Uhuvvet Risalesi

The Twenty-Second Letter

This section belongs to the major work Mektubat · View complete Mektubat (39 sections) →
منبع: risaleinur multilingual dataset, risale.site source · Risale-Nur multilingual research corpus
Risale reading plan
§1

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِنَّمَا ال۟مُؤ۟مِنُونَ اِخ۟وَةٌ فَاَص۟لِحُوا بَي۟نَ اَخَوَي۟كُم۟ (حجرات:10) اِد۟فَع۟ بِالَّتٖى هِىَ اَح۟سَنُ فَاِذَا الَّذٖى بَي۟نَكَ وَبَي۟نَهُ عَدَاوَةٌ كَاَنَّهُ وَلِىٌّ حَمٖيمٌ (فصلت:34) وَال۟كَاظِمٖينَ ال۟غَي۟ظَ وَال۟عَافٖينَ عَنِ النَّاسِ وَاللّٰهُ يُحِبُّ ال۟مُح۟سِنٖينَ (آل عمران:134) طرفداری، حسادت و لجاجت که سبب ایجاد نفاق، جدایی، کینه و عداوت میان مؤمنان می‌شود، از نظر حقیقت و حکمت و اسلام که انسانیت کبری‏ست و هم از نگاه حیات شخصی، حیات اجتماعی و حیات معنوی، زشت و مردود و مضر و ظلم بوده، و برای حیات بشری نیز زهر است. اینک به شرح «شش جهت» از جهت‌های بی‏شمار این حقیقت می‌پردازیم.

§2

از نظر حقیقت ظلم است. ای آدم بی‌انصافی که با برادر مؤمن خویش کینه و دشمنی داری! اگر در یک خانه یا کشتی باشی و همراه با تو نُه نفر انسان بی‌گناه و یک جنایتکار باشد، و در این میان شخصی سعی کند کشتی را غرق یا آن خانه را به آتش بکشد، معلوم است که کار او تا چه اندازه ظلم و ستم خواهد بود؛ تو برای آن‌که ظالم بودنش را به همه نشان دهی، چنان فریاد خواهی زد که آسمان‌ها نیز بشنوند. آری، حتی اگر نُه جنایتکار و تنها یک معصوم در آن باشد، باز هم هیچ یک از قوانین عدالت اجازه غرق آن را نمی‌دهد. به همین ترتیب، هم‌چون مثال فوق اگر تو نیز در وجود مؤمنی که در حکم یک خانه ربّانی و یک سفینه الهی‏ست، نَه این‌که نُه صفت بلکه بیست صفت معصوم هم‌چون ایمان، اسلامیت و حرمت همسایگی و... را نادیده بگیری، و تنها به خاطر یک صفت جانی که در وجود اوست و از آن بیزاری، و برای تو مضر و زیانمند است، با کینه و عداوت معناً برای غرق و به آتش کشیدن و تخریب و ویران کردن آن خانه‌ی معنویِ وجود اقدام و آرزو کنی؛ مانند کار آن شخص، ظلمی زشت و بی‌رحمانه خواهد بود.

§3

از دید حکمت نیز ظلم است. زیرا واضح است که عداوت و محبت هم‌چون نور و ظلمت با یک‌دیگر ضد هستند، و هر دوی آن‌ها از نظر معنای حقیقی نمی‌توانند کنار هم قرار‌گیرند. اگر محبت بنا بر اسبابی که سبب ترجیح آن شده در قلبی به صورت حقیقی موجود باشد، آن وقت عداوت مجازی شده و شکل دل‌سوزی به خود می‏گیرد. آری، مؤمن برادر مؤمن خویش را دوست دارد و باید دوست داشته باشد؛ فقط برای بد بودنش دل می‌سوزاند، و نه از روی تحکم و زور بلکه با لطف و مهربانی، سعی به اصلاح و تربیت وی می‌نماید. به همین دلیل در نص حدیث شریف گفته شده است: «مؤمنی با مؤمن دیگر نباید بیش از سه روز قهر کند و قطع مکالمه نماید.» و اما اگر اسبابِ عداوت غلبه کرده و در قلب او عداوت با حقیقت‌اش موجود باشد، آن وقت محبت او مجازی شده و صورت ساختگی و ظاهری به خود می‏گیرد. پس ای آدم بی‌انصاف! اکنون ببین، که کینه و دشمنی با برادر مؤمن خود چه ظلم بزرگی‌ست. زیرا همان‌گونه که اگر سنگ‌های کوچک و عادی را ازکعبه مهم‌تر و از «جبل اُحد» بزرگ‌تر بدانی، مرتکب نادانیِ زشتی شده‌یی؛ همان‌طور نیز در حالی‌که اوصاف اسلامی زیادی چون ایمان که در حکم حرمت کعبه است و اسلامیت که بزرگی آن به عظمت اُحد است محبت و اتفاق را ایجاب می‌کند؛ ترجیح دادن بعضی نقص‌ها که در حکم سنگ‌های عادی هستند و سبب عداوت و دشمنی نسبت به مؤمن می‌شوند به ایمان و اسلامیت، آن‌قدر بی‏انصافی و بی‌عقلی و ظلم بزرگی‌ست که اگر عقلی در سر داشته باشی متوجه آن خواهی شد! آری، البته توحید ایمانی، توحید قلوب را می‌خواهد و وحدت اعتقاد نیز وحدت اجتماعی را ایجاب می‌کند. آری، نمی‌توانی داشتن احساس رابطه‌ی دوستانه با کسی که در پادگانی نظامی هم‌جبهه توست و احساس علاقه به او به خاطر این که تحت امر یک فرمانده هستید، و احساس نسبت برادرانه به او به خاطر این‌که هم‌وطن توست انکار کنی. حال‏ این‌که با نور و شعوری که ایمان به تو داده و به تعداد اسمای الهی که به تو نشان داده و آموخته است رابطه‌های وحدت و اتفاق و مناسبت‌های برادری وجود دارد. به طور مثال: خالق هر دوی شما یکی و مالک‏تان یکی و معبودتان یکی و رازق‏تان یکی... و یکی و یکی تا هزاران یک و یک… و هم‌چنین پیغمبرتان یکی و دین‏تان یکی و قبله‏تان یکی... و یک و یک تا صدها یک و یک… و بعد روستای‌تان یکی و دولت‏تان یکی و مملکت‌تان یکی... و یک و یک تا ده‏ها یک و یک... حال این‌که این همه یک‏ و یک‌ها وحدت و توحید، وفاق و اتفاق و محبت و اخوت را ایجاب می‌کند؛ و در حالی که زنجیر‌های معنوی‌ای که کائنات و سیاره‌ها را به هم مرتبط می‌کنند وجود دارد ترجیح دادن چیزهای بی‌دوام و بی‏اهمیتی که شبیه تار عنکبوت بوده و سبب جدایی، نفاق، کینه و عداوت می‌شود و دشمنیِ حقیقی با برادر مؤمن‌ات و کینه ورزیدن با او؛ اگر قلبت نمرده باشد و شعله‌های عقل‏ات خاموش نشده باشد خواهی فهمید که چه بی‏حرمتی به آن رابطه‌ی وحدت و چه تحقیری نسبت به آن اسبابِ محبت و چه ظلم و ستمی در حق آن نسبت‏های برادرانه است.

