید قدرت ذات واحد احد است. زیرا وقتی منتخب‌ترین و مستثناترینِ مخلوقات یعنی محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام مالک نفس خود نیست و در افعال خویش اختیار تام ندارد و حرکات‌اش وابسته به اختیار کس دیگری‌ست، بی‌شک هیچ‌چیز و هیچ شأن، و هیچ حال و کیفیتی اعم از جزئی یا کلی نمی‌تواند خارج از دایره تصرفات آن اختیار فراگیر و اقتدار محیط قرار داشته ‏باشد. آری، آن‌چه این سوگندِ به غایت معنادار محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نشان می‌دهد، توحید ربوبیّتی محیط و در غایت عظمت است. چون در اثبات این توحید، صد برهان بیّن و بلکه بیش‏تر، در رساله نور که سراج‌ النور است بیان گردیده، تفصیل و اثبات این حقیقت عالیه را به آن ارجاع می‌دهیم و در شعاع دوم، مطالبی در قالب سه مقام مختصر بیان می‏شود: در مقام اولِ این حقیقت ایمانی بسیار مهم، سه ثمره کلی از ثمرات بی‏شمار، به غایت لطیف، دلنشین، نورانی و بسیار ارزشمند را به اختصار بیان می‌کنیم و به ذوق‌ها و احساساتی که قلب مرا به ‌سوی آن ثمرات سوق داد، اشاره می‌نماییم. در مقام دوم نیز سه مقتضی کلی این حقیقت قدسی و اسباب موجبه آن بیان می‌گردد، سه مقتضی مذکور از قدرت سه هزار مقتضی برخوردار است. در مقام سوم هم سه علامت این حقیقت توحیدی ذکر می‏شود، سه علامتی که از قدرت سیصد علامت و نشانه و دلیل برخوردار می‌باشد.

§3

جمال الهی و کمال ربانی در توحید و وحدت نمود می‏یابد، اگر وحدت نباشد آن خزانه ازلی پنهان می‌ماند. آری، جمال و کمالات بی‌شمار الهی، محاسن بی‌حد و حصر، حُسن ربانی، احسان‌های بی‌نهایت، بهای رحمانی، و کمال جمالِ بی‌غایت صمدانی، فقط در آیینه وحدت، و به‏واسطه وحدت است که در جلوه‌ی اسمای متمرکز در چهره جزئیات در نهایت شجره خلقت، مشاهده می‌گردد. مثلاً برای نوزادی ضعیف و ناتوان از جایی که فکرش را هم نمی‏شود کرد یعنی از میان خون و قاذورات، شیری سفید، زلال و پاکیزه تهیه می‌شود، این فعلی جزئی‌ست که وقتی با نظر توحید به آن بنگریم امر تغذیه کلی و عام همه نوزادان را می‌بینیم که مادران‌شان نیز مُسخرشان هستند و به شکل شگفت‌انگیز و مهربانانه اعمال می‌گردد؛ این‌جا جمال لایزال رحمت رحمانی در کمال وضوح و روشنی دیده می‌شود. اگر با نظر توحید نگاه نکنیم جمال مذکور پنهان می‌ماند و حتی همان تغذیه جزئی نیز به اسباب و تصادف و طبیعت حواله شده‏، و تمام ارزش و ماهیت خود را از دست می‌دهد. مثال دیگر این‌که اگر شفا یافتن از یک بیماری دهشتناک به دیده‌ي توحید نگریسته شود، به یک‌باره در سیمای اعطای شفا به همه‌ي دردمندان این بیمارستان بزرگ زمین توسط دارو و درمان موجود در داروخانه‌ي بزرگ عالم، جمال شفقت و محاسن رحیمیّتِ رحیمِ مطلق به‌صورت کلی و به وضوح دیده می‌شود. اگر با نظر توحیدی نگاه نشود، همان امر جزئی شفا که در عین حال فعلی عالمانه، بصیرانه و مدرکانه است، به خواص داروهای بی‌روح و قدرت کور و طبیعت بی‌ادراک نسبت داده می‌شود و به این ترتیب تمام ماهیت و حکمت و ارزش خود را از دست خواهد داد. به مناسبت این مقام، یک نکته از صلواتی را که به خاطر آوردم بیان می‌کنم: در میان شافعیان، رایج و بسیار مشهور است که در پایان تسبیحات نماز گفته می‌شود: «اَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلَى آلِ سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ وَبَارِكْ وَسَلِّمْ عَلَيْهِ وَعَلَيْهِمْ كَثِيرًا كَثِيرًا» حکمت آفرینش انسان و سرّ جامعیت او پناه بردن و التماس کردن و سپاسگزاری و شکر کردن را در هر دقیقه و زمانی به درگاه خالق‌اش اقتضا می‌کند؛ مؤثرترین و قاطع‌ترین سبب برای سوق دادن انسان به سوی درگاه الهی، تازیانه بیماری‌ست؛ و آن‌چه در رأس نعمت‌های دلخواه و دلنشین قرار دارد تا انسان را با کمال شوق به‌سوی شکر و سپاسگزاری هدایت کند و موجب مدیون شدنش گردد، شفاها و دواها و سلامتی‌ست؛ این است که صلوات بااهمیت مذکور ارزش و معنای خاصی می‌یابد. من بعضی اوقات با گفتن «بِعَدَدِ كُلِّ دَاءٍ وَدَوَاءٍ» کره زمین را بیمارستان بزرگی می‌بینم و رحیمیت قدسی و فراگیر، شفقت کلی و موجودیت کاملاً آشکار شافی حقیقی را احساس می‌کنم؛ کسی که احسان درمان همه دردها و نیازهای مادی و معنوی از اوست. اگر احسان هدایت به‌واسطه‌ي ایمان به کسی که درد دهشتناک معنوی ضلالت و گمراهی را احساس می‌کند، با نظر توحید دیده شود، آن فرد درمانده‌ی فانی و جزئی به یک‌باره خود را مخاطب و عبد خالق و سلطان کل کائنات و معبود خویش می‌بیند، و به‌واسطه همان ایمان، به سعادتی ابدی دست می‌یابد و اگر به احسان مُلک و دنیایی باقی، بسیار فراخ، شاهانه و باشکوه به او و نیز به همه‌ي مؤمنان به نسبت درجات‌شان نگریسته شود، در سیمای آن احسان اکبر چنان حُسن ازلی و جمال لایزالیِ ذات کریم و محسنی دیده می‌شود که با یک لمعه خود، همه اهل ایمان را دوست و قسمی ‌از خاصان را نیز عاشق خود می‌گرداند. اگر با نظر توحید نگاه نکنیم آن ایمان جزئی را باید مانند معتزلی‌های خودبین و خودخواه، از نفس خویش یا برخی اسباب و عوامل بدانیم؛ در این صورت گوهری رحمانی که ارزش و قیمت حقیقی آن، فردوس است در حد قطعه شیشه‌یی سقوط کرده و لمعه‌ی جمال قدسی را که آیینه‏داری می‌کرد از دست خواهد داد. در قیاس با سه مثال ذکر شده، هزاران نوع و صدها هزار گونه از جمال الهی و کمال ربانی، در احوال جزيئِ جزئیاتی که در منتهای دایره کثرت قرار دارند، در نقطه توحید، دیده می‌شوند و دانسته می‌شود که در آن‌ها متمرکزند و به این ترتیب تحقق‌شان اثبات می‌گردد. در توحید، جمال و کمال الهی با قلب مشاهده و با روح احساس می‌شود، و به همین دلیل است که همه اولیا و اصفیا بهترین لذت‌ها و لذت‌بخش‌ترین رزق‌های معنوی خود را در ذکر «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» که کلمه توحید است، و تکرار آن می‌یابند. عظمت کبریا، جلال سبحانی و سلطنت مطلقه ربوبیّت صمدانی در کلمه توحید تحقق می‌یابد به همین دلیل است که رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام فرموده است: «اَفْضَلُ مَا قُلْتُ اَنَا وَالنَّبِيُّونَ مِنْ قَبْلِى لاَ اِلهَ اِلاَّ اللّٰهُ» یعنی بافضیلت‌ترین و باارزش‌ترین سخن من و پیامبران پیش از من، کلام «لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ» است. آری، رزق و نعمت و احسان کوچکی چون یک میوه، یک گل یا یک شعاع نور زمانی آیینه‏یی کوچک‌اند، اما به واسطه سرّ توحید در اتصال با همه اَمثال خویش به یک‌باره، آن نوع مُبدل به آیینه‌يی بزرگ می‏شود و گونه‌یی از جمال الهیِ مخصوصِ متجلی در آن نوع را انعکاس می‌دهند؛ به این ترتیب با جمالی فانی و گذرا، خبر از نوعی حُسن سرمدی و باقی می‏دهند و براساس سرّ گفته مولانا جلال‌الدین: آن خیالاتی که دام اولیاست عکس مهرویان بستان خداست آیینه‌ی جمال الهی می‌شوند؛ و الا اگر سرّ توحید در کار نباشد، آن میوه‌ی جزئی تنها خواهد ماند، نه آن جمال قدسی را نشان خواهد داد و نه آن کمال عُلوی را. هم‌چنین لمعه‌ي جزئی درون‌اش هم خاموش شده از بین می‌رود. در سرازیری (سقوط) می‌افتد و از الماس تبدیل به شیشه می‌شود. با سرّ توحید است که یک شخصیت الهی و یک احدیت ربانی و به لحاظ صفات سَبعه، یک سیمای معنویِ رحمانی و تمرکز اسمايی، و تشخّصی و جلوه‌يی از تعیّن ذاتی که مخاطب اِيَّاكَ نَع۟بُدُ وَاِيَّاكَ نَس۟تَعٖينُ است، در ذی‌حیات به ‌عنوان میوه‌ی شجره خلقت، ظهور می‌یابد؛ در غیر این‌ صورت، شخصیت و احدیت و سیما و جلوه آن تعیّن، منبسط شده، به نسبت کائنات گسترش یافته، پراکنده و پنهان می‌گردد و فقط چشمانِ قلبی محیط و بزرگ می‌توانند آن را مشاهده کنند. عظمت و کبریا پرده و حجاب می‌شود و قلب هر کسی قادر به دیدن آن نخواهد شد. در آن ذی‌حیاتان جزئي به صورت کاملاً آشکاری دانسته می‏شود که صانع‌شان هر یک از آن‏ها را می‌بیند، وضعیت‌شان را می‌داند، صدای‌شان را می‏شنود و هر چه بخواهد انجام می‌دهد. همانا با ایمان می‏توان در پس پرده صنعت هر ذی‌حیاتی، تشخّص و تعیّن معنوی ذاتی را مشاهده کرد که مقتدر و مختار و شنوا و دانا و بیناست. در بین ذی‌حیاتان مخصوصاً در ورای خلقت انسان، می‏توان آشکارا و به‌واسطه ایمان و سرّ توحید، آن تشخُّص معنوی و تعیّن قدسی را مشاهده نمود، زیرا نمونه‌یی از معانی علم، قدرت، حیات، سمع و بصر که اساس آن تشخُّص احدیت می‌باشند در انسان موجود است و انسان با این نمونه‌ها اشارت به آن‌ها دارد، مثلاً ذاتی که چشم را داده است، هم قادر است چشم را ببیند و هم به عنوان معنایی ظریف آن‌چه را چشم می‌بیند، ببیند سپس آن را عطا کند. آری، استاد عینک‌سازی که برای چشم تو عینکی می‌سازد تناسب عینک و چشم را می‌فهمد و آن‌گاه عینک را می‏سازد؛ به همین‌ترتیب ذاتی که گوش را می‌دهد بی‌تردید قادر است آن‌چه را گوش می‌شنود، بشنود، آن‌گاه آن را بسازد و عطا کند. صفات دیگر هم، همین‌طور قیاس شود. نقش‌ها و جلوه‌های اسما نیز در انسان وجود دارند و با همان‌هاست که بر معانی قدسی گواهی می‌دهد. هم‌چنین انسان با ضعف و عجز و فقر و جهل خویش نیز به طرز دیگری آیینه‏داری می‌کند و بر قدرت و علم و اراده و سایر اوصاف ذاتی که بر ضعف و فقرش مهربانانه مدد می‌رساند، گواهی می‌دهد. در انتهای دایره کثرت و در پراکنده‌ترین جزئیاتش، هزار و یک اسمای الهی با سرّ وحدت در مکتوبات بسیار کوچکی که ذی‌حیات نامیده می‌شوند تمرکز کرده به صورت واضحی قابل خوانده شدن هستند. به همین دلیل است که صانع حکیم نسخه‏های ذی‌حیاتان را بسیار تکثیر می‏کند؛ به‌ویژه گروه‌های بسیار کوچک ذی‌حیاتان را در نسخه‌های فراوان تکثیر نموده، و در هر سوی می‌پراکند. این احساسِ ذوقیِ من ا‌ست که مرا به سوی حقیقت ثمره اول سوق داد و به آن رساند، به ترتیب زیر: زمانی به دلیل رقّت قلب زیادم و مهربانی بسیارم و احساس هم‌دردی، حال و روز ذی‌حیاتان و مخصوصاً ذی‏شعوران و در میان آن‌ها نیز مخصوصاً انسان‌ها، و در میان انسان‌ها نیز مظلومان و مصیبت‌زدگان، قلبم را جریحه‌دار می‌کرد. با خود می‌گفتم: همان‌طور که درد این بیچارگان عاجز و درمانده به گوش قوانین یکنواخت حاکم بر جهان نمی‌رسد، عناصر و حوادث کور مستولی بر جهان نیز اعتنایی به آن‌ها ندارند. روح‌ام عمیقاً فریاد بر می‌آورد: آیا کسی نیست در این اوضاع آشفته به آن‌ها مهربانی کند و در مشکلات خصوصی‌شان مداخله‌یی نماید؟ قلب‌ام با تمام توان فریاد می‌زد: آیا مالک، صاحب یا دوستانی حقیقی وجود ندارند که امور این مملوکان بسیار زیبا و این دارایی‏های باارزش، و این دوستان مشتاق و علاقمند را تدبیر نمایند و به آن‌ها یاری رسانند و از آن‌ها پشتیبانی کنند؟ پاسخ کافی و وافی و تسکین‌دهنده و قانع‌کننده برای فریاد روحم و واویلای قلب‌ام را با سرّ توحید در احسان‌های خصوصی و امدادهای خاصه‌ی ذات ذوالجلال رحمان و رحیم یافتم که فوق همه قوانین بود؛ و دیدم اوست که در مواجهه با آن مملوکان دوست داشتنی که زیر فشار مقررات عام و تهاجم حادثه‌ها می‌نالند و می‌گریند، به‌واسطه ربوبیّت خاصه‌اش، برای هر مشکلی تدبیری می‌یابد و مشکلات هر کس را شخصاً می‌شنود. دیدم اوست که مالک حقیقی و صاحب و حامی ‌هر چیزی‌ست؛ با سرّ قرآن و به برکت نور ایمان بود که به این حقایق پی بردم. به جای آن یأس و ناامیدی بی‌پایان، احساس سروری بی‌انتها کردم. از آن پس ارزش و اهمیت هر یک از ذی‌حیاتان به دلیل نسبت و مملوکیتی که با مالک ذوالجلال داشتند، در نظرم هزاران بار افزایش یافت. مادام هر کس به شرف صاحب خویش و مقام و شهرت کسی که به او منسوب است افتخار می‌کند و عزّتی کسب می‌کند، البته در صورتی که این نسبت و مملوکیت به‏واسطه نور ایمان ظاهر گردد، همان‌گونه ‌که موری با قدرت حاصل از همان نسبت، توانست فرعونی را مغلوب کند، می‏تواند هزار بار بیش‌تر از فرعون احساس افتخار کند. فرعون غافلی که خود را مالک و آزاد پنداشته و به اجدادش و مُلک مصر افتخار می‌کرد؛ البته این افتخار فقط تا در قبر ادامه یافت. مگس نیز در برابر افتخار نمرود که هنگام سکرات موت به عذاب و حجاب تبدیل می‌شود شرف منسوبیت خود را ارائه نموده و احساس نمرود را بی‌ارزش می‌کند. این است که آیه اِنَّ الشِّر۟كَ لَظُل۟مٌ عَظٖيمٌ (لقمان: 13) بیان می‌دارد که در شرک ظلمی‌ عظیم و بی‌حد و حصر موجود است. شرک، چنان جرمی‌ست که تجاوز به حقوق و شرف و حیثیت همه موجودات محسوب می‌شود و تنها جهنم است که قادر به تمیز کردن آن می‌باشد.

