Şualar

The Third Ray

منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

حجت ایمانیه هشتم هم چنان‏که بر وجوب وجود و وحدانیت دلالت دارد با دلایل قطعی بر احاطه ربوبیت و عظمت قدرتش تاکید می‏کند، و احاطه حاکمیت و شمول رحمتش را نیز اثبات کرده و بر آن دلالت دارد؛ هم چنین احاطه حکمتش و شمول علمش را بر تمام اجزای کائنات اثبات می‏کند. خلاصه این که هر یک از مقدمه‏های حجت ایمانیه هشتم دارای هشت نتیجه می‏باشد. در این مبحث، هر کدام از مقدمات هشتگانه، هشت نتیجه را با دلایل خود اثبات می‏کند، و از این نظر حجت ایمانیه هشتم دارای مزایای عالی‏ست. سعید نورسی

§2

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ وَال۟فُل۟كِ الَّتٖى تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ بِمَا يَن۟فَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ مَٓاءٍ فَاَح۟يَا بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِن۟ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ (بقره: 164) (رساله مناجات که شعاع سوم بوده و به نوعی تفسیری از آیه‌ی مذکور است) یا الهی، یا ربی! من از دریچه ایمان و با تعلیم و نوری که از قرآن و درسی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفته‏ام و با راهنمایی اسم حکیم، می‏بینم هیچ حرکت و چرخشی در آسمان‏ها نیست که با نظم خود بر موجودیت تو اشاره و دلالت نداشته باشد. هیچ یک از اجرام سماوی نیست که با انجام وظیفه بی‏سر و صدایش و در عین سکوت و ایستادن‌اش بدون هیچ ستونی، بر ربوبیت و وحدت تو اشارت و شهادت نداشته باشد. هیچ ستاره‏‏یی نیست که با خلقت موزون، وضع منتظم، تبسم نورانی و با مُهر شباهت‌اش به ستارگان دیگر، بر شکوه الوهیت و وحدانیت تو اشاره نداشته باشد و گواهی ندهد. هیچ سیاره‏‏یی از دوازده سیاره نیست که با حرکت حکیمانه و تسلیم فرمانبرانه و مسئولیت منظم و اقمار مهمش، بر وجوب وجود تو گواهی ندهد و بر سلطنت الوهیتت اشاره نداشته باشد. آری، آسمان‏ها با ساکنین‏شان چنان‏که جداگانه گواهی می‏دهند، با هیأت مجموعه خود نیز به‌طور بدیهی می‏گویند: ای آفریدگاری که زمین و آسمان‏ها را خلق کردی، گواهی‏های آشکاری بر وجوب وجود تو هست؛ ای که ذرّات را با ترکیبات منظم‌اش تدبیر و اداره می‏کنی و این سیّارات را با اقمار منظم‏شان به حرکت در می‌آوری و مطیع امر خود قرار می‏دهی، اینان چنان محکم بر وحدت و یگانگی‏ات شهادت می‏دهند که براهینی نورانی و دلایلی درخشان به عدد ستارگان آسمان، شهادت آن‏ها را تأیید می‏کنند. آسمان‏های صاف و پاکیزه و زیبا با اجرام فوق‏العاده عظیم و شتابان، با نشان دادن وضعیت ارتش یا نیروی دریاییِ باشکوهِ یک سلطنت که با چراغ‏هایی زیور یافته‏اند، بر شکوهمندی ربوبیّتت و عظمت قدرتت که ایجاد کننده هر چیزی‌ست، دلالت ظاهر دارند، و بر وسعت بی‌نهایت حاکمیتت که آسمان لایتناهی را در احاطه خود دارد و بر گستردگی بی‌انتهای رحمتت که هر ذی‌حیاتی را شامل می‏گردد، با قوت تمام اشاره می‏کنند، و بر احاطه همه جانبه علمت و شمول حکمتت که متعلق به همه امور و کیفیات مخلوقات آسمانی‏ست و همه آن‏ها را در اختیار خود دارد و امورشان را تنظیم می‏کند، بی‏هیچ تردیدی شهادت می‏دهند. این شهادت و دلالت مانند ستارگان که کلمه شهادت آسمان‏ها و دلایل نورانی مجسّم‏اند، کاملاً ظاهر و آشکار می‏باشد. ستارگان عرصه و دریا و فضای آسمان‏ها هم‏چون سربازان گوش به فرمان، کشتی‏های منتظم، هواپیماهای خارق‌العاده و چراغ‏های شگفت‏انگیز، شکوه و جلال سلطنت الوهیت تو را نمایان می‏سازند. وظایف خورشیدمان در زمین به‏عنوان یک ستاره از نفرات آن لشکر و سایر سیّارات منظومه‏ی شمسی، دلالت و اخطار می‏کنند که بعضی از ستارگانِ هم‏چون خورشید نظر به عالم آخرت دارند و نه تنها بدون وظیفه نیستند بلکه خورشیدهای عوالم باقی‏اند. ای واجب الوجود! ای واحد احد! این ستارگان شگفت انگیز، این خورشیدهای عجیب، و این ماه‏ها در مُلک تو و در سماوات تو، تحت فرمان و با قوَّت و قدرتت و با تدبیر و اداره تو به تسخیر در آمده، امورشان تنظیم شده و وظیفه‏‏یی بر عهده گرفته‏اند. همه آن اجرام عُلوی، خالقی را تسبیح می‏گویند که آن‏ها را آفریده، به چرخش در آورده و اداره می‏کند؛ او را تکبیر می‏گویند و با لسان حال «سبحان الله» و «الله اکبر» سر می‏دهند. من نیز با تمام تسبیحات آنان، تو را تقدیس می‏کنم. ای قدیر ذوالجلالی که به دلیل شدت ظهورت پنهان، و به دلیل عظمت کبریایت در خفا قرار داری؛ ای قادر مطلق! با درسی که از قرآن حکیم گرفتم و تحت تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، دریافته‏ام هم چنان‏که آسمان‏ها و ستارگان بر موجودیت و وحدت تو گواهی می‏دهند، فضای لایتناهی نیز با ابرها و رعدها و برق‏ها و وزش‏ها و بارش‏هایش بر وحدت و وجوب وجودت شهادت می‏دهند. آری، ابر بی‏جان و بی‏ادراک، باران را که آب حیات است، به سوی ذی‌حیاتان نیازمند گسیل می‏دارد و این با رحمت و حکمت تو انجام می‏گیرد؛ تصادف آشفته نمی‏تواند