§4

با نظر به معنای آیه‌ی شریفه:وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِز۟رَ اُخ۟رٰى که افاده کننده عدالت محض است، در می‌یابیم: در حالی که حقیقت و شریعت و حکمت اسلامی به تو اخطار می‌دهد که کینه و عداوت کردن با مؤمنی تنها به سبب یک صفت جانی او که در واقع در حکم محکوم کردن تمام صفات نیک و پسندیده اوست، ظلم بزرگی‏ست، و به‌ ویژه اخطار می‌دهد که رنجیدن و قطع رابطه با مؤمنی به خاطر صفت بد او و گسترش آن دشمنی به خویشاوندان وی نیز با صیغه‌ مبالغه آمیز اِنَّ ال۟اِن۟سَانَ لَظَلُومٌ (ابراهیم:34) ظلم بزرگی می‌باشد، پس چرا تو خود را «حق به جانب» جلوه می‌دهی، و می‌گویی: «حق با من» است. از دید حقیقت بدی‌هایی که سبب دشمنی و شرّ می‌شوند، هم چون خاک و خودِ شرّ، کدراند و نباید به دیگران منعکس و سرایت شوند. البته در این میان اگر دیگران از آن درس گرفته و سبب شَر شوند، آن مسأله‌ی دیگری‌ست. نیز خوبی‌هایی که سبب محبت می‌شوند مانند خود محبت نوراند، و شأن آن‌ها انعکاس و سرایت را اقتضا دارد، و از این‌جاست که سخن «دوستِ دوست، دوست است» ضرب‌المثل شده و نیز به این خاطر ضرب‌المثلِ «به خاطر یک چشم می‏توان چندین چشم را دوست داشت» وردِ زبان مردم شده است. پس ای آدم بی‏انصاف! حال که حقیقت چنین است، اگر حقیقت‌بین باشی می‌فهمی که دشمنی با خانواده و برادر معصوم و دوست داشتنی فردی، به خاطر عدم علاقه به آن شخص، چه‌قدر خلاف حقیقت است.

§5

از نگاه حیات شخصی نیز ظلم است. به پاره‌یی از قواعدی که پایه و اساس این برهان هستند، گوش فرا ده:

§6

اگر افکار و روش‌ات را حق دانستی، حق داری بگویی:«روش من بر حق و یا بهتر است.» اما حق نداری بگویی:«تنها روش بر حق، روش من است.» و در این‌جا از سِرّ «وَ عِینُ الرِّضَا عَن کُلِّ عَیبٍ کَلِیلَةٌ، وَ لَکِّنَ عَینَ السُّخطِ تُبدِی‌المَسَاوَیا» می‌فهمیم که، دید بی‏انصاف و فکر کوتاهت نمی‌تواند حَکم باشد، و نمی‏تواند حکم به بطلان و انکار روش دیگران دهد.

§7

وظیفه توست که سخنی جز حق نگویی، اما حقِّ گفتن هر سخن حقی را هم نداری. گفته‌هایت باید راست باشد، ولی گفتن هر چیز راستی هم درست نیست، زیرا کسی که هم چون تو نیت خالصی ندارد، بعضاً نصیحت را به گونه‌یی عنوان می‌کند که باعث ناراحتی شده و موجب واکنش می‌شود.

§8

اگر قصد دشمنی داری، با حس عداوت‌ در قلبت به دشمنی برخیز، و سعی به برطرف کردن آن کن، و به دشمنی با نفسِ اماره و هوای نفسانی‌ات برخیز، که بیش‌تر از هر چیز دیگری برایت ضرر دارد، و برای اصلاحش تلاش کن، و به خاطر نفس پُر ضررت با برادر مؤمن خود دشمنی نکن؛ اگر می‌خواهی دشمنی کنی کافران و بی‌دینان زیادند با آن‌ها دشمنی کن. آری، آن‌گونه که صفتی هم‌چون محبت، شایسته محبت است خصلتی هم‌چون عداوت نیز بیش از هر چیز دیگر، خود شایسته عداوت است. اگر خواهان غلبه بر خصمت هستی، در برابر بدی‏هایش خوبی کن، زیرا اگر با بدی جواب دهی، آن وقت خصومت بیش‌تر خواهد شد، و اگر ظاهراً مغلوب هم شود در دل به تو کینه خواهد داشت و به دشمنی‌اش ادامه خواهد داد. ولی اگر جوابش را با خوبی بدهی، پشیمان شده و با تو دوست می‌شود. طبق حکم: «اِذَا اَنتَ اَکرَمتَ الکَرِیمَ مَلَکتَهُ، وَ اِن اَنتَ اَکرَمتَ اللَّئیمَ تَمَرَّداً» شأن مؤمن آن است که کریم باشد، با لطف تو رام تو می‌شود و اگر ظاهراً فرومایه هم باشد، بدان! که چون ایمان دارد کریم است. آری، بسیار اتفاق می‌افتد که اگر به شخصِ بدی «تو خوبی، تو خوبی» گفته شود‌ سبب اصلاح او ‌می‌شود و اگر به آدمِ خوبی «تو بدی، تو بدی» گفته شود سببِ به بدی کشاندن او ‌می‌شود. پس حال‌که چنین است، قواعد قرآنی از قبیل وَاِذَا مَرُّوا بِاللَّغ۟وِ مَرُّوا كِرَامًا (فرقان:72) وَاِن۟ تَع۟فُوا وَتَص۟فَحُوا وَتَغ۟فِرُوا فَاِنَّ اللّٰهَ غَفُورٌ رَحٖيمٌ (تغابن:14) را گوش کن. سعادت و سلامت تنها در آن است.