§4

همان‌طور که ثمره اول متوجه ذات اقدسِ خالق کائنات بود، ثمره دوم نیز به ماهیت و ذات کائنات مربوط می‌شود. آری، با سرّ وحدت، کمالات کائنات تحقق می‌یابد و وظایف متعالی موجودات دانسته می‌شود، و نتیجه آفرینش مخلوقات تقرر می‌یابد، و ارزش مصنوعات دانسته می‌شود، و مقاصد الهی در این عالم، وجود می‌یابند، و حکمت خلقت و سرّ ایجاد ذی‌حیاتان و ذی‌شعوران ظاهر می‌گردد؛ و در متن این تحولات دهشت‌انگیز، سیمای زیبا و مهربانِ رحمت و حکمت در آن سوی چهره خشن و با حدّت توفان‌های سهمگین مشاهده می‌گردد، و دانسته می‌شود موجوداتی که در فنا و زوال ناپدید می‌گردند، بسیاری از وجودات هم‌چون نتیجه و هویت و ماهیت و روح و تسبیحات‌شان را در عالم شهادت به جای خویش نهاده و سپس می‌روند؛ و مشخص می‌گردد که سراسر کائنات مانند کتابی صمدانی و کاملاً معنادار است و همه موجودات از فرش تا عرش، مجموعه‌یی از مکتوبات سبحانی و اعجاز آمیزند؛ و انواع موجودات هم‌چون لشکری ربانی در غایت شکوه و نظم می‌باشند، و تمام طوایف آفریدگان، از میکروب و مورچه تا کرگدن تا عقاب‌ها تا سیارات، همه مأموران وظیفه شناس سلطان ازلی‌اند، معلوم می‌شود که هر چیزی به لحاظ آیینه‏داری و انتساب، ارزشی هزاران بار بیش از ارزش شخصی خود کسب می‌کند؛ و یافتن پاسخ سؤال‌های معماگونه‌ی لاینحلی مانند «سیل موجودات و قافله مخلوقات از کجا می‌آیند و به کجا خواهند رفت و چرا آمده‌اند و چه می‌کنند؟» فقط و فقط در پرتو اسرار توحید امکان‏پذیر می‌شود. در غیر این صورت کمالات متعالی مذکور کائنات کم سو و خاموش می‌شود و آن حقایق قدسی و عُلوی تبدیل به ضد خود خواهند شد. جنایت کفر و شرک، تجاوزی‌ست به حقایق قدسی و حقوق علوی و کمالات سراسر هستی؛ از همین روست که کائنات در برابر اهل شرک و کفر خشمگین می‌شود و زمین و آسمان‌ها عصبانی می‌شوند و همه عناصر برای محو و نابودی آن‌ها دست به دست هم می‌دهند و اهل شرک را مانند قوم نوح (ع) و عاد و ثمود و فرعون غرق می‌کنند و از بین می‌برند. براساس سرّ آیه‌ی تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ ال۟غَي۟ظِ (ملک:8) جهنم نیز بر اهل شرک و کفر چنان سوزان شده و خشم می‌گیرد که به مرحله متلاشی شدن می‌رسد. آری، شرک در مقابله با کائنات، تحقیری بزرگ و تجاوزی عظیم است و با انکار وظایف قدسی کائنات و حکمت‌های خلقت، شرف کائنات و مخلوقات را از بین می‌برد، برای نمونه، از هزارها مثال موجود فقط به یک مثال به شرح زیر اشاره خواهیم کرد: مثلاً کائنات به‌واسطه سرّ وحدت مانند چنان فرشته‌ جسمانی و تنومندی می‌گردد که به تعداد انواع موجودات دارای صدها هزار سر می‌شود و در هر سر به تعداد افراد آن نوع صدها هزار دهان و در هر دهان به تعداد اعضا و جوارح و سلول‌های آن فرد صدها هزار زبان خواهد داشت و با آن‌ها صانع خویش را تقدیس خواهد نمود و چون اسرافیل، عجایب المخلوقاتی که در عبودیت صاحب مقامی‌علوی‌ست، تسبیح خواهد گفت. با سرّ توحید عالم را مزرعه‌یی می‌بینیم که برای عوالم و منازل آخرت، محصولات فراوانی بار می‏آورد و هم‌چون کارخانه‌یی با اعمال بشری چیزهایی را برای طبقات آن دار سعادت تدارک می‌بیند؛ مخصوصاً برای نشان دادن مناظر سرمدی اخذ شده از دنیا به اهل تماشا که در جنت اعلی ‌بسر می‌برند مانند مجموعه‌یی از صدها هزار دوربین فیلم‌برداری خواهد شد که پیوسته در حال کار می‌باشد. اما شرک، این فرشته‌ی عجیبِ کاملاً مطیعِ زنده و جسمانی را به موجودی جامد، بی‌روح، فانی و بی‌مسئولیتِ‌ هالک تبدیل می‌کند؛ و به صورت مجموعه‌یی واهی و پریشان که تحت تأثیر هرج و مرج حوادث بی‌معناست در می‌آورد، مجموعه‌یی که در درون توفان ظلمات عدم در حال غلتیدن است. کارخانه‌یی را که به طرز عجیبی با نظم و ترتیب کار می‌کند و دارای منافع است، به چیزی بی‏نتیجه، مُعطل، بی‌ثمر و بی‌نظم و ترتیب و بازیچه تصادفات فاقد شعور و محل بازی قدرتی کور و طبیعتی کر و ماتمکده تمام ذی‌شعوران و مذبح و محزونکده همه ذی‏حیاتان مبدل می‌کند. براساس سرّ اِنَّ الشِّر۟كَ لَظُل۟مٌ عَظٖيمٌ در می‌یابیم شرکی که گناه واحدی‌ست تا چه حد می‌تواند مدار جنایات بزرگ گردد. جنایاتی که فرد را در جهنم مستحق عذاب بی‌حد و حصر می‌کند. به هر حال . . . چون توضیحات و حجت‌های ثمره دوم در سراج ‌النور مکرر بیان گردیده‌ است، آن داستان مفصل را خلاصه کردیم. آن‌چه مرا به سوی ثمره دوم سوق داد و به آن رساند، حسی عجیب و ذوقی غریب بود؛ به این ترتیب: زمانی در فصل بهار مشغول تماشا بودم، موجودات، مخصوصاً مخلوقات ذی‌حیاتی را دیدم، که قافله قافله در سیران و تکاپو بر روی زمین می‌آیند و می‌روند و صدها هزار نمونه از حشر و نشر عظیم را به نمایش می‌گذارند؛ به‌ویژه متوجه جانداران بسیار ریزی شدم که اندک مدتی دیده شده و بلافاصله ناپدید می‌شدند. مشاهده لوح‌های موت و زوال، آن هم در فعالیتی دائمی و شگفت‌آور محزون‌ام کرد و قلب‌ام را به درد آورد و گریاند. با دیدن مرگ جانداران زیبا و بسیار کوچک قلب‌ام جریحه‌دار می‏شد، آه می‌کشیدم و افسوس می‌خوردم و در اعماق وجودم فریاد روح خود را احساس می‌کردم. حیاتی را که چنین عاقبتی داشته باشد، عذابی بدتر از مرگ دیدم. در عالم نباتات و حیوانات، ذی‌حیاتی را می‌دیدم به غایت زیبا، دوست داشتنی و از نظر صنعت بسیار با ارزش؛ آن‌ها چشمان‌شان را برای یک دقیقه می‌گشودند و تفرجگاه هستی را می‌دیدند و بی‌درنگ می‌رفتند و ناپدید می‌شدند. با دیدن این وضع درون‌ام به درد می‌آمد، قلب‌ام می‌خواست گریه و گلایه کند که چرا می‌آیند و چرا بی‌درنگ می‌روند؟ قلب‌ام سؤال‌های دهشتناکی را متوجه روزگار می‌کرد. می‌خواستم بدانم چرا این قبیل آفریده‌ها به شکل بی‌فایده و بی‌نتیجه و بدون آن‌که غایتی داشته باشند به‌سرعت از بین می‌روند. آفریدگانی که به وضوح می‌بینیم برای خلقت‌شان چه‌قدر توجه شده، دقت و صنعت به کار رفته، با جوارح و تربیت و تدبیر به شکل باارزشی خلق شده‌اند، چرا این مخلوقات بلافاصله بعد از آفرینش مثل کهنه پارچه‏یی بی‌ارزش تکه تکه شده و راهی ظلمت و عدم می‌شوند؟ همه لطایف و احساسات وجودی‌ام که مفتون کمالات و شیفته زیبایی‌ها و عاشق چیزهای باارزش بودند، با دیدن این مسائل فریاد کشیدند که چرا با این‌ها به مرحمت رفتار نمی‌شود؟ آیا دریغ‌شان نیست؟ در این دَوَران گیج‌کننده، فنا و زوال از کجا پیدا می‌شود و چگونه بر این بیچارگان مسلط می‌گردد؟ به این ترتیب با مشاهده وضعیت دردآوری که در لایه بیرونی و ظاهری مقدرات حیات دیده می‌شد، اعتراضات دهشتناکی به تقدیر الهی داشتم. در همین هنگامه بود که توحید با نور قرآن، سرّ ایمان و لطف رحمان به یک‌باره به دادم رسید. تاریکی‌ها تبدیل به روشنایی شد، و آه و فغان‌هایم به تشویق و تقدیر مبدل شد؛ گریستن‌ها رنگ شادی و سرور گرفت و دریغ‌ها به گفتن «مَا شَاء اَلله و بَارَکَ اَلله» تبدیل گشت. بیان «اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ عَلَى نُورِالایمَان» بر زبان‌ام جاری شد. با سرّ وحدت دیدم هر یک از مخلوقات خصوصاً هر ذی‌حیاتی براساس سرّ توحید نتایج و فواید عام بسیار بزرگی دارند، از جمله: هر ذی‌حیاتی، مثلاً این گل زیبا، یا آن زنبور عسل، قصیده‌یی منظوم، بامعنا و الهی‌ست و ذی‌شعوران بی‌شماری با کمال میل به مطالعه آن می‌پردازند. اینان معجزه‌های ارزشمند قدرت و بیان‌نامه حکمتی هستند که صنعت صانع‌شان را به شکل زیبایی به اطلاع اهل فهم که تعدادشان بی‌شمار است می‌رسانند. فاطر ذوالجلال دوست دارد به تماشای صنعت خویش بنشیند و جمال فطری‌اش را مشاهده کند و زیبایی‌های تجلی اسمای خویش را در آیینه‌های کوچک ببیند. دیده شدن در نظر شهود حق و مَظهر آن شهود قرار گرفتن، از نتایج عالی خلقت است. هم‌چنین پنج نوع خدمت آن ذی‌حیات در مسیر تظاهر ربوبیّت و ابراز کمالات الهی که فعالیت دائم در کائنات را اقتضا دارد، (همان‌طور که در مکتوب بیست و چهارم بیان شده است) مسئولیتی فطری و متعالی‌ست. دیدم علاوه بر این فواید و نتایج، موجودات در جای خود، یعنی در عالم شهادت، اگر ذی‌روح باشند، روح‌شان را و در حافظه‌ها و سایر الواح محفوظ، صورت و ماهیت‌شان را و در بذرها و تخم‌ها، قوانین ماهیت‌شان یعنی به نوعی حیات مستقبل‌شان را رها می‌کنند؛ و زیبایی‌ها و کمالاتی را که در عالم غیب و دایره‌ي اسما آیينه‌داری می‌کردند به جا می‌گذارند. آن‌ها با خوشحالی با مرگی ظاهری، به معنای پایان یافتن انجام وظیفه، زیر پرده‌یی از زوال قرار می‌گیرند و صرفاً از دید چشم‌های دنیوی پنهان می‌گردند؛ گفتم: «اوه، اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ». آری، این زیبایی‌ها و جمال‌های بی‌نهایت آشکار، بی‏نقص و بسیار اثرگذار و در غایت استحکام، که در تمام طبقات عالم هستی و درانواع موجودات با چشم دیده می‏شوند و به هر طرف ریشه دوانده‌اند؛ به خوبی نشان می‏دهند که وضعیت خشن و پلید و منفور و پریشانی که شرک اقتضا می‌کند، محال و موهوم است، زیرا امکان ندارد زیر پرده‌یی چنین زیبا و اساسی، زشتی و پلیدی دهشت‏انگیزی قرار داشته باشد. اگر قرار داشت آن جمال حقیقی، پوچ و بی‌اساس و بی‌حقیقت و موهوم می‌شد. پس شرک، حقیقتی ندارد؛ راهش بسته است و در مرداب دست و پا می‌زند. حکم شرک، محال و ممتنع است. حقیقت ایمانی مذکور که حسی می‌باشد، در رسالات متعدد سراج ‌النور مفصل و با برهان‌های قطعی بیان شده است، لذا در این‌جا به اشاره‌یی مختصر اکتفا می‌کنیم.

