بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ (به لحاظ معنا و رتبه، «لمعه پنجم»؛ و از نظر صورت و مقام، شعاع ارزشمند چهارمِ «لمعه سی و یکم» از مکتوب «سی و یکم»، و نکته مهمی از آیه «حسبیه» است.) یادآوری رساله نور برخلاف کتابهای دیگر، در آغاز پوشیده و در حجاب است و رفته رفته ظهور و بروز مییابد. مخصوصاً در رساله حاضر، «مرتبه نخست» با اینکه حقیقتی بسیار ارزشمند است بسیار ظریف و ژرف نیز میباشد. «مرتبه نخست» به صورت محاکمهیی حسی و بسیار مهم، معاملهیی ایمانی و به غایت روحانی، و مکالمهیی قلبی و بینهایت پنهان و خاص من، به عنوان شفای دردهای عمیق و گوناگونام بروز یافت. کسی که با من کاملاً موافق باشد میتواند آن را تمام و کمال احساس کند؛ در غیر این صورت ذوق کاملی کسب نمیکند. زمانی اهل دنیا مرا از همه چیز محروم کرده بودند و من با پنج نوع غربت مواجه شدم؛ همچنین گرفتار پنج نوع بیماری شده بودم که تا حدودی ریشه در تأثرات دوران سالمندی داشت. با غفلتی ناشی از فشار و تنگنا، بی آنکه به انوار تسلی بخش و یاری کننده رساله نور توجه کنم، مستقیماً به قلبام نظر کردم و در جستجوی روح خویش برآمدم. دیدم عشقی به غایت قوی برای بقا، محبتی شدید نسبت به وجود، اشتیاق وافری به زندگانی، عجزی بینهایت و فقری بیانتها در من حکم میرانند. این در حالی بود که فنایی دهشتناک، چراغ بقای مذکور را خاموش میکرد. در آن حال طبق سروده شاعری دلسوخته گفتم: دلم بقای مُلک تن را خواست اما حق، فنایش را دچار درد بی درمانی شدم آه که لقمان هم بیخبر است مأیوسانه سر به زیر افکندم. ناگهان آیهی حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ (آلعمران:173) به دادم رسید و گفت مرا با دقت بخوان. من هم روزانه پانصد بار آن را خواندم. بخشی از انوار گرانبهایاش را که به صورت عین الیقین بر من ظهور کرد و تنها نُه نور و مرتبه اش را به اجمال نوشتم و تفصیلات آن را که از گذشته نه با عین الیقین، که با علم الیقین دانسته میشد، به رساله نور ارجاع میدهم.
Source text is preserved. When a suitable model is available, translation is displayed separately.
Şualar
The Fourth Ray
عشق شدید به بقا در من، علاقه به بقای من نبود، بلکه سایهيی از تجلی یکی از اسماي ذات ذوالجلال و الکمال که کمال مطلق است و بیسبب و ذاتاً محبوب در ماهیت من بود؛ محبت فطری موجود در فطرت من که متوجه هستی و کمال و بقای آن کامل مطلق شده بود، بر اثر غفلت راه خود را گم کرده و سرگرم سایه و عاشق بقای آیینه گشته بود. حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ آمد و پرده را کنار زد. دیدم، احساس کردم و با حق الیقین ذوق آن را چشیدم که لذت و سعادت بقایام عیناً و به شکل کاملتری در بقای باقی ذوالکمال و در ایمان و اذعان و تصدیقام در اینکه او خدای من و پروردگارم است قرار دارد، زیرا حقیقتی لایموت بهواسطه بقای او برای من تحقق مییابد؛ و چون ماهیت من سایه اسمی باقی و سرمدی میشود، دیگر هرگز نمیمیرد، و این نکته توسط شعور ایمانی در من تقرر یافت. با شعور ایمانی مزبور، هستی آن کمال مطلق که محبوب مطلق است دانسته میشود و بدین وسیله محبت ذاتی که شدید و فطریست سیراب میگردد؛ همچنین با شعور ایمانی متعلق به وجود و بقای آن باقی سرمدی به کمالات کائنات و نوع انسان پی برده و آن را در مییابیم؛ لذا دلبستگی فطری به کمالات از آلام بیپایان رهایی یافته، ذوق و لذت خود را به دست میآورد. به سبب همین شعور ایمانی، انتسابی به باقی سرمدی حاصل میشود و با انتساب ایمانی مذکور مناسبتی با سراسر مُلک او پدید میآید و بهواسطه این مناسبتِ انتسابی، با نگاه ایمانی، بهسان نوعی مالکیت به مُلکی بیکرانه نظر میکند و به لحاظ معنا مستفید میگردد. با شعور ایمانی و انتساب و مناسبت بیان شده ارتباط و نوعی اتصال به همهی موجودات حاصل میشود. در این حال و در مرتبه دوم، وجودی لایتناهی و غیر از وجود شخصیاش به جهت شعور ایمانی و انتساب و مناسبت و ارتباط و اتصال مذکور وجود مییابد؛ طوری که گویی به نوعی وجود اوست، لذا عشق فطری نسبت به وجود، تسکین مییابد. همچنین به سبب همان شعور ایمانی و انتساب و مناسبت و ارتباط، نسبت به همه اهل کمالات اخوتی ایجاد میشود. پس با علم بر اینکه اهل کمالی که تعدادشان بیحد و حصر است، به سبب وجود و بقای باقی سرمدی، از بین نمیروند؛ بقا و دوام کمالاتِ دوستان بیشماری که با تقدیر و تحسین با آنها مرتبط و رفیق شده، به دارنده شعور ایمانی ذکر شده ذوقی متعالی میچشاند. بهواسطه آن شعور ایمانی و انتساب و مناسبت و پیوند و اخوت، با سعادت و خوشبختی همه دوستانام که حیات و بقایام را با خرسندی فدای سعادتشان میکنم خود را طوری یافتم که میتوانستم سعادت بیپایانی را احساس کنم، زیرا دوست شفیق، با مشاهده خوشبختی دوست صمیمی خود، سعادتمند شده و لذت میبرد. در این حال با همان شعور ایمانی و بهواسطه هستی و بقای باقی ذوالکمال احساس کردم همه سروران و احبابام یعنی انبیا، اولیا، اصفیا و دوستان بیشمارم، و در رأس همه آنها رسول اکرم عَلیهِ الصَّلاةُ و السّلام و آل و اصحاباش از نیستی ابدی نجات یافته و مظهر سعادتی سرمدی شدهاند. دانستم سعادت آنان براساس سرّ مناسبت، ارتباط، اخوت و دوستی در من انعکاس یافته و مرا نیز سعادتمند کرده است. به همین ترتیب بهواسطه آن شعور ایمانی، از تألمات بیپایان که ریشه در نوعدوستی و شفقت به خویشان داشت نجات یافتم و ذوقی روحانی و بیانتها را چشیدم. من فطرتاً علاقمند بودم زندگی و بقای خود را با افتخار فدا کنم، تا آنان از خطرها نجات یابند لذا به سبب شعور ایمانی دریافتم که همه خویشان معنوی و نسبی و نسلی من و در رأس آنها پدران و مادرانم با هستی و بقای باقیِ حقیقی از عدم و محو و نابود شدن و نیستی ابدی و از آلام بیشمار نجات یافته و مظهر رحمت بیانتهای حق شدهاند. احساس کردم در برابر شفقت و مهربانی من که بیتأثیر و جزئیست و عامل غم و غصه، رحمتی بینهایت بر آنها نظارت داشته و از آنها پشتیبانی میکند؛ همچنان که مادر از لذت بردن و ذوق و شوق و آسایش فرزندش خوشحال میشود من نیز وقتی دانستم همه آن کسانی که به آنها مهربانی میکردم تحت حمایت رحمت مذکور نجات یافته و به آرامش رسیدهاند خوشحال شدم، لذت بردم و با تمام وجود شکر کردم. با همان شعور ایمانی دانستم، احساس کردم و مطمئن شدم رسالههای نور که نتیجه حیات، سبب سعادت و مسئولیت فطری مناند از هدر رفتن و نابود شدن و مهمل ماندن و به لحاظ معنا خشکیدن در اماناند و پر ثمر باقی خواهند ماند. بیش از لذت بقای خودم لذتی معنوی بردم و آن را کاملاً احساس کردم، زیرا ایمان آوردم که رساله نور با بقا و موجودیت باقی ذوالکمال، صرفاً در اذهان و قلوب انسانها نقش نمیبندد، بلکه مطالعهگاهی برای بیشمار مخلوقات ذیشعور و وجودات روحانیست؛ علاوه بر آن اگر مظهر رضای الهی باشد در لوح و الواح محفوظ نیز نقش بسته و با ثمرات ثواب تزیین میشود. دریافتم که یک لحظه وجود رساله نور و مظهریتاش در نظر ربانی، مخصوصاً به جهت انتسابی که به قرآن دارد و با قبول نبوی و ان شاء الله مرضی الهی بودنش، دارای ارزشی بیش از تقدیر همه اهل دنیاست. لذا دانستم که همیشه آماده فدا کردن حیات و بقای خود در راه ماندگاری، دوام، بیان و مقبولیت هر یک از رسالههای رسایل نور که حقایق ایمانی را اثبات میکنند هستم و سعادت خود را در گرو خدمت این رساله ها به قرآن میدانم. در آن حال و به سبب انتساب ایمانیِ بیان شده، دانستم که رساله های نور با بقای الهی مظهر تقدیری هستند که صد برابر بیشتر از تقدیر و تمجید انسانهاست. با تمام توانم حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ گفتم. با شعوری ایمانی مذکور دانستم که ایمان به وجود و بقای باقی ذوالجلال که عطا کننده بقایی ابدی و حیات دائمیست و نتایجی چون عمل صالح که از ایمان نشأت میگیرد، ثمرات ماندگار این حیات فانی و وسایل بقایی ابدیاند. مانند دانهیی که برای تبدیل شدن به درختی پربار پوستهی خود را ترک میکند، من نیز برای ارائه میوههای باقی با فریب به نفسام قبولاندم که پوسته این بقای دنیوی را ترک کند، لذا همراه نفس حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ گفتیم و بیان داشتیم که بقای او ما را کفایت میکند. با شعور ایمانی و انتساب عبودیت، به علم الیقین دانستم که آن سوی حجاب خاک، نورانی میشود و طبقات سنگین خاک از روی مردگان بر میخیزد و زیر زمین که از طریق قبر واردش میشوند نیز ظلماتی عدم آلود نیست. با همه توانام حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ گفتم. همچنین به صورت قطعی احساس کردم و بهواسطه شعور ایمانی به حق الیقین دانستم که عشق به بقا که شدیداً در نهادم هست از دو جهت بر وجود و بقای باقی ذوالکمال ناظر میباشد؛ لذا دیوانهیی را دیدم که زیر حجاب انانیت، محبوباش را از خود رانده و آیینهاش را میپرستد. احساس کردم عشق عمیق و پرتوان به بقای مذکور، بهواسطه سایه یکی از اسمای کمال مطلقی که همه بالذات و بیسبب فطرتاً او را دوست دارند و پرستش میکنند در ماهیتام حکم کرده و عشق به بقا را عطا میفرماید؛ در حالی که هیچ علت و غرضی و جز ذاتش هیچ سببی اقتضای محبت را نداشته وکمال ذاتش برای پرستش، کافی و وافیست؛ همچنان که پیشتر گفتیم با احسان میوههای باقیای که نه یک حیات و بقا بلکه شایستگی آن را دارند که در صورت امکان هزاران حیات دنیوی و بقا را فدایشان کرد، آتش آن عشق فطری را شعلهورتر میکند. اگر میتوانستم با تمام ذرات وجودم حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ میگفتم و به همین نیت گفتم. شعور ایمانی که در پی بقای خود بر میآید و بقای الهی را مییابد که قبلاً به قسمی از ثمراتاش با واژههای«نیز ... با همان ... به همین ترتیب ...» اشاره کردم چنان ذوق و شوقی نصیبام کرد که با تمام روح و توانام و همراه با نفسام در ژرفای قلب خویش گفتم: «حَسْبِى مِنَ الْبَقَاءِ لَذَّةً وَ سَعَادَةً اِيمَانِى وَ شُعُورِى وَ اِذْعَانِى بِاَنَّهُ هُوَ اِلهِىَ الْبَاقِى حَسْبُنَا اللّٰهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ»
با وجود عجز بی نهایت فطریام، در متن سالمندی و غربت و بیکسی و حبس انفرادیام، در هنگامهیی که اهل دنیا با دسیسهها و جاسوسهایشان به من هجوم آورده بودند در قلبام گفتم: «لشکرهایند که به مردی بیمار و ضعیف با دستانی بسته حمله میکنند. آیا هیچ نقطه اتکایی برای آن بیچاره (یعنی من) وجود ندارد؟» و به آیهی حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ رجوع نمودم. آیه تفهیمام کرد: بهواسطه سند انتساب ایمانی، به چنان سلطان قدیر مطلقی منتسب میشوی که در هر بهار بر روی زمین، تمام لوازم لشکرهای نبات و حیوانِ مرکب از چهارصد هزار ملت را در کمال انتظام مهیا میکند، هر سال البسه آن دو لشکر بزرگ را که اشجار و طیور خوانده میشوند نو کرده و لباسهای جدید بر تنشان میپوشاند، شکل و پوشاکشان را تغییر میدهد و همانطور که جامه و چادر مرغان و پرندگان را نو میکند بر کوه نیز لباس تازهیی پوشانده و پوشش سطح صحرا را عوض میکند؛ در عین حال رزق مورد نیاز همه جانداران و در رأسشان انسان را نه صرفاً در قالب غذاهایی مانند عصارههای گوشت و شکر و موارد دیگری که توسط انسان مدنی اخیراً کشف شده بلکه صد برابر کاملتر از آن، از همه انواع اطعمه، در خلاصه و فشردههای رحمانی یعنی در بذرها و تخمها نهاده و برای طبخ و انبساطشان در برنامههای قَدَری قرار داده و از آنها در صندوقچههای کوچکی محافظت کرده و عطا میکند. خلق و ایجاد صندوقچههای مذکور در کارخانه کاف و نون که در فرمان «ک.ن» وجود دارد چنان سریع و راحت و فراوان صورت میگیرد که قرآن میفرماید: «با امری واحد انجام میشوند». همهی خلاصههایی که گفته شد شهری را پر نمیکنند و شبیه هم هستند و از مادهیی واحد تشکیل شدهاند، اما با این حال رزاق کریم قادر است با طعامهای به غایت متنوع و لذیذی که از آنها در یک فصل تابستان فراهم آورده است از جهتی همه شهرهای روی زمین را پر کند. اینک که تو بهواسطه سند انتساب ایمانی، قادر به یافتن چنین نقطه اتکایی هستی، طبیعتاً میتوانی به قدرت و قوتی بیحد و حصر اتکا نمایی. من نیز وقتی این درس را از آیه مذکور فرا گرفتم چنان قوت معنویای یافتم که با احساس قدرتی ایمانی میتوانستم نه تنها دشمنان فعلی بلکه تمام جهان را به مبارزه بخوانم؛ این بود که با تمامیت روحام حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ بر زبان راندم و برای اینکه نقطه استمدادی برای فقرِ بیپایان و نیازمندیام بیابم باز هم به همان آیه رجوع کردم. به من گفت: «تو با انتساب مملوکیت و عبودیت، به چنان مالک کریمی منسوب شدهیی و نامات در دفتر تغذیه او ثبت شده است که در هر بهار و تابستان از غیب و از جایی که انتظارش را نداری و از خاکی خشک، سفره زمین را صدها بار میگشاید و میبندد و با غذاهای جداگانه میآراید و میگستراند. گویا سالهای زمان، و روزهای هر سال ظرفی هستند برای میوههای احسان و طعامهای رحمت که از پی هم میآیند؛ گویی نمایشگاههایی هستند برای مراتب احسانهای کلی و جزئی رزاق رحیم. تو بنده چنین بی نیاز مطلقی هستی. اگر بندگی خود را ادراک کنی فقر الیم تو تبدیل به اشتهای لذیذی میشود». من درس خود را گرفتم. همراه نفسام گفتیم: «آری، آری درست است». و با توکل حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ را بر زبان راندم.
در حالی که بر اثر فشار غربتها و بیماریها و مظلومیتها ارتباطام را با دنیا قطع کرده بودم و در هنگامهیی که ایمان به من تلقین میکرد که نامزد عالمی جاودان و دیاری باقی و سعادتی همیشگی هستم، به جای «آه» کشیدن که موجبات دلتنگی و ناراحتی را فراهم میکرد شروع به گفتن «اوه» کردم که سرشار از شادی و بشاشت بود. میاندیشیدم این وضع که تحقق غایت خیال، هدف روح و نتیجه فطرت است فقط و فقط با قدرت بیانتهای قدیر مطلق و عنایت و اهمیت بیکران او نسبت به انسان امکان پذیر است، خالقی که بر تمام حرکات و سکنات و احوال و اعمال مخلوقات خود، قولاً و فعلاً واقف بوده و آنها را ثبت میکند؛ خدایی که انسان، این مخلوق خرد و ناتوان مطلق را دوست و مخاطب خود قرار داد و مقامی برتر از تمام مخلوقاتاش به او عطا فرمود. مسألت کردم در این دو نکته یعنی فعالیت چنین قدرتی و اهمیت حقیقی انسانی که در ظاهر دارای اهمیتی نیست، ایضاحی حاصل گردد که ترقی ایمانی و اطمینان قلبی را موجب شود. دوباره به همان آیه رجوع نمودم. امر کرد به «نا» در «حَس۟بُنَا» دقت کن و توجه داشته باش چه کسانی «حَس۟بُنَا» را هم آواز با تو با لسان حال و قال بیان می دارند. ناگهان دیدم پرندگان و حشرات بیشمار، مگسها، حیوانات و حیوانکهای بیحد و حصر، گیاهان متعدد، سبزههای ظریف و درختان و درخچههای فراوان نیز مانند من با لسان حال معنای حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ را یاد کرده و به دیگران یادآوری میکنند؛ آنها وکیلی دارند، که همه شرایط حیاتشان را تکفل نموده است؛ کسی که از تخمهای شبیه به همی که ماده مشابهی دارند، قطرات مانند هم، و دانهها و هستههای مشابه یکدیگر، صدها هزار نوع پرنده و حیوان و نبات و درخت را بدون خطا و نقصان و التباس، و مزیّن و با میزان و انتظام، و متفاوت از هم در مقابل دیدگان ما بهویژه در هر بهار، بسیار سریع و کاملاً آسان و در دایرهیی گسترده به صورت کاملاً کثیر خلق و ایجاد میکند و در متن عظمت و شکوه قدرت، با خلق موجوداتِ در کنار هم و مشابه و درون هم به طرزی واحد، وحدت و احدیت خویش را به ما نشان میدهد. آنگاه دانستم مطلب مذکور یادآوری میکند که مداخله و اشتراک در فعل ربوبی و تصرف خلاقانهیی که چنین معجزات بیشماری را پدید میآورد غیر ممکن است. بعد به «أنا»یی که در «نا»ی «حَس۟بُنَا» هست، یعنی به نفسام نگاه کردم؛ دیدم آفریننده مرا نیز در میان حیوانات از همان قطرهی آبی آفریده است که منشأم بوده است، خلقتام همانند معجزه است، برایم گوش و چشم قرار داده، در سرم چنان مغزی و در سینهام چنان قلبی و در دهانم چنان زبانی قرار داده است که در آن ها هزاران وسیله و صدها میزان و معیار خلق نموده، ایجاد کرده و نوشته است تا همه هدایا و عطایای رحمانی ذخیره شده در گنجینههای عام رحمت سنجیده شوند و گنج تجلیات بیپایان اسمای حسنی گشوده گردد و دانسته شود؛ لذا برای یاریِ وسایل مذکور به تعداد رایحهها و طعمها و رنگها معرفی نامههایی قرار داد. همچنین این مقدار از حواس حساس و این لطایف معنویِ به غایت منتظم و حواس باطنی (متعدد) را با کمال انتظام در جسم من قرار داد؛ و اعضا و جوارح پر از صنعت و ابزار و آلاتی به غایت کامل و لازم برای حیات انسان را کاملاً حکیمانه در وجودم به ودیعه نهاد تا همه انواع نعمتهایش را به من بچشاند و آنها را احساس کنم و ظهور و بروز جداگانهی هر یک از تجلیات اسمای بیشمارش را بهواسطه آن حواس و حسیات و حساسیتها به من بفهماند و بچشاند. این وجود نیازمند و حقیر را که بیاهمیت دیده میشود (مانند وجود هر مؤمن دیگری) تقویم و روزنامهیی زیبا برای کائنات قرار داد؛ آن را نسخهی نورانی و مختصر عالم اکبر، مثال کوچک این دنیا، معجزه اظهر مصنوعات، مشتری علاقمند و مدار انواع نعمتها، مظهری چون مرکز قوانین ربوبیت و شریانهای اجرا، فهرست و لیستی مانند یک باغِ نمونه برای گلها و عطایای حکمت و رحمت، و مخاطب فهیمی برای خطابهای سبحانی قرار داد؛ و در عین حال حیات را نصیبام کرد تا وجود را که بزرگترین نعمت است در هستیام رشد دهم و تکثیر کنم. نعمت وجودم بهواسطه حیات قادر است به اندازهی عالم شهادت بسط و گسترش یابد. به همین ترتیب انسانیت را عطا کرد تا بهواسطه آن نعمت وجود در عوالم مادی و معنوی گشایشهایی حاصل کند، لذا راه استفاده از خوانهای گسترده با حواس مخصوص انسانها را گشود. نیز، اسلام را احسانام کرد. نعمت وجود بهواسطه اسلام، به قدر عالم غیب و شهادت بسط یافت. همچنین ایمان تحقیقی را انعام کرد، لذا نعمت وجود به سبب آن ایمان، دنیا و آخرت را در برگرفت. در آن ایمان، معرفت و محبت خویش را عطا فرمود. بهواسطه آن معرفت و محبت مرتبهیی احسان کرد تا در متن نعمت وجود، با حمد و ثنا بتوانیم برای استفاده از دایره ممکنات تا عالم وجوب و تا دایره اسمای الهی دستانمان را دراز کنیم. بهطور خصوصی علم قرآن و حکمت ایمان را عطا فرمود. با آن احساناش تفوّقی نسبت به بسیاری از مخلوقاتاش داد و به جهات گوناگون همچون موارد گذشته، جامعیتی داد که آیینهیی باشد برای احدیت و صمدیتاش؛ همچنین استعدادی عطا فرمود تا بتوان در برابر ربوبیت کلی و مقدساش از عبودیتی گسترده و کلی برخوردار شد. با اجماع همه کتابهای مقدس، صُحف و فرامینی که توسط پیامبران برای انسانها فرستاد و با اتفاق نظر تمام انبیا و اولیا و اصفیا، وجود و حیات و نفس مرا که به عنوان امانت و هدیه و عطیهاش نزد من است (به نص قرآن) خریداری میکند تا نزد من بیهوده ضایع نشود، و برای بازگرداندناش از آن محافظت میکند. من با علم الیقین و با ایمان کامل دانستم که او این امانت را خریداری نموده و در مقابل، سعادت ابدی و بهشت را عطا میکند؛ این را به صورت قطعی و بارها وعده داده است. پروردگارِ ذات ذوالجلال و الاکرامم، صورت صدها هزار نوع و نمونه از حیوانات و نباتات بیشمار را با اسم «فتاح» از قطرهها و دانههای متشابه و محدود، در نهایت سهولت و سرعت و کمال گشود؛ و همچنان که قبلاً گفتیم به نحو حیرتانگیزی برای انسان اهمیت قائل شد و او را مدار امور مهم ربوبیت کرد؛ من از این آیهی حسبیه درس گرفتم که چنین پروردگاری وجود دارد و محشر را به تحقیق و به سهولت و قطعیتِ ایجادِ بهار آتی ایجاد میکند و بهشت را احسان میفرماید و سعادت ابدی را میآفریند. اگر میتوانستم بالفعل و چون نمیتوانم بالنّیت، بالتصور و بالخیال به زبان همه مخلوقات حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ گفتم و میخواهم تا ابد الآباد آن را تکرار کنم.
زمانی که عوارضی چون سالمندی، غربت، بیماری و مغلوبیت وجودم را به لرزه در میآوردند و با غفلت من همزمان شده بودند، گرفتار اندیشهیی شدم و تصور نمودم وجودم که به شدت علاقمند و مفتوناش هستم در معیت همه مخلوقات دیگر راهی عدم است؛ در حالی که این امر موجب نگرانی دردناکی میشد باز به آیه حسبیه رجوع کردم، گفت:«در معنایم دقت کن و با دوربین ایمان بنگر». من نیز نگاه کردم و از منظر ایمان دیدم: وجود بسیار کوچکام آیینه وجودی لایتناهی و با بسطی بینهایت، وسیلهیی برای کسب وجودات بیشمار است و با علم الیقین دانستم کلمه حکمتیست که وجودات متعدد دیگری را که باقی و ارزشمندترند، نتیجه میدهد و یک لحظه حیاتاش به لحاظ منسوبیت، به میزان یک وجود ابدی ارزشمند است. زیرا بهواسطه شعور ایمانی دانستم که وجود من اثر، صنعت و جلوه واجبالوجود است، لذا از چنگ تاریکیهای اوهامِ وحشی و درد و رنج جداییها و فراقهای بیشمار نجات یافته و به تعداد اسمای الهی، در افعال متعلق به موجودات، مخصوصاً ذیحیاتان مناسبتی بر پایه رابطه اخوت یافتم و دانستم در متن فراقی موقتی از موجوداتی که بسیار دوستشان میدارم، وصالی دائمی وجود دارد. واضح است کسانی که قریه و شهر و مملکت یا گُردانها و فرماندهان و اساتیدشان واحد و یکی باشد اخوتی دوست داشتنی و رفاقتی دوستانه احساس میکنند؛ و آنان که از چنین روابطی محروماند در ظلمات دائمی و دردناک عذاب میکشند. اگر میوههای یک درخت دارای شعور و ادراک باشند درخواهند یافت که برادر و بدل و مصاحب و ناظر یکدیگرند. اگر درخت نباشد یا اگر میوهیی از درخت کنده شود هر یک از میوهها به تعداد تمام میوهها احساس فراق خواهند کرد. آری، با ایمان و انتسابی که در ایمان هست وجود من مانند وجود هر مؤمن دیگری انوار بیفراق وجودهای بیشمار را بهدست میآورد. حتی اگر خود برود، از اینکه آنها باقی ماندهاند مانند این که خود باقی مانده است خوشحال میشود؛ علاوه بر آن همچنان که در مکتوب بیست و چهارم به تفصیل و به صورت قطعی اثبات شد هر ذیحیاتی، بهویژه وجود هر ذیروحی مانند یک کلمه است. بیان میگردد، نوشته میشود، سپس از میان میرود؛ لیکن وجودهای زیادی را که از وجودهای درجه دوی او به حساب میآیند و بدل از وجود اویند مانند معنا و هویت مثالی و صورت و نتیجهها و حقیقتاش و اگر خیر باشد ثواباش را، باقی میگذارد و خود در حجاب قرار میگیرد؛ به همین ترتیب وجود من و وجود هر ذیحیاتی اگر هستی ظاهری را ترک کند، وجودهای معنوی و متعدد و باارزشتر از وجود ظاهریاش را باقی میگذارد و میرود. من این را به علم الیقین دانستهام، پس آنکه میرود اگر ذیروح باشد روح و معنا و حقیقت و مثال و نتایج دنیویِ ماهیت شخصیه و ثمرات اخرویاش و هویت و صورتاش را در حافظهها و لوحهای محفوظ و نوارهای فیلم مناظر سرمدی و نمایشگاههای علم ازلی باقی گذاشته، نیز تسبیحات فطریاش را که او را نمایندگی کرده و به او بقا میدهند در دفتر اعمالاش، و مواجهات فطری و آیینهداری وجودیشان در مقابله با جلوههای اسمای الهی و مقتضیاتشان را، در دایره اسما، و بسیاری از موارد دیگر مشابه را که ارزشمندتر از وجود ظاهریاش هستند باقی میگذارد. لذا با ایمان و شعور و انتسابی که در ایمان هست، میتوان از وجودهای معنوی و باقی مذکور برخوردار شد. اگر ایمان نباشد علاوه بر محروم شدن از همه وجودهای بیان شده، وجود ظاهری فرد نیز چنان ضایع میشود که گویی به سوی عدم و پوچی میرود. زمانی از اینکه گلهای بهاری خیلی زود پژمرده میشوند، بسیار افسوس میخوردم و حتی برای آن نازنینان دلم به درد میآمد. حقیقت ایمانیِ بیان شده نشان داد که گلها در عالم معنا، دانه هستند. به غیر از روح که ذکرش گذشت، آنچه وجودهای مذکور را ثمر میدهد در حکم درخت و سُنبلی، از نقطه نظر نورِ وجود، صد برابر سود میبرد. وجود ظاهری آنها از بین نمیرود بلکه پنهان میشود. اینها صورتهای نو شوندهی حقیقت نوعیه و باقی خود هستند و برگ و گل و میوهی آنها در بهار گذشته مانند همان چیزیست که در بهار آتی وجود دارد. تفاوت فقط اعتباریست. دانستم که این تفاوت اعتباری هم برای آن است که این کلمههای حکمت، سخنان رحمت و حروف قدرت به طور جداگانه معانی متعددی کسب کنند. به جای افسوس و تأسف گفتم: «مَاشَاءاَلله و بَارَکَ اَلله». صنعتکار ارض و سماوات، آسمانها را با ستارگان و زمین را با گلها و مخلوقات زیبا خلق و تزیین کرده و بدین گونه در هر صنعتاش صدها معجزه نشان میدهد. با شعور و رابطهی ایمان از دور احساس کردم که اثر صنعت و مخلوق چنین صنعتکار و استاد خارق العادهیی بودن چه قدر گرانقدر و ارزشمند خواهد بود، و اگر مخلوق مذکور دارای شعور و ادراک باشد بسیار به این امر افتخار کرده و شرف کسب خواهد کرد. به ویژه آنکه استاد مذکور اگر کتاب عظیم آسمانها و زمین را در نسخه کوچکی مانند انسان بنگارد و او را منتخب و خلاصه کاملی از آن کتاب قرار دهد، انسان مزبور تا چه حد مدار کمال، ارزش و افتخاری بزرگ و تا چه حد با ایمان مظهر آنها خواهد شد؟ و تا چه حد با ادراک و انتساب از افتخاری که گفتیم بهرهمند میشود؟ لذا با نیت و در تصور به زبان همه موجودات گفتم: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ
باز در دورهیی، زندگیام تحت شرایط بسیار دشوار، دچار تلاطم شد و نظرم را متوجه عمر و زندگانی کرد. دیدم عمرم به سرعت طی میشود و زندگیِ به انتها رسیدهام نیز زیر فشار سختیها در حال خاموش شدن است. با تألّم اندیشیدم همانطور که در رسالهی مربوط به اسم «حی» توضیح داده شده است وظایف مهم زندگی و مزایای بزرگ و فواید ارزشمندش شایسته گذراندن سالهای طولانیست نه اینکه خیلی زود به پایان برسد. دوباره به آیه حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ که نقش استادم را داشت رجوع کردم، مرا گفت: «با توجه به ذات حی قیوم که حیات را ارزانیات کرده است به زندگی بنگر». نگاه کردم و دیدم اگر نظر حیات بر من یک باشد بر ذات حی و محیی صد است. اگر نتیجه حیات در ارتباط با من یک باشد در ارتباط با خالقام هزار است. در این حال نیازی به زمان طولانی و اصولاً زمان نیست، لحظهیی زندگی کافیست. این حقیقت در رسالههای مختلف مجموعه نور همراه با برهانهایی توضیح داده شده است، لذا خلاصه آن در اینجا در قالب چهار مسأله به شرح زیر بیان میشود:
از این منظر که ماهیت و حقیقت حیات، بر حی قیوم ناظر است، نگاه کردم و دیدم ماهیت حیات من مخزن کلیدهاییست که گنجینه اسمای الهی را میگشایند، نقشه کوچکی برای نقوش اسمای الهی و فهرستی از جلوههای آن به شمار میرود، مقیاس و میزان ظریفیست برای حقایق بزرگ هستی، کلمه حکمتیست مکتوب که اسمای ارزشمند و با معنی حی قیوم را میداند و تعلیم میدهد، و میفهمد و میفهماند. این نوع از حقیقت حیات، هزار درجه ارزش مییابد و یک ساعت آن اهمیت یک عمر را خواهد داشت. به لحاظ نسبتی که با ذات ازلیِ لازمان دارد به کوتاه و بلند بودنش توجهی نمیشود.
به حقوق حقیقی حیات نظر کردم؛ دیدم حیات من مکتوبی ربانیست که در معرض مطالعه مخلوقات ذیشعور که برادرانام هستند قرار میگیرد، خالق را به آنها معرفی میکند و محلی برای مطالعه است. بیانیهییست که کمالات آفرینندهام را به نمایش میگذارد؛ با نشانها و هدایای ارزشمندی که خالق حیات با حیات احسان کرده است دانسته تزیین مییابد و در مراسم گشایش که هر روز تکرار میشود مؤمنانه و آگاهانه و شاکرانه و منتدارانه شرکت کرده و به عرض پادشاه بیمثال میرساند؛ نیز ادراک و مشاهده و اعلانِ همراه با گواهی هدایای تسبیحات شاکرانه و تحیات واصفانهی ذیحیاتانِ بیشمار در برابر خالقشان است. اظهار محاسن ربوبیتِ حی قیوم با لسان حال و قال و عبودیت میباشد. با علم الیقین دانستم که حقوق متعالی حیات مواردی از آن دست که گفته شد نه تنها نیازمند زمان طولانی نیست، بلکه حیات را هزار برابر عالیتر میکند، و از حقوق حیات دنیوی هزار برابر ارزشمندتر است؛ گفتم:«سبحان الله! ایمان چهقدر ارزشمند و زنده است که وارد هر چه شود بدان جان میبخشد؛ و شعلهیی از آن، چنین حیات فانیای را حیاتی جاودان و همیشگی میبخشد و فنایاش را از میان بر میدارد».
بر وظایف فطری و فواید معنوی حیاتام که ناظر بر خالقام میباشد نظر کردم و دیدم که حیات من از سه وجه به شرح زیر آفریننده حیات را آیینهداری میکند: وجه نخست: حیات من با ضعف و عجز و فقر و نیازش در برابر قدرت و قوت و غنا و رحمت آفریننده حیات، آیینهداری میکند. آری، همچنان که میزان لذت غذا با درجه گرسنگی، مراتب نور با مراتب تاریکی و میزان حرارت با درجه سرما دانسته میشود با عجز و فقر بیپایانی که در حیاتام هست برای رفع نیازها و دفع دشمنانام به قدرت و رحمت بیانتهای خالقام پی بردم. اینجا بود که مسئولیت سؤال و دعا و التجا و تذلل و بندگی را دانستم و آن را فهمیدم. وجه دوم: معانی جزئی حیاتام مانند علم و اراده و سمع و بصر، صفات و شئونات کلی و فراگیر آفرینندهام را آیینهداری میکنند. آری، من در حیات خویش و افعال مدرکانهام بهواسطه معانی گوناگونی چون دانستن، شنیدن، دیدن، گفتن، و خواستن، به همان نسبت که این کائنات از من بزرگتر است، در مقیاسی بزرگتر، به اوصاف خالقام مانند علم محیط، اراده، سمع و بصر و قدرت و حیات، و شئوناتی مانند محبت و غضب و شفقتاش پی بردم. ایمان آوردم و تصدیق کردم و با اعتراف راه دیگری برای کسب معرفت یافتم. وجه سوم: آیینهداری اسمای الهیست که نقشها و تجلیات آن در حیات من وجود دارد. آری، هنگامی که به حیات و جسمام نگاه میکنم صدها نوع اثر و نقش و صنعت اعجاز انگیز میبینم و متوجه میشوم که بسیار مهربانانه تغذیه میشوم، لذا به نور ایمان در مییابم که خالق و زنده نگاه دارنده من تا چه حد سخاوتمند، مهربان، صاحب لطف و اقتدار و صنعت در تعبیر خطا نباشد هشیار و کارگزار و ماهر است. این است که معنای تسبیح و تقدیس و حمد و شکر و تکبیر و تعظیم و توحید و تهلیل را که وظایف فطری و غایات خلقت و نتایج حیاتاند دانستم. با علم الیقین فهمیدم که چرا حیات در هستی، قیمتیترین مخلوق است و به سرّ اینکه چرا همه چیز در تسخیر حیات است پی بردم و حکمت اشتیاق فطری همه کس به حیات را دانستم و دریافتم که حیاتِ حیات، ایمان است.
برای آنکه بدانم لذت حقیقی و سعادت حیاتام در دنیا چیست باز هم بر آیه حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ نظر کردم و دیدم زلالترین لذت و خالصترین سعادت این حیاتام، در ایمان است. ایمان قطعی به این که مخلوق و مصنوع و مملوک و تربیت شده و زیر نظر پروردگار رحیمی هستم که مرا آفرید و زنده نگاه داشت، همواره نیازمند اویم و او پروردگار و اله من است و همیشه با من مهربان و رحیم میباشد، چنان لذت و سعادت کافی و وافی و بیرنج و دائمیست که توصیفاش ممکن نمیباشد. از آیهی مذکور دریافتم که عبارت «اَلْحَمْدُلِلَّهِ عَلَي نِعْمَةِ الايمَانِ» چه تعبیر به جا و مناسبیست. این چهار مسأله که به حقیقت و حقوق و وظایف و لذت معنوی حیات مربوط میشود نشان میدهد که تا وقتی حیات نظر بر ذات باقی حی قیوم داشته باشد، و ایمان نیز حیات و روحاش را تشکیل دهد هم بقا مییابد و هم ثمرات باقی میدهد. نیز چنان تعالی مییابد که جلوه سرمدیت را کسب میکند و کاری به کوتاه و بلندی مدت عمر نخواهد داشت؛ این حقایق را از آیه فوق دریافتم و با نیت و تصور و خیال به نام همه حیاتها و ذیحیاتان گفتم: حَس۟بُنَا اللّٰهُ وَنِع۟مَ ال۟وَكٖيلُ
در دوره سالمندی و کهولت سن که مفارقت خصوصیام را همزمان با حوادث آخر الزمان که خبر از زیر و رو شدن دنیا و هنگام مفارقت عام دارد هشدار میداد، در زمانی که آخر عمرم بود و هنگام بروز احساساتی چون عشق به زیبایی و شیفتگی به کمالات و حساسیت فوق العاده به همراه جمالپرستی فطری، با تأثر و شعوری فوق العاده زوال و فنا را دیدم که مدام در حال از بین بردن هستند، موت و عدم را دیدم که همواره و مداوم جدا کنندهاند، تکه پاره شدن این دنیا و مخلوقات زیبا را به شکل وحشتناکی دیدم، که چگونه تار و پودشان از هم میگسلد و زیباییهایشان ناپدید میگردد. در زمانی که عشق مجازی موجود در فطرتام در برابر این وضع به شدت سر برآورد و به غلیان درآمد، برای یافتن نقطه آرامشی مجدداً به همان آیه «حسبیه» رجوع کردم؛ گفت: «مرا بخوان و با دقت در معنایام بنگر». من نیز وارد رصدخانه آیهی اَللّٰهُ نُورُ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضِۜ (نور: ٣٥) در سوره «نور» شدم و با دوربین ایمان به دورترین طبقات این آیه «حسبیه» و با ذره بین شعور ایمانی به ظریفترین اسرارش نگاه کردم؛ دیدم: چنانکه آیینهها، شیشهها، اشیای شفاف، و حتی حبابها جمال پنهان و متنوع نور خورشید و زیباییهای متنوعِ هفت رنگ یا همان الوان سبعه انوار خورشید را نمایان میسازند، و با تجدد و تحرکشان و با قابلیتهای متفاوت و انکسار خود آن جمال و زیباییها را نو و تازه کرده و با انکسارشان زیباییهای پنهان خورشید، نور و الوان سبعهاش را ظاهر میکنند؛ دقیقاً، مصنوعات و مخلوقات و موجودات زیبا نیز جمال قدسی جمیل ذوالجلال را که شمس ازل و ابد است آیینهداری میکنند و زیباییهای سرمدی اسمای حسنای بینهایت جمیل را بروز میدهند و برای نو شدن تجلیاتشان بیوقفه در آمد و شدند. جمال و زیباییهایی که در آنها دیده میشود از آنها نیست و به جمالی مقدس و سرمدی تعلق دارد که خواهان بروز و ظهور است؛ اشارات و علائم و لمعات و تجلیات حُسنی منزه و مجرد است که تقاضای تجلی دائمی دارد؛ میخواهد دیده شود. دلایل متقن این موضوع در رساله نور به تفصیل بیان شده است. در اینجا به سه برهان از براهین مذکور به طورخلاصه اشاره میشود: برهان اول: همچنان که زیبایی یک اثر کار شده بر زیبایی کار، و زیبایی کار بر زیبایی عنوانِ مهارتی که ریشه در آن صنعت دارد، و زیباییِ عنوانی که در صنعتکاری استادش وجود دارد بر زیبایی صفت مربوط به صنعت مذکورِ آن صنعتکار، و زیبایی صفت او بر زیبایی قابلیت و استعدادش، و زیبایی قابلیت او بر زیبایی ذات و حقیقت او، به شکل بدیهی و قطعی دلالت دارد. حُسن و جمالی که در تمام مخلوقات عالم هستی و خلقت زیبای همهی مصنوعات وجود دارد بر حُسن و جمال افعال صانع ذوالجلال شهادت قطعی میدهند، و حُسن و جمال موجود در افعال نیز بر عنوانهای ناظر بر آن افعال یعنی بر حُسن و جمال اسما، دلالت بیشک و شبهه دارند؛ همچنین حُسن و جمال اسما نیز بر حُسن و جمال صفات قدسی که منشأ اسما میباشد به طور قطع گواهی میدهند؛ همین طور حُسن و جمال صفات هم بر حُسن و جمال شئونات ذاتی که مبدأ صفات است شهادت قطعی میدهند و حُسن و جمال شئونات نیز بر حُسن و جمال ذات که فاعل و مسما و موصوف است و بر کمال ماهیت قدسیاش و زیبایی مقدس حقیقتاش به طور بدیهی و قطعی شهادت میدهد. پس معلوم میشود صانع ذوالجمال، آن قدر حُسن و جمال شایستهی ذات اقدس خود دارد که سایهیی از آن، همه موجودات را زیبا و جمیل کرده است، و دارای چنان زیبایی مقدس و منزهیست که جلوهیی از آن سراسر کائنات را زیبا کرده و تمام دایره امکان را با لمعات حُسن و جمال، مُزین و نورانی نموده است. آری، همچنان که اثری کار شده نمیتواند بدون فعل باشد، فعل بیفاعل نیز غیر ممکن است؛ همانطور که محال است اسمها بیمسما باشند، بی موصوف بودن صفتها هم غیر ممکن است. مادام که وجود یک اثر یا صنعت، بالبداهه بر فعل کسی دلالت میکند که آن را کار کرده است، وجود آن فعل نیز بر فاعل و عنوان و صفت و اسم او دلالت میکند. البته کمال و جمال یک اثر نیز بر کمال و جمال مختص فعل، و آن نیز بر زیباییِ موافق و مناسب با اسم، و آن نیز بر کمال و جمال ذات و حقیقت (به نحوی که شایسته و لایق ذات و حقیقت باشد) دلالت میکند و این به علم الیقین و بالبداهه دانسته میشود. به همین ترتیب همچنان که فعالیت دائمیای که زیر پرده این آثار وجود دارد محال است که بدون فاعل باشد، اسمهایی هم که جلوهها و نقشهایشان بر روی مصنوعات با چشم دیده میشود نیز غیر ممکن است که بدون مسما باشند؛ و صفتهایی مانند اراده و قدرتی که در حد مشاهده، احساس میشود نیز محال است که بدون موصوف باشند، لذا تمام آثار و مخلوقات و مصنوعات در عالم با وجودهای بیشمارشان بر وجود افعال خالق و صانع و فاعلشان و وجود اسما و صفات، و شئونات ذاتیهاش و وجوب وجود ذات اقدس او به صورت قطعی دلالت میکنند. همچنین کمالات گوناگون و جمالهای جداگانه و زیباییهای متنوعی که در همهی مصنوعات مشاهده میشود بر افعال و اسما و صفات و شئونات صانع ذوالجلال و به صورت مناسب و شایسته خاص او و موافق با واجبیت و قدسیتاش، بر کمالات بیشمار و جمالهای بیانتها و زیباییهای جداگانهاش فوق سراسر کائنات، گواهی صریح و دلالت کاملاً قطعی دارند. برهان دوم: دارای پنج نقطه به شرح زیر است: نقطه نخست: رؤسای اهل حقیقت که در مشربها و مسلکهایشان از هم جدا و دور هستند، با استناد به ذوق و کشف، با اجماع و به اتفاق ایمان دارند و حکم میکنند که حُسن و جمال موجود در همه موجودات، سایهها و لمعات و جلوههای پشت پرده حُسن و جمال مقدسیست که در یک ذات واجب الوجود وجود دارد. نقطه دوم: همه مخلوقات زیبا، قاقله قافله بدون آنکه توقفی کنند میآیند و میروند، سر از عرصه فنا در آورده و غایب میشوند. اما جمالی متعالی و تبدّل ناپذیر که در آن آیینهها خود نمایی و جلوهگری میکند، با تداوم تجلی خویش به طور قطعی نشان میدهد که آن زیباییها به آن زیبایان تعلق ندارد و جمال آن آیینهها نیست؛ بلکه مانند دیده شدن شعاعهای جمال خورشید بر حبابهای جاری روی آب، درخشش جمالی سرمدی هستند. نقطه سوم: بدیهیست که نور از شی نورانی ساطع میشود، اهدای وجود توسط موجود صورت میگیرد، احسان از غنا و بینیازی، و سخاوت از داشتن و دارایی سرچشمه میگیرد، و تعلیم ریشه در علم و دانش دارد؛ اعطای حُسن توسط حَسَن، زیبا ساختن توسط زیبا و عطای جمال توسط جمیل ممکن است و جز این امکان ندارد. بنا بر این حقیقت است که ایمان داریم همه زیباییهایی که در این عالم مشاهده میشود از چنان زیبایی منشأ میگیرد که این کائنات متغیر و نو شونده با تمام موجوداتاش و با لسان آیینهداری، جمال آن جمیل را توصیف و تعریف میکنند. نقطه چهارم: همچنان که جسد به روح متکیست و بهواسطه آن سر پا میایستد و حیات دارد، و همچنان که لفظ ناظر بر معناست و با معنا درخشش مییابد و همچنان که صورت مستند به حقیقت میباشد و ارزش خود را از آن اخذ میکند؛ عالم شهادتی که مادی و جسمانیست نیز چون یک جسد است، یک لفظ است، یک صورت است، و به اسمای الهیِ پشت پرده عالم غیب اتکا دارد؛ از آنها حیات مییابد، به آنها مستند است، از آنها جان میگیرد، ناظر بر آنهاست، و با آنها زیبایی مییابد. همه زیباییهای مادی، ریشه در جمال معنوی حقایق و معانی خود دارند. حقایقشان نیز از اسمای الهی مستفیض میشوند و به نوعی سایه آنها هستند. این حقیقت در رساله نور به صورت قطعی ثابت شده است. پس انواع و اقسام زیباییهای این جهان، به واسطهی اسما جلوه و اشارت و امارههای جمال مجردی از مادهاند که در آن سوی عالم غیب تجلی نموده و منزه و مقدس از قصور است. لیکن همچنان که ذات اقدسِ واجب الوجود به هیچ وجه شباهتی به دیگران ندارد و صفاتاش بینهایت متعالی از صفات ممکنات میباشد؛ جمال قدسیاش نیز به حُسن ممکنات و مخلوقات شبیه نیست و بینهایت عالی و برتر است. آری، جمالی سرمدی که بهشت عظیم با تمام حُسن و جمالاش فقط یک جلوهی اوست و بهشتیان اگر ساعتی به تماشایش بنشینند بهشت را فراموش خواهند کرد، شکی نیست که نمیتواند نهایت و شبیه و مثل و مانندی داشته باشد. بدیهیست که حُسن هر چیزی مخصوص به خودش است و هزاران طرز و شکل دارد و زیباییهایش نیز مانند اختلاف انواع، مختلفاند. برای مثال زیباییای که با چشم احساس میشود مانند زیباییای نیست که با گوش احساس میشود؛ به همین ترتیب حُسن عقلی که با عقل فهمیده میشود شباهتی به آن زیبایی طعامی ندارد که با دهان احساس میشود . . . زیباییهایی که قلب و روح و سایر اعضای ظاهری و باطنی انسان، زیبا احساس کرده و تحسین میکنند مانند اختلاف خود آنها مختلفاند. برای نمونه زیبایی ایمان و زیبایی حقیقت و حُسن نور و حُسن گل، جمال روح و جمال صورت و زیبایی شفقت و زیبایی عدالت و حُسن مهربانی و حُسن حکمت، جداگانه و مختلفاند؛ به همین ترتیب زیباییهای اسمای حسنایِ جمیل ذوالجلال که بینهایت درجه است نیز مختلفاند، و به همین دلیل زیباییهای موجودات نیز گوناگون شده است. اگر بخواهی جلوهیی از زیباییهای اسمای جمیل ذوالجلال را در آیینه موجودات ببینی با دیده خیالی و وسیعی که سطح زمین را چون باغ کوچکی مشاهده کند به آن بنگر؛ و بدان تعابیری چون رحمانیت، رحیمیت، حکیمیت و عادلیت هم بر اسم حضرت حق اشاره دارند هم بر فعل هم بر صفت و هم بر شئونات او. به رزق و روزی حیوانات و در رأس همه آنها به رزق انسان بنگر که به طور منظم از پشت پرده غیب تأمین میشود و جمال رحمانیت الهی را ببین. به تغذیه اعجاز آمیز نوزادان بیاندیش و با مشاهدهی دو تلمبهی شیر صافی و گوارا چون آب کوثر بر سینه مادرانشان و بالای سر نوزادان، جمال گیرای رحیمیت ربانی را ببین. جمال بیمثال حکیمیت الهی را ببین که همه کائنات را با انواعاش چون کتاب کبیر حکمت درآورد؛ کتابی که هر حرف آن صد کلمه، هر کلمهاش صد سطر، هر سطرش هزار باب و هر باباش در حکم هزاران کتاب کوچک است. به زیبایی باشکوه عدالتی بنگر و ببین که کائنات را با همه موجوداتاش تحت میزان خود قرار داده، خود موجبات ادامه تعادل همه اجرام علوی و سفلی را فراهم میآورد، تناسب را که مهمترین اساس زیباییست تأمین کرده بهترین وضعیت را به هر چیز میدهد، به هر ذیحیاتی حق حیات میدهد و برایش احقاق حق کرده، و متجاوزان را متوقف و مجازات میکند. ببین که تاریخِ حیات گذشتهی انسان را در قوه حافظهیی به اندازه یک گندم قرار دادهاند، یا حیات ثانوی هر گیاه و درخت را در دانهاش نگاشتهاند، به اعضا و جوارحی بنگر که وجودشان برای محافظت از هر ذیحیاتی لازم است، مثلاً زنبور را ببین با بالهای کوچک و نیش زهر دارش، یا گلهای خاردار با نیزههای ریزشان، یا به پوسته سخت دانهها بنگر و لطافت جمال حفیظ و حافظ بودن ربانی را ببین. به غذاهای بیشماری بنگر که بر خوان زمین از سوی رحمت الهی برای مهمانان رحمانِ رحیم و کریم مطلق فراهم آمده، به انواع مختلف رایحههای زیبا، رنگهای زینت یافته و متنوع، طعمهای دلنشینشان، و جوارحی که یاور ذوق و صفای هر ذیحیاتی هستند بنگر و جمالِ به غایت دلنشین اکرام و کریمیت ربانی و زیباییهای بسیار شیرین آن را ببین. به صورتهای بسیار معنادار همه حیوانات و در رأس آنها به انسان بنگر که با تجلی اسمهای فتاح و مصوِّر از قطرههای آب گشایش مییابند، و به سیمای بسیار جذاب گلهای بهاری نگاه کن که از دانههای خرد و ریزشان شکفتهاند، و جمال اعجاز آمیز فتاحیت و مُصوریت الهی را ببین. هر یک از اسمای حسنی در قیاس با مثالهای مذکور دارای چنان جمال قدسی مخصوص به خودشان هستند که فقط جلوهیی از آنها عالمی بزرگ و نوع بیشماری را زیبا میکنند. همانطور که جلوه جمال یک اسم (الهی) را در یک گل مشاهده میکنی باید بدانی که بهار هم یک گل است و بهشت نیز گلیست که دیده نشده است. اگر قادر به تماشای تمام بهار هستی و بهشت را نیز میتوانی با دیده ایمان ببینی، پس به مشاهده بنشین و تماشا کن؛ و به درجه شکوه و عظمت جمال سرمدی پی ببر. اگر با زیبایی ایمان و جمال عبودیت با زیبایی مذکور مواجه شوی مخلوق بسیار نیکی خواهی بود. اما اگر با زشتی بیانتهای ضلالت و قبح منفورِ عصیان و سرکشی با آن مقابله کنی علاوه بر اینکه زشتترین آفریده خواهی بود، به لحاظ معنا نیز بین همه موجوداتِ زیبا، منفورترین خواهی شد. نقطه پنجم: ذاتی که دارای صدها هنر و صنعت و کمال و جمال میباشد بر اساس این قاعده که: هر هنری خواهان تشهیر خویش و هر صنعت زیبایی خواهان تقدیر شدن و هر کمالی خواهان اظهار شدن و هر جمالی خواهان نشان دادن خویش است؛ سرایی بسیار عالی بنا نمود تا همه هنرها و صنعتها و کمالات و زیباییهای پنهان خود را نشان دهد و تعریف و تشهیر نماید. هر کس سرا و بنای اعجاز آمیز فوق را ببیند بیدرنگ متوجه هنرها و محاسن و کمالات صاحب و سازندهاش میشود و طوری ایمان میآورد که گویی او را با چشم میبیند؛ او را تصدیق کرده و حکم میکند: «ذاتی که از هر نظر زیبا و هنرمند نباشد نمیتواند مصدر و موجد و ایجاد کنندهی بدون تقلید چنین اثری باشد که از هر نظر زیباست؛ بلکه محاسن و کمالات معنوی او گویا در این سرا تجسم یافته است». به همین ترتیب بیننده زیباییهای این مشهر عجایب و سرای عظیم که کائنات نامیده میشود، اگر عقل و دل سالمی داشته باشد نتیجه خواهد گرفت که این سرا، آیینهییست و برای نشان دادن جمال و کمال کس دیگری، چنین تزیین شده است. آری، مادام که سرای عالم، نمونه دیگری ندارد تا زیباییها را از آن تقلید و اقتباس کرد، البته و بیتردید سازندهاش در ذات و اسمای خود زیباییهایی شایسته خویش دارد و کائنات، زیبایی را از آن اقتباس میکند؛ و نسبت به آن ایجاد شده و برای بیان آن حقایق، چون کتابی نگاشته شده است. برهان سوم: دارای سه نکته زیر است: نکته اول: حقیقتیست که در سومین موقف «گفتار سی و دوم» با تفصیلی نیکو و با حجتهای محکم بیان شده است. تفصیل موضوع را به همانجا ارجاع میدهیم و در اینجا با اشارهیی مختصر به مطلب میپردازیم. به مصنوعات مخصوصاً به حیوانات و نباتات نگاه میکنیم و میبینیم تزیینی دائمی که حکایت از وجود قصد و ارادهیی دارد و خبر از علم و حکمت میدهد، و تنظیم و زیباسازیای که حمل آن بر تصادف غیر ممکن است حکمفرماست. مشاهده میشود کسی میخواهد صنعت خود را مورد تقدیر دیگران قرار دهد، توجه دیگران را به خود جلب کند، و برای خرسندی مصنوعات و بینندگاناش در هر چیز، صنعتی بسیار ظریف، حکمتی دقیق، زینتی عالی، ترتیبی مهربانانه، و وضعیتی دلنشین قرار داده است. لذا بالبداهه دانسته میشود در پشت پرده غیب، چنان صنعتکاری هست که میخواهد خود را به ذیشعوران بشناساند و معرفی کند؛ میخواهد با هر صنعتی کمالات و هنرهای بیشمارش را به نمایش بگذارد تا او را دوست داشته باشند و مدح و ثنایش گویند. نیز برای آنکه آفریدگان ذیشعورش را شاد و رهین و دوست خود کند انواع نعمتهای لذتبخش را از جایی که انتظارش نمیرود، و آن را حاصل تصادف نیز نمیتوان دانست، احسان میکند؛ همچنین معامله و معارفهیی کریمانه و معنوی، و مکاملهیی دوستانه و با زبان حال، و مقابلهیی رحیمانه به دعاهایشان که نشان دهنده شفقتی عمیق و مرحمتی والاست دیده میشود. یعنی در پشت پردهی این شناساندن و اینکه باعث میشود دیگران دوستاش داشته باشند، عطای لذت و احسان نعمت مشاهده میشود که از اراده شفقتی به غایت اساسی و خواست رحمتی به غایت قدرتمند سرچشمه میگیرد؛ و چنین اراده پر توان شفقت و رحمت نیز در مستغنی مطلقی وجود دارد که به هیچ چیز نیازی ندارد؛ پس جمالی بیمثال در نهایت کمال، و حُسنی لایزالی و ازلی و زیباییِ سرمدی که تظاهر، مقتضای ماهیتاش و تبارز شأن حقیقتاش میباشد وجود دارد که خواهان دیدن و نشان دادن خویش در آیینههاست. جمال مزبور برای دیدن و نشان دادن خویش در آیینههای مختلف، صورت رحمت و شفقت گرفته است؛ سپس در آیینه ذیشعوران، صورت اِنعام و احسان گرفته و بعد، سر از کیفیت تحبب و تعرف (معرفی و اعلام خود) درآورده، و سرانجام نوری برای زینت دادن و زیباسازی آفرینندگان ساطع کرده است. نکته دوم: در میان نوع انسانها مخصوصاً در بین طبقه برتر آنها، در میان اشخاص متعددی که دارای مسلکها و مشربهای گوناگونی هستند عشق لاهوتی شدید و کاملاً اساسی و محبت ربانی نیرومندی وجود دارد که بالبداهه بر جمالی بیمانند اشاره کرده و گواهی میدهد. آری، چنین عشقی ناظر بر چنان جمالیست و اقتضای آن را دارد؛ و چنان محبتی خواهان چنین حُسنی خواهد بود. میتوان گفت تمام حمد و ثناهایی که بین همه موجودات به زبان حال و قال ادا میشود ناظر بر همان حُسن ازلیست و رو به سوی آن دارد. در نظر برخی عشاق مانند شمس تبریزی همه کششها و جذبهها و جاذبهها و حقایقِ پر جاذبه در سراسر هستی، اشاراتی هستند بر حقیقت جاذبهداری که ازلی و ابدیست. حرکات و دَوَران جذبهدارانهیی که اجرام و موجودات را مانند مولوی، پروانهوار به رقص و سماع وا میدارد، مواجههییست متعهدانه و عاشقانه در برابر ظهورات حاکمانهی جمال قدسی آن حقیقت جذاب. نکته سوم: همه اهل تحقیق اجماع نمودهاند که وجود، خیر محض و نور است؛ و عدم، شر محض و ظلمت است. به همین ترتیب بزرگانی که اهل عقل و دل بودهاند نیز اتفاق نظر دارند همه خیرها، خوبیها، زیباییها و لذتها (براساس تحلیل) از وجود سرچشمه میگیرند و همه بدیها و شرها و مصیبتها و آلام (حتی گناهان) به عدم باز میگردند. اگر بگویی: مادام که منبع همه زیباییها «وجود» است، باید توجه داشت که در «وجود» کفر و انانیت هم هست. پاسخ این است: کفر نیز از این لحاظ که نفی و انکار حقایق ایمانیست، عدم است. وجود انانیت از تملکی ناحق و ندانستن آیینهداری خویش و محقق دانستن امری موهوم ناشی میشود. لذا انانیت عدمیست که رنگ و صورت وجود گرفته است. مادام که منبع همه زیباییها، وجود، و سرچشمه همه زشتیها، عدم است؛ پس بیشک قویترین، عالیترین، و درخشانترین وجود که بیشترین فاصله را هم از عدم دارد، وجودی واجب است که ازلی و ابدیست و خواهان درخشانترین و قویترین و برترین و دورترین جمال از کمبود و قصور میباشد؛ چنین وجودی جمال را افاده میکند و به عبارت دیگر همان جمال است؛ همچنان که لازمه خورشید بودن داشتن نوری محیط است؛ واجب الوجود بودن نیز مستلزم جمالی سرمدیست و با آن است که روشنایی میبخشد. اَل۟حَم۟دُ لِلّٰهِ عَلٰى نِع۟مَةِ ال۟اٖيمَانِ رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذ۟نَٓا اِن۟ نَسٖينَٓا اَو۟ اَخ۟طَا۟نَا سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ تذکر: قرار بود نُه مرتبه از مراتب آیه حسبیه نوریه نگاشته شود؛ لیکن بنا به برخی دلایل نوشتن سه مرتبه از آن به تأخیر افتاد. یادآوری: رساله نور تفسیر قرآن است، تفسیری برهانی که از قرآن استخراج میشود، لذا مانند قرآن که تکرارهای نکتهدار، حکیمانه، و لازم دارد و موجب خستگی خواننده نمیشود، دارای تکرارهایی لازم، حکیمانه، بلکه ضروری و براساس مصلحت است؛ همچنین رساله نور حاوی دلایل کلمه توحید است؛ کلمهیی که همواره بدون آنکه موجب ملال شود با ذوق و شوق بر زبان تکرار میشود؛ لذا تکرارهای ضروری در رساله نور اشکال نبوده و موجب خستگی خواننده نمیشود و نباید بشود.