§9

اهل کینه و عداوت، هم به نفس خود و هم به برادر مؤمن خویش و هم به رحمت الهی ستم کرده و تجاوز می‏کنند. زیرا با کینه و عداوت، نفس‌شان را در عذابی دردناک رها کرده و نفس‌شان از نعمت‌های رسیده به دشمن در عذاب بوده و در ترسی که از او دارد درد می‌کشد، پس به نفس‌اش ظلم می‏کند. و اگر دشمنی‌اش به خاطر حسادت باشد که آن، همه و همه عذاب است. زیرا حسد قبل از هر چیز خود حسود را لِه و نابود کرده و می‌سوزاند. و در حق کسی که به او حسادت شده است یا ضررش کم است یا هیچ ضرری ندارد. چاره‌ی حسادت: حسود باید به عاقبت چیزهایی که به خاطرش حسادت می‌کند بیاندیشد تا متوجه شود حُسن و قدرت و رتبه و ثروت‌های دنیوی که رقیب‌اش دارد فانی و گذراست و فایده‌اش کم است و زحمت‌اش فراوان. و اگر هم حسادتش به خاطر مزیت‏های اُخروی‌ست، که البته به آن نمی‌شود حسادتی داشت و اگر به خاطر آن‌ها حسادت کند، دو «حالت» دارد: «یا خود ریاکار است، که می‌خواهد، سرمایه‌ی آخرتش را در دنیا نابود کند‌و یا فکر می‌کند‌ که طرف مقابلش ریاکار است‌ که در این صورت نیز با او به ناحق برخورد کرده، و در حق او ظلم می‌کند.» و نیز از مصیبت‌های رسیده به او شاد و مسرور و از نعمت‌های رسیده به او غمگین می‌شود و با قَدَر و رحمت الهی که در حق او سبب خیر و خوبی شده قهر می‌کند، انگار قَدَر الهی را به باد انتقاد می‌گیرد و به رحمت الهی اعتراض می‏کند. باید بداند آن‌که به قَدَر انتقاد کند سر خود را به سندان می‌کوبد و به خود ضرر می‏رساند و آن‌که به رحمت اعتراض کند از رحمت محروم می‌ماند. کدام عقل منصفی قبول می‌کند و کدام وجدان سالمی می‏پذیرد؛ یک سالِ خود را برای چیزی که ارزش یک روز دشمنی ندارد صَرف کینه و دشمنی با طرف مقابل خود کند؟ و شایان ذکر است نمی‌توانیم تمام بدی‌هایی که از دوستِ مؤمن به تو رسیده را از او بدانیم و او را محکوم کنیم و مقصر بدانیم. زیرا: اولاً: قَدَر در آن سهمی داشته است پس آن را کنار گذاشته و راضی به قَدَر و رضای الهی باشیم. ثانیاً: سهم نفس و شیطان را هم کنار گذاشته و نه با عداوت بلکه برای او که مغلوب نفس شده دل‌سوزی کرده و با صبر منتظر پشیمانی او باشیم. ثالثاً یک سهم را هم به ضعف و کوتاهی نفس‌مان که تا به حال ندیده‌ایم یا نخواسته‌ایم ببینیم بدهیم. و بعد، اگر در مقابلِ سهم خیلی کمی که باقی می‌ماند با بخشش و گذشت که به سرعت و بی‌دردسر دشمن را مغلوب می‌کند و با رفتاری والا برخورد کنی از ظلم و زیان نجات خواهی یافت. در غیر این صورت، اگر مانند جواهر فروش یهودی که سرخوش و دیوانه بوده و تکه‌های شیشه و یخ را به بهای الماس می‌خرد در مقابل امور دنیوی کم ارزش و زایل و موقتی و بی‌اهمیت، با حرص شدید و کینه دائمی و دشمنی همیشگی که گویا برای ابد در دنیا کنار هم خواهند ماند مقابله کردن با صیغه مبالغه ظلم بزرگی‌ست و یا نوعی دیوانگی و سرخوشی‌ست. پس به عداوت و دشمنی و فکر انتقام که برای حیات شخصی بدین درجه مضر است راهی برای ورود به قلبت اگر خودت را دوست داری نده، تا به آن وارد نشود و اگر هم راهی به قلبت پیدا کرد به حرف‏هایش گوش نکن و ببین حافظ شیرازی حقیقت‌بین چه می‌گوید: دنیا نه متاعی‏ست که ارزد به نزاعی یعنی: دنیا متاعی نیست که ارزش نزاع داشته باشد. چون فانی و گذراست بی‏ارزش است. حال که دنیایی به این بزرگی چنین است، پس درک ‌می‌کنی که کارهای جزیی دنیا چه قدر بی‌اهمیت است. و نیز گفته است: اٰسَايِشِ دُو گٖيتٖى تَف۟سٖيرِ اٖين۟ دُو حَر۟فَس۟ت۟ بَادُوسِتَان۟ مُرُوَّت۟ بَادُش۟مَنَان۟ مُدَارَا یعنی: آسایش و سلامت دو جهان را دو کلمه تفسیر کرده و باعث نیل به آن می‌شود: مروّت در برابر دوستان و صلح در برابر دشمنان. و اگر بگویی: «اختیارم در دستم نیست، طبیعتم عداوت‏خوست، و مرا تحریک کرده‌اند، نمی‌توانم دست بکشم.» در پاسخ باید گفت: «اگر سوء خُلق و خصلت‌های بد اثری از خود نشان ندهند و با مسایلی مانند غیبت و آن‌چه سبب غیبت می‌شود همراه نشوند و اگر شخص به قصور خویش پی ببرد ضرری ندارند. مادام که اختیارت در دست خودت نیست و از کارت نمی‌توانی دست بر‌داری، پس تو با فهمیدن قصور خویش و درک این‌که در این خصلت حق به جانب نیستی که در حکم ندامتی معنوی و توبه‌یی مخفی و استغفاری ضمنی‌ست از شرّ آن نجات پیدا خواهی کرد. در واقع این بخشِ این مکتوب را هم به همین دلیل نوشته‌ایم، تا چنین استغفار معنوی را باعث شود و شخص، ناحق را حق تلقی نکند و دشمن بَر حقّش را ناحق اعلام نکند.» حادثه‌یی تأمل بر انگیز: زمانی در نتیجه طرفداری غرض‌ورزانه دیدم که عالمی متدین عالم صالحی را که مخالف با فکر سیاسی او بود تا درجه تکفیر تحقیر کرد و با احترام به منافقی که موافق با افکار او بود به ستایش او پرداخت. من از نتیجه بد این سیاست وحشت کردم و به خود گفتم: اَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الشَّي۟طَانِ وَ السِّيَاسَةِ و بعد از آن اتفاق، حیات سیاسی را ترک کرده از آن دست کشیدم.

§10

مضر بودن عناد و جانب‌داری در زندگی اجتماعی را شرح می‌دهد. اگر گفته شود، در حدیث «اِختِلافُ اُمَّتی رَحمَةٌ» آمده است. اختلاف هم جانب‌داری را اقتضا می‌کند، و هم این‌که بیماریِ طرفداری سبب می‌شود مردم مظلوم از شَرّ طبقات ظالم نجات پیدا کنند. زیرا اگر طبقات خواصِ یک بخش و روستا اتفاق کنند و با هم شوند مردم مظلوم را له می‌کنند، پس جانب‌داری سبب می‌شود که مظلوم به طرفی پناه برده و خود را نجات دهد. و هم این‌که حقیقت، از نتیجه تبادل افکار و اختلاف عقول به تمامی آشکار می‌شود. پاسخ: در پاسخ اولین سؤال می‌گوییم: منظور از «اختلاف» که در حدیث آمده اختلاف مثبت است. یعنی هر کسی بر اصلاح و رواج روش خود تلاش کند، و نه به منظور تخریب و ابطال دیگری، بلکه سعی به تکمیل و اصلاح آن‌ها کند. و اما اختلاف منفی که به معنی سعی بر تخریب دیگران از روی غرض و دشمنی‌ست، از نظر حدیث مردود است، زیرا افرادی که غرقِ درگیری با یک‌دیگراند، نمی‌توانند مثبت حرکت کنند. در پاسخ دومین سؤال می‌گوییم: اگر طرفداری به نام حق باشد، می‌تواند پناهگاهی برای اهل حق باشد. اما طرفداری‌های امروزه که از روی غرض و هوای نفسانی‌ست، پناهگاه ناحقان بوده و سبب ایجاد تکیه‌گاهی برای آن‌ها است. زیرا اگر شیطان نزد فردی که از روی غرض طرفداری می‌کند بیاید و با او هم فکر شود و به او کمک کند، به شیطان رحمت و درود می‏فرستد. و بالعکس، اگر در طرف مقابل و مخالف او انسانی چون فرشته باشد در حق او حاشا تا حد لعنت فرستادن به ناحق رفتار می‏کند. در پاسخ سومین سؤال می‏گوییم: تبادل افکاری که به نام حق و به حساب حقیقت صورت می‌گیرد با وجود اتفاق نظر در مقصد و اساس، در وسایل رسیدن به هدف دارای اختلاف می‌باشد پس تمام گوشه و زوایای حقیقت را آشکار کرده و به حق و حقیقت خدمت می‌کند. اما تبادل افکاری که از روی طرفدارای و غرض باشد و به حساب نفس اماره‌یی باشد که فرعون شده و به شیوه‌یی خودخواهانه و شُهرت‌طلبانه بیان شود، نه تنها بارقه‌ی حقیقت بلکه آتش فتنه‌ها را روشن می‏کند. زیرا با وجود لزوم اتفاق در مقصد، در افکار چنین اشخاصی حتی درکره زمین یک نقطه تلاقی یافت نمی‌شود و چون به نام حق و حقیقت نیست بی‌نهایت مفرطانه حرکت کرده و سبب جدایی‌هایی می‌شوند که قابل التیام نیست و امروز دنیا شاهد آن است. در نتیجه اگر قواعد عالی «الحُبُّ للهِ، وَ البُغضُ فِی اللهِ، وَ الحُکمُ للهِ» دستور رفتار و حرکات‌مان قرار نگیرد، دو رویی و جدایی‌ها میدان می‌گیرند و یکه‌تازی می‌کنند. آری، اگر در رفتارهایمان «البُغضُ فِی اللهِ، وَ الحُکمُ للهِ» نگفته و آن را مد‌نظر قرار ندهیم اگر چه هدف‌مان عدالت هم باشد ولی باز هم ظلم می‌کنیم. حادثه‌یی عبرت‌آمیز: زمانی حضرت علی (رض) کافری را به زمین زد و شمشیرش را بلند کرد که او را بُکشد، در این زمان، آن کافر آب دهانش را به طرف او پرتاب کرد، و ایشان نیز کافر را رها کرده و او را نکشت. آن کافر به ایشان گفت: چرا من را نکشتی؟ فرمودند: تو را برای رضای خدا می‌کشتم، اما تو بر من آب دهان انداختی و من عصبانی شدم و هوای نفسم سهمی در کشتن تو یافت و اخلاصم را لکه دار کرد، به این خاطر تو را نکشتم. آن کافر به او گفت: خواستم تو را خشمگین کنم تا زودتر مرا بکشی، حال‌که دین‌تان تا این اندازه صاف و خالص است بی‏گمان دین بَر حقی‌ست. واقعه‌یی تأمل‌برانگیز: زمانی یک قاضی خواست دست دزدی را قطع کند؛ ناظرِ عادلی که بر کارش نظارت می‌کرد به خاطر عصبانیتی که در او دید، او را از وظیفه‏اش عزل و برکنارکرد. زیرا اگر به نام شریعت و به حساب قانون الهی قطع می‏کرد باید دلش برایش می‌سوخت و باید به شکلی دست مجرم را قطع می‌کرد که قلباً عصبانی نبوده ولی مهربانی هم نکند پس چون هوای نفسانی‏اش در انجام حکم نقش داشت، مرتکب بی‌عدالتی شد. یک حالت اجتماعی تأسف‌آور و یک درد اجتماعی که قلب اسلام‏ گریان از آن است: در حالی‌که بدوی‌ترین قبایل جهان نیز از قاعده‌ی: «ترک و فراموشیِ دشمنی داخلی در هنگام تهاجم و ظهور دشمنان خارجی» که یک مصلحت اجتماعی‌ست استقبال کرده و به آن عمل نموده‌اند؛ پس چه شده است که مدعیان خدمت به مسلمانان در حالی‌که پشت سر هر کدام از آن‌ها دشمنانی آماده به هجوم وجود دارد دشمنی جزیی و نه چندان مهم خود را فراموش نکرده و زمینه را برای هجوم دشمنان آماده می‌کنند. این سقوط بوده و وحشت‏آور است و خیانت به حیات اجتماعی اسلام است. حکایتی عبرت آمیز: در میان عشایر «حَسَنان» که از عشایر بدوی بود، دو قبیله وجود داشت که با هم دشمنی دیرینه داشتند؛ و در حالی‌که در میان‌شان بیش از پنجاه نفر کشته شده بود، اما وقتی قبیله‌یی از عشایر «سِیپْکان» یا «حَیْدَران» در مقابل آن‌ها صف‌آرایی می‏کردند آن دو طایفه دشمنی دیرینه خود را فراموش کرده و تا هنگام دفع عشایر خارجی دست به دست هم داده و دشمنی داخلی خود را به دست فراموشی می‏سپردند. پس ای مؤمنان! آیا تعداد دشمنانی که در حکم قبایل آماده‌ی تجاوز به طایفه اهل ایمان هستند را می‌دانید؟ تعداد طوایف دشمن که هم‌چون حلقه‌های تو در تو هستند از صد بیش‌تر است. اکنون مسلمانان به جای آن‌که در مقابل هر یک از آن‌ها به یک‌دیگر تکیه کرده و دست به دست هم دهند، و وضعیت تدافعی به خود بگیرند، آیا شایسته است با طرفداری غرض‌ورزانه و لجاجت از روی دشمنی که در حکم باز کردن درب‌های حریم اسلامی‌ست، راه هجوم آنان را آسان نمایند؟ حلقه‌های تو در توی دشمن که از اهل ضلالت و الحاد تا دنیای اهل کفر و تا مصیبت‌ها و ترس‌های دنیا ادامه دارد. بیش از هفتاد نوع دشمن که وضعیتی زیانمند برای هجوم به شما گرفته‌اند و پشت سر هم با خشم و حرص به شما نگاه می‌کنند. تنها قلعه و سنگر و سلاح شما در مقابل آن‌ها اُخوت اسلامی‌ست. پس بدان و هشیار باش که چه قدر خلاف وجدان و خلاف مصلحت اسلامی‌ست که با بهانه‏ها و دشمنی‌های بی‌ارزش این قلعه‌ی اسلامی را به لرزه در آوری! در احادیث شریف آمده است که در آخر الزمان اشخاص مضر و ترسناکی هم‌چون «دجال» و «سفیان» در رأس کفر و نفاق قرار گرفته و از حرص و طمع و جدایی اسلام و افراد بشر استفاده کرده، و با قوّتی کم سبب رواج هرج و مرج بین انسان‌ها می‏شوند، و عالم بزرگ اسلام را به اسارت می‌گیرند. ای اهل ایمان! اگر می‌خواهید در ذلت و اسارت قرار نگیرید عاقلانه عمل کنید و در برابر ظالمانی که از اختلافات شما بهره می‌برند به قلعه‌ی مقدس اِنَّمَا ال۟مُؤ۟مِنُونَ اِخ۟وَةٌ داخل شوید و به آن پناه ببرید. در غیر این صورت، نه قادر به حفظ زندگی‌تان و نه قدرتی برای دفاع از حقوق‏تان خواهید داشت. زیرا بدیهی‌ست که یک پسر بچه در هنگام نبرد دو قهرمان می‌تواند به راحتی آن دو را بزند و یا سنگ کوچکی می‌تواند به راحتی موازنه‌ی دو کوه را روی دو کفه‌ی ترازو به هم بزند، و با آن‌ها بازی کرده، یکی را به بالا و دیگری را به پایین بیاندازد. پس ای اهل ایمان! بدانید که نیروی‌تان در نتیجه‌ی حرص و طرفداری از روی دشمنی، از بین می‌رود و ممکن است با نیروی کمی سرکوب شوید. اگر به حیات اجتماعی‌تان علاقه‏مندید، قاعده عالی «اَلْمُؤْمِنُ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ الْمَرْصُوصِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا» را دستور حیات خود قرار دهید، تا از پستیِ دنیوی و بدبختی اخروی نجات پیدا کنید.

§11

با دشمنی و لجاجت، حیات معنوی و صحت عبودیت به لرزه می‌افتد. زیرا «اخلاص» که واسطه‌ی رهایی و وسیله‌ی نجات است ضایع می‌شود. زیرا معنّد جانب‌دار می‌خواهد در اعمال و کارهای نیک بر رقیبش برتری یابد، در نتیجه در عملِ « ﭲ ﭫ‌ ﭬ ‌» خیلی موفق نخواهد شد و در حکم و معاملاتش طرفداری را ترجیح داده و قادر به اجرای عدالت نخواهد شد. لذا «اخلاص» و «عدالت» که اساس اعمال و افعال خیر است در نتیجه‌ی خصومت و دشمنی از دست می‌رود. این بحث خیلی طولانی‌ست ولی چون قابلیتِ مقام این بحث بیش‌تر از این نیست، پس به این اندازه اکتفا می‌کنیم.

§12

بِسْمِ اللّٰهِ الرَّحْمٰنِ الرَّح۪يمِ اِنَّ اللّٰهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو ال۟قُوَّةِ ال۟مَتٖينُ (ذاریات:58) وَكَاَيِّن۟ مِن۟ دَٓابَّةٍ لَا تَح۟مِلُ رِز۟قَهَا اَللّٰهُ يَر۟زُقُهَا وَاِيَّاكُم۟ وَ هُوَ السَّمٖيعُ ال۟عَلٖيمُ (عنکبوت:60) ای اهل ایمان! حال‌که فهمیده‌اید عداوت تا چه اندازه زیان‌آور است بدانید که حرص هم به اندازه‌ی عداوت برای حیات اسلامی، بیماری مضر و سهمناکی‌ست. حرص سبب خسران می‌شود و بیماری و ذلّت است؛ و محرومیت و تهی‌دستی را در پی ‏دارد. آری، ذلّت و پریشانی ملّت یهود که بیش از هر ملّتی حریصانه به دنیا هجوم آورده‌اند، شاهد قاطع این ادعاست. آری، حرص تأثیرات سوءِ خود را در عالم ذی‏‏حیات از گسترده‌ترین دایره تا جزیی‌ترین فرد نشان می‏دهد. و بالعکس، متوکّلانه‏ خواستار رزق شدن، مدارِ آسایش است و در هر موردی حُسنِ تأثیر خود را نشان می‌دهد. مثلاً درختان میوه‌دار و نباتات که نوعی ذی‏حیات‌اند و نیازمند رزق، در مقایسه با حیوانات، چون با توکّل‏ و قناعت در جای خود ثابت‌اند و طمع نمی‌کنند، رزق‌شان شتابان به سوی آن‌ها می‌آید و بیش‌ از حیوانات، فرزندان‌شان [میوه‌ها] را تغذیه می‌کنند. اما حیوانات با حرص دنبال روزیِ خود هستند، لذا با زحمت و مشقات بسیار می‌توانند رزق خود را به دست آورند. هم‌چنین، در گستره‌ی حیات حیوانی به نوزادان که با زبان حالِ ضعف و عجز توکل می‌کنند ارزاق مشروع و کامل و لطیفی از خزانه رحمت داده می‌شود، و کسب روزی ناخوش و نامشروع توسط جانوران درنده‌یی که حریصانه دنبال روزی خود هستند همه نشان می‌دهد که حرص سببِ محرومیت است و توکل و قناعت وسیله‌ی رحمت. در گستره‌ی حیات انسانی نیز ؛ ملّت یهود که بیش از هر ملّت دیگری آزمندانه دل در گروی دنیا دارد و کاملاً به حیات دنیوی وابسته است به خاطر ثروت نامشروع حاصل از ربا که فایده‌یی اندک دارد و با زحمت فراوان به دست می‌آید، تنها خزانه‌داری می‌کند و از همه‌ی ملت‌ها سیلی ذلت و پستی و قتل و اهانت می‌خورد. این نشان می‌دهد که حرص معدن ذلّت و خسارت است. نیز چه بسیار وقایعی نقل شده که انسان حریص همیشه دچار زیان شده است؛ تا جایی که «اَلْحَرِيصُ خَائِبٌ خَاسِرٌ» ضرب‌المثل شده و در نظر عموم به عنوان حقیقتی فراگیر پذیرفته شده است. حال که چنین است اگر خواهان ثروت هستی، نه با حرص که با قناعت آن را طلب کن تا به وُفور داده شود. اهل قناعت و اهل حرص به دو شخصی شبیه‌اند که وارد دیوان‌سرای شخصیتی بزرگ می‏شوند. یکی از آن دو صمیمانه می‏گوید: «هم این‌که مرا به حضور پذیرفته تا از سرمای بیرون نجات یابم کافی‌ست، حتی اگر پایین‌ترین جایگاه را هم به من بدهند، لطفی در حق من است.» اما دیگری به نحوی که گویا حقی دارد و همه مجبور به احترام او هستند مغرورانه می‏گوید: «باید بالاترین جایگاه را به من دهند.» او با حرص و ولع وارد دیوان‌سرا می‌شود و چشمانش خیره به جایگاه‌های بالاست. اما صاحب دیوان‌سرا او را بر می‌گرداند و در مکان پایین‏ می‌نشاند. فرد مذکور در حالی‌که باید از او تشکر کند قلباً عصبانی می‌شود و به انتقاد از صاحب‏خانه می‌پردازد در نتیجه برخورد صاحب‏خانه نیز با او سرد خواهد بود اما نفر اول با تواضع وارد می‏شود و می‌خواهد در پایین‏ترین جا بنشیند. صاحب دیوان‌سرا از رفتار فروتنانه‌ی او خوشنود می‌شود و می‌گوید: «بفرمایید، در مکانی بالاتر بنشینید». با گذشت زمان نیز شخص مذکور سپاسگزاری بیش‌تری کرده، راضی‌تر می‌شود. آری، دنیا دیوان‌سرای رحمان است، و سطح زمین سفره‌ی رحمتی‌ست و درجات ارزاق و مراتب نعمت نیز حکم جایگاه را دارند. هر کس در جزیی‌ترین کارها نیز می‌تواند تأثیرات سوء حرص را حس کند. برای مثال: زمانی که دو متکدی چیزی می‌خواهند هر کسی احساس می‏کند گدایی را که حریصانه چیزی طلب می‏کند دوست ندارد لذا به او کمک نمی‌کند؛ و به داد کسی می‌رسد ‌که ساکت و آرام است. نیز فرض کن در نیمه‌های شب ‌بی‌خواب شده‌یی. در چنین وضعی اگر اصراری در اندیشیدن به این مطلب نداشته باشی شاید خوابت ببرد. اما اگر آزمندانه سعی کنی بخوابی یعنی بگویی: «باید بخوابم، باید بخوابم» نتیجه‌ی آن بی‏خوابی‏ست و خوابت نخواهد برد. مثالی‌ دیگر: برای انجام کار مهمی حریصانه منتظر کسی هستی. اگر مدام بگویی: «چرا نیامد، چرا نیامد» در نهایت، حرص صبرت را تمام می‌کند و خواهی رفت. پس از لحظه‌یی شخص مورد نظر می‌آید و نتیجه مهمی را که منتظرش بودی از دست خواهی داد. سرّ این وقایع مهم این است: هم‌چنان که تولید گرده‌یی نان به مراحل مزرعه، خرمن، آسیاب و نانوا بستگی دارد، در ترتیب اشیا هم تأنّیِ حکمتی وجود دارد. فرد براساس حرص و طمع با تأنّی حرکت نمی‌کند، و پله‌های معنوی را آن‌چنان که باید مورد توجه قرار نمی‌دهد لذا یا از روی پله‌ها می‌پرد و سقوط می‌کند و یا به دلیل به پایان نرساندن مرحله‌یی از مراحل به مقصد نمی‌رسد. ای برادرانی که با درد معیشت سرگردان و با حرص دنیا مست و سرخوش شده‌اید! حال که دانستید حرص تا این حد مضر است، و سبب بلا می‏شود، چرا در راه حرص هر ذلّتی را مرتکب شده و بدون رعایت حلال و حرام هر مالی را قبول می‌کنید و اُمور لازم برای حیات اخروی را فدا می‌کنید؟ تا جایی که حتی زکات، یکی از ارکان اسلام را در راه حرص ترک می‏کنید. زکات سبب برکت زندگی شخصی و دافع بلاهاست. کسی که زکات نمی‌دهد در هر صورت سرمایه‌یی به اندازه‌ی زکاتش را از دست می‌دهد یا آن را صرف چیزهای غیر ضروری می‌کند و یا مصیبتی می‌آید و آن را از چنگ‌اش به در می‌برد. در پنجمین سال از جنگ جهانی اول در یک رؤیای خیالیِ مملو از حقیقت، از من سؤال شد: «علّت گرسنگی‌ و ضررهای مالی و مشقت‌های جسمی که به مسلمانان وارد می‌شود، چیست؟» طی همان رؤیا پاسخ داده بودم: حضرت حق، یک‌دهم بعضی از اموال و یک‌چهلمِ قسمی دیگر را که خود به ما داده، از ما می‏خواهد، تا دعای فقرا را نصیب‌مان کند و مانع کینه و حسد آن‌ها شود. لیکن ما به سبب آزمندی طمع‌کار شده و زکات‌مان را نمی‌دهیم. حضرت حق نیز، زکات متراکم شده‌ را به میزان سی از چهل، و هشت از دَه اخذ می‌کند. حضرت حق در هر سال یک ماه گرسنگی از ما می‌خواهد. امری که هفتاد حکمت در آن هست، ولی ما برای هوای نفس‌مان دل‌ می‌سوزانیم و گرسنگی موقت و پُر لذت را تحمل نمی‌کنیم. حضرت حق نیز به عنوان جزا ما را مجبور به گرفتن روزه‌ی پنج ساله‌یی کرد که از هفتاد جهت بلاست. او از ما خواست یک ساعت از بیست و چهار ساعت شبانه‌روز را صرف تعلیمات ربّانی کنیم که فاضلانه و نورانی و پُر فایده است. لیکن ما سستی کرده، نماز و نیاز را ادا نکردیم و همان یک ساعت را نیز چون ساعت‌های دیگر ضایع نمودیم. حضرت حق نیز به کفاره‏ی آن را خواندن نوعی نماز و پنج سال تعلیم قرار داد. از خواب برخاستم، تأمل کرده و دانستم در آن رؤیای خیالی، حقیقتی بسیار مهم نهفته است؛ چنان‌که در «کلام بیست و پنجم» در موازنه‌ی احکام قرآنی با تمدن امروزی اثبات و گفته شد، منشأ همه‌ی فسادهای اخلاقی و تمام اختلال‌ها در حیات اجتماعی «دو جمله» است: نخست: «من سیر باشم، به من ربطی ندارد که بقیه از گرسنگی بمیرند!» دوم: «تو کار کن، من بخورم! » و ادامه این دو: «مسأله‌ی ربا و ترکِ زکات است.» تنها چاره‌ی درمان این دو بیماری سهمناک اجتماعی، اجرای قاعده عمومی زکات می‌باشد، که وجوب زکات و حرمت رباست. و نیز نه تنها برای یک شخص و جماعت‌های خاص، بلکه مهم‌ترین رُکن برای سعادت حیات نوع بشر حتی محکم‌ترین ستون برای دوام حیات انسان، زکات است. زیرا بشر دو طبقه‌ی خواص و عوام دارد، چیزی که مهربانی و احسان خواص بر عوام، و حرمت و اطاعت عوام بر خواص را تأمين می‏کند، زکات است. در غیر این صورت، ظلم و تحکم از خواص بر عوام فرود خواهد آمد و در عوام نسبت به ثروتمندان کینه و عصیان پدید می‌آید و کشمکش و اختلاف دائمی و مجادله‌یی معنوی در بین دو طبقه‌ی بشریت ایجاد می‌شود و بزرگ و بزرگ‌تر شده تا مانند «روسیه» در مبارزه بر سر سعی و سرمایه، دست به یقه می‌شوند. ای اهل کرم و وجدان! و ای اهل سخاوت و احسان! اگر احسان به نام زکات نباشد، «سه ضرر» دارد، و بعضاً بی‌فایده است: «از آن‌جا که چنان احسانی را به نام الله نمی‌پردازی، معناً منت می‌گذاری و فقیر بیچاره را زیر بار منت خود اسیر می‌کنی و از دعای مقبول او محروم می‌مانی. در حالی که مأمور توزیع اموال حضرت حق به بندگان او هستی، خود را صاحب مال دانسته و مرتکب کفر نعمت می‌شوی.» اما اگر احسان را به نام زکات پرداخت کنی، چون برای حضرت حق پرداخته‌یی، هم ثواب کرده‌یی و هم شکر نعمت به‌جا آورده‌یی، و آن انسان محتاج نیز چون مجبور به چاپلوسی در مقابل تو نیست، عزت نفسش نشکسته و دعایش در حق تو مقبول می‌شود. آری، احسان و بخشش‌های مستحب و یا دیگر اَشکال بخشش که به اندازه زکات و گاه بیش‌تر داده می‌شود و باعث ایجاد ضررهایی چون ریا، شهرت، منّت و تذلیل می‌شود کجا؟ و خوبی و احسان به نام زکات و ادای فرایض و کسب ثواب و اخلاص و دعای مقبول کجا؟ سُب۟حَانَكَ لَا عِل۟مَ لَنَٓا اِلَّا مَا عَلَّم۟تَنَٓا اِنَّكَ اَن۟تَ ال۟عَلٖيمُ ال۟حَكٖيمُ اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَ سَلِّم۟ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ نِ الَّذٖى قَالَ «اَل۟مُؤ۟مِنُ لِل۟مُؤ۟مِنِ كَال۟بُن۟يَانِ ال۟مَر۟صُوصِ يَشُدُّ بَع۟ضُهُ بَع۟ضًا» وَ قَالَ «اَل۟قَنَاعَةُ كَن۟زٌ لَا يَف۟نٰى» وَعَلٰى اٰلِهٖ وَصَح۟بِهٖ اَج۟مَعٖينَ اٰمٖينَ وَال۟حَم۟دُ لِلّٰهِ رَبِّ ال۟عَالَمٖينَ

§13

پیرامون غیبت بِاس۟مِهٖ وَ اِن۟ مِن۟ شَى۟ءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَم۟دِهٖ آیه‌یی که به عنوان مثال در باب نکوهش و منع از غیبت در شعله اوّل از شعاع اوّل در نکته پنجم از «کلام بیست وپنجم» گفته شده بود، با بیان شش شیوه، به گونه‌یی معجزه‌وار با ایجاد نفرت از غیبت، ماهیت پلید غیبت را از دیدگاه قرآن نشان داده، و به بیان مطلب دیگری در این زمینه نیازی باقی نگذاشته است. آری، بعد از بیان قرآن بیانی نمی‌تواند باشد، و احتیاجی هم نیست. اَيُحِبُّ اَحَدُكُم۟ اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ اَخٖيهِ مَي۟تًا (حجرات:12) این آیه بدگویی را در«شش درجه» نکوهش کرده، و در «شش مرتبه» به شدت از غیبت منع می‌کند. معنی آیه زمانی که متوجه غیبت کنندگان ‌می‌شود، به صورت زیر است: معلوم است که همزه در ابتدای آیه به معنی سؤال «آیا» می‌باشد، و آن سؤال، در تمام کلمه‌های آیه به مانند آب جاری می‌شود، پس کلمه‏ی «آیا» در هر کلمه یک حُکم ضمنی دارد. نخست: با همزه می‌گوید: آیا عقلی که محل سؤال و جواب است، در سر ندارید که چنین امر زشتی را درک نمی‌کنید؟ دوّم: با لفظ يُحِبُّ می‌گوید: آیا، قلب‌تان که جای محبت و نفرت است، از بین رفته که منفورترین چیزها را دوست دارید؟ سوم: با کلمه اَحَدُكُم۟ می‌گوید: آیا حیات اجتماعی و تمدن‏تان که از جامعه جان می‏گیرد، نابود شده که چنین عملی که حیات‌تان را مسموم می‌کند، می‌پذیرید؟ چهارم: با کلام اَن۟ يَا۟كُلَ لَح۟مَ می‌گوید: انسانیت‏تان چه شده که هم‌چون جانور برادرتان را با دندان پاره پاره می‌کنید؟ پنجم: با کلمه اَخٖيهِ می‌گوید: آیا هیچ دل‌سوزی به هم‌نوع و صله‏‏رحمی ندارید که چنین به شکل‌های مختلف، شخصیت معنوی مظلومی را که در حکم برادرتان است با بی‌انصافی زیر دندان می‏گیرید؟ آیا هیچ عقل ندارید که هم‌چون دیوانه اعضای خود را با دندان گاز می‌گیرید؟ ششم: با کلمه مَي۟تًا می‌گوید: وجدان‌تان کجاست؟ آیا فطرت‏تان از بین رفته که نسبت به برادری که شایسته‌ترین شخص به احترام است، کاری به این زشتی چون خوردن گوشت او را انجام می‌دهید؟ پس با توجه به بیان آیه ذکر شده، و با دلالت مختلفِ این کلمه‌ها نتیجه می‏گیریم: بدگویی و غیبت از نظر عقلی، قلبی، انسانی، وجدانی و فطرت و ملیت سزاوار نکوهش است. پس ببین که چگونه این آیه به شکل ایجاز، به نکوهش بدگویی در شش مرتبه و به صورت اعجاز به منع از آن گناه در شش مرتبه فرمان می‌دهد. غیبت سلاح پستی‌ست که اهل عداوت و حسادت و لجاجت بیش‌تر از هر چیز دیگری از آن استفاده می‌کنند البته دارنده عزت نفس از این سلاح پست دوری کرده و هرگز از آن استفاده نمی‌کند. همان‌طور‌ که شخصی مشهور گفته بود: اُكَبِّرُ نَف۟سٖى عَن۟ جَزَاءٍ بِغِي۟بَةٍ فَكُلُّ اِغ۟تِيَابٍ جَه۟دُ مَن۟ لَا لَهُ جَه۟دٌ یعنی: «نفسم را بالاتر از این می‌بینم که دشمنم را با غیبت کیفر دهم و خودم را کوچک نمی‌کنم چون غیبت سلاح ضعیفان و ذلیلان و اشخاص پست است.» غیبت آن است که اگر غیبت شونده حاضر باشد و سخن را بشنود، از آن آزرده شده و رنجیده خاطر شود. اگر راست گفته باشد، البته غیبت است و اگر دروغ گفته باشد که هم غیبت است و هم تهمت، و گناهی دو برابر زشت‏تر از آن را مرتکب شده است. غیبت تنها در چند مورد خاص زیر جایز است: یکی این‌که: به عنوان شکایت به شخص مسؤول گفته تا از او کمک گرفته و آن منکر و ناپسند را از میان بردارد و حقش را از او بگیرد. دیگر آن‌که شخصی بخواهد با کسی شراکت کند و در آن مورد با تو مشورت نماید، تو هم بدون غرض و تنها صِرف مصلحت و تنها برای ادای حق مشورت بگویی: «با او شراکت نکن، چون ضرر خواهی کرد.» و دیگری، نه این‌که با هدف تحقیر و آبروریزی بلکه تنها با هدف معرفی و شناساندن گفته شود: «آن شخص لنگ و سر به هوا به فلان جا رفت.» و در نهایت، شخص غیبت شونده آدم فاسقی باشد که آشکارا گناه می‌کند یعنی از بدی‌ها بدش نیاید و حتی به گناهش افتخار کند و از ظلم کردن لذت ببرد و کارش را آشکارا و بدون هیچ حیایی انجام بدهد. پس غیبت تنها در این موارد خاص و آن هم بدون غرض و صرفاً برای حق و مصلحت می‌تواند جایز باشد. وگرنه همان‌طور که آتش چوب را می‌سوزاند و از بین می‌برد، غیبت نیز اعمال صالح را می‌بلعد، و نابود می‌کند. و اگر غیبت کرد یا با رضایت به آن گوش کرد در آن صورت باید بگوید:«اَللّهُمَّ اغْفِرْلَنَا وَ لِمَنِ اغْتَبْنَاهُ» سپس در برخورد با شخص غیبت شونده باید «حلالیت» بطلبد. اَل۟بَاقٖى هُوَ ال۟بَاقٖى سعید نورسی

Private reading note

This note stays on this device and is never uploaded to a server.

Up to 1,200 characters