دخالتی داشته باشد. صاعقه که کامل‏ترین نوع برق است، به فواید روشنایی اشاره دارد و ما را به استفاده از آن تشویق می‏کند، و قدرت تو را در فضا به خوبی نشان می‏دهد. رعد نیز که آمدن باران را بشارت می‏دهد و آسمان پهناور را به سخن وا می‏دارد و با سر و صدای تسبیحات خود، آن را به لرزه در می‌آورد، با لسان قال سخن می‏گوید و تو را تقدیس می‏کند و بر ربوبیتت گواهی می‏دهد. بادها هم، وظایف بسیاری چون رسانیدن لازم‏ترین نیاز ذی‌حیاتان که از نظر استفاده بسیار آسان بوده یعنی نَفَس دادن و راحتی رساندن به نفوس را بر عهده دارند. آن‏ها پهنه آسمان را گویی بر اساس حکمتی تبدیل به لوح محو و اثبات می‏کنند و آن را به صورت تخته‏‏یی در می‌آورند که کسی چیزی روی آن می‏نویسد و معنا را رسانده و بعد پاک می‏کند. بادها به این ترتیب بر فعالیت قدرتت اشاره دارند و بر وجودت گواهی می‏دهند. نیز رحمتی که به موجب مرحمت تو از ابرهای فشرده به سوی ذی‌حیاتان منتقل می‏گردد با قطراتی موزون و منظم، کلمه‌وار بر وسعت رحمت و شفقت فراگیرت گواهی می‏دهد. ای متصرِّف فعّال و ای فیّاض متعال! ابر و برق و رعد و باد و باران که بر وجوب وجود تو یک به یک شهادت می‏دهند، با این‌که از نظر کیفیت از هم دور و از نظر ماهیت مخالف یک‏دیگرند، در هیأت مجموعه‏شان به سبب یگانگی و همراهی و آمیختگی با هم و همیاری در وظایفِ هم، با قوت تمام بر وحدت و یگانگی‏ات اشاره دارند؛ و بر شکوهمندی ربوبیتت که پهنه آسمان را محشر شگفت انگیزی قرار داده و در روزهایی آن را چندین بار پر و خالی می‏کند، دلالت دارند؛ و بر عظمت قدرتت که آسمان گسترده را چون لوحی برای نوشتن و اسفنجی پر آب نمود تا زمین را با آن آبیاری کند، اشاره دارند؛ و به همین صورت بر وسعت بی‏نهایت حاکمیت و رحمتت که به تمام مخلوقات روی زمین و آن سوی پرده آسمان نظر دارد و آن را اداره و به تمام امورشان رسیدگی می‏کند، دلالت می‏کنند. هوایی که در فضاست با چنان وظایف حکیمانه و ابر و باران با چنان فواید علیمانه‏‏یی به کار گرفته شده‏اند که اگر علمی محیط و حکمتی شامل بر هر چیز نبود، چنان چیزی امکان نداشت. ای فعّالٌ لِما یُرید! قدرت تو که همواره با فعالیت‌ات در جوُ آسمان، نمونه‏‏یی از حشر و قیامت را نشان می‏دهد، و در یک ساعت، تابستان را به زمستان و زمستان را به تابستان تبدیل می‏سازد، و عالمی را می‏آورد و عالم دیگری را روانه‌ی غیب می‏کند، اشاره بر این حقیقت دارد که دنیا را مبدّل به آخرت خواهد کرد و شئونات سرمدی را در آخرت نشان‌مان خواهد داد. ای قدیر ذوالجلال! هوایی که در جوّ آسمان است همراه با ابر و باران و رعد و برق همه در تملّک تو‏اند، مُسخر امر و قوت و قدرت تو‏اند و تو هر کدام‌شان را موظّف به کاری کرده‌یی. این مخلوقات آسمانی که به لحاظ ماهیت از هم دورند، امر‌کننده و حکم‌کننده خود را که فرامین سریع و آنی و پر شتاب او، آن‏ها را به اطاعت می‏خواند، تقدیس می‏کنند و رحمتش را حمد و ثنا می‏گویند. ای خالق ذوالجلال ارض و سماوات! با تعلیم قرآن حکیمت و درسی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفته‏ام، ایمان آوردم و دانستم: هم‌چنان که آسمان با ستارگانش و هر آن‌چه در فضا هست بر وجوب وجود و یگانگی و وحدت تو گواهی می‏دهند، به همین ترتیب زمین هم با تمام مخلوقات و احوالش، بر موجودیت تو و وحدتت به تعداد موجودات گواهی می‏دهد و اشاره می‏کند. آری، هیچ تحولی در زمین و هیچ تغییر و تبدیلی در پوشش درختان و حیوانات که سالانه اتفاق می‏افتد (جزئی یا کلی) نیست که با نظم خود بر وجود و وحدت تو اشاره نکند. هیچ حیوانی نیست که با رزق رحیمانه‏‏یی که به نسبت ضعف و نیازش می‏دهی و جهازاتی که حکیمانه با توجه به نیازهای زیستی‌اش در اختیارش می‏گذاری، بر هستی و یگانگی تو گواهی ندهد. هیچ یک از نباتات و حیواناتی که در بهار و در مقابل دیدگان‌مان خلق می‏شوند نیست که با صنعت عجیب و زیورهای لطیف و تشخُّص کامل و نظم و ترتیب خود، معرّف تو نباشند. نباتات و حیواناتی که روی زمین را پر کرده‏اند و از عجایب و معجزات قدرت تو هستند از تخم‏ها و تخمک‏ها، قطره‏ها و حبّه‏ها و دانه‏های کوچک و هسته‏هایی محدود که ماده اصلی آن‏ها واحد و مشابه هم است، به صورت کامل، زیبا، دارای صفت مشخصه، و بدون هیچ خطایی آفریده می‏شوند؛ این امر چنان شهادتی‏ست بر وحدت و حکمت و وجود صانع حکیم و قدرت لایزال او که از دلالت نور بر وجود خورشید محکم‏تر و روشن‏تر است. هیچ عنصری اعم از هوا، آب، نور، آتش و خاک نیست که به رغم عدم ادراک، وظایف خود را کامل و با آگاهی به انجام نرساند، و با وجود سادگی و خصلت استیلاجویانه و بی‏نظم بودن، به نحوی که در هر جا پراکنده می‏شوند، میوه‏ها و محصولاتی کاملاً منظم و متنوع از خزانه غیب نیاورد؛ اینان همه بر یگانگی و هستی تو گواهی می‏دهند. ای فاطر قدیر! ای فتّاح علّام! ای فعّال خلّاق! همان‌طور که زمین با تمام سکنه‏اش بر واجب الوجود بودن خالقش گواهی می‏دهد، با مُهری که بر چهره خود و سکنه‏اش دارد، بر وحدت و احدیت تو ای واحد احد، ای حنّان منّان، ای وهّاب رزّاق گواهی می‏دهد، و با یکی بودن و با هم بودن و در درون هم بودن و هم یاری‏شان نیز از لحاظ یگانگی اسما و افعال ربوبیِ ناظر بر آن‏ها، به درجه بداهت بر وحدت و احدیت تو به تعداد موجودات گواهی می‏دهند. زمین چون اردوگاه و نمایشگاه و آموزشگاهی‏ست که در آن تمام امکانات مورد نیاز چهار‌صد هزار گونه حیوانات و نباتات جداگانه و منتظم عطا می‏شود؛ این امر بر شکوه ربوبیت و احاطه قدرت تو دلالت دارد؛ به همین ترتیب‌، رزق همه ذی‌حیاتان بی‌شمار به تفکیک و در زمان معین از خاکی خشک و بسیط، رحیمانه و کریمانه عطا می‏شود؛ نیز همه افراد بی‏شمار مذکور در تسخیر کاملِ اوامرِ ربّانی‏اند و از او اطاعت می‏کنند؛ این‏ها نشانگر شمول رحمت و احاطه حاکمیتت بر همه چیزها‏ست. اداره‏ی قافله مخلوقاتی که در زمین تحول می‏یابند، و تناوب مرگ و حیات آن‏ها و تدبیر و اداره کلیه امور حیوانات و نباتات نیز بر علمی دلالت دارد که به همه چیز تعلق می‏یابد و نشان از حکمتی بی‏پایان دارد که بر همه چیز حکم می‏راند، و این گواهی‏ست بر محیط بودن علم و حکمت تو. انسان نیز که قادر به تصرّف در موجودات می‏باشد و در مدتی کوتاه بر روی زمین وظایف بی‏شماری را انجام می‏دهد، با استعداد و وسایل معنوی‏ای تجهیز شده است که گویی قرار است برای زمانی بسیار طولانی زندگی کند. البته و بی‏تردید عمر کوتاه و غم‌انگیز و زندگی آمیخته با دلتنگی‏های انسان در این دنیای پر بلا و فانی، موجب شده است که آموزشگاه و اردوگاه و نمایشگاه موقت زمین، گنجایش این مقدار از اهمیت، هزینه‏های فراوان، تجلیّات بی‏پایان ربوبی، خطاب‏های سبحانی بی‏حد و حصر و احسان‏های الهی فراوان را نداشته باشد. به همین خاطر انسان برای عمری دیگر که ابدی‏ست و دار سعادتی که باقی‏ست، آفریده شده است؛ و این مطلب بر احسان‏های اخروی عالم بقا اشارت دارد و بر آن گواهی می‏دهد. ای خالق کل شی! تمام مخلوقات روی زمین در مُلک تو، در زمین تو، با حول و قوّت تو و با قدرت و اراده و علم و حکمت تو اداره می‏شوند و مُسخّر تو هستند. آن ربوبیتی که فعالیتش بر روی زمین مشاهده می‏گردد چنان احاطه و شمولی دارد، و نحوه اداره و تدبیر و تربیت او چنان کامل و حساس است، و افعالش در هر سو چنان واحد و توأم و مشابه است، که نشان می‏دهد ربوبیت و تصرّفی در حکم کلی‏ای که انقسامش غیرممکن بوده و کلّی که قبول جزء نمی‏کند، وجود دارد. زمین با تمام سکنه‏اش با زبان‏های بی‏شمار، ظاهرتر از لسان قال، خالق خود را تقدیس می‏کند و تسبیح می‏گوید، و با لسان حالِ نعمت‏های بی‏نهایت‌اش، رزّاق ذوالجلال را حمد و ثنا و مدح می‏گوید. ای ذات اقدسی که به دلیل شدت ظهور و عظمت کبریا پنهان هستی! با تمام تقدیس‏ها و تسبیح‏های زمین، تو را از نقصان و عجز و شریک پاک و منزّه می‏کنم و با تمام تحمیدات و ثناهایش، تو را مدح و ستایش می‏گویم. ای ربُّ البَرِّ و البحر! با درسی که از قرآن و تعلیمی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفته‏ام، دانستم: همان‌طور که آسمان‏ها و فضا و زمین بر یگانگی و هستی تو شهادت می‏دهند، دریاها و نهرها و چشمه‏ها و رودها بر وجوب وجود و وحدت تو به‌طور بدیهی گواهی می‏دهند. آری، هیچ موجودی و حتی هیچ قطره‏‏یی در دریاها که مانند دیگ بخار منبع عجایب دنیای ما هستند، یافت نمی‏شود که با وجود و نظم و منافع و وضع خود خالقش را نشناساند. همه مخلوقات عجیبی که روزی‏شان در میان دانه‏های ساده شن یا در آبی معمولی بدان‏ها داده می‏شود، یا حیوانات دریایی که خلقت‏شان آکنده از نظم است، به ویژه نوعی از آن‏ها که با میلیون‏ها تخمی که می‏گذارد دریاها را به وجد می‏آورد، با نوع آفرینش و وظیفه‏‏یی که بر عهده دارند و با نشو و نما و تدبیر و تربیت‏شان، به آفریدگار اشاره می‏کنند و بر رزاق گواهی می‏دهند. هم‌چنین در دریا هیچ گوهر زیبا، باشکوه، و گران‌بهایی نیست که با خلقت جمیل و فطرت جذاب و خاصیت نافع خود، تو را نشناسد و نشناساند. آری، آن‏ها یک به یک گواهی می‏دهند و در هیأت مجموعه نیز همگی با هم، آمیخته در هم، با مُهر خلقت و وحدتی که دارند و سهولتی که در آفرینش آن‏ها هست و تعداد واقعاً کثیرشان، بر یگانگی تو شهادت می‏دهند. این‌که کره‏ی زمین را به همراه خشکی‏ها و نیز دریاهایش که این خشکی‏ها را احاطه کرده، معلّق نگاه داشته و بدون آن‏‌که بریزند و متلاشی شوند به دور خورشید گردانده، و خاک را استیلا نداده، و از شنی ساده و آب، حیوانات و جواهر متنوع و منتظم را خلق کرده، و ارزاق و سایر امور را به‌طور کلی و کامل اداره نموده و تدبیرشان را کرده؛ و دیده نشدن جنازه‌های فراوان، در حالی که ایجاب می‌کند روی سطح دریا را احاطه کرده باشند، همه به تعداد موجودات، بر هستی تو و واجب الوجود بودنت اشاره دارند و گواهی می‏دهند. هم‏چنان که دلالت اینان بر شکوه سلطنت ربوبی و عظمت قدرت‌ات که بر همه چیز احاطه دارد، بسیار آشکار است، ستارگان عظیم و منتظم فوق آسمان‌ها تا ماهی‏های بسیار ریزی که در اعماق دریاها با انتظامی خاص روزی