§5

ناظر است به ذی‌شعور و مخصوصاً انسان. در واقع انسان با سرّ وحدت می‌تواند در میان تمام مخلوقات از کمالی عظیم برخوردار شود و باارزش‌ترین ثمره عالم هستی گردد؛ در بین مخلوقات می‌تواند نازنین‌ترین و کامل‌ترین، و در میان ذی‌حیاتان خوشبخت‏ترین و سعادتمندترین آفریده و دوست و مخاطب آفریدگار جهان شود. همه کمالات انسانی و مقاصد متعالی بشری وابسته به توحید است و با سرّ وحدت وجود می‌یابد. ولی اگر وحدت نباشد انسان در میان مخلوقات، بدبخت‌ترین و در میان موجودات، نازل‌ترین و در میان حیوانات، بیچاره‌ترین بوده و در میان ذی‌شعوران از بیش‌ترین حزن و عذاب و غم برخوردار خواهد شد، زیرا ماهیت انسان به‏رغم برخورداری از عجزی بی‌پایان و دشمنانی بی‌شمار و فقری بی‌حد و حصر و نیازهای فراوان، مجهز به چنان جوارح و حواس متنوعی‌ست که صدها هزار درد و رنج را احساس می‌کند و صدها هزار لذت را درک و آرزو می‌نمايد. انسان دارای چنان مقاصد و خواسته‌هایی‌ست که جز ذاتی حاکم بر تمام کائنات قادر به برآوردن خواسته‌های او نیست. برای مثال انسان دارای آرزوی شدید بقاست. این مقصود انسان را، ذاتی می‌تواند برآورده کند که کل کائنات را مانند کاخی در اختیار خود داشته باشد. ذاتی که به ‌راحتیِ بستن درِ یک اتاق و گشودن درب منزل دیگری، درِ دنیا را بسته و درِ آخرت را بگشاید. انسان شبیه همین آرزوی بقا هزاران خواسته مثبت و منفی دیگری دارد که متوجه جنبه ابدی اوست و در اقطار عالم گسترده است. تنها ذات احد است که با سرّ وحدت تمام کائنات را در قبضه خود دارد و با تأمین خواسته‌های انسان قادر است دو زخم سهمگین بشر یعنی عجز و فقر را مداوا کند. برای سلامتی و آرامش قلب بشر، چنان مطالب ظریف، پنهان و جزئی و برای بقای روح و مدار سعادت او چنان مقاصد عظیم، محیط و کلی وجود دارد که تأمین آن‌ها فقط توسط ذاتی امکان‌پذیر است که بتواند پرده‌های ظریف و پنهان قلب را ببیند و بی‌تفاوت نماند، ذاتی که مخفی‌ترین و ناشنیدنی‌ترین نداهای قلب او را بشنود و آن‌ها را بی‌پاسخ نگذارد. ذاتی چنان مقتدر که زمین و آسمان‌ها را چون دو مأمور مطیع، مسخر امر خود کرده و آن‌ها را در انجام وظایف کلی به کار گیرد. هم‌چنین همه جوارح و حواس انسان با سرّ وحدت ارزش بسیار بالایی می‌یابند و به‌واسطه شرک و کفر شدیداً سقوط می‌کنند، برای مثال گران‌بها‌ترین چیز در انسان، عقل است. اگر سرّ توحید مطرح باشد، عقل هم‌چون کلیدی از الماس می‌تواند گنجینه‌های الهی و قدسی و هزاران خزانه در کائنات را بگشاید، اما اگر عقل دچار شرک و کفر شد بلایی خواهد بود مشؤوم و وسیله عذاب که تمام غم و غصه‌های دردناک گذشته و ترس و وحشت آینده را بر سر انسان آوار خواهد کرد. برای نمونه شفقت را که لطیف‌ترین و دلنشین‌ترین خصلت انسانی‌ست در نظر بگیرید. اگر سرّ توحید به کمک آن نیاید تبدیل به چنان فراق و سوزش و درد و مصیبت وحشتناکی خواهد شد که انسان را به پست‌ترین درجه سقوط خواهد داد. مادری غافل که فرزند دلبندش را برای همیشه از دست داده است می‌تواند معنی چنین فراقی را کاملاً درک کند. یا مثلاً محبت را که لذت‌بخش‌ترین، شیرین‌ترین و باارزش‌ترین احساس انسان است در نظر بگیرید. اگر با سرّ توحید همراه باشد محبت، باعث می‌شود این انسان کوچک به‌اندازه کائنات بزرگ شود و گسترش یابد و سلطان نازنین مخلوقات گردد، اما اگر انسان العیاذ بالله دچار شرک و کفر شود، محبت به چنان مصیبتی تبدیل می‌شود که قلب بیچاره‌ی انسانی با فراق ابدیِ محبوبان‌اش که همواره در فنا و زوال ناپدید می‏گردند هر لحظه و آنی تکه تکه می‌شود. البته افعال لهوی که موجب غفلت می‌شوند حس ناروای مذکور را به‏طور موقت از بین برده، و موجب می‌شوند انسان درد آن را ظاهراً احساس نکند. اگر صدها عضو و احساس انسان را با همین سه مثال قیاس کنی، خواهی دانست که وحدت و توحید تا چه حد مدار کمالات انسانی‌ست. ثمره سوم نیز در حداقل بیست رساله از رسالات سراج‌النور با شرحی زیبا و براهینی قاطع بیان شده است، لذا در این‌جا به اشاره‌یی مختصر اکتفا می‏کنیم. احساسی که مرا به این ثمره سوق داد و رساند، چنین است: زمانی بالای کوه بلندی بودم. به‌واسطه انتباه روحی که از بین برنده غفلت است، گور را به تمام معنا، مرگ را با تمام عریانی، و زوال و فنا را با الواح دردآورش شهود کردم. عشق فطری به بقا در درون‌ام، هم‌چون دیگران، یک‌باره در برابر احساس زوال خروشید و سر برآورد. رقت جنسیه و شفقت نوعیه‌ي موجود در ماهیت‌ام نیز در برابر احساس زوال و نابودی بسیاری از اهل کمالات و مشاهیر انبیا و اولیا و اصفیا، که با محبت و تقدیر به آن‌ها علاقمند بودم، در مقابل مفهوم گور طغیان و فوران کرد. در طلب یاری، شش جهت را از نظر گذراندم؛ هیچ یاری و تسلی‌ای ندیدم، زیرا گذشته، گوری بزرگ و آینده، ظلمتکده بود؛ احساس کردم از بالا دهشت و از پایین و راست و چپ احوال دردناک و حزین و امور مضر فراوان در حال تهاجم به من‌اند. ناگهان سرّ توحید به یاری‌ام رسید؛ پرده را کنار زد و سیمای حقیقت حال را نشانم داد، گفت: بنگر! پیش از همه، به چهره مرگ نگاه کردم که مرا بسیار ترسانده بود. دیدم مرگ برای اهل ایمان ترخیص و پایان انجام وظیفه است. اجل، برگه ترخیص و نوعی تبدیل مکان است، در و‏ مقدمه‏یی‌ست برای یک زندگانی جاودان؛ خروج از زندان دنیا و پرواز به باغستان جَنان است؛ و نوبتی‌ست برای رسیدن به حضور رحمان و گرفتن دست‌مزد خدمت؛ و دعوتی‌ست برای رفتن به خانه خوشبختی، به مرگ و موت علاقمند شدم. آن‌گاه به تماشای زوال و فنا پرداختم؛ دیدم تجدد امثال و نوشدنی‌ست دلنشین، هم‌چون پرده سینما و حباب‌هایی که در مقابل تابش خورشید در حرکت‌اند. احساس کردم سَیران و جَولانی در عالم شهادت است که از عالم غیب آمده و موظف است تجلیات بسیار زیبای اسماءُ الحسنی را تازه کند. دیدم تظاهری‌ست حکیمانه از جمال ربوبیّت؛ و آیینه‏داری موجودات است برای حُسن سرمدی ؛ این را به یقین دانستم. سپس به هر شش جهت نگاه کردم. دیدم هر سو با سرّ توحید چنان نورانی شده است که چشم را خیره می‌کند. دانستم که گذشته گوری بزرگ نیست بلکه انقلابی‌ست برای آینده؛ لذا هزاران مجلس نورانی، مناظر درخشان و مجمع احباب را مشاهده کردم. به همین‌ترتیب مانند همین دو مورد، به چهره حقیقی هزاران مورد دیگر نگاه کردم و دیدم که تأثیر و کیفیتی جز سرور و شُکران ندارند. ذوق و احساس‌ام را درباره ثمره سوم در چهل رساله از رسالات سراج ‌النور با دلایل جزئی و کلی بیان کرده‏ام. این مطلب به‌ویژه در سیزده امید از رساله سالمندان یا همان لمعه بیست و ششم، چنان زیبا و قطعی توضیح داده شده است که شرح و توضیحی بالاتر از آن متصور نیست، لذا مطالب مفصل آن را در این مقام با اختصار به پایان می‌برم.

§6

(دلایلی که وحدت و توحید و وحدانیت را به صورت قطعی ایجاب و اقتضا کرده و لازم می‌دانند، و شرک و اشتراک را رد کرده و به آن اجازه نمی‌دهند، بی‌شمار است. این مطلب با صدها و بلکه هزاران برهان در رساله نور به تفصیل بیان و ثابت شده است؛ لذا در این‌جا فقط به سه مورد از مقتضیات، به اجمال اشاره خواهد شد)

§7

به گواهی افعال حکیمانه و تصرفات بصیرانه‌یی که در عالم هستی با چشم مشاهده می‌گردد، همه مخلوقات به‌واسطه اسما و صفات بی‌حد و حصر و قدرت و علم مطلق حاکمی‌حکیم و کاملی کبیر ایجاد و آفریده می‌شوند. آری، با حدسی قطعی و با مشاهده این آثار می‌توان فهمید که صانع عالم در مرتبه ربوبیّت عامه دارای حاکمیت و آمریت است؛ نیز در مرتبه جبروتیتی مطلق از کبریا و عظمت برخوردار است، و دارای کمال و استغنایی در درجه‌ الوهیت مطلق می‌باشد و سلطنت و فعالیتی دارد که قیدی نمی‌پذیرد و حدّ و نهایتی ندارد؛ این‌ها با قطعیت فهمیده و دانسته و بلکه مشاهده می‌شود. حاکمیت و کبریا و کمال و استغنا و اطلاق و احاطه و بی‌پایانی و بی‌کرانگی نیز مستلزم وحدت است و ضد اشتراک. گواهی حاکمیت و آمریت بر وحدت، در بسیاری از قسمت‌های رساله نور با قاطعیت اثبات شده است، که خلاصه آن چنین است: مقتضا و ‌شأن حاکمیت، استقلال و فردانیت است و دخالت غیر را رد می‌کند. حتی انسان‌هایی که به موجب عجز خود فطرتاً نیازمند یاری هستند، به خاطر سایه‌یی از آن حاکمیت، دخالت غیر را نمی‌پذیرند و برای حفاظت از استقلال‌شان است که حکومت دو پادشاه در یک مملکت را نمی‌پذیرند و وجود دو والی در یک ولایت را بر نمی‌تابند و وجود دو مدیر در یک ناحیه را قبول نمی‌کنند. حتی هیچ محله‌یی را نمی‌توان یافت که دو کدخدا داشته باشد؛ در غیر این صورت هرج و مرج ایجاد خواهد شد، آشوب به پا می‌شود و نظم و ترتیب از بین می‌رود. مادام سایه‌یی از حاکمیت، در انسان‌های عاجز و نیازمند یاری تا این حد با مداخله غیر مخالف‌ است و اشتراک را نمی‌پذیرد، تردیدی نیست قادر مطلقی که منزه از عجز است، و حاکمیتی که به صورت ربوبیّت می‌باشد نه‌تنها اشتراک و مداخله غیر را به‌هیچ‌وجه نخواهد پذیرفت بلکه آن را به شدت رد می‌کند و کسانی را که شرک را توهم کرده و به آن معتقد شده‌اند، با حدت تمام از درگاه خویش می‌راند. بیانات شدید و با حدّت قرآن حکیم علیه مشرکان از همین حقیقت مذکور سرچشمه می‌گیرد. اما گواهی کبریا و عظمت و جلال، در خصوص وحدت، با براهین درخشانی در رساله نور بیان گردیده است که در این‌جا به معنای مختصری از آن اشاره خواهد شد: مثلاً همان‌طور که عظمت روشنایی خورشید و کبریای تابش آن به نورهای ضعیف دیگری که بدون پرده در نزدیک آن هستند نیازی باقی نمی‌گذارد و اجازه اثرگذاری به آن‌ها نمی‌دهد، عظمت و کبریای قدرت الهی نیز نیاز به هیچ قوه و قدرت دیگر باقی نمی‌گذارد و اجازه‌ی هیچ ایجاد و تأثیرگذاری حقیقی به آن‌ها نمی‌دهد. مخصوصاً ذی‌حیاتان و ذی‌شعوران را که محل تمرکز مقاصد ربانی در سراسر کائنات و مدار آن‌ مقاصد می‌باشند، ممکن نیست به دیگران واگذار کند؛ هم‌چنین احوال و ثمرات و نتایج موجود در جزئیات ذی‌حیاتان را که منشأ و محل ظهور غایات خلقت انسان و انواع بی‌شمار نعمت‌ها می‌باشند، به‌هیچ‌وجه نمی‌توان به دستان دیگری سپرد. برای نمونه احساس دِین حقیقی یک ذی‌حیات در مقابل غیر حضرت حق به خاطر شفای جزئی یا رزق و هدایت‌اش، و مدح و ثنای عابدانه در مقابل غیر، با عظمت ربوبیّت ناسازگار است و با کبریای الوهیت‌ مطابق نیست و با حیثیت معبودیت مطلق تضاد دارد و جلال او را متأثر می‌سازد. اما اشاره کمال به سرّ وحدت نیز در رساله نور با براهین روشن بیان گردیده است، که معنای بسیار مختصر آن چنین است: بدیهی‌ست، که نه تنها خلقت آسمان‌ها و زمین نیازمند قدرت مطلقه‌یی در غایت کمال است بلکه هر کدام از اعضای شگفت‏انگیز ذی‌حیاتان نیز قدرتی در کمال مطلق را اقتضا می‌کنند، و کمال قدرت مطلقی که منزه از عجز و مبرا از قیود ‌باشد بی‌تردید وحدت را لازم می‌دارد؛ در غیر این صورت کمال او نقصان خواهد یافت و اطلاق‌اش دارای قید می‌شود و لایتناهی بودنش تناهی می‌یابد. در چنین حالتی قوی‌ترین قدرت باید به عجزی ناچیز سقوط کند و قدرتی بی‌نهایت در عین بی‌نهایت بودن با امری متناهی، تناهی یابد، این نیز به پنج وجه، محال اندر محال است. گواهی اطلاق و احاطه و بی‌کرانگی بر وحدت نیز در رساله‌های سراج ‌النور به تفصیل بیان گردیده است، که معنای مختصری از آن چنین است: هر فعلی از افعال موجود در کائنات، با گسترش استیلاجویانه‌ي اثر خود بر اطراف، احاطه و اطلاق هر فعل و بی‏حد و حصر بودن و بی‌قید بودنش را نشان می‌دهد. اشتراک و شرک نیز درصدد است احاطه مذکور را محدود کند، اطلاق را مقید نماید و لایتناهی بودن را متناهی نشان دهد و حقیقت اطلاق و ماهیت احاطه را از بین ببرد، البته اشتراک در افعال مطلق و محیط، محال و غیر ممکن است. آری، ماهیت اطلاق با اشتراک در تضاد است، زیرا معنای اطلاق حتی در شی متناهی، مادی و محدود نیز با چیرگی و استقلال در هر طرف گسترش می‌یابد، مثلاً اگر هوا و نور و حرارت و حتی آب، مظهر اطلاق گردند در هر طرف گسترش می‌یابند. مادام که جهت اطلاق حتی اگر در شی‌ جزئی هم باشد، اشیای مادی و محدود را چنین استیلاگر قرار می‏دهد؛ بی‌تردید یک اطلاق حقیقی و کلی، بر صفت‌های لایتناهی و منزه از ماده و بی‌حد و حصر و مبرا از نقصان، چنان استیلا و احاطه می‏دهد که امکان و احتمال هیچ شرک و اشتراکی نخواهد داشت. نتیجه آن‏که، حاکمیت و کبریا و کمال و احاطه و اطلاق و لایتناهی بودنِ هر یک از هزاران فعل عام و تجلی صدها اسم الهی که در عالم مشاهده می‌گردد، براهین بسیار قوی وحدت و توحیدند؛ همان‌طور ‏که قدرتی فوق‌العاده، برای فعالیت خواهان استیلا و چیرگی‌ست و قوای دیگر را متلاشی می‏کند، در هر فعل ربوبی و هر جلوه اسمای الوهیت نیز، قوای فوق‌العاده‌یی مشاهده می‌شود که اگر حاکمیت عامه و عدالت مطلقه نبود، و اگر آن‌ها را متوقف نمی‌کرد، هر کدام‏شان عموم موجودات را زیر سلطه خود می‌گرفتند. مثلاً قدرتی که درخت سپیدار را در جای جای زمین می‌آفریند و همواره امور آن را تدبیر می‌کند، آیا ممکن است درختانی مانند گردو و سیب یا زردآلو را که در کنار آن و در میان افراد آن پراکنده شده و به آن آمیخته‌اند، یا تمام نوع آن سپیدار را به یک‌باره با تدبیر زیر سلطه کلی خویش در نیاورد و آن را به قوای دیگري بسپارد؟ بی‌شک نه‌تنها در انواع مخلوقات، بلکه در هر فردی از آن‌ها چنان قوه و قدرت متصرفی احساس می‌شود که به‌نظر می‌رسد قادر است بر کل کائنات استیلا یافته، همه اشیا را ضبط کند، و تمام موجودات را به زیر حکم خویش درآورد. به یقین چنین نیرویی هیچ‌گاه و به‌هیچ‌وجه اشتراک را نخواهد پذیرفت و به شرک میدان نخواهد داد. آن‌چه باعث می‌شود مالک درختی پر میوه به درخت خود اهمیت دهد، میوه و ثمرات روی شاخه‌ها و هسته درون میوه‌هاست که به منزله قلب میوه است و برای کاشتن‏های بعدی به کار می‌رود. مالک درخت اگر عقل داشته باشد میوه روی شاخه‌ها را به تملیک دائمی‌ دیگران در نمی‌آورد تا مالکیت خود را بیهوده منتفی کند. به همان شکل عناصر چون شاخه‌های درختی به نام کائنات هستند و نباتات و حیوانات به منزله شکوفه‌ها و برگ‌های روی آن عناصر می‌باشند و انسان‌ها نیز هم‌چون میوه‌هایی بر بالای آن برگ‌ها و شکوفه‌ها قرار دارند؛ سلطان کائنات عبودیت و شکرگزاری را که مهم‌ترین میوه و ثمره‌ی انسان‌ها و نتیجه‌ی خلقت‏شان است و مخصوصاً هسته جامع این میوه (انسان) یعنی قلب و قوه‌ی حافظه‌شان را که ظَهر قلب خوانده می‌شود به ‌هیچ‌وجه در اختیار قوای دیگر نمی‌گذارد؛ و سلطنت ربوبی و معبودیت خود را بدین طریق از بین نمی‌برد. از آن‌جا که مقاصد ربوبیّت در جزئیاتی که در انتهای دایره‌ ممکنات و کثرت‌اند، بلکه در احوال و کیفیت جزئیات آن جزئیات، متمرکز می‌باشند و چون آن جرئیات منشأ احساس دِین و سپاس و پرستشی که متوجه معبودیت است، می‌باشند، حضرت حق آن‌ها را به دیگران واگذار نمی‌کند و موجب ابطال حکمت خویش نمی‌گردد. با ابطال حکمت خویش نیز موجب اسقاط الوهیت خود نمی‌شود، زیرا مهم‌ترین هدف ربانی در ایجاد موجودات، شناساندن خود به ذی‌شعوران و دوست داشته شدن از سوی آنان است، تا مدح و ثنایش گویند و در برابرش احساس دِین کنند. به دلیل همین سرّ ظریف است که قرآن معجز البیان برای این‌که نشان دهد افعال و اِنعامی‌ کلی و جزئی چون رزق و شفا و مخصوصاً هدایت و ایمان که در انتهای دایره کثرت، شُکر و پرستش و دِین و محبت و مدح و عبودیت را نتیجه می‌دهند، مستقیماً فعل و هدیه و اِنعام و احسان و اثر سلطان همه‌ي موجودات و خالق کائنات می‌باشد، مکرراً رزق و هدایت و شفا را به ذات واجب‌الوجود نسبت می‌دهد و می‏گوید احسان آن‌ها «خاص و منحصر به اوست» و مداخله غیر را به‌شدت رد می‌کند. آری، ایمانی که موجب تأمین دار سعادت ابدی می‌باشد قطعاً نعمت ذات ذوالجلالی‌ست که آن دار سعادت را خلق نموده و ایمان را کلید ورود به آن قرار داده است. هیچ‏کس دیگری نمی‌تواند عطا‌کننده چنین نعمت بزرگی باشد و بزرگ‌ترین پنجره‌ی معبودیت را بسته و مهم‌ترین وسیله‌اش را بدزدد. کوتاه سخن این‌که جزئی‌ترین احوال و ثمرات در انتهای شجره خلقت، از دو لحاظ بر توحید و وحدت اشاره دارند: اول: از آن‌جا که مقاصد ربوبیّتِ موجود در کائنات در آن‌ها جمع آمده و غایات‌اش در آن‌ها متمرکز است، و تجلی و ظهور و تعیّن بیش‌تر اسماء ‌الحسنی و نتیجه و فایده خلقت موجودات در آن‌ها اجتماع یافته است، هر کدام‌شان از این نقطه‌ی تمرکز ندا سر می‌دهند:«من متعلق به ذاتی هستم که تمام کائنات را آفریده است، من فعل اویم، من اثر اویم». دوم: حافظه انسان که قلب آن میوه جزئی‌ست و بر اساس حدیث، «ظَهر قلب» نامیده می‌شود، نوعی فهرست مختصر اکثر انواع و نقشه نمونه و کوچکی از آن‌ها و هسته معنوی شجره کائنات و آیینه ظریف بیش‌تر اسمای الهی‏ست، نیز گسترش استیلاجویانه‌ تمام آن قلب‌ها و حافظه‌ها که دارای خاتم‏ها و اَمثال یکسانی هستند در عالم، بی‌تردید متوجه ذاتی هستند، که سراسر کائنات را در قبضه تصرف خود دارد، و هر یک از آن‌ها می‌گویند «فقط اثر و آفریده اویم». نتیجه: یک میوه از لحاظ مفید بودن، متوجه مالک کل درخت است، و از نظر هسته، بر اجزا و اعضا و ماهیت آن درخت نظر دارد؛ و از لحاظ خاتمی‌که بر چهره دارد و همه امثال آن نیز از آن برخوردار می‌باشند، همه‌ میوه‌های درخت را می‌بیند که می‌گویند: «ما یکی هستیم، حاصل یک دست و متعلق به یک ذات می‌باشیم. ذاتی که هر یک از ما را آفریده است بی‌شک قادر است همه‌ی ما را خلق کند». به این ترتیب ذی‌حیات که در انتهای دایره کثرت قرار دارد، به سبب خاتمی‌که بر چهره دارد و خصوصاً خاتمی‌که در چهره انسان هست، و به سبب خاصیت فهرست گونه‌ موجود در قلب او، و ثمره و نتیجه‌یی که در ماهیت خویش دارد، مستقیماً متوجه ذاتی‌ست که تمام کائنات را در قبضه تصرف خویش دارد و بر وحدت او گواهی می‌دهد.

§8

مقتضای دوم آسانی و سهولتی‌ست در حد وجوب که در وحدت است و مشکلات و صعوبتی در حد امتناع که در شرک است. این حقیقت نیز براساس تعبیر امام علیt در بسیاری از رسالات سراجُ‌النور و مخصوصاً در مکتوب بیستم به تفصیل و در نکته چهارم لمعه سی‌ام به اجمال در نهایت وضوح و روشنی توضیح داده شده و اثبات گشته و با براهینی بسیار محکم نشان داده شده است که: اگر همه اشیا به ذاتی واحد سپرده شود؛ آفرینش کائنات و تدبیر امور آن به‌اندازه آفرینش درختی، آسان خواهد بود و خلق و انشای یک درخت، به قدر میوه‌یی سهل؛ و ابداع و اداره یک بهار، هم‌چون خلقت یک گل آسان؛ و تربیت و تدبیر یک نوع که افراد بی‌شماری دارد به ‌اندازه یک فرد، بدون مشکل خواهد بود. اما اگر در مسیر شرک، به اسباب و طبیعت واگذار گردد؛ آفرینش یک فرد، به‌اندازه یک نوع یا حتی انواع مشکل خواهد بود؛ ابداع جان‌بخش یک گل و تجهیز آن، به قدر یک بهار، و شاید بهارها، انشا و احیای یک میوه، به قدر یک درخت و شاید صد درخت، و ایجاد و انشا و احیا و اداره و تربیت و تدبیر یک درخت به قدر کائنات و بلکه بیش از آن، صعب و دشوار خواهد بود. مادام که حقیقت حال در سراجُ ‌النور به این شکل اثبات گردیده است و در برابر دیدگان خود مشاهده می‌کنیم که به موازات آثار بی‌نهایت گران‌بها و با صنعت، غنا و فراوانیِ بی‌پایانی وجود دارد؛ و هر ذی‌حیات که با اعضای متعدد و فوق‌العاده و معجزه‏گونه‌ي خود به ماشینی شگفت می‏ماند در سخاوتی مطلق با سرعتی فوق‌العاده چون افروختن کبریت، و در نهایت سهولت و آسانی بی‌هیچ تکلفی وجود می‌یابد، البته به وضوح ثابت می‌شود که فراوانی و سهولت مذکور از وحدت و این‌که فعل ذاتی واحد است، سرچشمه می‏گیرد، اگر چنین نبود، گذشته از ارزانی و وفور و شتاب و سهولت و ارزشمند بودن، احتمالاً میوه‌یی که امروز با پنج ریال خریداری می‌شود، در آن ‌صورت با پانصد تومان هم نمی‌شد تهیه کرد؛ و نایاب و کمیاب می‌شد. ایجاد و وجود ذی‌حیاتان که اینک مانند ماشین‌های بسیار منظمی که با تنظیم ساعت و فشردن کلید برق کار می‌کنند، آسان و سهل است، در چنان حالتی در حد امتناع، سخت و دشوار می‌شد و قسمی ‌از حیوانات که در یک روز و یک ساعت و یک دقیقه با تمام اعضا و شرایط حیاتی خود وجود می‌یابند در آن‌صورت در یک سال و بلکه در قرنی وجود می‌یافتند و ممکن است هیچ‌گاه پا به عرصه وجود نمی‌گذاشتند. در صد جای سراجُ ‌النور با قطعیتی که معاندترین منکر را وادار به سکوت می‌کند اثبات شده است که اگر خلقت همه اشیا فقط به ذات واحد احد سپرده شود، خلقت‏شان مانند خلقت فقط یک چیز، آسان و سریع و کم هزینه خواهد بود، و اگر سهمی ‌به اسباب و طبیعت داده شود، ایجاد فقط یک چیز، مانند خلق همه‌ی چیزها سخت و طولانی و بی‌اهمیت و پر هزینه خواهد بود. اگر می‌خواهی براهین این حقیقت را ببینی، به مکتوب‏های بیستم، و سی و سوم، و گفتار‌های بیست و دوم و سی و دوم، و لمعه بیست و سوم مربوط به طبیعت و لمعه سی‌ام مربوط به اسم اعظم و مخصوصاً به نکته‌های چهارم و ششم لمعه سی‌ام که مربوط به اسم فرد و اسم قیوم می‏باشد، مراجعه کن؛ در آن‌جا خواهی دید که این حقیقت با قطعیتی چون حاصل ضرب دو در دو می‌شود چهار، اثبات گردیده است. در این‌جا به یکی از آن صدها برهان به ترتیب زیر اشاره خواهد شد: ایجاد اشیا یا از عدم است یا از طریق گردآوردن به صورت ترکیب از عناصر و موجودات دیگر. اگر همه فقط به ذاتی واحد واگذار شود، در آن ‌صورت ذات مذکور باید علمی‌ محیط و قدرتی مستولی بر همه چیز داشته باشد. در این حال دادن وجود خارجی به اشیایی که صورت و وجود علمی‌شان در علم اوست و خارج کردن آن‌ها از عدمی‌ ظاهري، مانند افروختن کبریتی یا ظاهر کردن نوشته و خطی نامرئی با ماده ظاهر‌کننده، یا هم‌چون عمل ساده انتقال عکس از آیینه دوربین عکاسی بر روی کاغذ، به شکلی بسیار ساده صورت می‌گیرد و اشیایی را که طرح و برنامه و مقدار معنوی آن‌ها در علم صانع است، با فرمان كُنْ فَيَكُونُ از عدم ظاهری بیرون آورده و به وجود خارجی وارد می‌کند. اگر نه به صورت ایجاد از هیچ و عدم، بلکه به صورت انشا و ترکیب باشد، و به صورت گردآوردن از اطراف و عناصر انجام گردد؛ این امر مانند گردآمدن سربازان یک گردان است که در هر سو پراکنده شده‌اند تا استراحت کنند و با شنیدن صدای شیپور جمع می‌شوند و شکل منظمی‌ به خود می‌گیرند؛ در این صورت همه ارتش در تسهیل انتقال مذکور و حفظ آن وضعیت، به مثابه قدرت و قانون و چشم فرمانده‌شان خواهند بود؛ درست به همین ترتیب، ذراتی که تحت فرماندهی سلطان کائنات هستند با دستور العمل علمی ‌و تقدیری او و به موجب قوانین قدرت مستولی‌اش، و سایر موجودات مرتبط نیز هم چون قدرت و قانون و مأموران سلطان نقش تسهیل‌کننده را داشته و (بدین ترتیب ذرّات) راه می‌افتند و می‏آیند؛ و برای تشکیل دادن وجود یک ذی‌حیات، وارد یک مقدار معیّن که در حکم یک قالب معنوی و علمی و قَدَری می‌باشد، می‌شوند و توقف می‏کنند... همه خردمندان متفق ‏القولند که اشیا اگر به دستانی متعدد و چیزهایی مانند اسباب و طبیعت سپرده شود، هیچ سببی به ‌هیچ‌وجه قادر به ایجاد از عدم و هیچ نخواهد بود، زیرا سبب مذکور دارای علمی‌ محیط و قدرتی مستولی نیست و عدم مورد اشاره نیز عدمی ‌صرفاً ظاهری و خارجی نیست، عدم مطلق است. عدم مطلق به‌ هیچ‌وجه نمی‌تواند منشأ وجود شود، در این صورت باید به ترکیب بپردازد؛ در حالی‌که در انشا و ترکیب، برای گردآوردن کالبد و جسم یک مگس یا یک گل از روی زمین، ذرات خاص پس از غربال با الکی ظریف، با هزاران مشکل می‌توانند گرد آیند، و بعد از گردآمدن نیز پیش از آن‌که پراکنده شوند، برای حفظ وضع منظم جسم مزبور، به دلیل فقدان قالب‌های معنوی و علمی ‌خود، قالبی مادی و طبیعی و شاید قالب‏هایی به تعداد اعضای‌شان لازم است تا ذرات جمع آمده، جسم ذی‌حیات مورد بحث را تشکیل دهند. همان‌طورکه سپردن همه اشیا به ذاتی یگانه موجب سهولتی در حد وجوب و لزوم می‌شود، واگذاری آن‌ها به اسباب و عوامل متعدد، موجب مشکلاتی در حد امتناع و محال می‌گردد؛ اگر همه‏ چیز به ذات واحد احد واگذار گردد در بی‌نهایت ارزانی، موجب بی‌نهایت ارزشمندی گشته، و بسیار بامعنا، بسیار قدرتمند و فوق‌العاده با صنعت خواهند شد، اما اگر در مسیر شرک، به طبیعت و اسباب متعدد سپرده شود در بی‌نهایت گرانی، بسیار بی‌اهمیت، بی‌معنا، ضعیف و عاری از صنعت خواهند شد. همان‏گونه که فردی با‌ شأن نظامی ‌خویش، با انتساب و استناد به فرماندهی عالی‌رتبه، در صورت لزوم می‌تواند با تدارک لشکری در پشت سر خود، قدرتی معنوی فراهم آورد، نیز نیروی لشکر و فرمانده مذکور برای او به منزله نیروی پشتیبان خواهند بود که هزاران بار بیش از توانایی شخصی او، قدرتی مادی در اختیارش خواهند گذارد؛ و از آن‌جا که منابع و مهمات چنین قدرتی را لشکریان حمل می‌کنند و او خود مجبور به این کار نیست، دارای اقتداری می‌گردد که به موجب آن می‌تواند کارهای فوق‌العاده‌یی انجام دهد؛ او می‌تواند سپهبدی از قوای دشمن را به اسارت درآورد، ساکنان شهری را براند، و قلعه‌یی را تسخیر کند. اثر (و کارکرد) او عالی و باارزش می‌شود. او اگر فعالیت نظامی ‌را کنار بگذارد توان معنوی و عالی، قدرت فوق‌العاده، و اقتدار اعجاز آورش را به یک‌باره از دست خواهد داد و هم‌چون یک نیروی عادی به نسبت توان شخصی خود کارهای جزئی، بی‏اهمیت و بی‌ارزش انجام خواهد داد، و اثر (و کارکرد) او نیز به همان نسبت خُرد و کوچک خواهد بود. به همین ترتیب، در راه توحید نیز چون همه چیزها به قدیر ذوالجلال انتساب و استناد دارند، موری می‌تواند فرعونی را، مگسی نمرودی را، و میکروبی جباری را مغلوب کند، هم‌چنین هسته‌یی به‌اندازه یک ناخن می‏تواند درختی به‌اندازه یک کوه را بر گُرده خود حمل کند و دستگاهی برای منبع و مخزن تمام اعضا و جهازات آن گردد و در عین حال هر ذره‌یی می‌تواند با همان انتساب و استناد و با ایفای مسئولیت‌های بی‌شمار در تشکیل اجسام و صُوَری که صدها هزار شکل و قالب دارند، خدماتی ارائه کند. آثاری که آن مأموران خُرد و سربازان کوچک مَظهر آنند، بسیار کامل، با صنعت و قیمتی می‌شوند، زیرا ذات پدید آورنده آن آثار، قدیر ذوالجلال است، که این امر را به دست آن‌ها سپرده و آن‌ها را پرده قرار داده است. اگر «کار» در مسیر شرک به اسباب و عوامل واگذار گردد اثر مورچه هم‌چون خود آن بی‌اهمیت می‌شود و ذره‏یی ارزش برای هنر ذره باقی نخواهد ماند و همه‏چیز همان‌طور که به لحاظ معنا سقوط می‌کنند از نظر مادی نیز آن چنان کم بها می‌شوند که هیچ‏کس دنیای بزرگ را به پنج پول سیاه هم نخواهد خرید. مادام حقیقت این است و همه‏چیز بی‌نهایت قیمتی، با صنعت، با معنا، و قدرتمند دیده می‌شود و ما این را به چشم می‏بینیم. بی‌تردید راهی جز راه توحید وجود ندارد و نمی‏تواند وجود داشته باشد؛ اگر وجود داشته باشد می‏بایست همه موجودات را تغییر داد، و دنیا را به درون عدم ریخت، و از نو با مزخرفات بی‌اهمیت پر کرد تا راه برای شرک باز شود. اجمال یکی از صدها برهانی را که در خصوص توحید در رسایل النور که به تعبیر امام علی (رض) «سراج النور» و «سراج ‏السرج» است بیان و توضیح داده شده، خواندی، پس برهان‌های دیگر را بر همین منوال می‌توانی قیاس کنی.

§9

آفرینش همه‏چیز به‌ویژه مخلوقات ذی‌حیات، فوق‌العاده با صنعت است؛ هسته نمونه کوچکی از میوه، میوه نمونه کوچکی از درخت، درخت نمونه کوچکی از نوع، و نوع نمونه‏یی کوچک، مثالی مصغّر، فهرستی محدود، نقشه‌یی مجمل، هسته‌یی معنوی، و نقطه‌یی جامع و خمیر مایه‌یی‌ست از زبده و خلاصه و عصاره کائنات که بر اساس اصول علمی ‌و موازین حِکمی‌ گرد آمده است. از این رو ذات خلق‌کننده هر یک از آن‌ها، قاعدتاً همان ذاتی‌ست که تمام کائنات را آفریده است، یعنی ذات خلق‌کننده تخم یک خربزه، بدیهی‌ست که آفریننده خربزه نیز هست؛ جز او نمی‏تواند باشد و غیر او محال و غیرممکن است. آری، ما می‌بینیم، هر ذره از خون، چنان وظایف متعدد و منظمی‌ را بر عهده دارد که از ستارگان عقب نمی‏ماند، و هر یک از گلبول‌های سرخ و سفید خون، برای حفظ و تغذیه پیکر آدمی، چنان افعال مُدرکانه‌یی دارند که از دقیق‌ترین مأموران تهیه ارزاق و نظامیان محافظ نیز کامل‏ترند. و هر یک از سلول‌های بدن، مظهر چنان معاملات و دخل و خرج‌های منظمی ‌هستند که از کامل‌ترین پیکرها و بهترین کاخ‌ها، کامل‌تر اداره می‌شوند. و هر کدام از حیوانات و نباتات در چهره خود حامل چنان مُهر و در متن و باطن خود حامل چنان دستگاهی هستند که تنها ذاتی که خالق کل حیوانات و نباتات است می‌تواند مُهر مذکور را در آن چهره، و دستگاه فوق را در متن و باطن آن‌ها قرار دهد. هر نوعی از انواع ذی‌حیاتان بر روی زمین به‌طور منظم و مرتبی پراکنده شده و با سایر انواع به شکل کاملاً متناسبی آمیخته‏اند. تنها آفریننده‌یی می‌تواند آن‌ها را خلق و اداره کند که همه انواع را به یک‌باره آفریده باشد و آن‌ نوع را اداره و تدبیر و تربیت کند، خالقی که سطح زمین را چون قالیچه‏یی دارای حیات، با تار و پودی از چهارصد هزار نبات و حیوان، پر نقش و با صنعت آفریده و پوشانیده است. در قیاس موارد دیگر با این مطالب، می‌توان فهمید که مجموعه کائنات، کلی‌ست که از نظر خلق و ایجاد، تجزیه نمی‌پذیرد، و کلی‏ای‌ست که انقسام آن از نظر تدبیر و ربوبیّت امکان ندارد. این مقتضای سوم، در بسیاری از رسالات سراجُ ‌النور، خصوصاً در موقف اولِ گفتار سی و دوم، چنان قطعی و روشن شرح داده شده و اثبات گردیده است که هم‌چون بازتاب آفتاب، در آیینه‌ هر موجودی برهانی بر وحدت و حجتی بر توحید را انعکاس می‌دهد. ما به توضیح مزبور اکتفا نموده و به بیان مختصر آن داستان مفصل، بسنده کردیم.

§10

این مقام سه علامت کلی توحید را به اجمال بیان خواهد کرد. دلایل و علایم و حجت‌های دال بر وجود و تحقق وحدت، بی‌شمار است. هزاران برهان از این دست، در سراج‌ُ النور به تفصیل بیان گردیده است، لذا در مقام سوم، صرفاً به بیان اجمالیِ سه حجت کلی به شرح زیر اکتفا گردید: نخستین علامت و حجت که واژه «وَح۟دَهُ» نتیجه آن است: در هر چیزی وحدتی هست، وحدت نیز بر واحدی دلالت و اشارت دارد، و اثری واحد بدیهی‌ست که از صانعی واحد صدور می‌یابد، و واحد، بی‌تردید از واحد نشأت می‏گیرد؛ از آن‌جا که هر چیزی دارای وحدت و یگانگی‌ست، پس بی‌شک اثر و صنعت ذات واحدی‌ست. در واقع جهان هستی مانند غنچه‌یی‌ست که در پرده‏های هزاران وحدت پیچیده شده است؛ انسان اکبری‏ست که وحدت‌هایی به عدد اسما و افعال عام الهی را بر تن دارد، شجره‌ی طوبای خلقتی‌ست که بر شاخه‌هایش به تعداد انواع مخلوقات، وحدت و یگانگی آویخته‌اند. آری، اداره جهان هستی واحد است، تدبیرش واحد است، سلطنت‌اش واحد است، مُهر و سکه‌اش واحد است، واحد، واحد، واحد، واحد، تا هزار و یک واحد… اسما و افعالی که کائنات را اداره می‌کنند، واحدند و در عین حال هر کدام از آن‌ها بر کائنات یا بخش اعظم آن محیط‌اند؛ یعنی حکمت او در کائنات، واحد است، عنایت او واحد، تنظیمات‌اش واحد، تغذیه کردن او واحد، رحمت او که به یاری نیازمندان‌اش می‌شتابد واحد، باران نیز که یکی از نشانه‌های رحمت اوست واحد، و هکذا، واحد، واحد، واحد تا هزار و یک واحد. نیز خورشید به مثابه بُخاری این عالم واحد است، ماه به‌عنوان چراغ آن واحد، آتش به‌عنوان طباخ آن واحد، کوه به‌عنوان انبار لوازم و ستون خزانه‌دار آن واحد، سقا و آب دهنده‌اش واحد، ابرهای سیراب‌کننده باغات واحد، و به همین‌ترتیب واحد، واحد، واحد تا هزار و یک واحد. این همه واحدیت و وحدت در عالم، حجت باهری‌ست که هم‌چون خورشید بر واحد احدِ یگانه و ظاهر اشارت و دلالت دارد. هر یک از انواع و عناصر کائنات با واحد بودن‌شان، روی زمین را در احاطه خود دارند، درون هم‌اند، و به شکل متناسب و حتی یاری دهنده‌یی به‌هم می‌آمیزند، این وضع البته علامت روشنی‌ست که نشان می‌دهد مالک و صاحب و صانع آن‌ها واحد است. دومین علامت و حجت که کلمه «لَا شَرٖيكَ لَهُ» را نتیجه می‌دهد: در سراسر کائنات، در همه‏ چیز از ذرات تا ستارگان، انتظام کلیِ بدون قصور و انسجامی ‌زیبا و بی‌نقص و میزان عدلی بدون ظلم وجود دارد. بی‌شک کمال نظم و انسجامِ میزان نیز صرفاً با وحدت ممکن است. اگر دستان متعددی در کاری دخالت کنند، آن را به هم می‌زنند. تو بیا و شکوه این نظم را ببین؛ خداوند این کائنات را بسیار کامل ساخته است، مانند قصری که هر سنگ آن به میزان قصری، با صنعت می‏باشد. آن را هم‌چون شهری بسیار با عظمت آفریده که دخل و خرجِ بی‌حد و حساب و اموال و ازراقِ بی‌نهایت ارزشمند‌ش از پس پرده غیب، بسیار منظم، در موعد مقرر، از جایی که فکرش را هم نمی‌توان کرد تأمین می‌شود؛ و کاملاً بامعنا، چنان معجزه‌وار تبدیل به کتابی شده است که هر حرف آن معنای صد سطر را در بر می‌گیرد، و هر سطر آن معنای صد صفحه و هر صفحه آن معنای صد باب و هر باب آن معنای صد کتاب را . . . نیز همه باب‌ها، صفحات، سطرها، کلمات و حروف آن با یک‌دیگر مرتبط‌اند و بر هم اشاره دارند. بیا و در متن این نظم شگفت انگیز، کمال تنظیم آن را بنگر؛ جهان را ببین که چون شهری بسیار پاکیزه و متمدّن، یا هم‌چون قصری که به نظافت و پاکیزگی‌اش دقت فراوان می‌شود، یا چون حور العینی که هفتاد حُلّه زینتی بر تن دارد، یا مانند غنچه گلی پیچیده در هفتاد پرده لطیف زیبا، پاک و پاکیزه است. بیا و کمال عدالت را در میزانی ببین که در متن این نظم و پاکیزگی‌ست؛ مخلوقات خُرد و کوچک، و موجودات میکروسکوپی که با هزار بار بزرگ نمایی شاید بتوان آن‌ها را دید، نیز ستارگان و خورشیدهایی هزار برابر بزرگ‌تر از کره زمین، با مقیاس میزان و ترازوی مذکور سنجیده می‏شوند و هر چیزی را که لازم دارند بی‌کم و کاست به آن‏ها داده می‌شود، و مخلوقات کوچک مذکور با همان آفریده‌های بسيار بزرگ، در برابر آن میزان عدالت، در کنار هم قرار دارند. این در حالی‌ست که در میان مخلوقات بسیار بزرگ، برخی از آن‌ها اگر ثانیه‌یی تعادل خود را از دست بدهند، نظم جهان را بر هم خواهند زد و تأثیری چون بر پا شدن قیامت خواهند داشت. بیا و جمال و زیبایی فوق ‌العاده جذاب را در متن این نظم و پاکیزگی و میزان ببین؛ که به کائنات حالت عیدی بسیار زیبا و نمایشگاهی کاملاً مُزیّن و بهاری که گل‌هایش تازه باز شده، داده است. بهار با عظمت را چون گلدانی و دسته گلی آفرید؛ و به هر بهار، سیمای گلی را داد که بسیار زیباست و با صد هزار نقش و نگار فصل به فصل در روی زمین شکفته می‌شود؛ و هر گلی را در آن بهار با انواع و اقسام زینت‌ها آراست. آری، هر نوع از انواع موجود در کائنات حتی هر یک از افراد آن‌ها نسبت به قابلیت‌شان، با جلوه‌های زیبای اسماء الحسنایی که حُسن و جمال‌شان در نهایت است، مظهر چنان حُسنی شده‌اند که حجة الاسلام امام غزالی می‏گوید: «لَيسَ فِي الامكانِ اَبدَعُ مِمَّا كان» یعنی در دایره امکان بدیع‌تر و زیباتر از آفریده‌های موجود نیست. این حُسن محیط و جذاب و این پاکیزگی خارق‌العاده و عام، و این میزان کاملاً حساس و مستولی و فراگیر، و این نظم و انسجام عام و از هر نظر اعجاز آمیز، چنان حجت و علامتی بر وحدت و توحیدند که از دلالت نور بر خورشید در میانه روز، روشن‌تر است. (مطلب زیر پاسخی‌ست محکم و موجز به سؤالی بسیار مهم در دو بخش، و مرتبط با این مقام) بخش اول سؤال در این مقام می‌گویی: «کائنات را حُسن و جمال و زیبایی و عدالت احاطه کرده است، اما درباره بسیاری از پلیدی‏ها، مصیبت‌ها، بیماری‌ها، بلایا و مرگ‌هایی که می‏بینیم چه می‏گویی؟» پاسخ: قُبحی که زیبایی‌های فراوانی نتیجه دهد یا موجب نمایان شدن آن‌ها گردد خود، حُسن است. از بین رفتن و اخفای قبحی که موجب پنهان و ندیده شدن بسیاری از زیبایی‌ها شود، نه یک‌ بار که بارها قبیح است، مثلاً اگر قبحی به‌ عنوان واحد قیاس وجود نداشته باشد، حقیقت حُسن تنها یک نوع خواهد داشت و مراتب بسیار زیادی از آن پنهان می‌ماند؛ در اصل مراتب حُسن با تداخل قبح آشکار می‌گردد؛ چنان‏که با وجود سرما، مراتب گرما و با وجود ظلمت، درجات نور آشکار می‌شود؛ به همان ترتیب به واسطه‌ی شر جزئی، ضرر، مصیبت و زشتی، خیر کلی، منافع کلی، نعمت‌های کلی و زیبایی‌های کلی ظهور می‌یابد. پس باید گفت ایجاد قبح، قبیح نیست، زیرا غالب نتیجه‏ها زیباست، مثلاً فرد تنبلی که از باران ضرر می‏بیند، نباید از نتایج خیری که موجب می‌شود باران رحمت نامیده شود، صرف‏نظر کرده و رحمت را به زحمت تبدیل کند. اما درباره فنا و زوال و موت، در مکتوب بیست و چهارم با براهین محکم و قطعی ثابت شده است که نفی‌کننده رحمت عام و حسن فراگیر و خیری که شامل همه‏چیز می‏شود، نیست؛ بلکه مقتضای آن می‌باشد. حتی خلقت شیطان نیز از این نظر که موجب مجاهده و مسابقه به‌عنوان لازمه پیشرفت‌های معنوی بشر می‌گردد، خیر است. خلقت (شیطان) از این منظر زیباست، یا مثلاً عذاب جهنم برای کافر از این لحاظ که با کفر خود به حقوق تمام جهان هستی تجاوز می‌کند و آبروی آن را می‌برد، امر پسندیده‏یی‏ست. این دو نکته در رسالات دیگر به تفصیل بیان گردیده، لذا در این‌جا به اشاره‌یی مختصر اکتفا می‏کنیم. بخش دوم سؤال فرض می‌کنیم این پاسخ را در ارتباط با شیطان و کافر پذیرفتیم، بفرمایید ذات غنی علی الاطلاق که جمیل مطلق، رحیم مطلق، و خیر مطلق است چگونه افراد و اشخاص جزئی و درمانده را دچار مصیبت، شر و پلیدی می‌کند؟ پاسخ: هر چه خوبی و حُسن و نعمت است مستقیماً از خزانه رحمت و احسان خاص آن جمیل و رحیم مطلق سرچشمه می‌گیرد. مصایب و شرور تحت عنوان عادتُ ‏الله سلطنت ربوبی، و به این دلیل که نتیجه‌های نادر و جزئی از نتایج فراوان قوانین کلی و عام آن می‌باشند، قوانینی که مُمثّلان اراده‌های کلی هستند؛ و نیز از آن‌جا که (مصایب و شرور) از ضروریات جزئی جریان قوانین مذکور می‌باشند، بی‌تردید برای رعایت و محافظت از قوانین مذکور به ‌عنوان مدار مصالح کلی، نتایج جزئی توأم با شر خلق می‌گردند. اما (خداوند) در برابر آن نتایج جزئی و الیم، با امدادهای خاصه‌ی‌ رحمانیّه و احسان‌های خصوصی ربانیه، فریاد مصیبت دیدگان را می‌شنود و به استغاثه آن‌ها رسیدگی می‌کند، و بدین وسیله نشان می‌دهد که او فاعل مختار است و فعل همه موجودات بسته به مشیت اوست و قوانین عالم تابع اراده و اختیار اوست؛ هم‌چنین پروردگار رحیمی‌ست که فریاد دردمندان را می‌شنود و با احسان خویش به داد آن‌ها می‌رسد؛ سپس برای این‌که عرصه‌یی لایتناهی برای تجلیات بی‌حد و حصر اسماء الحسنی بگشاید، با موارد نادر قوانین عام و قواعد کلی عادتُ ‏الله، و نتایج جزئی توأم با شر آن‌ها، با احسان‌های خاص و تودّدهای ویژه یعنی با تشویق به دوست داشتن، باب تجلیات خاص را گشوده است. علامت دوم توحید شاید در صد جای سراجُ ‌النور بیان گردیده است، لذا در این‌جا به اشاره‌یی مختصر بسنده کردیم. سومین علامت و حجت: سکه‌های توحید است که با «لَهُ ال۟مُل۟كُ وَلَهُ ال۟حَم۟دُ» به آن اشاره می‌شود، و بی‌شمار است: آری، در چهره هر چیز اعم از جزئی یا کلی، از ذرات تا سیارات سکه ‌و مُهری هست؛ همان‌طور که جلوه‌ي خورشید در آیينه نشان‏‏دهنده‏ی خورشید است، همان‏گونه آیينه‌ي آن سکه نیز بر شمس ازل و ابد اشاره کرده و بر وحدت‌اش گواهی می‌دهد. بسیاری از آن سکه‌های بی‌حد و حصر، در سراج‌ النور به تفصیل بیان گردیده است، لذا در این‌جا با اشارتی موجز سه مورد از آن‌ها را به شرح زیر توضیح می‏دهیم: همان‌طور که سکه‌ی گسترده وحدت، مرکب از تعاون، تساند، تشابه و تداخل که انواع [موجودات] در مقابل هم نشان می‌دهند بر چهره مجموعه کائنات حک شده است، بر چهره زمین نیز سکه توحیدی قرار داده شده؛ به این صورت که با تأمین ارزاق و سلاح و لباس و آموزش و ترخیص هر یک از اعضای لشکری سبحانی مرکب از چهارصد هزار گروه حیوانی و نباتی، آن هم در کمال نظم و در زمان مشخص، بدون این‌که موردی از قلم بیفتد، سکه‌یی بر چهره زمین نهاده شده؛ هم‌چنین در چهره انسان هم سکه وحدانیتی هست که ناشی از علامت مشخصه‌ی هر چهره نسبت به چهره‌های دیگر می‌باشد؛ به همین‌ترتیب در سیمای هر آفریده‌یی اعم از جزئی یا کلی، سکه توحیدی نهاده شده و در روی هر مخلوقی اعم از کوچک و بزرگ یا کم و زیاد، خاتم احدیتی مشاهده می‌گردد. به خصوص سکه ذی‌حیاتان بسیار تابان و درخشان است؛ اصولاً هر ذی‌حیاتی، سکه توحید، خاتم وحدت، مُهر احدیت و طغرای صمدیت است. هر گل، هر میوه، هر برگ، هر گیاه و هر حیوانی چُنان مُهر احدیت و خاتم صمدیتی‌ست که هر درختی را به صورت یک مکتوب ربانی و هر طایفه از مخلوقات را به صورت یک کتاب رحمانی و هر باغچه‌یی را به صورت یک فرمان سبحانی در می‌آورد؛ طوری که به تعداد گل‌هایش بر آن مکتوبِ درخت مُهر نهاده شده و به تعداد میوه‏هایش دارای امضاست و به مقدار برگ‌هایش طغرا دارد. بر کتاب آن نوع و گروه نیز برای معرفی و نمایاندن کاتب، به تعداد افرادش خاتم (مُهر) زده شده است. برای معرفی سلطان آن باغ فرمان، نیز به تعداد گیاهان و درختان و حیوانات موجود در آن، سکه‌هایی نهاده شده است، حتی در مبدأ و منتها و برون و درون هر درختی چهار سکه توحید است که اسمای هُوَ ال۟اَوَّلُ وَال۟اٰخِرُ وَالظَّاهِرُ وَال۟بَاطِنُ (حدید:3) بر آن اشارت دارند. و طبق اشاره‌ی اسم اول، هسته که منشأ اصلی هر درخت میوه داری‌ست هم‌چون صندوقچه‌یی‌ست که حامل طرح و برنامه و فهرست آن درخت می‌باشد؛ دستگاهی‌ست شامل اعضا و لوازم و تشیکلات آن و ماشینی‌ست که واردات بسیار ظریف ابتدایی و مصارف لطیف و تنظیمات آن را با خود دارد. و بر اساس اشاره‌ی اسم آخر، نتیجه و میوه هر درختی معرفی نامه‌یی‌ست که اشکال و احوال و اوصاف آن درخت را توصیف کرده، بیان‌نامه‌یی‌ست که وظایف و منافع و ویژگی‌هاي آن را بازگو می‌کند؛ و نمونه و خلاصه‌یی از آن درخت است که امثال و نسل‌ها و نسخه آتی آن را با هسته‌یی که درون میوه قرار دارد بیان می‌دارد و می‌آموزد. و طبق اشاره‌ی اسم ظاهر، نیز صورت و شکل هر درختی حُلّه و جامه‌یی‌ست مصنّع و پر نقش و نگار، که با شاخ و برگ آن درخت و با اعضا و اجزایش دقیقاً متناسب با قامت درخت تنظیم و تزیین شده، و چنان ظریف و منظم و بامعناست که درخت را تبدیل به یک کتاب، یک مکتوب و یک قصیده کرده است. و براساس اشاره‌ی اسم باطن، دستگاهی که در متن هر درختی مشغول کار است چنان کارخانه‌یی‌ست که تشکیل و تدبیر و اداره تمام اجزا و اعضای درخت را با میزانی به غایت دقیق اندازه گیری می‌کند و تمام مواد و ارزاق مورد نیاز تک تک اعضایش را تحت نظمی‌کاملاً منسجم پیش می‌برد و تقسیم و توزیع می‌کند؛ این کارخانه فوق‌العاده با سرعتی چون صاعقه و با سهولتی هم‌چون تنظیم ساعت و با وحدت و یکپارچگی‌ای ‌مانند دستور حرکت به یک لشکر که عقول را به شگفتی وا می‌دارد کار می‌کند. نتیجه: اول هر درخت چنان برنامه و صندوقچه‌یی، و آخر آن چنان نمونه و معرفی نامه‌یی، و ظاهر آن چنان حلّه‌ مزیّن و جامه‌یی پر نقش و نگار، و باطن آن چنان دستگاه و کارخانه‌یی‌ست که این چهار جهت نظر بر یک‌دیگر دارند، و از مجموع این چهار، چنان سکه اعظم و بلکه اسم اعظمی ظهور می‌یابد که به یقین می‌توان فهمید که جز صانع واحد احدی که تمام کائنات را اداره می‌کند، فرد دیگری قادر به انجام کارهای مذکور نیست؛ و اول و آخر و ظاهر و باطن هر ذی‌حیاتی مانند درخت، حامل سکه توحید، خاتم وحدت، مُهر احدیت و طغرای وحدانیت می‌باشد. در قیاس با سه مثال ذکر شده در خصوص درخت، بهار نیز درخت پر گلی‌ست. بذرها و دانه‌ها و ریشه‌هایی که به دستان فصل پاییز امانت سپرده شده‌اند سکه اسم اول را، میوه‌ها و حبوبات و سبزی‌هایی که به آغوش فصل تابستان ریخته می‌شوند و آن را پر می‌کنند خاتم اسم آخر را، و بهار که هم‌چون حور العین با جامه‌های فطری، حُلّه‌های سُندس گونه و صدهزار جامه‌ی پر نقش و نگار تزیین شده است مُهر اسم ظاهر را، و در بهار کارخانه‌های صمدانی و دیگ‌های جوشان رحمانی و مطبخ‌های ربانی که موجب طبخ غذاها می‌شوند و در باطن زمین مشغول کارند، طغرای اسم باطن را حمل می‌کنند. حتی هر نوع، مثلاً نوع بشر نیز یک درخت است ‌که ریشه و دانه‌اش در گذشته و میوه‌ها و نتایج‌اش در آینده است، همان‌گونه که قوانین بسیار دقیقی در متن حیات جنسیه و بقای نوعیه‌اش وجود دارد، وضع فعلی‌اش نیز متأثر از اصول و قواعد حیات شخصی و اجتماعی حامل سکه‌ی توحید است؛ هم‌چنین زیر آشفتگی‌های ظاهری، خاتم وحدتی منظم را حمل می‌کند؛ نیز زیر پوشش احوال مشوش بشری تحت حکم دستورات قضا و قدر که مقدرات حیات نامیده می‏شوند، حامل یک مُهر وحدانیت می‌باشد.

§11

(اشاره کوتاهی‌ست در سرّ توحید به سایر ارکان ایمانی توأم با توضیحاتی برای هر یک) ای انسان غافل! بیا و تأملی کن و بر سه ثمره، سه مقتضی و سه حجتی که در سه مقام این رساله بیان شده است نظری بیفکن، و ببین صانع قدیر، حکیم، رحیم و علیمی‌ که در کائنات تصرف می‌کند و جزئی‌ترین شفا و کوچک‌ترین شُکر را از نظر دور نمی‌دارد و کم‌ترین صنعت چون ایجاد بال مگس را به دیگران وا نمی‌گذارد و در برابرش بی‌تفاوت نمی‌ماند و وظایف و حکمت‌های موجود در درختی را در دانه‌یی ساده تعبیه می‌کند و رحمانیت و رحیمیت و حکمت خویش را با هر صنعت‌اش می‌نمایاند و خود را به هر وسیله‌یی می‌شناساند و با هر نعمتی موجب می‌شود دوست‌اش بدارند، آیا ممکن است و امکان دارد در برابر محاسن حقیقت محمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و تسبیحات احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که به لحاظ معنا بر کائنات استیلا دارد و در برابر انوار اسلامی بی‌تفاوت باشد؟ آیا ممکن است رسالت احمدی عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام که تمام آفریدگانِ او را مُزین کرده و موجب شادمانی همه مخلوقات شده و جهان هستی را منور کرده، و در زمین و آسمان‌ها غوغایی برپا نموده و نیمی ‌از کره زمین و یک پنجم نوع بشر را در طول چهارده قرن متمادی زیر سلطنت مادی و معنوی خود گرفته و آن سلطنت باشکوه را همواره به نام و حساب خالق کائنات پیش برده است، مهم‌ترین مقصد و نور و آیینه آن صانع نباشد؟ مگر ممکن است انبیای دیگری که چون محمد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام خادم همان حقیقت‌اند، رسول آن صانع و دوست و مأمور او نباشند؟ حاشا! به تعداد معجزات انبیا حاشا و کلا! مگر امکان دارد آفریدگاری حکیم و رحیم که در جزئی‏ترین چیز مانند شاخ و برگ، صدها حکمت و ثمره قرار داده و ربوبیّت خود را با حکمت‌هایی فوق‌العاده و رحمانیت عام خویش شناسانده و موجب شده خلایق دوست‌اش داشته باشند، حشر را که برایش به سهولت آوردن بهار است، مُحقق نکند و خانه سعادت و منزل بقایی نگشاید و همه حکمت‌ها و رحمت‌ها و حتی ربوبیّت و کمالات‌اش را انکار نموده و موجب انکار آن از سوی دیگران شود و تمام آفریدگان محبوب خود را که بسیار دوست‌شان دارد برای همیشه از بین ببرد؟ حاشا! صد هزار بار حاشا! آن جمال مطلق صدها هزار بار از این قُبح مطلق منزه و مقدس است.

§12

سؤالی درباره حشر: آیات و فرامین مکرری چون اِن۟ كَانَت۟ اِلَّا صَي۟حَةً وَاحِدَةً (یس:29)، وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ (نحل:77) در قرآن، نشان می‌دهد که حشر اعظم در یک آن و بدون صرف زمان وقوع می‌یابد. عقل محدود برای قبول این مسأله‌ی بی‌نظیر و فوق ‌العاده خواهان مثال ملموسی‌ست. پاسخ: در حشر، بازگشت ارواح به اجساد، و احیا و انشای اجساد مطرح است، پس این موضوع شامل سه مسأله به شرح زیر می‌باشد: مسأله اول مثال برای بازگشت ارواح به اجسادشان، افراد لشکر بسیار منظمی‌ست که برای استراحت در گوشه و کنار پراکنده شده‌اند و با صدای بلند شیپور در یک‌جا جمع می‌شوند. آری، همان‌طور که صور اسرافیل کم از شیپور نظامی ‌ندارد، ارواحی که در عالم ابدی و عالم ذرّات ندای اَلَس۟تُ بِرَبِّكُم۟ (اعراف:172) را از جانب ازل شنیده و پاسخ قَالُوا بَلٰى (اعراف:172) داده‏اند، نیز بی‌تردید هزاران بار بیش‌تر از افراد یک لشکر، تابع و منظم و مطیع‌اند. در گفتار سی‌ام با براهین قطعی ثابت شده است که نه‌تنها ارواح بلکه تمام ذرات نیز نفرات و فرمانبران لشکر سبحانی‌اند. مسأله دوم مثال برای احیای اجساد: در شهر بسیار بزرگی و در شبی دلنشین، صدها هزار لامپ از یک مرکز در یک لحظه و بدون صرف وقت روشن می‌شود؛ به همین‌ترتیب در سطح کره زمین نیز امکان نوررسانی به صدها میلیون لامپ از یک مرکز وجود دارد. حال که مخلوقی از مخلوقات حضرت حق مانند الکتریسته که خادم و چراغ‌دار مسافرخانه اوست با درس انتظام و تربیتی که از خالق‌اش اخذ نموده می‌تواند مظهر چنین کیفیتی گردد، بی‌تردید حشر اعظم نیز می‏تواند مانند الکتریسته در دایره قوانین منظم حکمت الهی که هزاران خدمتکار نورانی نشان‌دهنده آن هستند در طُرفة ‌العینی وجود یابد. مسأله سوم مثال برای انشای یک‌باره اجساد: در فصل بهار در ظرف چند روز همه درختان که هزاران بار بیش از نوع بشرند با تمام شاخ و برگ خود، درست مانند بهار گذشته به یک‌باره و به صورت کامل انشا می‌شوند و تمام گل‌ها و میوه‌ها و برگ‏های درختان مانند محصولات بهار گذشته با سرعت برق ایجاد می‌شوند. بیداری و شکوفایی و احیای هماهنگ و یک‌باره دانه‏ها و هسته‏ها و ریشه‏ها‏ی بی‏شماری که مبدأ بهار و شکوفایی هستند، و نشر پیکر مرده درختان که به استخوان امواتِ سرپا ایستاده می‌مانند با مظهریت سرّ «بَعْثُ بَعْدَ المَوْتِ» و به‏واسطه یک فرمان و دفعتاً واحده، و احیای به غایت پُر صنعت گروه ‌بی‌شماری از جانوران بسیار کوچک، به‌ویژه حشر طایفه مگس‌ها که مخصوصاً با تمیز کردن مدام صورت، چشم و بال‌های‌شان، وضو و نظافت را به ما یادآوری کرده و صورت‌مان نوازش می‌کنند؛ در حالی که افراد انتشار یافته طایفه آنان که در جلوی چشمان‌مان قرار دارند در طی یک سال از تعداد تمام افراد انسان از آدم تاکنون بیش‌تر است احیا و نشر و حشر آنان در هر فصل بهار به همراه سایر قبایل در ظرف چند روز، نه یک مثال بلکه هزاران مثالند برای انشای اجساد انسانی در قیامت. آری، از آن‌جا که دنیا دارحکمت و آخرت دار قدرت است، در دنیا بسیاری از اسما مانند حکیم، مرتّب، مدبّر و مربی اقتضا می‌کنند که ایجاد اشیا تا حدی تدریجی و طولانی باشد و این براساس اقتضای حکمت ربانی صورت می‌گیرد؛ و از آن‌جا که در آخرت ظهور قدرت و رحمت بیش از حکمت است، بدون آن‌که به ماده و مدت و زمان و انتظار کشیدن نیازی باشد، انشای اشیا دفعتاً صورت می‌گیرد. کارهایی که این‌جا در یک روز و یک سال انجام می‌شود در آخرت در یک لحظه و در یک چشم به‌هم زدن عملی می‏گردد. فرمان قرآن معجز البیان چنین است: وَمَٓا اَم۟رُ السَّاعَةِ اِلَّا كَلَم۟حِ ال۟بَصَرِ اَو۟ هُوَ اَق۟رَبُ اگر می‌خواهی وقوع حشر را هم‌چون آمدن بهار بعدی، با یقین کامل درک کنی، گفتار دهم و بیست و نهم را که مربوط به حشر است با دقت ببین و مطالعه کن؛ اطمینان دارم هم‌چون آمدن بهار به آن یقین خواهی یافت. مسأله چهارم این مسأله درباره‌ی موت دنیا و وقوع قیامت است. برخورد سیاره یا ستاره‌یی دنباله‌دار به فرمان الهی با کره و مسافرخانه ما می‌تواند خانه ما را در یک لحظه ویران کند؛ مانند کاخی که در ده سال بنا گردیده و در یک دقیقه تخریب می‌شود. بیان اجمالی چهار مسأله مربوط به حشر فعلاً کافی‌ست، دوباره به موضوع اصلی بر می‌گردیم. آیا امکان دارد قرآن مُعجز البیان که ترجمان بلیغ همه حقایق عالی و حقیقی کائنات، و لسان اعجازآمیز تمام کمالات خالق کائنات، و مجموعه فوق‌العاده تمام مقاصد اوست، گفتار آن خالق نباشد؟ حاشا! به عدد اسرار آیاتش حاشا! آیا ممکن است صانعی حکیم، تمام مصنوعات ذی‌حیات و ذی‌شعور خود را با یک‌دیگر به گفتگو وادارد و با هزاران زبان مختلف، موجبات صحبت‌شان را فراهم کند، و سخن و صدای آنان را بداند و بشنود و با افعال و اِنعام خود آشکارا پاسخ‌شان دهد، اما خود سخن نگوید و اصلاً نتواند صحبت کند؟ آیا چنین چیزی ممکن است و اصولاً احتمال دارد که ممکن باشد؟ بدیهی‌ست که سخن می‌گوید و انسان نیز در رأس فهیم‏ترین مخاطبانش قرار دارد، کتاب‌های مقدس و در رأس آن‏ها قرآن، سخنان اوست. صانعی حکیم برای این‌که خود را بشناساند و کاری کند او را دوست بدارند و مدح و ثنایش گویند، و برای این‌که با انواع احسان‌های خود ذی‌حیاتان را شاد و راضی نماید تا شکر و احساسِ دین‌شان را مدار مهم ربوبیّت خود قرار دهد، کائنات بزرگ را با تمام انواع و ارکان آن خادم ‌مُسّخر ذی‌حیات و مسکن و نمایشگاه و مهمان‌سرای او قرار می‌دهد، سپس چنان خواهان تکثیر هزاران نوع از انواع مختلف ذی‌حیاتان می‏شود که برگ برخی درختان بی‌میوه مانند سپیدار و نارون را گهواره و رحم و مخزن ارزاق انبوهی از مگس‌ها یعنی ذی‌حیاتانی که در هوا ذکر می‏گویند قرار می‏دهد، حال آیا امکان دارد این آسمان‌های تزیین شده و ستارگان درخشان را بی‌صاحب و فاقد حیات و بی‌روح و خالی از سکنه و بی‌فایده یعنی بدون ملائکه و بدون روحانی رها کند؟ حاشا! به عدد ملائک و روحانیان حاشا و کلا! آیا امکان دارد صانعی حکیم و مدبر، مبدأ و منتهای بی‏اهمیت‌ترین گیاه و کوچک‌ترین درخت و مقدرات حیاتی آن‌ها را که در کمال نظم است، با قلم تقدیر خود در هسته و میوه‌اش بنویسد و در عین حال مقدمات و نتایج بهار باعظمت را به‌مثابه یک درخت، در کمال امتیاز و انتظام بنگارد و در برابر بی‌اهمیت‌ترین چیزها نیز بی‌تفاوت نماند، اما افعال و کردار بسیار مهم انسان را به‌عنوان نتیجه کائنات و خلیفه زمین و ناظر و ضابط انواع مخلوقات ننویسد و در دایره قَدَر خویش قرار ندهد و در برابر آن‌ها بی‌تفاوت بماند؟ حاشا! به عدد اعمال انسان که وارد میزان خواهد شد حاشا و کلا! خلاصه این‌که، کائنات با تمام حقایقش فریاد می‌زند و می‌گوید: اٰمَن۟تُ بِاللّٰهِ وَ مَلٰئِكَتِهٖ وَ كُتُبِهٖ وَ رُسُلِهٖ وَ بِال۟يَو۟مِ ال۟اٰخِرِ وَ بِال۟قَدَرِ خَي۟رِهٖ وَ شَرِّهٖ مِنَ اللّٰهِ تَعَالٰى وَ ال۟بَع۟ثُ بَع۟دَ ال۟مَو۟تِ حَقٌّ اَش۟هَدُ اَن۟ لَٓا اِلٰهَ اِلَّا اللّٰهُ وَ اَش۟هَدُ اَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللّٰهِ صَلَّى اللّٰهُ عَلَي۟هِ وَ عَلٰى اٰلِهٖ وَ صَح۟بِهٖ وَ اِخ۟وَانِهٖ وَ سَلَّمَ اٰمٖينَ

§13

حضرت امام علی(رض) در قصیده «جلجلوتیه» خود وقتی براساس کرامت از رساله نور خبر می‌دهد، از آن با نام‌های «سراج ‌النور» و «سراجُ ‌السُّرج» یاد می‌کند؛ از آن‌جا که به سه نام رساله نور دو نام دیگر اضافه نموده است و از آن‌جا که نام سراج‌النور در این رساله تکرار شده است، در پایان، مهم‌ترین مناجات امام علی(رض) را دو مرتبه وسعت داده و این مناجات را با زبان متعالی او و با استعمال زبان خودمان به‌ حساب یکی از زبان‌های او، به درگاه واحد احد تقدیم می‌کنیم:

§14

«اَللّٰهُمَّ اِنَّهُ لَيْسَ فِى السَّمٰوَاتِ دَوَرَاتٌ وَ نُجُومٌ مُحَرَّكَاتٌ سَيَّارَاتٌ وَ لاَ فِى الْجَوِّ سَحَابَاتٌ وَ بُرُوقٌ مُسَبِّحَاتٌ وَ رَعَدَاتٌ وَ لاَ فىِ اْلاَرْضِ غَمَرَاتٌ وَ حَيَوَانَاتٌ وَ عَجَائِبُ مَصْنُوعَاتٍ. وَ لاَ فِى الْبِحَارِ قَطَرَاتٌ وَ سَمَكَاتٌ وَ غَرَائِبُ مَخْلُوقَاتٍ. وَ لاَ فِى الْجِبَالِ حَجَرَاتٌ وَ نَبَاتَاتٌ وَ مُدَّخَرَاتُ مَعْدَنِيَّاتٍ. وَ لاَ فِى اْلاَشْجَارِ وَرَقَاتٌ وَ زَهَرَاتٌ مُزَيَّنَاتٌ وَ ثَمَرَاتٌ. وَ لاَ فِى اْلاَجْسَامِ حَرَكَاتٌ وَ آلاَتٌ وَ مُنَظَّمَاتُ جِهَازَاتٍ. وَ لاَ فِى الْقُلُوبِ خَطَرَاتٌ وَ اِلْهَامَاتٌ وَ مُنَوَّرَاتُ اِعْتِقَادَاتٍ اِلاَّ وَ هِىَ كُلُّهَا عَلَى وُجُوبِ وُجُودِكَ شَاهِدَاتٌ وَ عَلَى وَحْدَانِيَّتِكَ دَالاَّتٌ وَ فِى مُلْكِكَ مُسَخَّرَاتٌ فَبِالْقُدْرَةِ الَّتِى سَخَّرْتَ بِهَا اْلاَرَضِينَ وَ السَّمٰوَاتِ سَخِّرْلِى نَفْسِى وَ سَخِّرْلِى مَطْلُوبِى وَ سَخِّرْ لِرَسَائِلِ النُّورِ لِخِدْمَةِ الْقُرْآنِ وَ اْلايمَانِ قُلُوبَ عِبَادِكَ وَ قُلُوبَ الْمَخْلُوقَاتِ الرُّوحَانِيَّاتِ مِنَ الْعُلْوِيَّاتِ وَ السُّفْلِيَّاتِ يَا سَمِيعُ يَا قَرِيبُ يَا مُجِيبَ الدَّعَوَاتِ وَ الْحَمْدُ لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ» سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters