حجت ایمانیه هشتم هم چنانکه بر وجوب وجود و وحدانیت دلالت دارد با دلایل قطعی بر احاطه ربوبیت و عظمت قدرتش تاکید میکند، و احاطه حاکمیت و شمول رحمتش را نیز اثبات کرده و بر آن دلالت دارد؛ هم چنین احاطه حکمتش و شمول علمش را بر تمام اجزای کائنات اثبات میکند. خلاصه این که هر یک از مقدمههای حجت ایمانیه هشتم دارای هشت نتیجه میباشد. در این مبحث، هر کدام از مقدمات هشتگانه، هشت نتیجه را با دلایل خود اثبات میکند، و از این نظر حجت ایمانیه هشتم دارای مزایای عالیست. سعید نورسی
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Şualar
The Third Ray
بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ اِنَّ فٖى خَل۟قِ السَّمٰوَاتِ وَال۟اَر۟ضِ وَاخ۟تِلَافِ الَّي۟لِ وَالنَّهَارِ وَال۟فُل۟كِ الَّتٖى تَج۟رٖى فِى ال۟بَح۟رِ بِمَا يَن۟فَعُ النَّاسَ وَمَٓا اَن۟زَلَ اللّٰهُ مِنَ السَّمَٓاءِ مِن۟ مَٓاءٍ فَاَح۟يَا بِهِ ال۟اَر۟ضَ بَع۟دَ مَو۟تِهَا وَبَثَّ فٖيهَا مِن۟ كُلِّ دَٓابَّةٍ وَتَص۟رٖيفِ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ ال۟مُسَخَّرِ بَي۟نَ السَّمَٓاءِ وَال۟اَر۟ضِ لَاٰيَاتٍ لِقَو۟مٍ يَع۟قِلُونَ (بقره: 164) (رساله مناجات که شعاع سوم بوده و به نوعی تفسیری از آیهی مذکور است) یا الهی، یا ربی! من از دریچه ایمان و با تعلیم و نوری که از قرآن و درسی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفتهام و با راهنمایی اسم حکیم، میبینم هیچ حرکت و چرخشی در آسمانها نیست که با نظم خود بر موجودیت تو اشاره و دلالت نداشته باشد. هیچ یک از اجرام سماوی نیست که با انجام وظیفه بیسر و صدایش و در عین سکوت و ایستادناش بدون هیچ ستونی، بر ربوبیت و وحدت تو اشارت و شهادت نداشته باشد. هیچ ستارهیی نیست که با خلقت موزون، وضع منتظم، تبسم نورانی و با مُهر شباهتاش به ستارگان دیگر، بر شکوه الوهیت و وحدانیت تو اشاره نداشته باشد و گواهی ندهد. هیچ سیارهیی از دوازده سیاره نیست که با حرکت حکیمانه و تسلیم فرمانبرانه و مسئولیت منظم و اقمار مهمش، بر وجوب وجود تو گواهی ندهد و بر سلطنت الوهیتت اشاره نداشته باشد. آری، آسمانها با ساکنینشان چنانکه جداگانه گواهی میدهند، با هیأت مجموعه خود نیز بهطور بدیهی میگویند: ای آفریدگاری که زمین و آسمانها را خلق کردی، گواهیهای آشکاری بر وجوب وجود تو هست؛ ای که ذرّات را با ترکیبات منظماش تدبیر و اداره میکنی و این سیّارات را با اقمار منظمشان به حرکت در میآوری و مطیع امر خود قرار میدهی، اینان چنان محکم بر وحدت و یگانگیات شهادت میدهند که براهینی نورانی و دلایلی درخشان به عدد ستارگان آسمان، شهادت آنها را تأیید میکنند. آسمانهای صاف و پاکیزه و زیبا با اجرام فوقالعاده عظیم و شتابان، با نشان دادن وضعیت ارتش یا نیروی دریاییِ باشکوهِ یک سلطنت که با چراغهایی زیور یافتهاند، بر شکوهمندی ربوبیّتت و عظمت قدرتت که ایجاد کننده هر چیزیست، دلالت ظاهر دارند، و بر وسعت بینهایت حاکمیتت که آسمان لایتناهی را در احاطه خود دارد و بر گستردگی بیانتهای رحمتت که هر ذیحیاتی را شامل میگردد، با قوت تمام اشاره میکنند، و بر احاطه همه جانبه علمت و شمول حکمتت که متعلق به همه امور و کیفیات مخلوقات آسمانیست و همه آنها را در اختیار خود دارد و امورشان را تنظیم میکند، بیهیچ تردیدی شهادت میدهند. این شهادت و دلالت مانند ستارگان که کلمه شهادت آسمانها و دلایل نورانی مجسّماند، کاملاً ظاهر و آشکار میباشد. ستارگان عرصه و دریا و فضای آسمانها همچون سربازان گوش به فرمان، کشتیهای منتظم، هواپیماهای خارقالعاده و چراغهای شگفتانگیز، شکوه و جلال سلطنت الوهیت تو را نمایان میسازند. وظایف خورشیدمان در زمین بهعنوان یک ستاره از نفرات آن لشکر و سایر سیّارات منظومهی شمسی، دلالت و اخطار میکنند که بعضی از ستارگانِ همچون خورشید نظر به عالم آخرت دارند و نه تنها بدون وظیفه نیستند بلکه خورشیدهای عوالم باقیاند. ای واجب الوجود! ای واحد احد! این ستارگان شگفت انگیز، این خورشیدهای عجیب، و این ماهها در مُلک تو و در سماوات تو، تحت فرمان و با قوَّت و قدرتت و با تدبیر و اداره تو به تسخیر در آمده، امورشان تنظیم شده و وظیفهیی بر عهده گرفتهاند. همه آن اجرام عُلوی، خالقی را تسبیح میگویند که آنها را آفریده، به چرخش در آورده و اداره میکند؛ او را تکبیر میگویند و با لسان حال «سبحان الله» و «الله اکبر» سر میدهند. من نیز با تمام تسبیحات آنان، تو را تقدیس میکنم. ای قدیر ذوالجلالی که به دلیل شدت ظهورت پنهان، و به دلیل عظمت کبریایت در خفا قرار داری؛ ای قادر مطلق! با درسی که از قرآن حکیم گرفتم و تحت تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام، دریافتهام هم چنانکه آسمانها و ستارگان بر موجودیت و وحدت تو گواهی میدهند، فضای لایتناهی نیز با ابرها و رعدها و برقها و وزشها و بارشهایش بر وحدت و وجوب وجودت شهادت میدهند. آری، ابر بیجان و بیادراک، باران را که آب حیات است، به سوی ذیحیاتان نیازمند گسیل میدارد و این با رحمت و حکمت تو انجام میگیرد؛ تصادف آشفته نمیتواند دخالتی داشته باشد. صاعقه که کاملترین نوع برق است، به فواید روشنایی اشاره دارد و ما را به استفاده از آن تشویق میکند، و قدرت تو را در فضا به خوبی نشان میدهد. رعد نیز که آمدن باران را بشارت میدهد و آسمان پهناور را به سخن وا میدارد و با سر و صدای تسبیحات خود، آن را به لرزه در میآورد، با لسان قال سخن میگوید و تو را تقدیس میکند و بر ربوبیتت گواهی میدهد. بادها هم، وظایف بسیاری چون رسانیدن لازمترین نیاز ذیحیاتان که از نظر استفاده بسیار آسان بوده یعنی نَفَس دادن و راحتی رساندن به نفوس را بر عهده دارند. آنها پهنه آسمان را گویی بر اساس حکمتی تبدیل به لوح محو و اثبات میکنند و آن را به صورت تختهیی در میآورند که کسی چیزی روی آن مینویسد و معنا را رسانده و بعد پاک میکند. بادها به این ترتیب بر فعالیت قدرتت اشاره دارند و بر وجودت گواهی میدهند. نیز رحمتی که به موجب مرحمت تو از ابرهای فشرده به سوی ذیحیاتان منتقل میگردد با قطراتی موزون و منظم، کلمهوار بر وسعت رحمت و شفقت فراگیرت گواهی میدهد. ای متصرِّف فعّال و ای فیّاض متعال! ابر و برق و رعد و باد و باران که بر وجوب وجود تو یک به یک شهادت میدهند، با اینکه از نظر کیفیت از هم دور و از نظر ماهیت مخالف یکدیگرند، در هیأت مجموعهشان به سبب یگانگی و همراهی و آمیختگی با هم و همیاری در وظایفِ هم، با قوت تمام بر وحدت و یگانگیات اشاره دارند؛ و بر شکوهمندی ربوبیتت که پهنه آسمان را محشر شگفت انگیزی قرار داده و در روزهایی آن را چندین بار پر و خالی میکند، دلالت دارند؛ و بر عظمت قدرتت که آسمان گسترده را چون لوحی برای نوشتن و اسفنجی پر آب نمود تا زمین را با آن آبیاری کند، اشاره دارند؛ و به همین صورت بر وسعت بینهایت حاکمیت و رحمتت که به تمام مخلوقات روی زمین و آن سوی پرده آسمان نظر دارد و آن را اداره و به تمام امورشان رسیدگی میکند، دلالت میکنند. هوایی که در فضاست با چنان وظایف حکیمانه و ابر و باران با چنان فواید علیمانهیی به کار گرفته شدهاند که اگر علمی محیط و حکمتی شامل بر هر چیز نبود، چنان چیزی امکان نداشت. ای فعّالٌ لِما یُرید! قدرت تو که همواره با فعالیتات در جوُ آسمان، نمونهیی از حشر و قیامت را نشان میدهد، و در یک ساعت، تابستان را به زمستان و زمستان را به تابستان تبدیل میسازد، و عالمی را میآورد و عالم دیگری را روانهی غیب میکند، اشاره بر این حقیقت دارد که دنیا را مبدّل به آخرت خواهد کرد و شئونات سرمدی را در آخرت نشانمان خواهد داد. ای قدیر ذوالجلال! هوایی که در جوّ آسمان است همراه با ابر و باران و رعد و برق همه در تملّک تواند، مُسخر امر و قوت و قدرت تواند و تو هر کدامشان را موظّف به کاری کردهیی. این مخلوقات آسمانی که به لحاظ ماهیت از هم دورند، امرکننده و حکمکننده خود را که فرامین سریع و آنی و پر شتاب او، آنها را به اطاعت میخواند، تقدیس میکنند و رحمتش را حمد و ثنا میگویند. ای خالق ذوالجلال ارض و سماوات! با تعلیم قرآن حکیمت و درسی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفتهام، ایمان آوردم و دانستم: همچنان که آسمان با ستارگانش و هر آنچه در فضا هست بر وجوب وجود و یگانگی و وحدت تو گواهی میدهند، به همین ترتیب زمین هم با تمام مخلوقات و احوالش، بر موجودیت تو و وحدتت به تعداد موجودات گواهی میدهد و اشاره میکند. آری، هیچ تحولی در زمین و هیچ تغییر و تبدیلی در پوشش درختان و حیوانات که سالانه اتفاق میافتد (جزئی یا کلی) نیست که با نظم خود بر وجود و وحدت تو اشاره نکند. هیچ حیوانی نیست که با رزق رحیمانهیی که به نسبت ضعف و نیازش میدهی و جهازاتی که حکیمانه با توجه به نیازهای زیستیاش در اختیارش میگذاری، بر هستی و یگانگی تو گواهی ندهد. هیچ یک از نباتات و حیواناتی که در بهار و در مقابل دیدگانمان خلق میشوند نیست که با صنعت عجیب و زیورهای لطیف و تشخُّص کامل و نظم و ترتیب خود، معرّف تو نباشند. نباتات و حیواناتی که روی زمین را پر کردهاند و از عجایب و معجزات قدرت تو هستند از تخمها و تخمکها، قطرهها و حبّهها و دانههای کوچک و هستههایی محدود که ماده اصلی آنها واحد و مشابه هم است، به صورت کامل، زیبا، دارای صفت مشخصه، و بدون هیچ خطایی آفریده میشوند؛ این امر چنان شهادتیست بر وحدت و حکمت و وجود صانع حکیم و قدرت لایزال او که از دلالت نور بر وجود خورشید محکمتر و روشنتر است. هیچ عنصری اعم از هوا، آب، نور، آتش و خاک نیست که به رغم عدم ادراک، وظایف خود را کامل و با آگاهی به انجام نرساند، و با وجود سادگی و خصلت استیلاجویانه و بینظم بودن، به نحوی که در هر جا پراکنده میشوند، میوهها و محصولاتی کاملاً منظم و متنوع از خزانه غیب نیاورد؛ اینان همه بر یگانگی و هستی تو گواهی میدهند. ای فاطر قدیر! ای فتّاح علّام! ای فعّال خلّاق! همانطور که زمین با تمام سکنهاش بر واجب الوجود بودن خالقش گواهی میدهد، با مُهری که بر چهره خود و سکنهاش دارد، بر وحدت و احدیت تو ای واحد احد، ای حنّان منّان، ای وهّاب رزّاق گواهی میدهد، و با یکی بودن و با هم بودن و در درون هم بودن و هم یاریشان نیز از لحاظ یگانگی اسما و افعال ربوبیِ ناظر بر آنها، به درجه بداهت بر وحدت و احدیت تو به تعداد موجودات گواهی میدهند. زمین چون اردوگاه و نمایشگاه و آموزشگاهیست که در آن تمام امکانات مورد نیاز چهارصد هزار گونه حیوانات و نباتات جداگانه و منتظم عطا میشود؛ این امر بر شکوه ربوبیت و احاطه قدرت تو دلالت دارد؛ به همین ترتیب، رزق همه ذیحیاتان بیشمار به تفکیک و در زمان معین از خاکی خشک و بسیط، رحیمانه و کریمانه عطا میشود؛ نیز همه افراد بیشمار مذکور در تسخیر کاملِ اوامرِ ربّانیاند و از او اطاعت میکنند؛ اینها نشانگر شمول رحمت و احاطه حاکمیتت بر همه چیزهاست. ادارهی قافله مخلوقاتی که در زمین تحول مییابند، و تناوب مرگ و حیات آنها و تدبیر و اداره کلیه امور حیوانات و نباتات نیز بر علمی دلالت دارد که به همه چیز تعلق مییابد و نشان از حکمتی بیپایان دارد که بر همه چیز حکم میراند، و این گواهیست بر محیط بودن علم و حکمت تو. انسان نیز که قادر به تصرّف در موجودات میباشد و در مدتی کوتاه بر روی زمین وظایف بیشماری را انجام میدهد، با استعداد و وسایل معنویای تجهیز شده است که گویی قرار است برای زمانی بسیار طولانی زندگی کند. البته و بیتردید عمر کوتاه و غمانگیز و زندگی آمیخته با دلتنگیهای انسان در این دنیای پر بلا و فانی، موجب شده است که آموزشگاه و اردوگاه و نمایشگاه موقت زمین، گنجایش این مقدار از اهمیت، هزینههای فراوان، تجلیّات بیپایان ربوبی، خطابهای سبحانی بیحد و حصر و احسانهای الهی فراوان را نداشته باشد. به همین خاطر انسان برای عمری دیگر که ابدیست و دار سعادتی که باقیست، آفریده شده است؛ و این مطلب بر احسانهای اخروی عالم بقا اشارت دارد و بر آن گواهی میدهد. ای خالق کل شی! تمام مخلوقات روی زمین در مُلک تو، در زمین تو، با حول و قوّت تو و با قدرت و اراده و علم و حکمت تو اداره میشوند و مُسخّر تو هستند. آن ربوبیتی که فعالیتش بر روی زمین مشاهده میگردد چنان احاطه و شمولی دارد، و نحوه اداره و تدبیر و تربیت او چنان کامل و حساس است، و افعالش در هر سو چنان واحد و توأم و مشابه است، که نشان میدهد ربوبیت و تصرّفی در حکم کلیای که انقسامش غیرممکن بوده و کلّی که قبول جزء نمیکند، وجود دارد. زمین با تمام سکنهاش با زبانهای بیشمار، ظاهرتر از لسان قال، خالق خود را تقدیس میکند و تسبیح میگوید، و با لسان حالِ نعمتهای بینهایتاش، رزّاق ذوالجلال را حمد و ثنا و مدح میگوید. ای ذات اقدسی که به دلیل شدت ظهور و عظمت کبریا پنهان هستی! با تمام تقدیسها و تسبیحهای زمین، تو را از نقصان و عجز و شریک پاک و منزّه میکنم و با تمام تحمیدات و ثناهایش، تو را مدح و ستایش میگویم. ای ربُّ البَرِّ و البحر! با درسی که از قرآن و تعلیمی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام گرفتهام، دانستم: همانطور که آسمانها و فضا و زمین بر یگانگی و هستی تو شهادت میدهند، دریاها و نهرها و چشمهها و رودها بر وجوب وجود و وحدت تو بهطور بدیهی گواهی میدهند. آری، هیچ موجودی و حتی هیچ قطرهیی در دریاها که مانند دیگ بخار منبع عجایب دنیای ما هستند، یافت نمیشود که با وجود و نظم و منافع و وضع خود خالقش را نشناساند. همه مخلوقات عجیبی که روزیشان در میان دانههای ساده شن یا در آبی معمولی بدانها داده میشود، یا حیوانات دریایی که خلقتشان آکنده از نظم است، به ویژه نوعی از آنها که با میلیونها تخمی که میگذارد دریاها را به وجد میآورد، با نوع آفرینش و وظیفهیی که بر عهده دارند و با نشو و نما و تدبیر و تربیتشان، به آفریدگار اشاره میکنند و بر رزاق گواهی میدهند. همچنین در دریا هیچ گوهر زیبا، باشکوه، و گرانبهایی نیست که با خلقت جمیل و فطرت جذاب و خاصیت نافع خود، تو را نشناسد و نشناساند. آری، آنها یک به یک گواهی میدهند و در هیأت مجموعه نیز همگی با هم، آمیخته در هم، با مُهر خلقت و وحدتی که دارند و سهولتی که در آفرینش آنها هست و تعداد واقعاً کثیرشان، بر یگانگی تو شهادت میدهند. اینکه کرهی زمین را به همراه خشکیها و نیز دریاهایش که این خشکیها را احاطه کرده، معلّق نگاه داشته و بدون آنکه بریزند و متلاشی شوند به دور خورشید گردانده، و خاک را استیلا نداده، و از شنی ساده و آب، حیوانات و جواهر متنوع و منتظم را خلق کرده، و ارزاق و سایر امور را بهطور کلی و کامل اداره نموده و تدبیرشان را کرده؛ و دیده نشدن جنازههای فراوان، در حالی که ایجاب میکند روی سطح دریا را احاطه کرده باشند، همه به تعداد موجودات، بر هستی تو و واجب الوجود بودنت اشاره دارند و گواهی میدهند. همچنان که دلالت اینان بر شکوه سلطنت ربوبی و عظمت قدرتات که بر همه چیز احاطه دارد، بسیار آشکار است، ستارگان عظیم و منتظم فوق آسمانها تا ماهیهای بسیار ریزی که در اعماق دریاها با انتظامی خاص روزی داده میشوند، بر گستردگیهای بیمنتهای رحمت و حاکمیتات که شامل هر چیزی شده و بر آنها حکم میراند گواهی میدهند، و با انتظام و فایده و حکمتهایی که دارند و با میزان و موازنه خود بر علم تو که بر هر چیز محیط است و بر حکمتت که شامل همه چیزهاست، اشاره میکنند. وجود دریای رحمت تو برای مسافران مهمانسرای دنیا و مُسخر بودنش برای انسانی که در سیر و سیاحت است و با کشتی از آن بهره میبرد، اشاره است بر مسافرانی که شبی را در توقفگاهی میمانند و ذاتی در همان یک شب، هدایای فراوان دریایی به آنها اکرام میکند؛ و نیز اشاره است به اینکه او در مقر سلطنت ابدیاش چنان دریاهای رحمت ابدی دارد که اینها نمونههای کوچک و فانی آن میباشند. وجود کاملاً شگفتانگیز دریاها در اطراف زمین و رسیدگی دقیق به امور مخلوقات موجود در آنها، بالبداهه نشان میدهد که فقط با قوت و قدرت و اراده و تدبیر توست که در مُلکَت مسخر فرمان تواند و با لسان حال خویش خالقشان را تقدیس کرده و «الله اکبر» میگویند. ای قدیر ذوالجلالی که کوهها را برای سفینه زمین، ستونهایی توأم با خزاین قرار دادی! با تعلیمی که از رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم گرفتم، دانستم: دریاها همانطور که با تمام شگفتیهایشان تو را میشناسند و میشناسانند، کوهها نیز با حکمتها و خدماتی چون کاستن از تأثیرات زلزله، که موجب سکونت زمین شده و با بیرون راندن تلاطم داخلی، سکوت و آرامشش را تأمین میکنند، و با رهایی زمین از استیلای دریاها، تصفیه هوا از گازهای مضرّ، تأمین ذخیره آب، و نگهداری و محافظت از معادن مورد نیاز ذیحیاتان، تو را میشناسند و میشناسانند. آری، انواع سنگهای موجود در کوهها و اقسام مختلف موادی که علاج بیماریهای گوناگون میباشند، و مواد متعدد معدنی که مورد نیاز ذیحیاتان مخصوصاً انسان است، و گروه نباتات که کوهها و صحراها را با گلهایشان تزیین میکنند و با میوههایشان به وجد میآورند، همه و همه با حکمتهایی که تصادف بودنشان غیر ممکن است، با نظم خود و با حُسن خلقت و فوایدشان و به ویژه با تشابه ظاهری که برخی مواد معدنی مانند نمک، جوهر لیمو، سولفات و زاج دارند اما طعمشان بسیار متفاوت است، مخصوصاً انواع مختلف گیاهان که از خاکی ساده و معمولی حاصل میشوند و گلها و میوههای گوناگونی میدهند، اینها همه بالبداهه بر وجوب وجود صانعی که بینهایت قدیر و حکیم و رحیم و کریم است، شهادت میدهند و در عین حال با هیأت مجموعه خود نیز با نقاطی همچون وحدتِ سرپرستی، وحدتِ تدبیر و مواردی همچون همراهی و یکسانی و ارزانی و سهولت و سرعتِ در آفرینش و کثرت موجود در منشأ و مسکن و خلقت و صنعت، بر وحدت و احدیت آن صانع اشاره میکنند. هر یک از انواع مصنوعات موجود در سطح کوهها و درونشان، در هر نقطهیی از زمین، در لحظهیی واحد ایجاد میشوند؛ به گونهیی یکسان، دور از خطا، در غایت کمال و سرعت، بدون آنکه کار یکی مانع دیگری شود، در عین آمیختگی با سایر انواع، بدون اینکه به هم بیامیزند، ایجاد میشوند و این دلالت دارد بر شکوه ربوبیت تو و عظمت قدرتی که انجام هیچ کاری برایش گران نیست. به همین ترتیب، پوشاندن سطح و درون کوهها با درختان و گیاهان و مواد معدنی موزون، طوری که جوابگوی نیازهای بیشمار همه آفریدگان ذیحیات روی زمین و حتی امراض متنوع آنها یا ذوقها و تمایلات گوناگونشان باشد، و مُسَخَّر کردن این نعمتها برای نیازمندان، بر رحمت گسترده و بیمنتهای تو و وسعت بینهایت حاکمیتات دلالت دارد. وجود موادی که در طبقات زیرین خاک در تاریکی و به صورت مختلط، پنهان است و با دانایی و بینایی و بدون خطا و به شکل منظم نسبت به نیازها ظاهر میگردند، بر احاطه علمی تو که بر هر چیز تعلق مییابد و شمول حکمتات که تنظیم کننده همه امور است و همه چیز را در بر میگیرد دلالت دارد، و احضار داروها و ذخیرهسازی مواد معدنی، اشاره و دلالت آشکاریست بر محاسن تدابیرِ کریمانه و رحیمانه ربوبیتات و لطایف محتاطانه عنایتات. کوههای بزرگ برای مهمانانی که در مهمانسرای این جهان مسافرند، انبارهای عظیم ذخایری جهت تأمین نیازها و احتیاجاتشان در آینده هستند؛ مخازن کاملِ بسیاری از گنجینههای مورد نیاز که ممکن است به کارشان آید؛ لذا اشارتی و بلکه دلالت یا شهادتی هستند بر اینکه صانعی چنین کریم و مهماننواز، حکیم و مهربان، قدیر و دوستدار پرورش، قطعاً برای مهمانانی که بسیار دوستشان دارد، در عالم ابدی دارای احسانهای ابدی و خزاین جاودان است. در برابر کوههای این جهان، در آنجا ستارگان چنین وظیفهیی را بر عهده دارند. ای قادر کل شی! کوهها و مخلوقات موجود در آن، در ملک تو و با قوت و قدرت و علم و حکمت تو مُسخّر و انباشته شدهاند. آنها خالقشان را که چنین تسخیرشان کرد و بدانها وظیفه داد، تقدیس میکنند و تسبیحاش میگویند. ای خالق رحمن و ای ربّ رحیم! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم فرا گرفتم، دانستم: همانطور که فضا و زمین و آسمان و کوه و دریا با مخلوقات و مشتملاتشان تو را میشناسند و میشناسانند، تمام درختان و گیاهان روی زمین نیز با برگها و گلها و میوههایشان بالبداهه تو را میشناسند و معرفی میکنند. برگ درختان و گیاهان که در حرکتِ ذکریهی جذبهدارانهی خویشاند، و گلهایشان که با زیبایی خود، اسمای صانع را توصیف و تعریف میکنند، و میوههایشان که بر اثر لطافت و تجلی مرحمت خنداناند، غیر ممکن است ناشی از تصادف باشند؛ نظمی در صنعتی متعالی، میزانی در نظم، زینتی در میزان، نقشهایی در زینت، رایحههایی دلنشین و جداگانه در نقشها، و طعمهای مختلف میوهها در رایحهها، بالبداهه بر وجوب وجود صانعی بینهایت کریم و رحیم شهادت میدهند. به همین ترتیب، موارد مذکور در هیأت مجموعه خود و با نقاطی همچون وحدت و همبستگی در کل زمین، تشابه و مشابهت در سکّه خلقت، تناسب در تدبیر و اداره امور، موافقت در افعال ایجادیِ متعلّق به مخلوقات و اسمای ربّانی، اداره افراد بیشمارِ صد هزار نوع مذکور به یکباره و بدون آنکه خطایی صورت گیرد، همه بالبداهه بر وحدت و احدیّت صانع واجب الوجود شهادت میدهند. چنانکه آنها بر وجوب وجود و یگانگیات شهادت میدهند، اعاشه و ادارهی افراد بیشمار لشکر ذیحیاتان که متشکل از چهارصد هزار ملت مختلف بر روی زمین است و ایجاد بینقصشان بدون خطا و هرج و مرج، بر شکوه وحدانیت ربوبیتت و عظمت قدرتت که موجب آفرینش بهار به آسانی خلق یک گل میگردد و به همه چیز تعلق مییابد، دلالت دارد. به همین ترتیب به وسعت بینهایت رحمتت که انواع و اقسام خوراکیها را در هر سوی زمین پهناور برای بیشمار حیوان و انسان تأمین میکند، اشاره کرده و جریان امور بیحد و حصر و اِنعامها و ادارهها و اعاشهها و افعالی که در نهایت نظم و ترتیب به انجام میرسند و اینکه همه چیز حتی ذرات کوچک، مطیع و مُسخّر اوامر و اجرائیات مذکور هستند، به یقین بر وسعت بیانتهای حاکمیتات دلالت دارند. اینکه همهی امورِ مربوط به شاخ و برگ و ریشه و میوه و گل درختان و گیاهان با بینایی و دانایی، و ناظر بر فواید و مصالح و حکمتها به انجام میرسد، مطلبیست که کاملاً آشکارا بر علم محیط تو و شمول حکمتات بر هر چیز دلالت دارد و با انگشتان بیشمار بدان اشاره میکند؛ و نیز بر جمال صنعت تو که در غایت کمال است و کمال نعمتت که در نهایت جمال قرار دارد، با زبانهای بیشمار ثنا و مدح میگویند. در این سرسرای گذرا و مهمانکدهی فانی، در مدتی کوتاه و عمری اندک، احسانها و نعمتهای با ارزش و اکرامها و پذیراییهایی که با دستان درختان و گیاهان صورت میگیرد، همه اشاره دارند و گواهی میدهند که ذات رحیم و کریم قدرتمندی که در اینجا چنین با محبت به مهمانانش رسیدگی میکند، تمام احسانها و ضیافتها را برای شناساندن خود و برای اینکه بندگان، او را دوست بدارند اعمال میدارد؛ اما برای جلوگیری از عکس مطلب و برای اینکه آفریدگانش نگویند: «نعمتهایش را به ما چشاند، اما قبل از اینکه تناول کنیم ما را از بین برد» و باعث نشوند دیگران نیز چنین بیاندیشند، و برای اینکه سلطنت الوهیتاش همچنان باعظمت بماند و منکر رحمت بیمنتهایش نشوند و اجازه انکارش را به دیگران نیز ندهند و برای اینکه دوستاناش را به سبب محرومیت، تبدیل به دشمن نکند، قطعاً در جهانی ماندگار و دیاری باقی برای بندگانش که تا ابد در آنجا اسکانشان داده، از خزاین ابدی رحمت در جنات ابدیاش درختان پر ثمر و نباتات پرگل ابدی و متناسب با بهشت فراهم کرده است. بنابراین آنچه در این جهان دیده میشود نمونههایی برای نشان دادن به مشتریان ابدیست. درختان و گیاهان همگی با کلمات برگ و گل و میوههایشان تو را تقدیس میکنند و تسبیح و تحمید میگویند. هر یک از آن کلمات نیز جداگانه تو را تقدیس میکنند؛ به ویژه میوهها به صورتی بدیع در حالی که گوشت آنها بسیار متفاوت، صنعتشان شگفتانگیز و دانههایشان فوقالعاده است، چون طَبَقهای خوراکی به دست درختان داده شده و بر سر گیاهان گذاشته میشوند و به منظور ارسال برای ذیحیاتان مهمان، تسبیحاتشان که به لسان حال بود، در حالت ظهور به مرتبه لسان قال در میآید. همه آنها در ملک تو و با قوت و قدرت تو، با اراده و احسان تو و با حکمت و رحمت تو مُسخر شدهاند و مطیع همه اوامرت هستند. ای صانع حکیم و ای خالق رحیم! ای که بر اثر شدت ظهور پنهان هستی و به دلیل کبریای عظمتات مستور شدهیی! به زبان همه برگها و گلها و میوههای درختان و گیاهان و به تعداد تمام آنها، تو را از قصور و عجز و داشتن شریک تقدیس میکنم و حمد و ثنایت میگویم. ای فاطر قدیر! ای مدبّر حکیم! ای مربّی رحیم! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیم گرفتم؛ دانستم و ایمان آوردم: که درختان و گیاهان تو را میشناسند و به همین ترتیب صفات قدسی و اسمای حسنای تو را به دیگران میشناسانند. نیز هر یک از انسانها و حیوانها به عنوان گروهی از ذیحیاتان که دارای روح میباشند، با اعضای داخلی و خارجی موجود در بدن خود که مانند ساعتهای کاملاً دقیق و منظم کار میکنند و به کار گرفته میشوند، و با جوارح و حواسی که با نظمی بسیار پیچیده و ظریف، و میزانی کاملاً حساس و با فایدههایی بسیار مهم در وجودشان قرار داده شده، و با اعضایی که با آفرینشی کاملاً ماهرانه در پیکرشان نهاده شده و با جلدهایی که در غایت حکمت و موازنهیی بسیار دقیق خلق شدهاند، بر وجوب وجود تو و تحقق صفاتت گواهی میدهند؛ زیرا قدرت کور و طبیعت بیادراک و تصادف سرگردان نمیتواند در صنعتی تا اینحد ظریف و آگاهانه و عالمانه و حکمتی چنین مدبِّرانه و در اوج توازن دخالتی کند؛ نه، آفرینش نمیتواند کار آنها باشد، این امکان ندارد. اینکه مخلوقات به خودی خود آفریده شده باشند نیز صدبار محال در محال است؛ زیرا در آن صورت هر ذره از وجود انسان باید هر چیزِ دخیل در شکلگیری جسدش را بداند و حتی میبایست از همه چیزهای مرتبط با او در جهان خبر داشته باشد، آن را ببیند و دارای دانش و قدرتی فراگیر (همچون علم و قدرت اله) باشد؛ در آن صورت تشکیل بدن انسان به او سپرده میشود، و میتوان گفت به خودی خود موجود میشود. وحدت تدبیر و اداره، و وحدتِ نوعیه و جنسیهی هیأت مجموعه (ی انسان و حیوان)، و یگانگی خاتم فطرتی که در مشابهت نقاطی چون گوش و چشم و دهان مشاهده میگردد، و اتحاد در مُهر حکمتی که در سیمای افراد هر نوع دیده میشود و نیز همبستگیای که در اعاشه و ایجاد وجود دارد، هیچ یک از چنین کیفیاتی نیست مگر اینکه بر وحدت تو شهادت قطعی میدهد. در هر یک از موارد ذکر شده، تجلّی تمام اسمای ناظر بر کائنات را میتوان مشاهده کرد که بر احدیت موجود در واحدیتات اشاره دارد. انسانها و صدها هزار نوع از حیواناتی که بر روی زمین پراکندهاند، چون لشکری منظم و مطیع و مجهز و تحت فرمان که کوچکترین تا بزرگترینشان را شامل میشود، از فرامین دقیق ربوبی تبعیت میکنند و بدین ترتیب بر شکوه ربوبیت دلالت دارند؛ نیز با اینکه کثیر و بسیار با ارزش و در غایت کمالاند، وجود یافتنشان سریع است، و در عین حال که از بینهایت صنعت برخوردار میباشند، آفریدنشان بسیار سهل است. آنها با چنین حقایقی بر عظمت قدرت تو دلالت دارند و بر رحمت گستردهات اشاره دارند؛ که رزق میکروب تا کرگدن و کوچکترین مگس تا بزرگترین پرنده را از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب تأمین میکنی، و هر کدامشان همچون سربازی مطیع به وظیفه فطری خود عمل میکنند، و روی زمین در هر بهار به جای همه آنهایی که در فصل پاییز مرخص شده بودند، اردوگاهی برای آن لشکر میشود و همه از نو زیر پرچم قرار میگیرند، که همگیِ این موارد بر وسعت بینهایت حاکمیتات دلالت دارند. هر یک از حیوانات به عنوان نسخهیی کوچک و نمونهیی مختصر از کائنات، با علمی به غایت عمیق و حکمتی به غایت دقیق خلق شدهاند، به نحوی که اجزای ترکیبی آنها در هم نمیآمیزد و شکل و ظاهر هر کدامشان جدا جدا، عاری از خطا و دور از هر گونه سهوی و بدون نقصان ایجاد میگردد. این امر به تعداد موجودات مزبور بر این دلالت میکند که علم تو بر هر چیز احاطه دارد و حکمتات همه چیزها را شامل میشود. هر یک از آنها با خلقت زیبا و هنرمندانه خود، معجزه صنعت و نمونه خارقالعادهیی از حکمت تو میباشند و بر کمال حُسن صنعت ربّانی که علاقه وافری بدان داری و خواهان دیده شدنش هستی و بر زیبایی کامل آن اشاره دارد. و هر یک از آنها مخصوصاً نوزادانِ به غایت دوست داشتنی، با تغذیه دلنشینشان از لحاظ تأمین خواستهها و نیازهایشان، اشارات بیشماری بر جمالِ به غایت زیبایِ عنایت تو محسوب میشوند. ای رحمان رحیم! ای صادق الوعد الامین! ای مالک یوم الدین! با تعلیم رسول اکرمات عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و ارشاد قرآن حکیمات دانستم: که برگزیدهترین نتیجه کائنات، حیات است و برگزیدهترین خلاصه حیات، روح است و برگزیدهترین قسم ذیروحان، ذیشعوران است و جامع ذیشعوران، انسان است، و سراسر کائنات نیز مُسخَّر حیات است و برای آن در حرکت است. ذیحیاتان، مُسخر ذیروحاناند و برای آنان به دنیا آورده میشوند، و ذیروحان مُسخر انسانها هستند و آنها را یاری میکنند. انسانها فطرتاً آفریدگار خویش را بسیار دوست دارند و آفریدگارشان نیز آنها را دوست دارد و علاقهمند است که به هر وسیلهیی کاری کند که او را دوست داشته باشند. استعداد انسان و عوامل معنوی او ناظر بر جهانی ابدی و حیاتی جاودان است. قلب و ادراک انسان با تمام توان خواهان بقاست و زبانش با دعاهای بیشمار برای جاودانگی نزد خالق خود التماس میکند. البته و در هر حال او انسانهایی را که دوست دارند و دوست داشته میشوند، و محبوب و مُحباند، نمیمیراند مگر اینکه حیاتی دوباره به آنها بدهد؛ آنها را برای محبتی ابدی آفریده است و در واقع نمیبایست آنها را با عداوتی ابدی برنجاند. حکمت او ادامه حیات سعادتمندانه آنها را در عالم ابدی دیگر اقتضا میکند، و برای همین انسان را به این دنیا فرستادهاند تا تلاش کند و شایستگی عالم ابدی را به دست آورد. انسان با تجلّی اسمای جلوهگر بر او در این دنیای فانی و کوتاه مدت، آیینهی اسمای مذکور در عالم بقا میشود و این اشاره است بر این نکته که انسان مظهر تجلیّات ابدی اسما خواهد شد. آری، دوست صادقِ آنچه جاودانه است، جاودان خواهد شد، و آیینهی ذیشعورِ [خدایِ] باقی، لازم است باقی باشد. از روایات صحیحه دانسته میشود که روح حیوانات باقی خواهد ماند، و در برخی موارد خاص، حیواناتی مانند هدهد و مور سلیمان (ع)، ناقه صالح (ع)، و سگ اصحاب کهف به لحاظ روحی و جسمیِ توأمان به عالم باقی میروند و هر نوع [از حیوانات]، جسدی خواهند داشت تا گاه گاهی از آن استفاده شود؛ علاوه بر روایات، اقتضای حکمت و حقیقت و رحمت و ربوبیت نیز همین است. ای قدیر قیّوم! تمام ذیحیاتان و ذیروحان و ذیشعوران در ملک تو هستند و فقط با قوت و قدرت و اراده و تدبیر و رحمت و حکمت توست که تسخیر فرامین ربوبیتت هستند و با وظایف فطری مسئول قرار داده شدهاند. قسمی از آنها نیز نه به دلیل قدرت و توانایی انسان، که به سبب ضعف و عجز فطری او و نیز به موجب رحمتات مُسخّر انسان قرار داده شدهاند. آنها با لسان حال و قال، صانع و معبود خود را از قصور و داشتن هر گونه شریک تقدیس میکنند و با حمد و سپاس برای نعمتهایش، هر یک عبادت خاص خود را به جا میآورند. ای ذات اقدسی که به سبب شدت ظهور، پنهان هستی و به سبب عظمت کبریایت در حجاب قرار داری! نیت میکنم با تسبیح همه ذیروحان، تو را تقدیس کنم و بگویم: «سُبحانَکَ یَا مَن جَعَلَ مِنَ المَاءِ کُلَّ شَیءٍ حَیّ» یا رَبَّ العالمین! یا اِلهَ اَلاوَّلینَ وَ الآخَرینَ! یا رَبَّ السَماواتِ وَ الارضین! با تعلیم رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و درسی که از قرآن حکیمات فرا گرفتم دانستم و ایمان آوردم: چنان که آسمان، فضا، زمین، برّ و بحر، درخت، گیاه و حیوان با تمام افراد و اجزا و ذراتشان تو را میدانند و میشناسند و بر هستی و یگانگیات گواهی میدهند و بر آن دلالت و اشارت دارند، انبیا و اولیا و اصفیا نیز بهواسطه الهامات و کشفیات و مشاهدات و استخراجات قلبی و عقلی، با قطعیتی به قوّت صدها اجماع و تواتر، بر وجوب وجود و وحدانیت و احدیت تو گواهی داده و از آن خبر میدهند، و با معجزات و کرامات و براهین یقینی، خبر خود را اثبات میکنند؛ آنان که خلاصه نوع بشرند و بشر نیز خلاصه ذیحیات و ذیحیات هم خلاصهیی از کائنات میباشد. آری، در قلبها، هیچ یک از خاطرات غیبی که ناظر بر ذات هشدار دهنده از ورای پردهی غیب باشد، و هیچ الهام صادقهی ناظر بر ذات الهام کننده، و هیچ اعتقاد یقینی که به صورت حق الیقین و کاشف اسمای حسنی و صفات قدسیهات باشد، و هیچ قلب نورانی که به واسطه عین الیقین، انوار واجب الوجود را در انبیا و اولیا مشاهده کند، و هیچ خرد منوّری وجود ندارد که آیات وجوبی آفریننده همه موجودات و براهین وحدت او را در اصفیا و صدیقین با علم الیقین تصدیق نکند و بر وجوب وجود و صفات قدسیهات و وحدت و احدیت و اسمای حسنای تو شهادت ندهد، دلالت نکند و اشارتی نداشته باشد؛ به ویژه معجزات روشنی که خبرهای رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام را به عنوان زبده و رئیس و امام همه انبیا و اولیا و اصفیا و صدیقین تصدیق میکنند. و نیز هیچ یک از حقایق عالیه که بیانگر حقانیت او میباشند، و هیچ یک از آیات توحیدی و قاطع قرآن معجزُ البیان که خلاصهی خلاصه همه کتابهای حقیقی و مقدس میباشند، و هیچ یک از مسائل قدسی مرتبط با مسائل ایمانی در قرآن نیست که بر وجوب وجود تو و صفات قدسیات و وحدت و احدیت و اسما و صفاتات گواهی ندهد و دلالت و اشاره نکند! صدها هزار مخبر صادق با استناد به معجزات و کرامات و حجّتهایشان، بر وجود و یگانگی تو گواهی میدهند، و در عین حال با اجماع و اتفاق نظر از درجه حشمت ربوبیتات که از اداره کلیات امور عرش اعظمِ محیط بر همه چیز، تا اطلاع و شنیدن و اداره کردن جزئیترین و پنهانیترین خطورات و آرزوها و دعاهای قلب را در بر میگیرد، خبر میدهند، و از درجهی عظمت قدرتات که در همه چیز جریان دارد، خبر میدهند و آن را اثبات میکنند؛ قدرتی که در برابر دیدگان ما اشیای مختلف و بیشمار را به یکباره میآفریند، به نحوی که هیچ کاری مانع کار دیگر نمیگردد و بزرگترین چیز به سهولت خلق کوچکترین مگس، آفریده میشود. آنها با معجزات و حجّتهای خود، از وسعت بینهایت حاکمیت او خبر داده، و اثبات میکنند که خداوند با رحمت بینهایت گستردهاش، کائنات را برای ذیروح مخصوصاً انسان، سرایی کامل قرار داد و بهشت و سعادت ابدی را برای جن و انس حاضر نمود، و رسیدگی به احوال کوچکترین جاندار را فراموش ننمود و برای تلطیف و جلب اطمینان ناتوانترین قلبها کوشید. هم چنین انواع مخلوقات از ذرّات تا سیّارات را مطیع امر خود ساخت، آنها را مُسخّر نمود و به هر یک وظیفهای داد. نیز کائنات را در حکم کتاب بزرگی قرار داد که به تعداد اجزایش دارای رساله است، و در کتاب مبین و امام مبین که دفاتر لوح محفوظ به شمار میروند، سرگذشت همه موجودات را قید نمود و برنامه و فهرست همه درختها را در دانههایشان قرار داد و تاریخچه حیات ذیشعوران را با نظم و ترتیب و بیهیچ خطایی در حافظهها نهاد؛ اینها همگی بر محیط بودن علم او بر همه چیز اشاره دارند. همچنین در هر موجود حکمتهای فراوان قرار داد؛ از یک درخت به تعداد میوههایش نتیجه حاصل نمود، و در وجود هر جانداری به تعداد اعضا و بلکه به تعداد اجزا و سلولهایش، مصالحی قرار داد، زبان انسان را در وظایف گوناگونی به کار گرفت و علاوه بر آن، به تعداد طعم غذاها میزانهایی در آن قرار داد. آنها با اجماع و به اتفاق شهادت میدهند و دلالت و اشارت دارند که حکمت قدسی او همه چیز را شامل میشود؛ تجلّی اسمای جمالی و جلالیاش که نمونههای آن در این دنیا مشاهده میشود، به درخشانترین وجه تا ابدالآباد ادامه خواهد یافت؛ و احسانهای او که نظایرش در این جهان فانی رؤیت میگردد، به صورت درخشان در دار سعادت استمرار و بقا خواهد داشت؛ و مشتاقانی که موافق به دیدار این امور در دنیا شوند، در جهان آخرت نیز همراه و رفیق آنها خواهند بود. در رأس همه، رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام با استناد به صدها معجزه روشن، و قرآن حکیم با آیات قاطع خود، و نیز انبیا که اصحاب ارواح نیّرهاند و اولیا که اقطاب قلوب نورانیاند و اصفیا که ارباب عقول منوّرهاند، با استناد به صحف و کتابهای مقدس و وعد و وعیدهایت که مکرّر بیان شده، و با اعتماد به صفات و شئونات قدسیات چون جمال و جلال و حکمت و عنایت و رحمت و قدرت و عزّت جلال و سلطنت ربوبیتات و با اعتقاد علم الیقینی و کشفیات و مشاهداتشان، سعادت ابدی را به جن و انس بشارت میدهند و اعلام میدارند، و با ایمان گواهی میدهند که جهنم برای اهل ضلالت مهیاست. ای قدیر حکیم! ای رحمان رحیم! ای صادق الوعد الکریم! ای قهّار ذوالجلال و ای صاحب عزّت و عظمت و جلال! تو صدهزار بار مقدستر و بینهایت منزّه و متعالیتر از آن هستی که اهل ضلالت و کفر را، که دوستان صادق و وعدهها و صفات و شئونات تو را تکذیب میکنند و حشر را انکار میکنند، تأیید کنی! آنها مقتضیات قطعی سلطنت ربوبیتت و دعاهای فراوان و درخواستهای بیشمار بندگان مقبولت را رد میکنند؛ بندگانی که تو آنها را دوست میداری و آنها نیز با تبعیّت از تو موجب خرسندیات میشوند. گمراهان با کفر و عصیان و انکار وعدهات، تو را تکذیب میکنند و متعرّض عظمت کبریای تو و عزت جلالت میشوند، و به حیثیت الوهیت تو اهانت میکنند و شفقت ربوبیتت را متأثر میکنند. عدالت و جمال و رحمت لایتناهیات را از چنین ظلم و وقاحت بیپایانی تقدیس میکنم! میخواهم آیه سُب۟حَانَهُ وَ تَعَالٰى عَمَّا يَقُولُونَ عُلُوًّا كَبٖيرًا (اسرا: 43) را به تعداد ذرّات وجودم بر زبان آورم! رسولان راستگو و واسطههای راست کردار سلطنتات، به صورت حق الیقین، عین الیقین و علم الیقین بر خزائن رحمت و ذخایر احسانت در عالم بقا و تجلّی خارقالعاده و جمیل اسمای زیبایت که همگی در جهان آخرت ظهور میکنند شهادت و بشارت میدهند و اشاره میکنند. آنها با ایمان به بزرگترین شعاع اسم «حق»، که همین حقیقت بزرگ حشریه میباشد، به بندگانت درس میدهند؛ اسم حقی که حامی و منبع و مرجع همه حقایق است. ای ربّ الانبیاء و الصدّیقین! همه آنها در ملک تو و با فرمان و قدرت و اراده و تدبیر و علم و حکمت تو مُسخّر و موظفاند، و با تقدیس و تکبیر و تحمید و تهلیل، کره زمین را به محل عظیمی برای ذکر و کائنات را به مسجد بزرگی تبدیل کردهاند. یا ربّی! یا ربّ السموات و الارضین! یا خالِقی و یا خالِقِ کُلِّ شی! به حقِّ رحمت و حاکمیت و حکمت و اراده و قدرتت، که آسمانها را با ستارگان، زمین را با هر چه دارد، و مخلوقات را با تمام کیفیاتشان مُسخّر خود کردهیی، نفسام را مُسخّر من گردان! مطلوبام را مُسخّرم کن! برای خدمت به قرآن و ایمان، قلب انسانها را مُسخّر رساله نور گردان! ایمان کامل و حُسن عاقبت نصیب من و برادرانام کن! همچنان که دریا را مُسخّر حضرت موسی (ع)، آتش را مُسخّر حضرت ابراهیم (ع)، کوه و آهن را مُسخّر حضرت داوود (ع)، جنّ و انس را مُسخّر حضرت سلیمان (ع) و شمس و قمر را مُسخّر حضرت محمّد عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام نمودی، عقول و قلوب را مُسخّر رساله نور گردان! من و طلبههای رساله نور را از شرّ نفس و شیطان و عذاب قبر و آتش جهنم محافظت فرما، و فردوس برین را نصیبمان کن! آمین، آمین، آمین! سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ وَ اٰخِرُ دَع۟وٰيهُم۟ اَنِ ال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ این درس را از قرآن و جوشن کبیر، که از مناجات نبویست، فرا گرفته بودم. اگر در ارائهی آن به عنوان عبادتی متفکرانه به درگاه پروردگار مهربانم قصوری مرتکب شده باشم، قرآن و جوشن کبیر را شفیع قرار میدهم و از رحمتاش طلب عفو میکنم. سعید نورسی