داده می‏شوند، بر گستردگی‌های بی‌منتهای رحمت و حاکمیت‌ات که شامل هر چیزی شده و بر آن‌ها حکم می‌راند گواهی می‏دهند، و با انتظام و فایده و حکمت‏هایی که دارند و با میزان و موازنه خود بر علم تو که بر هر چیز محیط است و بر حکمتت که شامل همه چیزهاست، اشاره می‏کنند. وجود دریای رحمت تو برای مسافران مهمان‌سرای دنیا و مُسخر بودنش برای انسانی که در سیر و سیاحت است و با کشتی از آن بهره می‏برد، اشاره است بر مسافرانی که شبی را در توقف‌گاهی می‏مانند و ذاتی در همان یک شب، هدایای فراوان دریایی به آن‏ها اکرام می‏کند؛ و نیز اشاره است به این‌که او در مقر سلطنت ابدی‏اش چنان دریاهای رحمت ابدی دارد که این‏ها نمونه‏های کوچک و فانی آن می‏باشند. وجود کاملاً شگفت‌انگیز دریاها در اطراف زمین و رسیدگی دقیق به امور مخلوقات موجود در آن‏ها، بالبداهه نشان می‏دهد که فقط با قوت و قدرت و اراده و تدبیر توست که در مُلکَت مسخر فرمان تو‏اند و با لسان حال خویش خالق‏شان را تقدیس کرده و «الله اکبر‌» می‏گویند. ای قدیر ذوالجلالی که کوه‏ها را برای سفینه زمین، ستون‏هایی توأم با خزاین قرار دادی! با تعلیمی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم گرفتم، دانستم: دریاها همان‏طور که با تمام شگفتی‏هایشان تو را می‏شناسند و می‏شناسانند، کوه‏ها نیز با حکمت‏ها و خدماتی چون کاستن از تأثیرات زلزله، که موجب سکونت زمین ‏شده و با بیرون راندن تلاطم داخلی، سکوت و آرامشش را تأمین می‏کنند، و با رهایی زمین از استیلای دریاها، تصفیه هوا از گازهای مضرّ، تأمین ذخیره آب، و نگهداری و محافظت از معادن مورد نیاز ذی‌حیاتان، تو را می‏شناسند و می‏شناسانند. آری، انواع سنگ‏های موجود در کوه‏ها و اقسام مختلف موادی که علاج بیماری‏های گوناگون می‏باشند، و مواد متعدد معدنی که مورد نیاز ذی‌حیاتان مخصوصاً انسان است، و گروه نباتات که کوه‏ها و صحراها را با گل‏هایشان تزیین می‏کنند و با میوه‏هایشان به وجد می‏آورند، همه و همه با حکمت‏هایی که تصادف بودن‏شان غیر ممکن است، با نظم خود و با حُسن خلقت و فوایدشان و به ویژه با تشابه ظاهری که برخی مواد معدنی مانند نمک، جوهر لیمو، سولفات و زاج دارند اما طعم‏شان بسیار متفاوت است، مخصوصاً انواع مختلف گیاهان که از خاکی ساده و معمولی حاصل می‏شوند و گل‏ها و میوه‏های گوناگونی می‏دهند، این‏ها همه بالبداهه بر وجوب وجود صانعی که بی‌نهایت قدیر و حکیم و رحیم و کریم است، شهادت می‏دهند و در عین حال با هیأت مجموعه خود نیز با نقاطی هم‌چون وحدتِ سرپرستی، وحدتِ تدبیر و مواردی هم‌چون همراهی و یکسانی و ارزانی و سهولت و سرعتِ در آفرینش و کثرت موجود در منشأ و مسکن و خلقت و صنعت، بر وحدت و احدیت آن صانع اشاره می‏کنند. هر یک از انواع مصنوعات موجود در سطح کوه‏ها و درون‌شان، در هر نقطه‏‏یی از زمین، در لحظه‏‏یی واحد ایجاد می‏شوند؛ به گونه‏‏یی یکسان، دور از خطا، در غایت کمال و سرعت، بدون آن‌که کار یکی مانع دیگری شود، در عین آمیختگی با سایر انواع، بدون این‌که به هم بیامیزند، ایجاد می‏شوند و این دلالت دارد بر شکوه ربوبیت تو و عظمت قدرتی که انجام هیچ کاری برایش گران نیست. به همین ترتیب، پوشاندن سطح و درون کوه‏ها با درختان و گیاهان و مواد معدنی موزون، طوری که جوابگوی نیازهای بی‏شمار همه آفریدگان ذی‌حیات روی زمین و حتی امراض متنوع آن‏ها یا ذوق‏ها و تمایلات گوناگون‏شان باشد، و مُسَخَّر کردن این نعمت‏ها برای نیازمندان، بر رحمت گسترده و بی‏منتهای تو و وسعت بی‏نهایت حاکمیت‌ات دلالت دارد. وجود موادی که در طبقات زیرین خاک در تاریکی و به صورت مختلط، پنهان است و با دانایی و بینایی و بدون خطا و به شکل منظم نسبت به نیازها ظاهر می‏گردند، بر احاطه علمی تو که بر هر چیز تعلق می‏یابد و شمول حکمت‌ات که تنظیم کننده همه امور است و همه چیز را در بر می‏گیرد دلالت دارد، و احضار داروها و ذخیره‌سازی مواد معدنی، اشاره و دلالت آشکاری‏ست بر محاسن تدابیرِ کریمانه و رحیمانه ربوبیت‌ات و لطایف محتاطانه عنایت‌ات. کوه‏های بزرگ برای مهمانانی که در مهمان‌سرای این جهان مسافرند، انبارهای عظیم ذخایری جهت تأمین نیازها و احتیاجات‏شان در آینده هستند؛ مخازن کاملِ بسیاری از گنجینه‏های مورد نیاز که ممکن است به کارشان آید؛ لذا اشارتی و بلکه دلالت یا شهادتی هستند بر این‌که صانعی چنین کریم و مهمان‌نواز، حکیم و مهربان، قدیر و دوستدار پرورش، قطعاً برای مهمانانی که بسیار دوست‌شان دارد، در عالم ابدی دارای احسان‏های ابدی و خزاین جاودان است. در برابر کوه‏های این جهان، در آن‌جا ستارگان چنین وظیفه‏‏یی را بر عهده دارند. ای قادر کل شی! کوه‏ها و مخلوقات موجود در آن، در ملک تو و با قوت و قدرت و علم و حکمت تو مُسخّر و انباشته شده‏اند. آن‏ها خالق‏شان را که چنین تسخیرشان کرد و بدان‏ها وظیفه داد، تقدیس می‏کنند و تسبیح‌اش می‏گویند. ای خالق رحمن و ای ربّ رحیم! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم فرا گرفتم، دانستم: همان‌طور که فضا و زمین و آسمان و کوه و دریا با مخلوقات و مشتملات‏شان تو را می‏شناسند و می‏شناسانند، تمام درختان و گیاهان روی زمین نیز با برگ‏ها و گل‏ها و میوه‏هایشان بالبداهه تو را می‏شناسند و معرفی می‏کنند. برگ درختان و گیاهان که در حرکتِ ذکریه‌ی جذبه‌دارانه‏ی خویش‏اند، و گل‏هایشان که با زیبایی خود، اسمای صانع را توصیف و تعریف می‏کنند، و میوه‏هایشان که بر اثر لطافت و تجلی مرحمت خندان‏اند، غیر ممکن است ناشی از تصادف باشند؛ نظمی در صنعتی متعالی، میزانی در نظم، زینتی در میزان، نقش‏هایی در زینت، رایحه‏هایی دلنشین و جداگانه در نقش‏ها، و طعم‏های مختلف میوه‏ها در رایحه‏ها، بالبداهه بر وجوب وجود صانعی بی‏نهایت کریم و رحیم شهادت می‏دهند. به همین ترتیب، موارد مذکور در هیأت مجموعه خود و با نقاطی هم‏چون وحدت و همبستگی در کل زمین، تشابه و مشابهت در سکّه خلقت، تناسب در تدبیر و اداره امور، موافقت در افعال ایجادیِ متعلّق به مخلوقات و اسمای ربّانی، اداره افراد بی‏شمارِ صد هزار نوع مذکور به یک‌باره و بدون آن‌که خطایی صورت گیرد، همه بالبداهه بر وحدت و احدیّت صانع واجب الوجود شهادت می‏دهند. چنان‏که آن‏ها بر وجوب وجود و یگانگی‏ات شهادت می‏دهند، اعاشه و اداره‏ی افراد بی‌شمار لشکر ذی‌حیاتان که متشکل از چهارصد هزار ملت مختلف بر روی زمین است و ایجاد بی‏نقص‏شان بدون خطا و هرج و مرج، بر شکوه وحدانیت ربوبیتت و عظمت قدرتت که موجب آفرینش بهار به آسانی خلق یک گل می‏گردد و به همه چیز تعلق می‏یابد، دلالت دارد. به همین ترتیب به وسعت بی‏نهایت رحمتت که انواع و اقسام خوراکی‏ها را در هر سوی زمین پهناور برای بی‏شمار حیوان و انسان تأمین می‏کند، اشاره کرده و جریان امور بی‏حد و حصر و اِنعام‏ها و اداره‏ها و اعاشه‏ها و افعالی که در نهایت نظم و ترتیب به انجام می‏رسند و این‌که همه چیز حتی ذرات کوچک، مطیع و مُسخّر اوامر و اجرائیات مذکور هستند، به یقین بر وسعت بی‏انتهای حاکمیت‌ات دلالت دارند. این‌که همه‏ی امورِ مربوط به شاخ و برگ و ریشه و میوه و گل درختان و گیاهان با بینایی و دانایی، و ناظر بر فواید و مصالح و حکمت‏ها به انجام می‏رسد، مطلبی‏ست که کاملاً آشکارا بر علم محیط تو و شمول حکمت‌ات بر هر چیز دلالت دارد و با انگشتان بی‏شمار بدان اشاره می‏کند؛ و نیز بر جمال صنعت تو که در غایت کمال است و کمال نعمتت که در ‏نهایت جمال قرار دارد، با زبان‏های بی‏شمار ثنا و مدح می‏گویند. در این سرسرای گذرا و مهمان‌کده‌ی فانی، در مدتی کوتاه و عمری اندک، احسان‏ها و نعمت‏های با ارزش و اکرام‏ها و پذیرایی‏هایی که با دستان درختان و گیاهان صورت می‏گیرد، همه اشاره‏ دارند و گواهی می‏دهند که ذات رحیم و کریم قدرتمندی که در این‌جا چنین با محبت به مهمانانش رسیدگی می‏کند، تمام احسان‏ها و ضیافت‏ها را برای شناساندن خود و برای این‌که بندگان، او را دوست بدارند اعمال می‏دارد؛ اما برای جلوگیری از عکس مطلب و برای این‌که آفریدگانش نگویند: «نعمت‌هایش را به ما چشاند، اما قبل از این‌که تناول کنیم ما را از بین برد» و باعث نشوند دیگران نیز چنین بیاندیشند، و برای این‌که سلطنت الوهیت‌اش هم‌چنان باعظمت بماند و منکر رحمت بی‏منتهایش نشوند و اجازه انکارش را به دیگران نیز ندهند و برای این‌که دوستان‌اش را به سبب محرومیت، تبدیل به دشمن نکند، قطعاً در جهانی ماندگار و دیاری باقی برای بندگانش که تا ابد در آن‌جا اسکان‌شان داده، از خزاین ابدی رحمت در جنات ابدی‌اش درختان پر ثمر و نباتات پرگل ابدی و متناسب با بهشت فراهم کرده است. بنابراین آن‌چه در این جهان دیده می‏شود نمونه‏هایی برای نشان دادن به مشتریان ابدی‏ست. درختان و گیاهان همگی با کلمات برگ و گل و میوه‏هایشان تو را تقدیس می‏کنند و تسبیح و تحمید می‏گویند. هر یک از آن کلمات نیز جداگانه تو را تقدیس می‏کنند؛ به ویژه میوه‏ها به صورتی بدیع در حالی که گوشت آن‏ها بسیار متفاوت، صنعت‏شان شگفت‌انگیز و دانه‏هایشان فوق‏العاده است، چون طَبَق‏های خوراکی به دست درختان داده شده و بر سر گیاهان گذاشته می‏شوند و به منظور ارسال برای ذی‌حیاتان مهمان، تسبیحات‏شان که به لسان حال بود، در حالت ظهور به مرتبه لسان قال در می‌آید. همه آن‏ها در ملک تو و با قوت و قدرت تو، با اراده و احسان تو و با حکمت و رحمت تو مُسخر شده‏اند و مطیع همه اوامرت هستند. ای صانع حکیم و ای خالق رحیم! ای که بر اثر شدت ظهور پنهان هستی و به دلیل کبریای عظمت‌ات مستور شده‌یی! به زبان همه برگ‏ها و گل‏ها و میوه‏های درختان و گیاهان و به تعداد تمام آن‏ها، تو را از قصور و عجز و داشتن شریک تقدیس می‏کنم و حمد و ثنایت می‏گویم. ای فاطر قدیر! ای مدبّر حکیم! ای مربّی رحیم! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم‏ گرفتم؛ دانستم و ایمان آوردم: که درختان و گیاهان تو را می‏شناسند و به همین ترتیب صفات قدسی و اسمای حسنای تو را به دیگران می‏شناسانند. نیز هر یک از انسان‏ها و حیوان‏ها به عنوان گروهی از ذی‌حیاتان که دارای روح می‏باشند، با اعضای داخلی و خارجی موجود در بدن خود که مانند ساعت‏های کاملاً دقیق و منظم کار می‏کنند و به کار گرفته می‏شوند، و با جوارح و حواسی که با نظمی بسیار پیچیده و ظریف، و میزانی کاملاً حساس و با فایده‏هایی بسیار مهم در وجودشان قرار داده شده، و با اعضایی که با آفرینشی کاملاً ماهرانه در پیکرشان نهاده شده و با جلدهایی که در غایت حکمت و موازنه‏‏یی بسیار دقیق خلق شده‏اند، بر وجوب وجود تو و تحقق صفاتت گواهی می‏دهند؛ زیرا قدرت کور و طبیعت بی‏ادراک و تصادف سرگردان نمی‏تواند در صنعتی تا این‌حد ظریف و آگاهانه و عالمانه و حکمتی چنین مدبِّرانه و در اوج توازن دخالتی کند؛ نه، آفرینش نمی‏تواند کار آن‏ها باشد، این امکان ندارد. این‌که مخلوقات به خودی خود آفریده شده باشند نیز صدبار محال در محال است؛ زیرا در آن صورت هر ذره از وجود انسان باید هر چیزِ دخیل در شکل‌گیری جسدش را بداند و حتی می‏بایست از همه چیزهای مرتبط با او در جهان خبر داشته باشد، آن را ببیند و دارای دانش و قدرتی فراگیر (هم‌چون علم و قدرت اله) باشد؛ در آن صورت تشکیل بدن انسان به او سپرده می‏شود، و می‏توان گفت به خودی خود موجود می‏شود. وحدت تدبیر و اداره، و وحدتِ نوعیه و جنسیه‏ی هیأت مجموعه‏ (ی انسان و حیوان)، و یگانگی خاتم فطرتی که در مشابهت نقاطی چون گوش و چشم و دهان مشاهده می‏گردد، و اتحاد در مُهر حکمتی که در سیمای افراد هر نوع دیده می‏شود و نیز همبستگی‏ای که در اعاشه و ایجاد وجود دارد، هیچ ‏یک از چنین کیفیاتی نیست مگر این‌که بر وحدت تو شهادت قطعی می‏دهد. در هر یک از موارد ذکر شده، تجلّی تمام اسمای ناظر بر کائنات را می‏توان مشاهده کرد که بر احدیت موجود در واحدیت‏ات اشاره دارد. انسان‌ها و صدها هزار نوع از حیواناتی که بر روی زمین پراکنده‏اند، چون لشکری منظم و مطیع و مجهز و تحت فرمان که کوچک‏ترین تا بزرگ‏ترین‏شان را شامل می‏شود، از فرامین دقیق ربوبی تبعیت می‏کنند و بدین ترتیب بر شکوه ربوبیت دلالت دارند؛ نیز با این‌که کثیر و بسیار با ارزش و در غایت کمال‌اند، وجود یافتن‏شان سریع است، و در عین حال که از بی‏نهایت صنعت برخوردار می‏باشند، آفریدن‏شان بسیار سهل است. آن‏ها با چنین حقایقی بر عظمت قدرت تو دلالت دارند و بر رحمت گسترده‏ات اشاره دارند؛ که رزق میکروب تا کرگدن و کوچک‏ترین مگس تا بزرگ‏ترین پرنده را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب تأمین می‏کنی، و هر کدام‏شان هم‏چون سربازی مطیع به وظیفه فطری خود عمل می‏کنند، و روی زمین در هر بهار به جای همه آن‏هایی که در فصل پاییز مرخص شده بودند، اردوگاهی برای آن لشکر می‏شود و همه از نو زیر پرچم قرار می‏گیرند، که همگیِ این موارد بر وسعت بی‏نهایت حاکمیت‏ات دلالت دارند. هر یک از حیوانات به عنوان نسخه‏‏یی کوچک و نمونه‏‏یی مختصر از کائنات، با علمی به غایت عمیق و حکمتی به غایت دقیق خلق شده‏اند، به نحوی که اجزای ترکیبی آن‏ها در هم نمی‏آمیزد و شکل و ظاهر هر کدام‏شان جدا جدا، عاری از خطا و دور از هر گونه سهوی و بدون نقصان ایجاد می‏گردد. این امر به تعداد موجودات مزبور بر این دلالت می‏کند ‌که علم تو بر هر چیز احاطه دارد و حکمت‏ات همه چیزها را شامل می‏شود. هر یک از آن‏ها با خلقت زیبا و هنرمندانه خود، معجزه صنعت و نمونه خارق‏العاده‏‏یی از حکمت تو می‏باشند و بر کمال حُسن صنعت ربّانی که علاقه وافری بدان داری و خواهان دیده شدنش هستی و بر زیبایی کامل آن اشاره دارد. و هر یک از آن‏ها مخصوصاً نوزادانِ به غایت دوست داشتنی، با تغذیه دلنشین‏شان از لحاظ تأمین خواسته‏ها و نیازهای‏شان، اشارات بی‏شماری بر جمالِ به غایت زیبایِ عنایت تو محسوب می‏شوند. ای رحمان رحیم! ای صادق الوعد الامین! ای مالک یوم الدین! با تعلیم رسول اکرم‌ات عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و ارشاد قرآن حکیم‏ات دانستم: که برگزیده‏ترین نتیجه کائنات، حیات است و برگزیده‏ترین خلاصه حیات، روح است و برگزیده‏ترین قسم ذی‌روحان، ذی‌شعوران است و جامع ذی‌شعوران، انسان است، و سراسر کائنات نیز مُسخَّر حیات است و برای آن در حرکت است. ذی‌حیاتان، مُسخر ذی‌روحان‏اند و برای آنان به دنیا آورده می‏شوند، و ذی‌روحان مُسخر انسان‏ها هستند و آن‏ها را یاری می‏کنند. انسان‏ها فطرتاً آفریدگار خویش را بسیار دوست دارند و آفریدگارشان نیز آن‏ها را دوست دارد و علاقه‌مند است که به هر وسیله‌یی کاری کند که او را دوست داشته باشند. استعداد انسان و عوامل معنوی او ناظر بر جهانی ابدی و حیاتی جاودان است. قلب و ادراک انسان با تمام توان خواهان بقاست و زبانش با دعاهای بی‏شمار برای جاودانگی نزد خالق خود التماس می‏کند. البته و در هر حال او انسان‏هایی را که دوست دارند و دوست داشته می‏شوند، و محبوب و مُحب‏اند، نمی‏میراند مگر این‌که حیاتی دوباره به آن‏ها بدهد؛ آن‏ها را برای محبتی ابدی آفریده است و در واقع نمی‏بایست آن‏ها را با عداوتی ابدی برنجاند. حکمت او ادامه حیات سعادتمندانه آن‏ها را در عالم ابدی دیگر اقتضا می‏کند، و برای همین انسان را به این دنیا فرستاده‏اند تا تلاش کند و شایستگی عالم ابدی را به دست آورد. انسان با تجلّی اسمای جلوه‌گر بر او در این دنیای فانی و کوتاه مدت، آیینه‌ی اسمای مذکور در عالم بقا می‏شود و این اشاره است بر این نکته که انسان مظهر تجلیّات ابدی اسما خواهد شد. آری، دوست صادقِ آن‌چه جاودانه است، جاودان خواهد شد، و آیینه‌ی ذی‌شعورِ [خدایِ] باقی، لازم است باقی باشد. از روایات صحیحه دانسته می‏شود که روح حیوانات باقی خواهد ‏ماند، و در برخی موارد خاص، حیواناتی مانند هدهد و مور سلیمان (ع)، ناقه صالح (ع)، و سگ اصحاب کهف به لحاظ روحی و جسمیِ توأمان به عالم باقی می‏روند و هر نوع [از حیوانات]، جسدی خواهند داشت تا گاه گاهی از آن استفاده شود؛ علاوه بر روایات، اقتضای حکمت و حقیقت و رحمت و ربوبیت نیز همین است. ای قدیر قیّوم! تمام ذی‌حیاتان و ذی‌روحان و ذی‌شعوران در ملک تو‌‏ هستند و فقط با قوت و قدرت و اراده و تدبیر و رحمت و حکمت توست که تسخیر فرامین ربوبیتت هستند و با وظایف فطری مسئول قرار داده شده‏اند. قسمی از آن‏ها نیز نه به دلیل قدرت و توانایی انسان، که به سبب ضعف و عجز فطری او و نیز به موجب رحمت‏ات مُسخّر انسان قرار داده شده‏اند. آن‏ها با لسان حال و قال، صانع و معبود خود را از قصور و داشتن هر گونه شریک تقدیس می‏کنند و با حمد و سپاس برای نعمت‏هایش، هر یک عبادت خاص خود را به جا می‏آورند. ای ذات اقدسی که به سبب شدت ظهور، پنهان هستی و به سبب عظمت کبریایت در حجاب قرار داری! نیت می‏کنم با تسبیح همه ذی‌روحان، تو را تقدیس کنم و بگویم: «سُبحانَکَ یَا مَن جَعَلَ مِنَ المَاءِ کُلَّ شَیءٍ حَیّ» یا رَبَّ العالمین! یا اِلهَ اَلاوَّلینَ وَ الآخَرینَ! یا رَبَّ السَماواتِ وَ الارضین! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم‏ات فرا گرفتم دانستم و ایمان آوردم: چنان که آسمان، فضا، زمین، برّ و بحر، درخت، گیاه و حیوان با تمام افراد و اجزا و ذرات‏شان تو را می‌دانند و می‏شناسند و بر هستی و یگانگی‏ات گواهی می‏دهند و بر آن دلالت و اشارت دارند، انبیا و اولیا و اصفیا نیز به‌واسطه الهامات و کشفیات و مشاهدات و استخراجات قلبی و عقلی، با قطعیتی به قوّت صدها اجماع و تواتر، بر وجوب وجود و وحدانیت و احدیت تو گواهی داده و از آن خبر می‏دهند، و با معجزات و کرامات و براهین یقینی، خبر خود را اثبات می‏کنند؛ آنان که خلاصه نوع بشرند و بشر نیز خلاصه ذی‌حیات و ذی‌حیات هم خلاصه‌یی از کائنات می‌باشد. آری، در قلب‌ها، هیچ یک از خاطرات غیبی که ناظر بر ذات هشدار دهنده از ورای پرده‌ی غیب باشد، و هیچ الهام صادقه‌ی ناظر بر ذات الهام کننده، و هیچ اعتقاد یقینی که به صورت حق الیقین و کاشف اسمای حسنی و صفات قدسیه‏ات باشد، و هیچ قلب نورانی که به واسطه عین الیقین، انوار واجب الوجود را در انبیا و اولیا مشاهده کند، و هیچ خرد منوّری وجود ندارد که آیات وجوبی آفریننده همه موجودات و براهین وحدت او را در اصفیا و صدیقین با علم الیقین تصدیق نکند و بر وجوب وجود و صفات قدسیه‏ات و وحدت و احدیت و اسمای حسنای تو شهادت ندهد، دلالت نکند و اشارتی نداشته باشد؛ به ویژه معجزات روشنی که خبرهای رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را به عنوان زبده و رئیس و امام همه انبیا و اولیا و اصفیا و صدیقین تصدیق می‏کنند. و نیز هیچ یک از حقایق عالیه که بیانگر حقانیت او می‏باشند، و هیچ یک از آیات توحیدی و قاطع قرآن معجزُ البیان که خلاصه‌ی خلاصه همه کتاب‏های حقیقی و مقدس می‏باشند، و هیچ یک از مسائل قدسی مرتبط با مسائل ایمانی در قرآن نیست که بر وجوب وجود تو و صفات قدسی‏ات و وحدت و احدیت و اسما و صفات‌ات گواهی ندهد و دلالت و اشاره نکند! صدها هزار مخبر صادق با استناد به معجزات و کرامات و حجّت‏هایشان، بر وجود و یگانگی تو گواهی می‏دهند، و در عین حال با اجماع و اتفاق نظر از درجه حشمت ربوبیت‌ات که از اداره کلیات امور عرش اعظمِ محیط بر همه چیز، تا اطلاع و شنیدن و اداره کردن جزئی‏ترین و پنهانی‏ترین خطورات و آرزوها و دعا‏های قلب را در بر می‌گیرد، خبر می‏دهند، و از درجه‏ی عظمت قدرت‌ات که در همه چیز جریان دارد، خبر می‏دهند و آن را اثبات می‏کنند؛ قدرتی که در برابر دیدگان ما اشیای مختلف و بی‏شمار را به یک‌باره می‏آفریند، به نحوی که هیچ کاری مانع کار دیگر نمی‏گردد و بزرگ‏ترین چیز به سهولت خلق کوچک‏ترین مگس، آفریده می‏شود. آن‏ها با معجزات و حجّت‏های خود، از وسعت بی‏نهایت حاکمیت او خبر داده، و اثبات می‏کنند که خداوند با رحمت بی‏نهایت گسترده‏اش، کائنات را برای ذی‌روح مخصوصاً انسان، سرایی کامل قرار داد و بهشت و سعادت ابدی را برای جن و انس حاضر نمود، و رسیدگی به احوال کوچک‏ترین جاندار را فراموش ننمود و برای تلطیف و جلب اطمینان ناتوان‏ترین قلب‏ها کوشید. هم چنین انواع مخلوقات از ذرّات تا سیّارات را مطیع امر خود ساخت، آن‏ها را مُسخّر نمود و به هر یک وظیفه‏‏ای داد. نیز کائنات را در حکم کتاب بزرگی قرار داد که به تعداد اجزایش دارای رساله است، و در کتاب مبین و امام مبین که دفاتر لوح محفوظ به شمار می‏روند، سرگذشت همه موجودات را قید نمود و برنامه و فهرست همه درخت‏ها را در دانه‏هایشان قرار داد و تاریخچه حیات ذی‌شعوران را با نظم و ترتیب و بی‏هیچ خطایی در حافظه‏ها نهاد؛ این‏ها همگی بر محیط بودن علم او بر همه چیز اشاره دارند. هم‌چنین در هر موجود حکمت‏های فراوان قرار داد؛ از یک درخت به تعداد میوه‏هایش نتیجه حاصل نمود، و در وجود هر جانداری به تعداد اعضا و بلکه به تعداد اجزا و سلول‏هایش، مصالحی قرار داد، زبان انسان را در وظایف گوناگونی به کار گرفت و علاوه بر آن، به تعداد طعم غذاها میزان‏هایی در آن قرار داد. آن‏ها با اجماع و به اتفاق شهادت می‏دهند و دلالت و اشارت دارند که حکمت قدسی او همه چیز را شامل می‏شود؛ تجلّی اسمای جمالی و جلالی‏اش که نمونه‏های آن در این دنیا مشاهده می‏شود، به درخشان‏ترین وجه تا ابدالآباد ادامه خواهد یافت؛ و احسان‏های او که نظایرش در این جهان فانی رؤیت می‏گردد، به صورت درخشان در دار سعادت استمرار و بقا خواهد داشت؛ و مشتاقانی که موافق به دیدار این امور در دنیا شوند، در جهان آخرت نیز همراه و رفیق آن‏ها خواهند بود. در رأس همه، رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با استناد به صدها معجزه روشن، و قرآن حکیم با آیات قاطع خود، و نیز انبیا که اصحاب ارواح نیّره‏اند و اولیا که اقطاب قلوب نورانی‏اند و اصفیا که ارباب عقول منوّره‏اند، با استناد به صحف و کتاب‏های مقدس و وعد و وعیدهایت که مکرّر بیان شده، و با اعتماد به صفات و شئونات قدسی‏ات چون جمال و جلال و حکمت و عنایت و رحمت و قدرت و عزّت جلال و سلطنت ربوبیت‏ات و با اعتقاد علم الیقینی و کشفیات و مشاهدات‏شان، سعادت ابدی را به جن و انس بشارت می‏دهند و اعلام می‏دارند، و با ایمان گواهی می‏دهند که جهنم برای اهل ضلالت مهیاست. ای قدیر حکیم! ای رحمان رحیم! ای صادق الوعد الکریم! ای قهّار ذوالجلال و ای صاحب عزّت و عظمت و جلال! تو صدهزار بار مقدس‏تر و بی‏نهایت منزّه و متعالی‏تر از آن هستی که اهل ضلالت و کفر را، که دوستان صادق و وعده‏ها و صفات و شئونات تو را تکذیب می‏کنند و حشر را انکار می‏کنند، تأیید کنی! آن‏ها مقتضیات قطعی سلطنت ربوبیتت و دعاهای فراوان و درخواست‏های بی‏شمار بندگان مقبولت را رد می‏کنند؛ بندگانی که تو آن‏ها را دوست می‏داری و آن‏ها نیز با تبعیّت از تو موجب خرسندی‏ات می‏شوند. گمراهان با کفر و عصیان و انکار وعده‌ات، تو را تکذیب می‏کنند و متعرّض عظمت کبریای تو و عزت جلالت می‏شوند، و به حیثیت الوهیت تو اهانت می‏کنند و شفقت ربوبیتت را متأثر می‏کنند. عدالت و جمال و رحمت لایتناهی‏ات را از چنین ظلم و وقاحت بی‏پایانی تقدیس می‏کنم! می‏خواهم آیه‌ سُب۟حَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبٖيرًا (اسرا: 43) را به تعداد ذرّات وجودم بر زبان آورم! رسولان راستگو و واسطه‏های راست کردار سلطنت‏ات، به صورت حق الیقین، عین الیقین و علم الیقین بر خزائن رحمت و ذخایر احسانت در عالم بقا و تجلّی خارق‏العاده و جمیل اسمای زیبایت که همگی در جهان آخرت ظهور می‏کنند شهادت و بشارت می‏دهند و اشاره می‏کنند. آن‏ها با ایمان به بزرگ‏ترین شعاع اسم «حق»، که همین حقیقت بزرگ حشریه می‏باشد، به بندگانت درس می‏دهند؛ اسم حقی که حامی و منبع و مرجع همه حقایق است. ای ربّ الانبیاء و الصدّیقین! همه آن‏ها در ملک تو و با فرمان و قدرت و اراده و تدبیر و علم و حکمت تو مُسخّر و موظف‏اند، و با تقدیس و تکبیر و تحمید و تهلیل، کره زمین را به محل عظیمی برای ذکر و کائنات را به مسجد بزرگی تبدیل کرده‏اند. یا ربّی! یا ربّ السموات و الارضین! یا خالِقی و یا خالِقِ کُلِّ شی! به حقِّ رحمت و حاکمیت و حکمت و اراده و قدرتت، که آسمان‏ها را با ستارگان، زمین را با هر چه دارد، و مخلوقات را با تمام کیفیات‏شان مُسخّر خود کرده‏یی، نفس‌ام را مُسخّر من گردان! مطلوب‌ام را مُسخّرم کن! برای خدمت به قرآن و ایمان، قلب انسان‏ها را مُسخّر رساله نور گردان! ایمان کامل و حُسن عاقبت نصیب من و برادران‌ام کن! هم‌چنان که دریا را مُسخّر حضرت موسی (ع)، آتش را مُسخّر حضرت ابراهیم‌ (ع)، کوه و آهن را مُسخّر حضرت داوود (ع)، جنّ و انس را مُسخّر حضرت سلیمان (ع) و شمس و قمر را مُسخّر حضرت محمّد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نمودی، عقول و قلوب را مُسخّر رساله نور گردان! من و طلبه‏های رساله نور را از شرّ نفس و شیطان و عذاب قبر و آتش جهنم محافظت فرما، و فردوس برین را نصیب‌مان کن! آمین، آمین، آمین! سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ این درس را از قرآن و جوشن کبیر، که از مناجات نبوی‏ست، فرا گرفته بودم. اگر در ارائه‏ی آن به عنوان عبادتی متفکرانه به درگاه پروردگار مهربانم قصوری مرتکب شده باشم، قرآن و جوشن کبیر را شفیع قرار می‏دهم و از رحمت‌اش طلب عفو می‏کنم. سعید نورسی

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters